Ekatra Foundation - User contributions [en]

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વીકૃત શબ્દો

2021-11-29T12:25:00Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્વીકૃત શબ્દો (Borrowed or loan words)''' : એક ભાષાથી બીજી ભાષામ..."

{{SetTitle}}

'''સ્વીકૃત શબ્દો (Borrowed or loan words)''' : એક ભાષાથી બીજી ભાષામાં આવેલા અને ચલણી થયેલા શબ્દો. દરેક ભાષાના ઇતિહાસમાં ક્યારેક ને ક્યારેક સંજોગ કે સંપર્ક અનુસાર પરભાષાનો પ્રભાવ થોડેઘણે અંશે જોવા મળે છે. બીજી ભાષાનો શબ્દ હોવાથી એ ખોટો છે એવો અભિપ્રાય બાંધવા કરતાં જે ભાષામાં એ શબ્દ પ્રવેશે એની સાથે એ સુસંગત કે અનુકૂળ બને છે કે કેમ એ તપાસવું વધારે મહત્ત્વનું છે. ભાષાની સ્વાભાવિક વિકાસક્રિયામાં જડતાપૂર્વક જે છે તેને સ્વીકારી રાખવાનો આગ્રહ હમેશાં અવરોધરૂપ છે. ગુજરાતી શબ્દભંડોળ અને વાક્યભંડોળમાં પરભાષાના અનેક પ્રભાવ નોંધવા પડે તેમ છે. ફારસી, પોર્ટુગીઝ, મરાઠી, દ્રવિડી શબ્દોથી માંડી હિંદીની કે વ્રજની વાક્યછટાઓ સહજ રીતે ગુજરાતીમાં દાખલ થયેલી છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વાયત્ત

2021-11-29T12:24:00Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્વાયત્ત (કવિતા) (Autotelic)''' : ૧૯૨૩માં ટી. એસ. એલિયટે આ..."

{{SetTitle}}

'''સ્વાયત્ત (કવિતા) (Autotelic)''' : ૧૯૨૩માં ટી. એસ. એલિયટે આ સંજ્ઞાનો પ્રયોગ કર્યો અને આ પછી નવ્ય વિવેચને બાહ્ય-નિર્દેશો પર આધારિત બોધપ્રધાન, તત્ત્વપ્રધાન વિવેચનાત્મક કે જીવનકથાત્મક લખાણોથી સાહિત્યકલાની સ્વયંપર્યાપ્તતાનો ભેદ કરવા એનો ઉપયોગ કર્યો. સ્વાયત્ત કૃતિનું સિંગલ મૂલ્ય એની ‘ઉપયોગિતા’ કે માહિતીપ્રદતા પર નથી. એમાં બહારના કોઈપણ વાસ્તવનો નિર્દેશ નથી. સંદેશ કે પ્રચારથી મુક્ત સ્વાયત્ત કૃતિ કોઈ બાહ્ય સત્યને નિર્દેશ્યા વગર પોતીકું સત્ય ઉપસાવે છે. આર્કિબાલ્ડ મેકલિશે સૂચવ્યું છે તેમ એને કશુંક કહેવા કરતાં કશુંક બનવામાં વધુ રસ હોય છે. ‘કલા ખાતર કલા’ સાથે સંકળાયેલી આ સંજ્ઞાનું નવ્ય વિવેચને ઊંચું મૂલ્ય આંક્યું છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાય

2021-11-29T12:22:55Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} {{Poem2Open}} '''સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાય અને સ્વામીનારાયણ સં..."

{{SetTitle}}

{{Poem2Open}}
'''સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાય અને સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયનું સાહિત્ય''' : સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાય પ્રેમલક્ષણાભક્તિના વૈષ્ણવ ભક્તિસંપ્રદાયના મૂળતત્ત્વ ઉપર આધારિત છે. આ સંપ્રદાયના સ્થાપક શ્રી સ્વામીનારાયણ એટલેકે સહજાનંદ સ્વામી (૧૭૮૧-૧૮૩૦) છે. સ્વામી રામાનંદ પાસે એમણે ઉદ્ધવ સંપ્રદાયની દીક્ષા લીધેલી. પોતાની વિદ્વત્તા, યોગસાધના અને કુનેહને લઈને તેમણે સમસ્ત ગુજરાતમાં સંપ્રદાયનો પ્રચાર કર્યો. ગુરુના વિશિષ્ટાદ્વૈતને લક્ષમાં રાખીને તેમણે સાકાર સ્વરૂપની ભક્તિ-ધારાને ગામડાંઓ સુધી પહોંચાડી. વૈષ્ણવ અને શૈવસંપ્રદાયની ઊણપોને ગાળી નાખીને નિર્મળ ભક્તિમાર્ગને તેમણે પ્રબોધ્યો. તિરસ્કૃત અને નિમ્ન ગણાતી, ધાડ કે ચોરીનો ધંધો કરતી કોળી કે કાઠી જેવી કોમોને તેમણે સદાચાર તરફ વાળીને વ્યસનોમાંથી મુક્ત કરી. યજ્ઞોમાં થતા પશુબલિને અટકાવ્યો, દીકરીઓને દૂધપીતી કરવાના, સતી થવાના કે એવા બીજા કુરિવાજોને તેમણે બંધ કરાવ્યા. અશ્લીલતા અને અંધશ્રદ્ધામાંથી એવી કોમોને છોડાવવાનો મોટો પ્રયત્ન કર્યો. તેઓના હાથે લખાયેલ ‘શિક્ષાપત્રી’ સંપ્રદાયના સૌ અનુયાયીઓ માટે પથદર્શક બની. ધર્મની સાથે સમાજસુધારણાને ભેળવી દઈને આમ સ્વામી સહજાનંદે અને તેમના સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયે સર્વક્ષેત્રે જે અવ્યવસ્થા-અનાચાર પ્રસર્યાં હતાં તેને દૂર કરવાનો પુરુષાર્થ કર્યો.
સંપ્રદાયના સાધુ-કવિઓએ વૈરાગ્યભક્તિ અને સદાચારી સહજાનંદ સ્વામીને વિષય બનાવીને કરેલ અનેક રચનાઓ દ્વારા સંપ્રદાયની સાથોસાથ પરોક્ષપણે ગુજરાતી સાહિત્યની પણ સારી સેવા બજાવી છે.
સહજાનંદ સ્વામીરચિત ‘વચનામૃત’ ગ્રન્થ સંપ્રદાયના સાહિત્યમાં મોખરાનું સ્થાન ધરાવે છે. જીવનમાં ઉતારી શકાય તેવા વ્યવહારુ માર્ગોનું અહીં સરળ વ્યાખ્યાનસભર ને વાર્તાલાપી શૈલીમાં પ્રરૂપણ થયેલું છે. દોઢસો વર્ષ પૂર્વેના સૌરાષ્ટ્રી છાંટવાળા ગુજરાતી ગદ્યનું સ્વરૂપ તેમાં જળવાયેલું છે. એ રીતે આ ગ્રન્થ સ્મૃતિપાત્ર બને છે. તેમની ‘વેદરહસ્ય’ કૃતિ પણ ધ્યાનપાત્ર રહી છે.
સહજાનંદ સ્વામીના શિષ્યોનું સાહિત્યિક પ્રદાન પણ નોંધપાત્ર બન્યું છે. મુક્તાનંદ(૧૭૬૧-૧૮૩૦)ની સાંપ્રદાયિક સાહિત્ય સેવા વિશેષ રૂપે યાદ કરવી પડે તેવી છે. તેઓએ ‘મુકુન્દબાવની’ ‘ઉદ્ધવગીતા’ અને ‘સતીગીત’ જેવી કવિત્વશક્તિ પ્રકટાવતી કૃતિઓ આપી છે. ઉપરાંત ‘ધર્મામૃત’, ‘પ્રેમલીલા’ અને સંખ્યાબંધ છૂટક પદો પણ તેમણે રચ્યાં છે. તેમની રચનાઓમાં ભક્તિશૃંગાર આવે છે, તો પ્રભુભક્તિ ને વિરહની સાથે સંયમનું પણ તેમાં ગાન છે. કચ્છની યાત્રામાં સહજાનંદ સ્વામીના ભોમિયા રહેલા નિષ્કુલાનંદે(૧૭૬૬-૧૮૪૮) વિપુલ પ્રમાણમાં સાંપ્રદાયિક સાહિત્ય આપ્યું છે. વીસેક કાવ્યગ્રન્થો અને ત્રણ હજાર પદો તેમના નામે ચઢેલાં છે. તેમના ત્યાગ અને વૈરાગ્યને ગાતાં ચોટદાર પદોમાં, તેમની હૃદયસંપદા બરાબર ઊતરી છે ‘ત્યાગ ટકે રે ન વૈરાગ્ય વિના, કરીએ કોટિ ઉપાયજી’ જેવાં પદો આજેય લોકકંઠે રમતાં રહ્યાં છે. સંતની કવિતાનું સારલ્ય તેમની શૈલીમાં છે. સંપ્રદાયના એવા અન્ય મહત્ત્વના કવિ છે, બ્રહ્માનંદ (૧૭૭૨-૧૮૪૯). રોજ અમુક સંખ્યામાં પદો લખવાના નિયમધારી આ કવિનું પિંગળ ઉપર પ્રશસ્ય પ્રભુત્વ હતું ‘સુમતિપ્રકાશ’, ‘વર્તમાનવિવેક’, ‘બ્રહ્મ-વિલાસ’, ‘ઉપદેશ ચિન્તામણિ’. અને ‘છંદરત્નાવલિ’ જેવી કૃતિઓ તેમનું વ્રજ-હિન્દી ઉપરનું પ્રભુત્વ દર્શાવે છે, તો કેટલાંક ઉપદેશનાં, ભક્તિશૌર્યનાં અને પ્રેમલક્ષણાભક્તિનાં ને જ્ઞાન-વૈરાગ્યનાં પદોમાં ગુજરાતી ભાષા અને કાવ્યકલા ઉપરનું તેમનું સ્વામીત્વ વ્યક્ત થાય છે. ‘આ તન રંગ, પતંગ સરીખો જાતાં વાર ન લાગે જી’, ‘સાચા શૂરા રે જેના વેરી ઘાવ વખાણે’ વગેરે વિવિધ ભાવને પ્રગટ કરતી તેમની પદકવિતાની મોહકતા ભક્તો અને ભાવકોને સરખી રીતે આકર્ષી રહે તેવી છે.
સહજાનંદ સ્વામીએ જેમને ‘પ્રેમસખી’નું બિરુદ આપેલું એ સ્વામી પ્રેમાનંદે(૧૭૮૪-૧૮૫૫) નરસિંહની પેઠે પોતાને ગોપી કલ્પીને પ્રેમભક્તિસભર ઉત્કટોર્મિઓને શબ્દરૂપ આપ્યું છે. અહીં શ્રીકૃષ્ણ તે સહજાનંદ સ્વામી. સંપ્રદાયના અન્ય કવિઓની જેમ પ્રેમસખીએ પણ વૈરાગ્ય અને ભક્તિનાં પદો આપ્યાં છે પણ તેમની ખરી હૃદયશ્રી તો ‘નેણાંમાં રાખું રે, નેણાંમાં રાખું રે, નાથજીને જતન કરીને મારાં નેણાંમાં રાખું રે’ જેવાં અનેક સ્વચ્છ, સુંદર પદોમાં ઊતરી છે. ‘ધ્યાનમંજરી’, ‘તુલસીવિવાહ’, ‘ગોપીવિરહ’, ‘શ્રીહરિચરિત્રામૃત’ વગેરે તેઓનું અન્ય સાહિત્ય છે.
આ ઉપરાંત ‘અંતકાળે સગું નહિ કોઈનું રે’ જેવાં, પ્રભુભક્તિ પ્રત્યે એકાગ્ર કરે તેવાં, વૈરાગ્યનાં પદો આપનાર દલપતરામના કાવ્યગુરુ દેવાનંદ સ્વામી(૧૮૦૩-૧૮૫૪), બારમાસીમાં શ્રી સહજાનંદ સ્વામી માટે છલકાતા ભક્તિભાવથી ગાતા ને ચારેક હજાર જેટલાં પદો આપનાર સ્વામી મંજુકેશાનંદ સ્વામી, ‘ઘનશ્યામ લીલામૃત-૧-૨’માં સહજાનંદ સ્વામીનું બાલચરિત્ર આપનાર ભૂમાનંદ(૧૭૯૬-૧૮૬૮), અવિનાશાનંદ કવિ અને સંખ્યાબંધ બોધક પદોના રચયિતા પૂર્ણાનંદ કવિ વગેરેની અનેક કલમોએ સાંપ્રદાયિક સાહિત્યને પુષ્ટ કર્યું છે. આ ઉપરાંત યોગાનંદ, તેજાભક્ત, નિર્ગુણાનંદ બ્રહ્મચારી વગેરે અનેક કવિઓ ઉપરાંત દલપતરામ, ન્હાનાલાલ આદિ અનેક અર્વાચીન કવિઓએ પણ સાંપ્રદાયિક સાહિત્યમાં મહત્ત્વનું ઉમેરણ કર્યું છે.
{{Right|પ્ર.દ.}}
{{Poem2Close}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વાભાવિકીકરણ

2021-11-29T12:21:27Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્વાભાવિકીકરણ(Naturlization)''' : લેખનની રીતિ વાચકની સ્વ..."

{{SetTitle}}

'''સ્વાભાવિકીકરણ(Naturlization)''' : લેખનની રીતિ વાચકની સ્વાભાવિકીકરણના અને નિર્દેશનબિન્દુરૂપ સામાન્ય જગતના અભિજ્ઞાનના સામર્થ્ય પર અવલંબિત છે. સાહિત્યની પ્રણાલી કૃતિ અને જગત વચ્ચેના જુદા પ્રકારના સંબંધની સંમતિ આપે છે અને ગદ્યમાં જે પ્રવેશપાત્ર નથી એવા વાચનનાં પરિચાલનો કે સ્વાભાવિકીકરણના ચોક્કસ પ્રકારોને સંગત બનાવે છે. જેમકે અલંકારો આમ તો નિરર્થક છે પરંતુ કાવ્યનિરૂપકને માટે એ સંવેગની પ્રબળતા કે કલ્પનાની તાજગીનાં સૂચક છે. આમ પરંપરા અને અપેક્ષાના નિશ્ચિત ગણ દ્વારા વાચક કૃતિને સ્વાભાવિક બનાવે છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વાનુભવરસિક - સર્વાનુભવરસિક

2021-11-29T12:18:34Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્વાનુભવરસિક-સર્વાનુભવરસિક''' જુઓ, ગીતકવિતા અન..."

{{SetTitle}}

'''સ્વાનુભવરસિક-સર્વાનુભવરસિક''' જુઓ, ગીતકવિતા અને વીરકવિતા

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વાધ્યાય

2021-11-29T12:17:20Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} {{Poem2Open}} '''સ્વાધ્યાયઃ''' સ્વાધ્યાય ત્રૈમાસિક ‘સ્વાધ..."

{{SetTitle}}

{{Poem2Open}}
'''સ્વાધ્યાયઃ''' સ્વાધ્યાય ત્રૈમાસિક ‘સ્વાધ્યાય અને સંશોધન’ના સૂત્રને ખરા અર્થમાં ચરિતાર્થ કરે છે. પ્રાચ્યવિદ્યામંદિર, મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલય, વડોદરાથી પ્રકાશિત થતા સંસ્થાના આ મુખપત્રનો પ્રારંભ ઈ.સ. ૧૯૬૩માં થયેલો. હોદ્દાની રુએ આ સંસ્થાના નિયામક ‘સ્વાધ્યાય’ના સંપાદક હોય છે. એની શરૂઆત પ્રાચ્યવિદ્યામંદિરના નિયામક ભોગીલાલ સાંડસરાએ કરી. ત્યારબાદ અરુણોદય ન. જાની, જયન્ત પ્રે. ઠાકર, રામકૃષ્ણ તુ. વ્યાસ, રાજેન્દ્ર આઈ. નાણાવટી, શ્વેતા પ્રજાપતિ જેવાં વિદ્વાનોની સંપાદનસેવા ‘સ્વાધ્યાય’ને મળી છે.
સ્વાધ્યાય ત્રૈમાસિક પોતાની માળખાકીય સુવિધાના ભાગરૂપે સંપાદન અને પરામર્શક સમિતિ ધરાવે છે. આ સામયિકે સુવર્ણમહોત્સવની સફર પૂર્ણ કરી છે. સામયિકના કેટલાક નોંધપાત્ર વિશેષાંકો પ્રસિદ્ધ થયા છે. જેમ કે જ્ઞાનસત્ર વિશેષાંક (પુ. ૧૬, અંક ૩; પુ. ૧૮, અંક ૪; પુ. ૨૦, અંક ૨; પુ. ૨૨, અંક ૩-૪; પ્રાચ્યવિદ્યામંદિર શતાબ્દી વિશેષાંક (પુ. ૨૮, અંક ૩-૪), ભોગીલાલ સાંડેસરા સ્મૃતિ ગ્રંથ (પુ. ૩૧, અંક ૩-૪) ગુજરાતનું સંસ્કૃત રૂપકોના ક્ષેત્રે પ્રદાન (પુ. ૩૪, અંક ૩-૪), શ્રીમદ્ ભાગવત વિશેષાંક (પુ. ૩૬, અંક ૧-૨), મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજાની ૧૫૦મી જન્મજયંતી વિશેષાંક (પુ. ૪૯, અંક ૧-૨), સુવર્ણ મહોત્સવ વિશેષાંક (પુ. ૫૦, અંક ૧-૪) તેમજ પાંડુલિપિ વિશેષાંક (પુ. ૫૬, અંક ૧-૪) સ્વાધ્યાયનું સવિશેષ પ્રદાન છે.
આ સામયિકના વર્ષમાં ચાર અંક પ્રગટ થાય છે. એનાં દીપોત્સવી, વસન્તપંચમી, અક્ષયતૃતીયા અને જન્માષ્ટમી એવાં નામાંકનો છે. એમાંનાં સાહિત્ય, ભાષાવિજ્ઞાન, લોકસાહિત્ય, ઇતિહાસ, ધર્મ, સંસ્કૃતિ, સંગીત, નાટક, ગણિત, વિજ્ઞાન, તત્ત્વજ્ઞાન, પુરાતત્ત્વ, આયુર્વેદ, જ્યોતિષ, વેદ, પુરાણ, ઉપનિષદ, શિલ્પ, સ્થાપત્ય, મનોવિજ્ઞાન, વનસ્પતિવિદ્યા, હુન્નરઉદ્યોગ અને ન્યાય-વ્યાકરણ વિષય સંબંધિત લેખો ઊંડી સંશોધનસૂઝ રજૂ કરે છે. સ્વાધ્યાયમાં લેખો, નિવાપાંજલિ અને ગ્રંથાવલોકનો અંતર્ગત રજૂ થતી સામગ્રી એની આગવી ઓળખ બની રહે છે. એના પૂર્વ અંકોમાં સંશોધન નિમિત્તે પ્રગટ થયેલા ચરિત્રલેખો એની ગરિમાને ઉજ્જ્વળ કરે એવા છે. આ ઉપરાંત અર્થઘટન વિશેના લેખો (પુ. ૧૭, અંક-૨) આજે પણ અભ્યાસીઓને એટલા જ ઉપયોગી બની રહે છે. કૃષ્ણજીવન પરની બૃહદ લેખમાળા તેમજ પુરાતત્ત્વ-સંશોધન વિષયક સચિત્ર લેખમાળા એ ‘સ્વાધ્યાય’નું ગુજરાતી સાહિત્ય અને સંશોધનક્ષેત્રને વિશેષ પ્રદાન છે. વર્તમાન સમયમાં ગુજરાતી, હિન્દી અને સંસ્કૃત એમ ત્રિભાષામાં પ્રસિદ્ધ થતું આ સામયિક એની સુદીર્ઘ યાત્રા ખેડી આજે અડધી સદી વટાવી ચૂક્યું છે.
{{Right|જ. ઉ.}}
{{Poem2Close}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વાધીનપતિકા

2021-11-29T12:15:47Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્વાધીનપતિકા''' જુઓ, નાયિકા "

{{SetTitle}}

'''સ્વાધીનપતિકા''' જુઓ, નાયિકા

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વરૂપકરણ

2021-11-29T12:14:59Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્વરૂપકરણ(Formation)''' : રશિયન સ્વરૂપવાદીઓને મતે કોઈ..."

{{SetTitle}}

'''સ્વરૂપકરણ(Formation)''' : રશિયન સ્વરૂપવાદીઓને મતે કોઈ કૃતિમાં રહેલી ભાષાનું કાર્ય એના પ્રેષણ(Transmission)માં સમાયેલું નથી પણ એના સ્વરૂપકરણમાં છે. જેમકે કવિતામાં ‘કલ્પન’ પ્રતિનિધાનનો નમૂનો નથી પણ સ્વરૂપકરણની પ્રવિધિ છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વરૂપ

2021-11-29T12:14:04Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્વરૂપ(Form)''' : સાહિત્યવિવેચનમાં સ્વરૂપ એટલે કૃત..."

{{SetTitle}}

'''સ્વરૂપ(Form)''' : સાહિત્યવિવેચનમાં સ્વરૂપ એટલે કૃતિની સામગ્રી કે કૃતિમાં જે કહેવાયું છે એની સામે કૃતિની આકૃતિ, જે કહેવાયું છે તે કઈ રીતે કહેવાયું છે વગેરેનો નિર્દેશ. કૃતિનું ‘સ્વરૂપ’ એક રીતે જોઈએ તો તત્ત્વત : સંયોજન કરનારો સિદ્ધાન્ત છે. વિવેચકોમાં એ બાબતે સર્વસંમતિ છે કે સ્વરૂપ એ એવું ખોખું નથી જેમાં બાટલીની જેમ કશું રેડી શકાય. આથી જ વાલેરી સ્વરૂપને જ કૃતિની સામગ્રી ગણે છે. સ્વરૂપ અને સામગ્રી આમ તો અવિભાજય છે પણ એમને કામચલાઉ જુદાં મૂલવી શકાય છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વરસામ્ય

2021-11-29T12:13:14Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્વરસામ્ય/સ્વરપ્રાસ(Assonance)''' : ભાષાના રવાનુકારી ગ..."

{{SetTitle}}

'''સ્વરસામ્ય/સ્વરપ્રાસ(Assonance)''' : ભાષાના રવાનુકારી ગુણધર્મો ભાવકમાં ચોક્કસ પ્રકારની સંવેદન-અસરો જન્માવે છે. આમાંની ઘણી સામગ્રીમાંની એક સામગ્રી તે સ્વરસામ્ય છે. એને ક્યારેક ‘સ્વરપ્રાસ’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. જેમકે સમાન સ્વર ‘ઈ’નાં પુનરાવર્તનવાળી હરિશ્ચન્દ્ર ભટ્ટની પંક્તિ ‘વસંતની ફૂંક મહીં ખરી પડી.’
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વરમાધુર્ય

2021-11-29T12:12:15Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્વરમાધુર્ય/નાદમાધુર્ય(Euphony)''' : શબ્દોનાં ચયન અન..."

{{SetTitle}}

'''સ્વરમાધુર્ય/નાદમાધુર્ય(Euphony)''' : શબ્દોનાં ચયન અને સંયોજન સાથે નાદના સુકુમાર પ્રસન્નમધુર સંગીતમય પ્રવાહથી સભર ભાષા. જેમકે કાન્તના ‘વસંતવિજય’માં : ‘ધીમે ધીમે છટાથી કુસુમરજ લઈ ડોલતો વાયુ વાય/ચોપાસે વલ્લીઓથી પરિમલ પ્રસરે નેત્રને તૃપ્તિ થાય,/બેસીને કોણ જાણે ક્યહીં પરભૃતિકા ગાન સ્વર્ગીય ગાય/ગાળી નાખે હલાવી રસિક હૃદયને વૃત્તિથી દાબ જાય’.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વયંદૂતી

2021-11-29T12:11:25Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્વયંદૂતી''' જુઓ, દૂતી. "

{{SetTitle}}

'''સ્વયંદૂતી''' જુઓ, દૂતી.

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વયંચાલિતતા

2021-11-29T12:10:20Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્વયંચાલિતતા(Automatization)''' : આ રશિયન સ્વરૂપવાદી સંજ્..."

{{SetTitle}}

'''સ્વયંચાલિતતા(Automatization)''' : આ રશિયન સ્વરૂપવાદી સંજ્ઞા છે. વ્યવહારભાષા ટેવવશ હોય છે. વ્યવહારભાષામાં શબ્દનું ઉચ્ચારણ સ્વયંચાલિત છે. ‘સ્વયંચાલિત યંત્રમાંથી બહાર ફેંકાતા ચોકલેટબારની જેમ’ શબ્દો બહાર આવે છે. આ પ્રક્રિયાને રશિયન સ્વરૂપવાદી વિવેચક વિક્ટર શ્કલોવ્સ્કી ‘સ્વયંચાલિતતા’ તરીકે ઓળખાવે છે અને એની સામે કવિતાભાષાને મૂકીને દર્શાવે છે કે કવિતા ભાષાને ફરીને અપરિચિત બનાવી આપણી સમક્ષ મૂકે છે. શબ્દોનું આ અપરિચિતીકૃત સંવેદન જે આપણે સામાન્ય રીતે રોજિંદા વ્યવહારમાં નોંધવાનું ચૂકી જઈએ છીએ તે કવિતાના સ્વરૂપગત આધારનું પરિણામ છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વયંચાલિત લેખન

2021-11-29T12:09:04Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્વયંચાલિત લેખન(Automatic writing)''' : સભાન નિયંત્રણ કે ચિત..."

{{SetTitle}}

'''સ્વયંચાલિત લેખન(Automatic writing)''' : સભાન નિયંત્રણ કે ચિત્તની દખલગીરી વગર કરાયેલું લેખન. સંમોહન અવસ્થામાં કે કેફી દ્રવ્યોના પ્રભાવ હેઠળ એની શક્યતા વધુ છે. પરાવાસ્તવવાદીઓએ એનો સંઘટનાત્મક પ્રવિધિ તરીકે ઉપયોગ કર્યો છે અને અચેતન મનની સ્વત :પ્રવર્તિત સામગ્રીને પોતાના લેખન ભીતર ખેંચી છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વભાવોક્તિ

2021-11-29T12:07:50Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્વભાવોક્તિ(Diatyposis)''' : સંસ્કૃત કાવ્યશાસ્ત્ર પ્રમ..."

{{SetTitle}}

'''સ્વભાવોક્તિ(Diatyposis)''' : સંસ્કૃત કાવ્યશાસ્ત્ર પ્રમાણે સૂક્ષ્મનિરીક્ષણ અને અભિવ્યક્તિપટુતાથી થયેલું, જાતિગત કે સ્વભાવગત વિશેષતાનું ચમત્કૃતિપૂર્ણ યથાવત્ કે સમ્યક્ વર્ણન સ્વભાવોક્તિ છે. ગ્રીક અને યુરોપીય પરંપરામાં પણ તાદૃશ અને પ્રત્યક્ષ વર્ણન માટે આ અલંકારની ઓળખ થયેલી છે. ‘કાન્ત’નાં ‘ચક્રવાકમિથુન’માં પંખીચેષ્ટાઓનું વર્ણન કે સુરેશ હ. જોષીની ટૂંકી વાર્તા ‘ચુમ્બન’માં ઊંદરની ચેષ્ટાઓનું વર્ણન સ્વભાવોક્તિનાં ઉદાહરણ છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વપ્નવાસવદત્તા

2021-11-29T12:06:54Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} {{Poem2Open}} '''સ્વપ્નવાસવદત્તા''' : ભાસનું લોકકથામૂલક છ અ..."

{{SetTitle}}

{{Poem2Open}}
'''સ્વપ્નવાસવદત્તા''' : ભાસનું લોકકથામૂલક છ અંકનું નાટક. એમાં ‘પ્રતિજ્ઞાયૌગન્ધરાયણ’નો ઉત્તરાર્ધ વૃત રૂપે છે. વિરોધીને પરાજિત કરવા મગધનરેશ દર્શકની સહાય લેવી અનિવાર્ય હતી, પરંતુ વાસવદત્તામાં અનુરક્ત રાજા ઉદયન રાજકીય કર્મોથી વિરક્ત રહે છે. આ કારણે મંત્રી યૌગન્ધરાયણ વાસવદત્તા મળી આવ્યાની – વાત ફેલાવીને વાસવદત્તાને અવન્તિકા રૂપે દર્શકની બહેન પદ્માવતી પાસે રાખે છે. પદ્માવતી સાથેના લગ્ન બાદ – પદ્માવતીની શય્યા પર સૂતેલો ઉદયન વાસવદત્તાને સ્વપ્નમાં જુએ છે અને એને માટે ઉત્સુક થાય છે. અંતમાં વાસવદત્તા સહજભાવે ઉદયનની સન્મુખ થાય છે. બંનેનો મેળાપ થાય છે.
આમ આ નાટક યૌગન્ધરાયણની રાજકીય ભૂમિકા તથા ઉદયનના વાસવદત્તા પ્રત્યેના મૃત્યુંજય પ્રેમને અનુપમ કલાત્મકતા સાથે ગૂંથી લે છે. નાટકની વિકસતી કથા, અતિશિષ્ટ અને સંસ્કારી જગતનાં પાત્રો, અનુપમ સંવાદકલા -આ નાટકની સિદ્ધિઓ છે. ઉદયન-વાસવદત્તાનો ગરવો અને રોમાંચક પ્રણયભાવ થોડા શબ્દોમાં છતાં સમર્થ રીતે આલેખાયો છે. નાટકમાં કાવ્યકલા અને નાટ્યકલાનો સુભગ સમન્વય સધાયો છે. ભાસનું આ ઉત્તમ નાટક છે.
{{Right|ર.બે.}}
{{Poem2Close}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વપ્ન-રૂપકકથા

2021-11-29T12:05:07Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્વપ્ન-રૂપકકથા(Dream-Allegory)''' : મધ્યકાલીન અંગ્રેજકવિ..."

{{SetTitle}}

'''સ્વપ્ન-રૂપકકથા(Dream-Allegory)''' : મધ્યકાલીન અંગ્રેજકવિઓ દ્વારા સર્જાયેલું રૂઢ નિરૂપણાત્મક સ્વરૂપકથક નિરૂપક (narrator) નિદ્રાધીન થાય છે અને સ્વપ્નસૃષ્ટિમાં સરી પડે છે. જે સ્વપ્નો તે જુએ છે તે રૂપકનો જ એક ભાગ હોય છે. તેરમી સદીમાં ફ્રેન્ચ ભાષામાં લખાયેલ ‘Romen de la Rose’ આ પ્રકારનું ઉદાહરણ છે. મધ્યકાળ પછી આ સ્વરૂપનું મહત્ત્વ ઓછું થયું પણ સંપૂર્ણપણે લુપ્ત થયું નહિ. આધુનિકકાળ પર્યંત આ સ્વરૂપ એક યા બીજી રીતે સર્જાતું રહ્યું છે. જેમ્સ જોય્સની નવલકથા ‘finnagans wake’ કે ગુજરાતીમાં રાધેશ્યામ શર્માની ‘સ્વપ્નતીર્થ’ જેવી નવલકથા આ સ્વરૂપના નિદર્શનરૂપ છે.
{{Right|હ.ત્રિ.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વતઃસંભવી

2021-11-29T12:00:25Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્વત''' :સંભવી જુઓ, ધ્વનિ અને ધ્વનિભેદ "

{{SetTitle}}

'''સ્વત''' :સંભવી જુઓ, ધ્વનિ અને ધ્વનિભેદ

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વગતોક્તિ

2021-11-29T11:59:41Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્વગતોક્તિ(Soliloquy)''' : પાત્રની અત્યંત આંતરિક લાગણી..."

{{SetTitle}}

'''સ્વગતોક્તિ(Soliloquy)''' : પાત્રની અત્યંત આંતરિક લાગણીને વ્યક્ત કરવા કે પ્રેક્ષકોને જરૂરી માહિતી પૂરી પાડવા વપરાતી આ નાટ્યરીતિમાં અભિનય કરતી વેળાએ પાત્ર કે અભિનેતા સ્વગતકથનને મોટેથી ઉચ્ચારે છે, પણ રંગમંચ પર સ્થિત અન્ય પાત્રો માટે એ ગોપનયોગ્ય હોય છે. આ ગોપનીય હોવા છતાં સામાજિકો કે પ્રેક્ષકો માટે ગોપનીય નથી. પાત્ર એવી ચેષ્ટાઓ સાથે અભિનય કરે છે કે પ્રેક્ષક એને સ્પષ્ટ સાંભળી શકે અને છતાં અનુમાન કરે કે એ એનું આત્મગત સંભાષણ છે. સંસ્કૃત નાટ્યશાસ્ત્ર એને ‘સ્વગત’ કે ‘અશ્રાવ્ય’ તરીકે ઓળખે છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વકેન્દ્રીકાર્ય

2021-11-29T11:58:33Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્વકેન્દ્રીકાર્ય(Auto-function)''' જુઓ, સહકાર્ય "

{{SetTitle}}

'''સ્વકેન્દ્રીકાર્ય(Auto-function)''' જુઓ, સહકાર્ય

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વકેન્દ્રી ઉદાત્તતા

2021-11-29T11:57:23Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્વકેન્દ્રી ઉદાત્તતા(Egotistical Sublime)''' : વડ્ઝવર્થની કવ..."

{{SetTitle}}

'''સ્વકેન્દ્રી ઉદાત્તતા(Egotistical Sublime)''' : વડ્ઝવર્થની કવિતાના એક મુખ્ય લક્ષણની ચર્ચા કરતાં કીટ્સે આ સંજ્ઞા પ્રયોજી. આ સંજ્ઞા કૃતિમાં પ્રતિબિંબિત થતા સર્જકના ‘હું’-પદનો નિર્દેશ કરે છે. વિશેષ કરીને ‘આત્મકેન્દ્રી’ કવિમિજાજનું અહીં સૂચન છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્વકીયા

2021-11-29T11:56:02Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્વકીયા''' જુઓ, નાયિકા "

{{SetTitle}}

'''સ્વકીયા''' જુઓ, નાયિકા

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્ત્રોતનામ

2021-11-29T11:55:07Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્રોતનામ(Eponym)''' : વાસ્તવિક કે કાલ્પનિક વ્યક્તિને..."

{{SetTitle}}

'''સ્રોતનામ(Eponym)''' : વાસ્તવિક કે કાલ્પનિક વ્યક્તિને લાગુ પડતી સંજ્ઞા, જેના પરથી સ્થળ, વસ્તુ, સંસ્થા, વાનગી કે પુસ્તકનું નામ પડ્યું હોય. જેમકે સરસ્વતીચંદ્ર જેવા કાલ્પનિક પાત્ર પરથી નવલકથાનું ‘સરસ્વતીચન્દ્ર’ નામ પડ્યું છે. આ ઉપરાંત કોઈ ઘટના કે વ્યક્તિ સાથે સઘન રીતે સંકળાયેલો ગુણ, જે તે ઘટના કે પાત્રની અવેજીમાં પ્રયોજાય એનો પણ આ સંજ્ઞા નિર્દેશ કરે છે. જેમકે ‘ભદ્રંભદ્રીપણું’.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્યાદવાદ

2021-11-29T11:54:04Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} {{Poem2Open}} '''સ્યાદ્વાદ''' : જૈનદર્શને પ્રબોધેલી વિચારદ..."

{{SetTitle}}

{{Poem2Open}}
'''સ્યાદ્વાદ''' : જૈનદર્શને પ્રબોધેલી વિચારદર્શન વ્યક્ત કરવાની શૈલી. આ વાદને અનેકાન્તવાદ તરીકે પણ ઓળખાવાય છે. વસ્તુનું જુદાં જુદાં દૃષ્ટિબિંદુથી અવલોકન કરવું કે કથન કરવું એટલે સ્યાદ્વાદ. સ્યાત્ એટલે અમુક અપેક્ષાએ, વાદ એટલે વાણી અથવા વચન. એક જ વસ્તુમાં અમુક અમુક અપેક્ષાએ જુદા જુદા ધર્મોનો આમાં સ્વીકાર કરવામાં આવે છે. એક જ પુરુષ પોતાના પિતાની અપેક્ષાએ પુત્ર અને પુત્રની અપેક્ષાએ પિતા હોય છે. આમ પરસ્પર વિરુદ્ધ દેખાતી બાબતો જુદી જુદી દૃષ્ટિએ એક જ વસ્તુમાં જોઈ શકાય. નિત્યત્વ અને અનિત્યત્વ વગેરે વિરુદ્ધ રૂપે મનાતા ધર્મોને એકજ વસ્તુમાં જુદી જુદી અપેક્ષાએ જોઈ શકાય. સર્વ પદાર્થોને ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને નાશ વળગેલાં છે. સોનાની કંઠી ભાંગીને બનાવેલા દોરામાં કંઠી રૂપે નાશ, દોરાના આકારે ઉત્પત્તિ અને સુવર્ણની સ્થિતિ એમ ઉત્પાદ, નાશ અને સ્થિતિ(ધ્રુવત્વ) એ ત્રણે જોઈ શકાય. જેનો ઉત્પાદ અને નાશ થાય તેને જૈનશાસ્ત્રમાં ‘પર્યાય’ કહે છે. જે મૂળ વસ્તુ સ્થાયી છે તેને ‘દ્રવ્ય’ કહે છે. દ્રવ્યથી(મૂળ વસ્તુ રૂપે) દરેક પદાર્થ નિત્ય છે અને પર્યાયથી અનિત્ય છે. આમ પ્રત્યેક વસ્તુને એકાંત નિત્ય નહીં, એકાંત અનિત્ય નહીં પરંતુ નિત્યાનિત્ય રૂપે માનવી અને કહેવી એનું નામ સ્યાદ્વાદ છે.
સ્યાદ્વાદના સ્યાત્ શબ્દનો અર્થ કદાચ કે સંભવત : કરીને કેટલાકે સ્યાદ્વાદને સંશયવાદ, સંભાવનાવાદ કે અનિશ્ચયવાદ સમજવાની ભૂલ કરી. હકીકતમાં સ્યાત્ એ નિપાત અવ્યય છે અને તે અનેકાંતનું દ્યોતક છે. એટલેકે વસ્તુમાં અનેક ધર્મો છે તે. સ્યાદ્વાદ એક જ વસ્તુને જુદી જુદી અપેક્ષાએ અવલોકવાનું કહે છે. સ્યાદ્વાદની ભાષાકીય અભિવ્યક્તિ સપ્તભંગી રૂપે થાય છે. એના સાત વિકલ્પ આ પ્રમાણે છે : ૧, સ્યાદ્ અસ્તિ : અમુક અપેક્ષાથી છે. ૨, સ્યાદ્ નાસ્તિ : અમુક અપેક્ષાએ નથી. ૩, સ્યાદ્ અસ્તિ–નાસ્તિ : અમુક અપેક્ષાએ છે અને અમુક અપેક્ષાએ નથી. આ ક્રમથી કથન છે. ૪, સ્યાદ્ અવક્તવ્ય : છે અને નથી. ક્રમશ : બતાવી શકાય. પરંતુ ક્રમ વિના એકસાથે અનિત્ય અને નિત્ય કહેવા હોય તો તેને માટે અવક્તવ્ય શબ્દ શાસ્ત્રકારો આપે છે. ૫, સ્યાદ્ અસ્તિ અવક્તવ્ય : અમુક અપેક્ષાએ હોવાની સાથે અવક્તવ્ય છે. ૬, સ્યાદ્ નાસ્તિ – અવક્તવ્ય : અમુક અપેક્ષાએ ન હોવાની સાથે અવક્તવ્ય છે. ૭, સ્યાદ્ અસ્તિ – નાસ્તિ અવક્તવ્ય : અમુક અપેક્ષાએ અસ્તિ અને નાસ્તિ હોવાની સાથે અવક્તવ્ય છે.
સ્યાદવાદ દાર્શનિક દૃષ્ટિએ મતાંધતા, સંકુચિતતા, અસહિષ્ણુતા, સાંપ્રદાયિકતા અને સંકીર્ણતાનું પ્રતિવિધાન છે.
{{Right|કુ.દે.}}
{{Poem2Close}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્મારકગ્રન્થ

2021-11-29T11:52:07Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્મારકગ્રન્થ''' : સમર્થ લેખકના મૃત્યુ પછી એની સા..."

{{SetTitle}}

'''સ્મારકગ્રન્થ''' : સમર્થ લેખકના મૃત્યુ પછી એની સાંભરણ કે યાદગીરી રૂપે તૈયાર થયેલો ગ્રન્થ. એમાં એનાં અ-પ્રકાશિત લખાણોનો તેમજ એની પ્રભાવક કૃતિઓ પરના અન્ય દ્વારા થયેલા આસ્વાદ-અભ્યાસોનો સંચય હોઈ શકે છે. આ ગ્રન્થ જે તે સાહિત્યકારના પ્રભાવને અને એની ઐતિહાસિક મહત્તાને પ્રગટ કરે છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી પર તૈયાર થયેલો ‘ગોવર્ધનરામ શતાબ્દી સ્મારકગ્રન્થ’ એનું ઉદાહરણ છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્મરણ

2021-11-29T11:51:03Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્મરણ''' : સંસ્કૃત અલંકાર. પૂર્વે જોયેલી વસ્તુ સ..."

{{SetTitle}}

'''સ્મરણ''' : સંસ્કૃત અલંકાર. પૂર્વે જોયેલી વસ્તુ સરખી કોઈ બીજી વસ્તુ જોઈને પૂર્વે અનુભવેલી વસ્તુનું સ્મરણ થાય તે સ્મરણ અલંકાર કહેવાય. પહેલાં અનુભવેલી વસ્તુનો સંસ્કાર મનમાં રહી જાય અને તેના જેવી બીજી કોઈ વસ્તુ જોતાં એ સંસ્કાર જાગ્રત થાય અને જૂની વસ્તુનું સ્મરણ થાય એ અહીં જરૂરી છે. જેમકે ‘કમળને જોતાં જ મારા મનને પ્રિયાના મુખનું સ્મરણ થાય છે.’
{{Right|જ.દ.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્થાયીભાવ

2021-11-29T11:49:29Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} {{Poem2Open}} '''સ્થાયીભાવ''' : રસનાં વિભાવ, અનુભાવ, સંચારી ક..."

{{SetTitle}}

{{Poem2Open}}
'''સ્થાયીભાવ''' : રસનાં વિભાવ, અનુભાવ, સંચારી કે વ્યભિચારીભાવ અને સ્થાયીભાવ – એમ ચાર અંગમાંનું એક અંગ. રસનું આ પ્રમુખ અંગ રસનું મૂળભૂત ઉપાદાનકારણ છે. જેમ અનેક પરિજનો અને પરિચારકોથી ઘેરાયેલો રાજા જ રાજા કહેવાય છે, એમ વિભાવ, અનુભાવ, સંચારીભાવથી સંયુક્ત થઈને સ્થાયીભાવ જ રસતત્ત્વને પામે છે. આથી જ ભરતે અન્ય ભાવોની તુલનામાં સ્થાયીભાવને શ્રેષ્ઠ કહ્યો છે. માનવોમાં જેમ નરપતિ શ્રેષ્ઠ, શિષ્યસંસદોમાં જેમ ગુરુ શ્રેષ્ઠ તેમ ભાવોમાં સ્થાયીભાવ શ્રેષ્ઠ છે. વિભાવ અને અનુભાવ જો રસનાં બાહ્ય ઉપાદાન છે, તો સંચારી અને સ્થાયીભાવ રસચર્વણાનાં આંતર-ઉપાદાન ગણાયાં છે. તે સહૃદયના મનોજગત સાથે સંકલિત છે.
સહૃદયના હૃદયમાં વાસના રૂપે સ્થિત આ સ્થાયીભાવને વિરોધી કે અવિરોધી ભાવો દબાવી શકતા નથી. દશરૂપકકાર કહે છે કે ભિન્ન નદીઓનાં મધુરજલને લવણાકર સમુદ્ર જેમ પોતામાં મેળવી લે છે. તેમ અન્ય ભાવોને સ્થાયીભાવ આત્મીય બનાવી લે છે. રસમાં પ્રારંભથી કે અંત સુધી એની હાજરી હોય છે. તેથી એને ચિત્તનો સ્થિર વિકાર કહ્યો છે. સંસ્કૃત આલંકારિકોએ સ્થાયીભાવના વાસના રૂપને, સજાતીય વિજાતીય ભાવને આત્મસાત્ કરવાની એની ક્ષમતાને, એના સ્થાયીત્વને અને એની ચર્વણાયોગ્યતાને વારંવાર ઉપસાવી છે. એની આસ્વાદ્યતા અને ઉત્કટતા પર પણ વારંવાર ભાર મુકાયો છે.
પ્રત્યેક રસના પૃથક સ્થાયીભાવ છે અને એની સંખ્યા સામાન્ય રીતે સંસ્કૃત કાવ્યશાસ્ત્રે નવની ગણી છે. શૃંગાર, હાસ્ય કરુણ, વીર, ભયાનક, અદ્ભુત, બીભત્સ, રૌદ્ર અને શાંતરસના સ્થાયીભાવ અનુક્રમે રતિ, હાસ, શોક, ઉત્સાહ, ભય, વિસ્મય, જુગુપ્સા, ક્રોધ અને નિર્વેદ છે. આ ઉપરાંત વત્સલ અને ભક્તિરસ જેવા નવા રસની સ્થાપનાઓ દ્વારા નવા સ્થાયીભાવને પણ કલ્પવામાં આવ્યા છે. સ્થાયીભાવ અંગે મહત્ત્વની વાત એ છે કે ભરતે પોતાના રસસૂત્રમાં સ્થાયીભાવનો ઉલ્લેખ નથી કર્યો. આ માટે એવું કારણ બતાવવામાં આવે છે કે અનુભાવ અને સંચારીભાવમાં સ્થાયીભાવ વાસના રૂપે નિહિત છે એથી પૃથક્ ઉલ્લેખની જરૂર નથી. દશરૂપકકારે, અલબત્ત, સ્પષ્ટ રૂપે રસની પરિભાષામાં સ્થાયીભાવનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.
{{Right|ચં.ટો.}}
{{Poem2Close}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્થાનિક રંગ

2021-11-29T11:48:14Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્થાનિક રંગ(Local Colour)''' : સાહિત્યકૃતિમાં ઘટનાપ્રસં..."

{{SetTitle}}

'''સ્થાનિક રંગ(Local Colour)''' : સાહિત્યકૃતિમાં ઘટનાપ્રસંગ કોઈ ચોક્કસ વાસ્તવિક સ્થળ-પ્રદેશે યોજાયાં હોય તો તે સ્થળ અને તેના વાતાવરણનું આલેખન અસાધારણ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. ઓગણીસમી સદીની નવલકથાઓમાં આવી પ્રયુક્તિનો વિશેષ આશ્રય લેવામાં આવતો. જ્યોર્જ ઇલિયટ, ઍમિલી બ્રોન્ટી, ટોમસ હાર્ડી વગેરે આ માટે જાણીતા છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં પન્નાલાલ પટેલની કેટલીક નવલકથાઓમાં સ્થળ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે.
{{Right|પ.ના.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્થલવાચક કવિતા

2021-11-29T11:47:20Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્થલવાચક કવિતા(Topographical poetry)''' : ઇંગ્લેન્ડમાં અઢારમ..."

{{SetTitle}}

'''સ્થલવાચક કવિતા(Topographical poetry)''' : ઇંગ્લેન્ડમાં અઢારમી અને ઓગણીસમી સદીમાં પ્રચલિત, વિશિષ્ટ ભૂમિ-ફલકને નિરૂપતા આ કાવ્યપ્રકાર અંગે જ્હોન્સને પહેલીવાર સંજ્ઞા આપેલી અને વ્યાખ્યા કરેલી કે એનો મૂળભૂત વિષય કોઈ ભૂમિદૃશ્ય હોય છે; જેનું કાવ્યમય વર્ણન કરવામાં આવે છે અને એમાં ઐતિહાસિક પશ્ચાદ્દદર્શન કે આકસ્મિક ચિંતન આવીને ભળે છે. એક રીતે જોઈએ તો આ કાવ્યપ્રકારમાં કવિની મનોમુદ્રાઓને સ્થલ દ્વારા તેમજ સ્થલોને કવિની મનોમુદ્રાઓ દ્વારા વાચકતા સાંપડે છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્થલદોષ

2021-11-29T11:46:07Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} {{Poem2Open}} '''સ્થલદોષ(Anachorism)''' : કોઈક પ્રસંગ, દૃશ્ય, પાત્ર ક..."

{{SetTitle}}

{{Poem2Open}}
'''સ્થલદોષ(Anachorism)''' : કોઈક પ્રસંગ, દૃશ્ય, પાત્ર કે શબ્દનો તેના સાહજિક સંદર્ભમાં વિનિયોગ ન કરતાં અપ્રતીતિકર એવા સંદર્ભમાં તેની રજૂઆત કરવી તે. જેમકે મધુ રાયની ટૂંકી વાર્તા ‘ઇંટોના સાત રંગ’માં હરિયાનું પેરિસ જવું – એ સહેતુક, ચોક્કસ પ્રયોજનથી આલેખાય છે.
સ્થલદોષને એક પ્રવિધિ તરીકે સહેતુક અને અજાણતાં થતા દોષ તરીકે જે તે કૃતિના સંદર્ભમાં તપાસી શકાય.
{{Right|પ.ના.}}
{{Poem2Close}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્થલકાલતત્વ

2021-11-29T11:44:45Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્થલકાલતત્ત્વ(Chromotopos)''' : નવલકથા સંદર્ભે મિખાઈલ બ..."

{{SetTitle}}

'''સ્થલકાલતત્ત્વ(Chromotopos)''' : નવલકથા સંદર્ભે મિખાઈલ બખ્તિનનો સ્થલકાલ પરત્વેનો વિચાર માત્ર વાસ્તવના અનુકરણ પૂરતો સીમિત નથી પરંતુ નવલકથાની સંરચનામાં તે સ્વરૂપવિધાયક મુખ્ય પરિબળોમાંનું એક પરિબળ છે. પરીકથામાં આવતા સમુદાયના અવિભક્ત સ્થલકાલ કે ગ્રીકસાહિત્યમાં આવતા વૈયક્તિક સ્થલકાલ કરતાં આ સ્થલકાલનું વિશેષ કર્તવ્ય અને વર્ચસ્ છે. કાલ કે સ્થલમાંથી પસાર થતાં પાત્ર પર થતો સંસ્કાર એમાં સૂક્ષ્મપણે ઉમેરાયેલો છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્ત્રીસાહિત્ય

2021-11-29T11:43:40Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્ત્રીસાહિત્ય(Female writing)''' : નારીવાદના રાજકારણ અને..."

{{SetTitle}}

'''સ્ત્રીસાહિત્ય(Female writing)''' : નારીવાદના રાજકારણ અને સમાજકારણે સાહિત્યક્ષેત્રે પ્રભાવ પાડ્યો છે અને તેથી નારીવાદી સાહિત્ય(Feminist writing)થી સ્ત્રીસાહિત્ય (Female writing)ને છૂટું પાડવું જરૂરી છે. નારીવાદી સાહિત્યમાં પિતૃસત્તાક મૂલ્યો સામેનો વિપ્લવ સ્પષ્ટપણે અંકાયેલો હોય છે. સ્ત્રીસાહિત્ય માત્ર લેખકનો શારીરિક યૌનભેદ દર્શાવે છે, એથી વધારે કશું નહિ, જ્યારે સ્ત્રીયોચિત સાહિત્યમાં ‘સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક સંદર્ભોએ સ્ત્રીઅંગે જે મૂલ્યોને પ્રસાર્યાં હોય તેનો એક યા બીજી રીતે પ્રવેશ થતો હોય છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્ત્રીયોચિત સાહિત્ય

2021-11-29T11:42:37Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્ત્રીયોચિત સાહિત્ય(Feminiine writing)''' જુઓ, સ્ત્રીસાહિત..."

{{SetTitle}}

'''સ્ત્રીયોચિત સાહિત્ય(Feminiine writing)''' જુઓ, સ્ત્રીસાહિત્ય

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્તોત્ર

2021-11-29T11:41:52Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્તોત્ર(Hymn)''' : કોઈ દેવતા કે વીરના સન્માનમાં કે એ..."

{{SetTitle}}

'''સ્તોત્ર(Hymn)''' : કોઈ દેવતા કે વીરના સન્માનમાં કે એની પ્રશસ્તિમાં રચાતી છંદોબદ્ધ ઊર્મિરચના, જે ગાન કે પઠન માટે હોય છે અને જેમાં સીધી ભાવાભિવ્યક્તિ હોય છે. સ્તોત્રના પ્રાચીનતમ નમૂના ઇજિપ્તના રા અને આમનનાં સ્તોત્ર છે. ગ્રીકમાં, કેલિમેક્સ અને કલીએન્થીઝનાં સ્તોત્ર પ્રચલિત છે. ભારતીય પરંપરામાં ઋગ્વેદની ગાથાઓ સ્તુતિપરક મંત્ર છે. એમાં મુખ્યત્વે દેવતાઓની સ્તુતિઓ સંચિત છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્તુતિગીત

2021-11-29T11:40:53Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્તુતિગીત/ઉદ્ગીત(Anthem)''' : મૂળ તો ધર્મગ્રન્થોના શ..."

{{SetTitle}}

'''સ્તુતિગીત/ઉદ્ગીત(Anthem)''' : મૂળ તો ધર્મગ્રન્થોના શબ્દો પર આધારિત ધાર્મિક સમૂહગાન. પછી સ્તુતિ કે ભક્તિના ગાનના રૂપમાં અર્થ સ્થિર થાય છે. સમૂહગાન કદાચ આ પ્રકારનું વિશિષ્ટ લક્ષણ છે. આ પ્રકારનું ગીત કૉલેજનું પણ હોઈ શકે. જેમકે રાષ્ટ્ર તરફની ભક્તિ કે સ્તુતિ સાથે ગવાતું રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનું રાષ્ટ્રગીત.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્તુતિગાન

2021-11-29T11:39:15Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્તુતિગાન(Panegyric)''' : કોઈ લોકસમુદાય, સંસ્થા કે વ્યક..."

{{SetTitle}}

'''સ્તુતિગાન(Panegyric)''' : કોઈ લોકસમુદાય, સંસ્થા કે વ્યક્તિની સિદ્ધિને બિરદાવતું પ્રશસ્તિરૂપ કાવ્ય, લખાણ કે વક્તવ્ય. સ્તુતિગાન ઘણીવાર અતિશયોક્તિનો આશ્રય લે છે. ન્હાનાલાલનું ‘ગુજરાતનો તપસ્વી’ આ પ્રકારનું કાવ્ય છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્તવન

2021-11-29T11:38:22Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્તવન''' : ઊર્મિકાવ્યનો જૈન ગેય પ્રકાર. ચૈત્યવંદ..."

{{SetTitle}}

'''સ્તવન''' : ઊર્મિકાવ્યનો જૈન ગેય પ્રકાર. ચૈત્યવંદન કે ધાર્મિક ક્રિયા વખતે તીર્થંકરોની સ્તુતિ રૂપે ગવાતી આ રચનાઓ પાંચ-સાત કડીની હોય છે. એમાં તીર્થંકરોની સ્તુતિ ઉપરાંત આત્મોદ્ધાર અંગેની વિનંતિ અને મનના ભાવોની અભિવ્યક્તિને પણ સ્થાન મળે છે. તીર્થંકરો અને જિનેશ્વરોની સ્તુતિ સાથે સાથે તીર્થસ્થળો અને પર્વોની સ્તુતિ પણ એમાં ભળે છે. ક્યારેક ૩૫૦ જેટલી કડીમાં દીર્ઘ-રચના રૂપે સ્તવન અવતરેલું મળ્યું છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્તબક

2021-11-29T11:37:24Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્તબક જુઓ''', બાલાવબોધ "

{{SetTitle}}

'''સ્તબક જુઓ''', બાલાવબોધ

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સ્ખલનવાદ

2021-11-29T11:36:36Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સ્ખલનવાદ(Fallibilism)''' : વાસ્તવ અંગેનો કોઈપણ દાવો સ્ખલ..."

{{SetTitle}}

'''સ્ખલનવાદ(Fallibilism)''' : વાસ્તવ અંગેનો કોઈપણ દાવો સ્ખલનયુક્ત કે સ્ખલનક્ષમ રહેવાનો એવું સ્વીકારતો વાદ. અલબત્ત, આને શંકાવાદ સાથે ગૂંચવવાની જરૂર નથી. સ્ખલનવાદી માને છે કે મનુષ્યશોધક માટે નિતાન્ત નિશ્ચિતતા દુર્લભ છે. છતાં ઓછેવત્તે અંશે સહીસલામત રીતે ઘણીબધી વસ્તુઓ જાણી શકાય છે. સાંપ્રત સંકેતવિજ્ઞાનના પ્રણેતા ચાર્લ્સ પિયર્સે આ સિદ્ધાન્તનો વિશેષ પુરસ્કાર કર્યો છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સૌંદર્યાનુભવ

2021-11-29T11:35:18Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સૌંદર્યાનુભવ(Aesthetic experienec)''' : સંસ્કૃત રસદર્શન અને પ..."

{{SetTitle}}

'''સૌંદર્યાનુભવ(Aesthetic experienec)''' : સંસ્કૃત રસદર્શન અને પાશ્ચાત્ય કલાદર્શન બંનેએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કલ્પનાપૂર્ણ રૂપાન્તરને કારણે લૌકિક સામગ્રી કલાકૃતિમાં આનન્દદાયક બને છે. લૌકિક સ્વાર્થભાવથી, વસ્તુની ઉપયોગિતાથી અને સાંસારિક હાનિલાભથી મુક્ત કલાનો અનુભવ ન તો સ્વગત રહે છે, ન તો પરગત રહે છે. તાટસ્થ્ય અને તાદાત્મ્યથી રચાતો આ સાધારણીકૃત અનુભવ અન્ય આનંદોથી નોખો આનંદ આપે છે. કશાકને સાધન તરીકે નહિ પરંતુ સાધ્ય તરીકે સંવેદવાનું એ પરિણામ હોય છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સૌંદર્યશાસ્ત્ર

2021-11-29T11:34:10Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} {{Poem2Open}} '''સૌંદર્યશાસ્ત્ર(Aesthetics)''' : અઢારમી સદીમાં સૌન..."

{{SetTitle}}

{{Poem2Open}}
'''સૌંદર્યશાસ્ત્ર(Aesthetics)''' : અઢારમી સદીમાં સૌન્દર્યશાસ્ત્રી બોમગાર્ટને સૌપ્રથમ સૌંદર્યશાસ્ત્ર(Aesthetics) સંજ્ઞાને આધુનિક અર્થમાં પ્રચલિત કરી. આ શાસ્ત્ર દર્શન, વિજ્ઞાન, સંસ્કૃતિ વગેરેની સહાય લે છે. સૌંદર્યશાસ્ત્ર મુખ્યત્વે ત્રણ સમસ્યાઓ સાથે કામ પાડે છે : ૧, સૌંદર્યશાસ્ત્ર બધી જ કળાઓના અનુભૂતિ-અભિવ્યક્તિવિશ્વને એક જ અર્થ-સંદર્ભ દ્વારા અભિવ્યંજિત તથા સંપ્રેષિત કરી શકાય તેવી ભાષાના નિર્માણમાં વિશેષ રસ ધરાવે છે. ૨, અસુંદર, આતંકપૂર્ણ, કુરૂપ તેમજ કુત્સિતને પણ રમણયોગ્ય ગણી સૌંદર્યશાસ્ત્રની ક્ષેત્રમર્યાદામાં સામેલ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. ૩, કલાના અનુભવનું વિવેચન, આસ્વાદન તેમજ દર્શન એમ ત્રણે પાસાંઓનો સમન્વય કરવા માટે સૌન્દર્યશાસ્ત્ર પ્રયત્નશીલ છે.
આધુનિક સૌન્દર્યશાસ્ત્ર કૃતિને વિશે નહિ પણ તેને અનુલક્ષીને થયેલાં વિધાનોની પદ્ધતિઓ અને પ્રક્રિયાઓની પ્રમાણભૂતતા તપાસવામાં રસ ધરાવે છે. આ શાખા ‘વિવેચનના તત્ત્વજ્ઞાન’ તરીકે પણ ઓળખાય છે.
સૌન્દર્યશાસ્ત્રના તુલનાત્મક, મનોવૈજ્ઞાનિક, સમાજવૈજ્ઞાનિક વગેરે અભિગમો જાણીતા છે. બોમગાર્ટન, ક્રૉચે, જોન ડ્યૂઈ, અર્ન્સ્ટ કાસીર, મન્રો બીર્ડ્ઝલી, સુઝાન લેન્ગર, મૉરિસ વિટ્સ, મેર્લો પોન્તી વગેરે સૌન્દર્યશાસ્ત્રના મુખ્ય પુરસ્કર્તાઓ છે.
{{Right|હ.ત્રિ.}}
{{Poem2Close}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સૌંદર્યવાદ

2021-11-29T11:31:55Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સૌંદર્યવાદ(Aestheticism)''' : સૌંદર્યવાદ એ સૌંદર્યનિષ્ઠ..."

{{SetTitle}}

'''સૌંદર્યવાદ(Aestheticism)''' : સૌંદર્યવાદ એ સૌંદર્યનિષ્ઠ ઝુંબેશ છે. ઓગણીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં વિકસેલી યુરોપીય ઘટના છે જેના તત્ત્વવિચારનું કેન્દ્ર ફ્રાન્સમાં હતું અને જેનાં મૂળ કાન્ટ જેવાના જર્મન સિદ્ધાન્તમાં પડેલાં હતાં. ફ્રેન્ચ સૌંદર્યવાદના સિદ્ધાન્તો ઇંગ્લેન્ડમાં ૧૯૮૦ની આસપાસ દાખલ કરનારાઓમાં ઓસ્કર વાઈલ્ડ અને વોલ્તર પિતર અગ્રણી હતા. આ સંદર્ભમાં પિતરનું વિધાન છે : ‘કલા ખાતર કલા’ મૂલ્યોનું બીભત્સીકરણ અને કલાઓના વાણિજ્યકરણ સામેનો આ વાદનો અવાજ છે. આ વાદ સાથે ‘સૌંદર્યનું પરમ મૂલ્ય’ સંકળાયેલું છે.
{{Right|હ.ત્રિ.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સૌંદર્યલહરી

2021-11-29T11:30:51Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} {{Poem2Open}} '''સૌંદર્યલહરી''' : આદ્ય શંકરાચાર્યને નામે ચઢ..."

{{SetTitle}}

{{Poem2Open}}
'''સૌંદર્યલહરી''' : આદ્ય શંકરાચાર્યને નામે ચઢેલું, ભાવવાહી શિખરિણી છંદના ૧૦૩ શ્લોકોમાં દેવી ત્રિપુરાસુંદરીનું પ્રવાહિતાયુક્ત વર્ણન આપતું સ્તોત્રકાવ્ય. કેટલાકના અભિપ્રાય પ્રમાણે આ તામિલનાડુના શંકરાચાર્યની રચના છે.
પ્રથમ ૪૧ શ્લોકોમાં ચૈતન્ય રૂપે વિલસતી મહામાયા દેવીનું સૌંદર્યનિરૂપણ છે જેમાં દેવીના અલંકારો, આયુધો, પલંગ સહિતનું આબાદ વર્ણન સૂક્ષ્મતા અને કવિત્વથી ભર્યુંભર્યું છે. ૪૨મા શ્લોકથી અંત સુધી દેવીના વિરાટ સ્વરૂપનું નિરૂપણ થયું છે. ભવ્ય કલ્પનાઓ, અલંકારોનો વ્યાપક સૌંદર્યમંડિત ઉપયોગ, લયની પ્રવાહિતામાં ઉમેરો કરતા અનુપ્રાસો, વિરાટને હિંડોળે ઝૂલતી રચનાકારની વર્ણનશક્તિ, દેવીના દેહવર્ણનમાં ચિત્રાત્મક શબ્દકલા, ભક્તિરસમાં ભળતો અદ્ભુત, શૃંગારની આસ્વાદ કાવ્યની વિશિષ્ટતાઓ છે. સંસ્કૃત સ્તોત્રકાવ્યોની પ્રથમ પંક્તિમાં સ્થાન પામે તેવી આ સાહિત્યિક સ્તોત્રરચનાનું કલાન્તકવિ બાલાશંકર કંથારિયા દ્વારા થયેલું સુંદર ગુજરાતી રૂપાન્તર નોંધપાત્ર છે.
{{Right|હ.મા.}}
{{Poem2Close}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સૌંદર્યપરક બહિસ્તલ

2021-11-29T11:29:27Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સૌંદર્યપરક બહિસ્તલ(Aesthetic Surface)''' : લય, વાક્યખંડો, વિ..."

{{SetTitle}}

'''સૌંદર્યપરક બહિસ્તલ(Aesthetic Surface)''' : લય, વાક્યખંડો, વિન્યાસ, કલ્પનશ્રેણી, કાકુ વગેરેનો જે સર્વસામાન્ય પ્રભાવ કાવ્યમાં ઊભો થાય છે એનો અહીં નિર્દેશ છે. આ સંજ્ઞા કાવ્યના આંતરવસ્તુની બાહ્યઅભિવ્યક્તિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ભવભૂતિની પ્રસિદ્ધ પંક્તિનો પરુષ પૂર્વાર્ધ (`¨¸¸I¸™¹D ˆÅ“¸½£¸¹µ¸') અને મૃદુ ઉત્તરાર્ધ (`Ÿ¸¼™º¹›¸ ˆÅº¬¸ºŸ¸¸™¹D') જાણીતો છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સૌંદર્યનિષ્ઠ આસ્વાદ

2021-11-29T11:28:32Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સૌંદર્યનિષ્ઠ આસ્વાદ(Aesthetic Appreciation)''' : સૌન્દર્યનિષ્..."

{{SetTitle}}

'''સૌંદર્યનિષ્ઠ આસ્વાદ(Aesthetic Appreciation)''' : સૌન્દર્યનિષ્ઠ આસ્વાદ સાથે સૌંદર્યનું વિવેચનાત્મક મૂલ્યાંકન સંકળાયેલું છે. સૌંદર્યનિષ્ઠ આનંદ જો કોઈના નિજી અનુભવ પર ભાર મૂકે છે, તો સૌંદર્યનિષ્ઠ આસ્વાદ કૃતિની લાક્ષણિકતાને તપાસે છે. એક વ્યક્તિવિષયક છે, અન્ય કૃતિવિષયક છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સૌંદર્યનિષ્ઠ આનંદ

2021-11-29T11:27:00Z

Amee:

{{SetTitle}}

'''સૌંદર્યનિષ્ઠ આનંદ(Aesthetic pleasure)''' : કલાપદાર્થમાં લય, સમતુલન, પ્રમાણ, સંવાદ અને ખાસ તો એકતા એના સ્વરૂપગત ગુણધર્મો છે. તેમાંય એકતા સર્વ કલાઓની આવશ્યક કસોટી છે. એકતાનું ક્રમશ : અવબોધન એક ચોક્કસ પ્રકારના આનંદમાં પરિણમે છે જે સૌંદર્યનિષ્ઠ આનંદ તરીકે ઓળખાય છે. અન્ય આનંદથી આ આનંદ નોખો છે. કશાકને સાધન તરીકે નહિ પરંતુ સાધ્ય તરીકે સંવેદવાનું તે પરિણામ છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સૌંદર્યનિષ્ઠ આનંદ

2021-11-29T11:25:15Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સૌંદર્યનિષ્ઠ અંતર(Aesthetic distance)''' : ખાસ તો નવ્ય વિવેચ..."

{{SetTitle}}

'''સૌંદર્યનિષ્ઠ અંતર(Aesthetic distance)''' : ખાસ તો નવ્ય વિવેચનક્ષેત્રની આ સંજ્ઞા છે. પોતાના અભિપ્રાયોને વ્યક્ત કર્યા વગર કે પોતાનાં મૂલ્યાંકનો યા પોતાના વ્યક્તિત્વને પ્રગટ કર્યા વગર કાલ્પનિક પાત્રો અને પરિસ્થિતિઓને સર્જક નિરૂપી શકે એવી એની વસ્તુલક્ષિતા અહીં અપેક્ષિત છે. ઉપરાંત કોઈ વિવેકપૂર્ણ ભાવક પોતે જે વાંચી રહ્યો છે એને પૂરેપૂરું અવગત કરવા માગતો હોય અને એનું મૂલ્યાંકન કરવા માગતો હોય તો એણે જાળવવી પડતી વસ્તુલક્ષિતાની અને તટસ્થતાની માત્રાનો પણ સૌંદર્યનિષ્ઠ અંતર દ્વારા સંકેત છે. ટૂંકમાં, સૌંદર્યનિષ્ઠ અંતર સર્જક અને ભાવક બંને પક્ષની આત્મલક્ષી સંડોવણીનો છેદ ઉડાડે છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સૌષ્ઠવપ્રિય

2021-11-29T11:23:32Z

Amee:

{{SetTitle}}

'''સૌષ્ઠવપ્રિય/સંયમી/સ્વસ્થ/રૂપપ્રધાન(Classical)''' : દરેક ક્ષેત્રમાં મનુષ્યની બે વૃત્તિઓ પ્રગટ થઈ છે : સંરક્ષક અને ઉચ્છેદક. સાહિત્યક્ષેત્રમાં પણ સંરક્ષકવૃત્તિ દ્વારા સર્જક પરંપરાને ઉલ્લંઘ્યા વગર અને નિયમોને તોડ્યા વગર કૃતિઓ રચે છે. સ્વસ્થતા, સ્વયંપર્યાપ્તતા, નિયમબદ્ધતા, વિશેષ તરફનો નહીં પણ સામાન્ય તરફનો ‘પક્ષપાત’ અને આદર્શીકરણ આ વૃત્તિનાં મુખ્ય લક્ષણો છે.
{{Right|ચં.ટો.}}

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સૌષ્ઠવપ્રિય

2021-11-29T11:23:10Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સૌષ્ઠવપ્રિય/સંયમી/સ્વસ્થ/રૂપપ્રધાન(Classical)''' : દરે..."

ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩/અનુક્રમ/સ/સોનેટપુચ્છ

2021-11-29T11:22:17Z

Amee: Created page with "{{SetTitle}} '''સૉનેટપુચ્છ(Coda)''' : લેટિન ‘canda’ પરથી આવેલ સંજ્ઞા જે..."

{{SetTitle}}

'''સૉનેટપુચ્છ(Coda)''' : લેટિન ‘canda’ પરથી આવેલ સંજ્ઞા જેનો અર્થ પુચ્છ એવો થાય છે. સૉનેટમાં પ્રસંગોપાત્ત જોડવામાં આવતો ટુકડો. કેટલાક પ્રયોગશીલ કવિઓ ૧૪ પંક્તિ પછી એકાદ પંક્તિ ઉમેરે છે. ઇટેલિયન સૉનેટમાં કોઈવાર અંતે બે કે પાંચ પંક્તિઓ ઉમેરાતી; આ સૉનેટ ‘સપુચ્છ-સૉનેટ’ (Tailed Sonnet) કહેવાય છે અને ઉમેરાયેલી વધારાની પંક્તિઓ ‘સૉનેટ-પુચ્છ’ તરીકે ઓળખાય છે. સૉનેટમાં યુગ્મકને અંગે એની ચોટને ધારદાર બનાવવા અથવા સંવેદનની નિ :શેષ અભિવ્યક્તિ માટે કવિઓ એનો ઉપયોગ કરે છે. જેમકે જયંત પાઠકનું ‘વસંત’ સૉનેટ.
{{Right|ચં.ટો.}}