https://wiki.ekatrafoundation.org/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Vipul+Shingala 2026-06-26T05:02:27Z User contributions MediaWiki 1.45.0 https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%80%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE%E0%AA%83_%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B5%E0%AB%87%E0%AA%9A%E0%AA%A8/%E0%AA%AA%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AB%87%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AB%80%E0%AA%A8_%E0%AA%B8%E0%AA%BE%E0%AA%82%E0%AA%B8%E0%AB%8D%E0%AA%95%E0%AB%83%E0%AA%A4%E0%AA%BF%E0%AA%95-%E0%AA%B8%E0%AA%BE%E0%AA%B9%E0%AA%BF%E0%AA%A4%E0%AB%8D%E0%AA%AF%E0%AA%BF%E0%AA%95_%E0%AA%AA%E0%AA%B0%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%B0%E0%AA%BE&diff=111930 2026-06-20T07:09:08Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|પ્રેમાનંદકાલીન સાંસ્કૃતિક–સાહિત્યિક પરંપરા|આરતી ત્રિવેદી}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> આપણે જે કવિના નવનવોન્મેષોનો–પ્રયોગનિષ્ઠ અનન્ય એવી સર્જકતાનો પરિચય મેળવવા માગીએ છીએ તે આપણા મહાન કવિ પ્રેમાનંદનો સમય એટલે ઈ.સ.ની સત્તરમી સદીનો સમય. એ સમયનો સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિએ પરિચય મેળવવો જરૂરી છે. પ્રેમાનંદની કવિતાની પરંપરાગત ભૂમિકાનો યથાર્થ ખ્યાલ મેળવવા માટે પણ તે પરિચય મેળવવો અનિવાર્ય છે. પ્રેમાનંદની હયાતીનો સમય એ ગુજરાતમાં મોગલ સત્તાનો સમય હતો. મોગલોનું શાસન સારું હોવાથી લોકજીવનમાં એકંદરે શાંતિ અને સલામતીનું વાતાવરણ હતું. લોકો પોતપોતાનાં જ્ઞાતિ-ગોળ-કુળમાં રહીને જીવન વ્યતીત કરતા હતા. આ દરમ્યાન ગુજરાતને અને ગુજરાતી ભાષાને પોતાનું આગવું વ્યક્તિત્વ પ્રાપ્ત થઈ ચૂક્યું હતું. રાજકીય રીતે ગુજરાતની સ્વાયત્તતા જો વિકસતી જતી હતી તો સાંસ્કૃતિક રીતે એવી વ્યક્તિતા-વિલક્ષણતા પણ સિદ્ધ થતી જતી હતી. પ્રેમાનંદના આવતાં સુધીમાં ગુજરાતને 'ભરતેશ્વરબાહુબલિરાસ' (ઈ.સ. ૧૧૮૫), ‘નેમિનાથચતુષ્પદિકા’ (૧૩મું શતક), ‘સિરિથૂલિભદ્દફાગુ' (ઈ.સ. ૧૩૩૪), ‘રણમલ્લછંદ’ ( ૧૪મું શતક), 'પૃથ્વીચંદ્રચરિત્ર' (ઈ. ૧૪૨૨), ‘વસંતવિલાસ’ (૧૫મું શતક), ‘ત્રિભુવનદીપક-પ્રબંધ' (૧૫મું શતક), ‘કાન્હડદે પ્રબંધ' (ઈ. ૧૪૫૬), ‘હરિલીલાષોડશકલા’ (ઈ. ૧૪૮૫) ભાલણકૃત ‘રામબાલચરિત' (૧૫મું શતક) અને ‘કાદંબરી' (૧૫મું શતક), ‘વિમલપ્રબંધ' (ઈ. ૧૫૧૨), 'વિરાટપર્વ' (નાકરકૃત-૧૬મું શતક), 'કર્પૂરમંજરી' (૧૬મું શતક) 'રૂપચંદકુંવરરાસ' (ઈ. ૧૫૮૧), ‘પ્રેમપચીસી' (૧૭મું શતક) આદિ કૃતિઓ અને તે સાથેના જ આપણા તેજસ્વી સાહિત્યસર્જકો નરસિંહ, મીરાં, અખો જેવાની અનેક કૃતિઓ મળી ચૂકી હતી. આ કૃતિઓએ ગુજરાતી ધર્મ-રુચિ અને રસરુચિને પોષવા સાથે તેનું ઘડતર પણ કર્યું’ છે. આ કૃતિઓને આધારે સ્પષ્ટ કહી શકાય છે કે ગુજરાતી ભાષાએ કાવ્યની- સાહિત્યની ભાષા તરીકેની પોતાની ક્ષમતા બરાબર રીતે પ્રેમાનંદના આવતાં સુધીમાં સિદ્ધ કરી બતાવી હતી.<br /> પ્રેમાનંદકાલીન અને પ્રેમાનંદના સાહિત્યના સર્જનની શક્તિમર્યાદાઓનો ક્યાસ તત્કાલીન ને તત્પૂર્વકાલીન વિદ્યાકીય, સાહિત્યિક, રાજકીય, સામાજિક, ધાર્મિક આદિ વલણોના – સાંસ્કૃતિક વહેણોના વ્યાપક પરિપ્રેક્ષ્યને ખ્યાલમાં રાખીને કાઢવો જોઈએ. એ રીતે જોતાં પ્રેમાનંદમાં પરંપરાનું કેટલું અને એનું પોતાનું કેટલું તેનો રસપ્રદ ખ્યાલ આવી શકે.<br /> હેમચંદ્ર(ઈ. ૧૦૮૮-૧૧૭૨)થી દયારામ (ઈ. ૧૭૭૭-૧૮૫૩) સુધીનો ગાળો તે આપણા ગુજરાતી સાહિત્યનો મધ્યકાળ. એ કાળમાં ગુજરાતમાં પ્રારંભિક અને અંતિમ તબક્કાનો કેટલોક સમય બાદ કરતાં વચ્ચેનો ઘણો લાંબો સમય મુખ્યત્વે મુસ્લિમ શાસનકર્તાઓના શાસનનો રહ્યો જણાય છે. મુસ્લિમ શાસનકાળના શરૂઆતના તબક્કાની અંધાધૂંધી અને અશાંતિ સિવાય, ખાસ તો ચૌદમા શતકથી સૂબાઓનો અમલ શરૂ થયો ત્યારથી, ગુજરાતની પ્રજાને એકંદરે સ્થિર, વ્યવસ્થિત વહીવટ મળ્યો. મુસલમાનોના આગમન અને વસવાટને કારણે આપણા સમાજજીવન પર–પહેરવેશ અને ખાણીપીણી પર, કળાકારીગરી અને વેપાર-ઉદ્યોગ પર, ભાષા અને સાહિત્ય પર એમની કેટલીક અસર થઈ. ગુજરાતમાં બે વિધર્મી સંસ્કૃતિઓ એકબીજાના પરિચયમાં આવતાં સાંસ્કૃતિક સમન્વયની પ્રક્રિયા આરંભાઈ.<br /> આમ તો વિધર્મી શાસન હતું, છતાં મધ્યકાળનું સમાજજીવન એકંદરે તો અવિક્ષુબ્ધ-સ્વસ્થ રહેલું જણાય છે. એ સમયગાળા દરમ્યાન કેટલાક પ્રજાવત્સલ શાસકો થયા હોવા છતાં શાસકવર્ગ-આમવર્ગ વચ્ચે ચોખ્ખું અંતર વરતાય છે. સમાજમાં આમજનતાનો ભાગ તો ગામડાંનો રહેનાર હતો. રાજધાનીથી દૂર - નગરથી દૂર ગામડાઓમાં વસતી પ્રજા સંપર્ક-વ્યવહાર-Communicationની મર્યાદિત સવલતોને કારણે ઠીકઠીક બંધિયાર-સંકુચિત જીવન ગાળતી હતી. રાજ્યનાં મુખ્ય કેન્દ્રોમાં, શાસકવર્ગમાં જે ઘટનાઓ ઘટતી, રાજસત્તામાં જે ઊથલપાથલો થતી, એની ગાઢી ને ચિરસ્થાયી સીધી અસર તો ગામડાંની પ્રજાને પ્રમાણમાં ઓછી જ થતી. એ કાળે સત્તાપલટા છતાં પ્રજા એનાથી લગભગ અલિપ્ત-શી રહીને પોતાની રીતે જીવતી હતી. ક્યારેક શાસનની થોડીઘણી વિપરીત અસર થતી, તો એના મલમપટ્ટા પ્રજા પોતાની રીતે જ કરી લેતી. વળી, આખું પ્રજાજીવન જે પરંપરા અને માન્યતા પર સ્થિત હતું એના પર – પ્રજાના ધર્મજીવન-અધ્યાત્મજીવન પર વિધર્મી શાસનની અસર ખાસ જણાતી નથી. ઝીણવટથી જોઈએ તો વિધર્મી પરિબળો સામે ટકી રહીને પ્રજાએ પોતાનું આંતરસત્ત્વ સાચવ્યું છે. આમેય વિધર્મી (મુસલમાન) રાજકર્તાઓનો સીધો રસ તો અગ્રતાક્રમે સામાન્યતઃ સત્તા, દ્રવ્ય, આદિની પ્રાપ્તિનો હોય, વળી ધર્મ જેવી બાબતોમાં હસ્તક્ષેપ કરી જનતાની નારાજગી વહોરવાનુંયે કેટલાકે પસંદ ન કર્યું હોય એમ બને, અને જ્યાં એવા હસ્તક્ષેપનો પ્રયત્ન થયો ત્યાં જનતાએ ઠીકઠીક શાણપણ, ચતુરાઈ ને જરૂર પડી ત્યાં અણનમતા વગેરે દાખવીને પરધર્મ સામેના બચાવની એક સબળ વ્યૂહરચના – ખાસ તો સંરક્ષણાત્મક સાંસ્કૃતિક વ્યૂહરચના ગોઠવી કાઢ્યાનું પ્રતીત થાય છે.<br /> અખો, પ્રેમાનંદ, શામળ આદિ કવિઓનો સમયગાળો, અગાઉ નિર્દેશ્યું તેમ, એકંદરે શાંતિ ને સુવ્યવસ્થાનો ગાળો છે. અકબર જેવાએ હિંદુ-મુસ્લિમ સમન્વયના સુંદર પ્રયત્નો આરંભેલા. આ મોગલાઈ શાસનકાળ દરમ્યાન જનતાએ ઠીકઠીક રાહતનો દમ ખેંચ્યો હોય એમ જણાય છે. આવા શાંતિકાળનો પ્રભાવ પ્રેમાનંદના મનોઘડતરમાં પણ કોઈક રીતે હોઈ શકે, તત્કાલીન રાજકીય વાતાવરણથી સાવ અલિપ્ત રહીને, પણ તત્કાલીન સમાજને નજર સમક્ષ રાખીને, તત્કાલીન ધર્મભાવનાને અનુસરતાં પ્રેમાનંદે કેટલીક ચિરંજીવ કૃતિઓનું સર્જન કર્યું. એ બાબત ધ્યાનાર્હ છે કે મુસ્લિમ શાસન હેઠળ પોતે સાહિત્યસર્જન કર્યું હોવા છતાં પ્રેમાનંદની એક પણ કૃતિમાં મુસલમાનોનો પરોક્ષ રીતે પણ ઉલ્લેખ મળતો નથી. મધ્યકાળના અન્ય સર્જકોના સર્જનમાં પણ તત્કાલીન શાસન-શાસક અંગેની માહિતી સામાન્યતઃ સાંપડતી નથી. વળી સાહિત્યસર્જનમાં સ્પષ્ટતયા હિન્દુકવિતામાં એની પ્રસ્તુતતાનો પ્રશ્ન પણ ખરો જ. પ્રેમાનંદે પોતાનાં આખ્યાનોમાં વૈષ્ણવ, શૈવ, શાક્ત આદિની ભક્તિનો સમાદર કર્યો જણાય છે. એમાં ક્યાંય એણે સંપ્રદાયજડતા દાખવી નથી. પ્રેમાનંદનો સમય એ મોગલાઈના અસ્ત અને મરાઠાઓના ઉદયનો હતો. જોકે એ સમયે થયેલા રાજકીય ફેરફારો પ્રેમાનંદના જીવનકવનને ખાસ સ્પર્શ્યા હોય એવું લાગતું નથી. એણે તત્કાલીન રાજકીય જીવનને પોતાના કવનમાં કોઈ મહત્ત્વ આપ્યું નથી. એમ કરવાની કોઈ જરૂર પણ એને ઊભી થઈ નથી. એણે તો એ કાળના સમાજજીવનને જ પ્રાધાન્ય આપ્યું છે. પ્રેમાનંદની કૃતિઓમાં એના સમયના સમાજનું–એ સમાજના ધર્મો અને રીતરિવાજોનું, લોકોના સ્વભાવ અને સંસ્કારોનું દર્શન જરૂર થાય છે, જેની ચર્ચા યથાસ્થાને આપણે કરીશું.<br /> આપણે આજે જે ભાષા બોલીએ છીએ તે ગુજરાતી ભાષા અર્વાચીન ભારતીય આર્યકુળની ભાષા. તેનો પ્રારંભ ઈ. સ.ની ૧૦-૧૧મી સદીના અરસાથી લેખી શકાય. ઈ. ૯૬૧માં મૂળરાજ સોલંકી અને ત્યારબાદ સિદ્ધરાજ જયસિંહ (ઈ. સ. ૧૦૯૪થી ૧૧૪૩) તથા અન્ય સોલંકી રાજાઓએ ગુજરાત પર શાસન કર્યું. એ પછી વાઘેલા રજપૂત રાજાઓએ સત્તાનો દોર પોતાના હાથમાં લીધો આ રાજાઓએ પોતાના શાસનકાળ દરમ્યાન ગુજરાતને દરેક ક્ષેત્રે સમૃદ્ધિ અને ગૌરવ બક્ષ્યાં. આર્થિક, કલાકીય અને શૈક્ષણિક ક્ષેત્રે ગુજરાતને માતબર બનાવી, આ રાજાઓએ ગુજરાતનો સીમાવિસ્તાર કરીને સત્તાનો પ્રસાર કર્યો અને ગુજરાતનું સાંસ્કૃતિક-સાંસ્કારિક વ્યક્તિત્વ ઉપસાવ્યું. આ રાજવીઓએ દેશવિદેશના પંડિતોને પોતાના દરબારમાં આશ્રય આપ્યો અને એ રીતે વિદ્યા-કલાના ઉત્કર્ષને પ્રોત્સાહન આપ્યું. વિદ્યાપ્રેમી રાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહના સમય દરમ્યાન પાટણ શહેર એક મોટા વિશ્વવિદ્યાલયના રૂપમાં ફેરવાઈ ગયું હતું. સુપ્રસિદ્ધ કલિકાલસર્વજ્ઞ આચાર્ય હેમચંદ્રના ગ્રંથ ‘સિદ્ધહૈમવ્યાકરણ’ના નિર્માણનો આ કાળ હતો.<br /> એ પછી ઈ. સ. ૧૨૯૭માં અલાઉદ્દીન ખીલજીએ પાટણના કરણ વાઘેલાને શિકસ્ત આપી અને ગુજરાત પર શાસન સ્થાપ્યું, ત્યારથી ગુજરાતમાં હિંદુ રાજાઓની સર્વોપરી સત્તા અસ્ત પામી. શરૂઆતમાં દિલ્હીના બાદશાહોએ સૂબાઓ દ્વારા ગુજરાત પર શાસન કર્યું. પણ થોડા સમય બાદ તૈમુર લંગ દ્વારા દિલ્હી પર આક્રમણ થતાં ત્યાંની રાજસત્તા શિથિલ બની. આ સ્થિતિનો લાભ લઈને ગુજરાતનો સૂબો ઝફરખાન ગુજરાતમાં સુલતાન બની બેઠો, અને તેણે પાટણમાં અલગ રાજ્ય સ્થાપ્યું. એના શાસનકાળમાં ગુજરાતનો ભૌગોલિક નકશો બદલાયો. તેણે ગુજરાતની સીમાને વિસ્તારી અને આર્થિક ક્ષેત્રે ગુજરાતને સમૃદ્ધ કર્યું. આ રીતે ગુજરાતની અસ્મિતાના ઉદયનો તબક્કો વિધર્મી શાસનની મુદ્રાવાળો પણ છે. સોલંકી, વાઘેલા, સૂબા તથા મોગલોના શાસન હેઠળ ગુજરાતમાં કલા આદિનો વિકાસ અને સમૃદ્ધિ જોવા મળે છે.<br /> હિંદુ રાજવીઓના શાસન દરમ્યાન જે પ્રશ્નો નહોતા ઉદ્ભવ્યા, એવા કેટલાક પ્રશ્નો મુસ્લિમ-વિધર્મી સલ્તનત દરમ્યાન ઊભા થાય તે સમજી શકાય એમ છે. મધ્યકાળના કેટલાક સૂબાઓની ચુસ્ત ને ઝનૂની ધર્મનીતિએ, ખાસ તો એમની વટાળપ્રવૃત્તિએ એમને લોકોમાં અપ્રિય કરી મૂક્યા. આ સૂબાઓ સ્ત્રીઓને પરેશાન કરતા, મંદિરો લૂંટતા, ધાર્મિક સ્થળોમાં ભાંગફોડ કરતા ને તેમને ભ્રષ્ટ કરતા અને હિંદુ પ્રજાને ધર્માન્તર કરવાની ફરજ પાડતા. સૂબાઓના આવા ધર્મઝનૂની વલણને પરિણામે સ્થાનિક પ્રજાએ આત્મસંરક્ષણાર્થે એવાં અત્યાચારનાં સ્થળ છોડી અન્ય સલાલત સ્થળે જવાનું ઈષ્ટ માન્યું. લોકો છૂટાછવાયા રહેવા લાગ્યા.૧&lt;ref&gt;૧. 'ગુજરાતી સાહિત્ય (મધ્યકાલીન)' અનંતરાય રાવળ, પૃ. ૧૬&lt;/ref&gt; પ્રજાજીવનની આ વિચ્છિન્નતાએ ગુજરાતી ભાષા-સાહિત્યના સર્જન-ભાવન અને તદનુવર્તી વલણ - વિકાસમાં પણ યત્કિંચિત્ ભાગ ભજવ્યો હશે એમ લાગે છે. પરધર્મીઓના–પરભાષીઓના સંપર્કને કારણે ગુજરાતી ભાષાના ઘડતરને લાભ થયો. જુદી જુદી કોમના લોકો સાથેના પરિચયનો આપણી ભાષા પર, આપણી સંસ્કૃતિ અને આપણા સંસ્કારો પર પ્રભાવ પડ્યો. વળી પૂર્વે સંસ્કૃતને જે રાજ્યાશ્રય મળતો, તે હવે મુસ્લિમ સલ્તનતને કારણે બંધ થયો અને સમાજના સામાન્ય વર્ગમાં સુગ્રાહ્ય થાય એવી ગુજરાતી ભાષાના વિકાસને વેગ મળ્યો. આ સાહિત્ય આમજનતાને પરસંસ્કારોના આક્રમણ વિરુદ્ધ ધર્મ અને નીતિના માર્ગે દોરવા માટે રચાયેલું હતું. તેથી એમાં પ્રયોજાયેલું ભાષાસ્વરૂપ આપણી ધર્મ-ભાષા સંસ્કૃત પ્રત્યેનો આદરભાવ ટકાવી રાખે એવું હોવા સાથે લોકો સમજી શકે એવું સરળ હતું. લોકભાષામાં સાહિત્ય સર્જાવાને કારણે પ્રાંતીય ભાષાને જાણે નવું જ ચૈતન્ય મળ્યું. આ સમયે બૌદ્ધો અને જૈનોએ પણ ધર્મનો ઉપદેશ કરવા માટે પ્રાકૃત ભાષાઓનો વપરાશ કરવા માંડ્યો હતો, એ રીતે પણ સંસ્કૃત અને આમજનતા વચ્ચે અંતર વધતું ગયું. આમ આ સમયગાળામાં પ્રાંતીય ભાષાઓનો – સ્થાનિક તળભાષાઓનો ઉત્કર્ષ થયો. લોકો સમજી શકે એવી ભાષામાં સાહિત્ય રચાવાને કારણે સંસ્કૃત ધર્મપુસ્તકોના અનુવાદ પણ પ્રાંતીય ભાષાઓમાં સુલભ બન્યા. ગુજરાતીમાં રામાયણ, મહાભારત, ભાગવત અને અન્ય પુરાણો, ધર્મગ્રંથો પર આધારિત સાહિત્ય રચાવા લાગ્યું.<br /> એ સમયે પરધર્મીઓનાં થતાં આક્રમણો તેમજ અન્ય કારણોએ લોકોના જાનમાલની સલામતી ઓછી હતી. બ્રાહ્મણો પણ પોતાના જીવનને સંકુચિત કરી, આચારવિચારની જાળવણીમાં રોકાયા હતા. જ્યારે જૈન સાધુઓને તો પોતાના ગચ્છનો આશ્રય હોવાથી તેઓ ઉપાશ્રયોમાં જઈ સાહિત્ય અને ધર્મનો અભ્યાસ કરતા અને વિદ્યાસંસ્કારના જતન-સંવર્ધનનું કાર્ય કરતા. એમનું સાહિત્ય સચવાયું પણ ઘણું. તેથી જૈનેતરોને મુકાબલે જૈન સાધુકવિઓ દ્વારા રચાયેલું સાહિત્ય વિપુલ પ્રમાણમાં મળી આવે છે. આ જ કારણે જૈનેતર સાહિત્યપ્રવાહ જૈન સાહિત્યપ્રવાહને મુકાબલે મંદ કે અલ્પક્ષુણ્ણ હોવાનું માની લેવાય નહીં. ઘણું જૈનેતર સાહિત્ય મૌખિક પરંપરા(‘ઓરલ ટ્રેડિશન')માં ફેલાતું ટક્યું લાગે છે. અનેક એવા કવિઓ છે જેની રચનાઓ એમના થઈ ગયા બાદ વરસો પછી લિપિબદ્ધ – હસ્તપ્રતસ્વરૂપે મળી હોય. નરસિંહનું દૃષ્ટાંત તરત યાદ આવે. પ્રેમાનંદના સંદર્ભમાં પણ આવું જ થયેલું જોઈ શકાય છે. પ્રેમાનંદ સ્પષ્ટતયા હિંદુ-બ્રાહ્મણપરંપરાનો પ્રતિનિધિ છે. એના સર્જનમાં વ્યાપક એવી હિંદુપરંપરાનાં દર્શન થાય છે. તેમાં વૈષ્ણવ, શૈવ ને શાક્ત ત્રણેય ભક્તિનાં રૂપ ઓછાવત્તા અંશે જોવા મળે છે. એનાં બહુધા પૌરાણિક વિશ્વ ધરાવતાં આખ્યાનોમાં જૈન ધર્મપરંપરાના સંકેતો ભાગ્યે જ મળે છે.<br /> વળી મધ્યકાળ દરમ્યાન કેટલાક સૂબાઓની ધર્માંધતાએ હિંદુ સંસ્કૃતિ અને વિધર્મી સંસ્કૃતિ વચ્ચેનો સંઘર્ષ પણ ક્યાંક ઊભો કર્યો. કેટલાક મુસ્લિમ શાસકોની ધાર્મિક જડતાએ અને તત્પ્રેરિત રાજકીય અંધાધૂંધીએ હિંદુ-સમાજને પોતાની વાડાબંધી અને સામાજિક આચારવિચારોને લગતા નીતિનિયમોને વધારે ચુસ્ત બનાવવા પ્રેર્યો. સમાજને સુગઠિત રાખવાની એક સંરક્ષણાત્મક વ્યૂહરચનાના સંદર્ભમાં જ્ઞાતિવ્યવસ્થાને હિંદુ પ્રજાએ સખત બનાવી. પરિણામે હિંદુ સમાજવ્યવસ્થામાં અનિવાર્યતયા સંકુચિતતા પ્રવેશી. વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થા પણ ચુસ્ત થઈ. લોકો નાના નાના ગોળમાં કામ કરતા થયા. જ્ઞાતિઓ, પેટાજ્ઞાતિઓ, ઊંચનીચના ભેદભાવ, જ્ઞાતિબહિષ્કાર, રોટીબેટીવ્યવહાર વગેરેને કારણે મહાજનબળ વધ્યું. ધાર્મિક-સાંપ્રદાયિક- સામાજિક રૂઢિગત બંધનો સવિશેષ મજબૂત બન્યાં. અસ્પૃશ્યતાના ખ્યાલો વિશેષ સ્પષ્ટ બનીને ઊપસી આવ્યા. આમ સ્વકીય સંસ્કૃતિ અને સંસ્કારની રક્ષા માટે હિંદુ પ્રજાએ કચ્છપવૃત્તિનું અનુકરણ કર્યું. વિધર્મીઓથી પરાભવ પામેલી–પરાધીનતાનો ભાવ અનુભવતી હિન્દુ પ્રજાએ પોતાના ધર્મમાં જ આશ્વાસન જોયું. એમાંથી જ પ્રજાએ જીવન ટકાવી રાખવાનું બળ મેળવ્યું. આપણી ધર્મવ્યવસ્થા-જ્ઞાતિવ્યવસ્થાનાં મૂળિયાં ધારીએ છીએ તેથી ઘણાં ઊંડાં છે. આથી જ જે કંઈ સંઘર્ષો આવ્યા, તેમાંથી તે મૂળિયાં હચમચી ઊઠ્યાં, પણ ઊખડી તો ન જ ગયાં. આપણા સમાજનું આખુંય તંત્ર પંચ-પંચાયત, મહાજન, જ્ઞાતિ આદિ વિવિધ સંગઠનોએ સુબદ્ધ અને પ્રભાવક રહ્યું છે. આવાં સંગઠનોથી જ આપણા સમાજે વિધર્મીઓ સામે સામાજિક, સાંસ્કૃતિક કિલ્લેબંધી કરેલી જણાય છે. જ્ઞાતિના નિયમો તોડનારને નાતબહાર મૂકવો, એનો બહિષ્કાર કરીને એની સાથેનો બધો જ વ્યવહાર તોડી નાંખવો વગેરે વલણો આ કિલ્લેબંધીનું પરિણામ છે. આ પ્રકારની કિલ્લેબંધીથી પ્રજાનું કેટલુંક આંતરસત્ત્વ-સાહસનું હ્રાસ પણ પામ્યું, આપણું સમાજજીવન વામણું પણ બન્યું. દુશ્મનોના આક્રમણ સામે બચાવની વ્યૂહરચના ગોઠવી કાઢતા લોકોના પ્રત્યક્ષ જીવનમાં પ્રેમશૌર્યની અને સાહસસમર્પણની ભાવના કેવી-કેટલી એવો પ્રશ્ન થાય એવું પણ બન્યું. આમ છતાં કેટલુંક ગુમાવીનેય ધર્મ ટકી રહ્યો, ધર્મ એમની ટેકણ-લાકડી બન્યો. લોકો કર્મફળસિદ્ધાન્ત, પુનર્જન્મ વગેરેમાં માન્યતા ધરાવતા હોવાને કારણે પ્રારબ્ધવાદ તરફ વધુ પડતા ઢળ્યા. આપણું મધ્યકાળનું સાહિત્ય એકંદરે આવા લોકમાનસનું પ્રતિબિંબ પાડે છે.<br /> આ સમયગાળાની રાજકીય પરિસ્થિતિ વિશિષ્ટ રીતે હિંદુ પ્રજાનો ધાર્મિક ઝોક વધારવામાં કારણભૂત બની. વિધર્મી શાસન, વટાળપ્રવૃત્તિ, લૂંટફાટ, અંધાધૂંધી વગેરેને કારણે પ્રજાજીવનમાં કંઈક અસંતોષ પ્રવર્તતો હતો. હિંદુ પ્રજાની પરંપરાગત શ્રદ્ધાઓ, એની સમૃદ્ધ ધર્મપરંપરા અને પારલૌકિકતાનો ખ્યાલ-આ સર્વે એને આત્મસંરક્ષણમાં વહારે આવ્યું. મધ્યકાળના ગુજરાતનું એક મહત્ત્વનું વલણ આત્મચૈતન્યને સાચવવાનું હતું. વિપરીત સ્થિતિમાંયે સમાધાનપૂર્વક ટકી રહેવાનું બળ આ કાળના સર્જકોએ પ્રજાને પૂરું પાડયું. આ યુગમાં રામાયણ, મહાભારત, પંચોપાખ્યાન, કાદંબરી, સિંહાસનબત્રીસી તથા ભાગવત, શિવપુરાણ, માર્કંડેયપુરાણ આદિ પુરાણોમાંથી પ્રચલિત લોકપ્રિય કથાનકો લઈને વિવિધ કવિઓએ કાવ્યકૃતિઓ રચી એમણે પ્રજાના ધર્મપ્રેમને ટકાવી રાખવામાં–પોષવામાં નોંધપાત્ર કામગીરી બજાવી. આ એમણે કર્યું પરંપરાગત ધર્મવારસા અને સંસ્કારવારસાનો મહિમા કરીને, એનો પક્ષ અને પ્રચાર કરીને. આ કાળના સાહિત્યમાં જે ગતાનુગતિકતા છે તેના મૂળમાં આવી પરંપરાગત ભાવના-નિષ્ઠા રહેલી જોઈ શકાય. સમાજમાં એકંદરે ધર્મનું વર્ચસ્વ બહુમાન્ય હોવાને કારણે તે સમયે સર્જાયેલું સાહિત્ય સવિશેષ ધર્મમૂલક જણાય છે. આમ જૈન સાધુઓએ તેમ જ જૈનેતરોએ પણ જનતાના ધાર્મિક સંસ્કારોને પોષે-દઢાવે એવું સાહિત્ય સર્જ્યું. એમણે સાહિત્યમાં ધર્મનાં વિવિધ સ્વરૂપોને વણ્યાં, ધર્મ-નીતિ-બોધના સંસ્કારોથી. તત્કાલીન સાહિત્ય પરિબદ્ધ છે, એના કારણમાં ધાર્મિક તેમ જ વિ-ધાર્મિક ઉભય પ્રકારની પરિસ્થિતિ જવાબદાર છે. પ્રેમાનંદના સાહિત્યસર્જનમાંયે આવી ભૂમિકાનું પ્રચલન જોઈ શકાય.<br /> મુસ્લિમ રાજસત્તા દરમ્યાન સૂબાઓની ધામિક જડતાનો કડવો અનુભવ લઈ ચૂકેલી હિંદની પ્રજાની નિર્વેદપૂર્ણ, હતાશ મનોદશાએ લોકોને ધર્મ તરફ વાળ્યા. ઉપરાંત આ સમયગાળામાં દેશભરમાં ફેલાયેલ ભક્તિઆંદોલન પણ પ્રજાને વિશેષ ધર્માભિમુખ બનાવવામાં નિમિત્ત બન્યું. સારાયે દેશમાં આવેલા આ ભક્તિના જુવાળથી ગુજરાત પણ અસ્પૃષ્ટ ન રહ્યું. પૂર્વે પણ ઈસવી સનના નવમા શતકમાં રચાયેલ ભાગવતની નવધા ભક્તિ અને દસમી ગોપીઓની પ્રેમલક્ષણા ભક્તિએ લોકોને આકર્ષ્યા જ હતા. આ ભક્તિ સૌ પ્રથમ વેદની ઋચાઓમાં અને એ પછી ઉપનિષદો, ગીતા, નારદનાં ભક્તિસૂત્રો, હરિવંશ, પુરાણસાહિત્ય વગેરેમાં જોવા મળે છે. અગિયારમા શતકમાં તે વૈષ્ણવ ભક્તિધર્મ દેશભરમાં ફેલાઈ ગયો હતો. શંકરાચાર્યે, જ્યારે ભારતમાં જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મનો વિશેષ વ્યાપ હતો એ અરસામાં, બૌદ્ધ ધર્મ સામે બ્રાહ્મણ ધર્મને વિશેષ લોકપ્રિય બનાવવા આમજનતા માટે ભક્તિમાર્ગ અને વેદાન્તીઓ ભાટે જ્ઞાનમાર્ગ –એમ બે વિભિન્ન માર્ગ ચીંધ્યા. સરળતાના ગુણને કારણે ભક્તિમાર્ગને વેગ મળ્યો, જનતાએ એને આવકાર્યો. અગિયારમા શતકથી ભક્તિમાર્ગ પૌરાણિકને બદલે સાંપ્રદાયિક બનવા લાગ્યો– જેનો આરંભ દક્ષિણ ભારતમાં થયો. આ ભક્તિમાર્ગના પ્રસારમાં દસમા શતકના બાર આલવારો, રામાનુજ અને એમની પૂર્વેના આચાર્યો, વલ્લભાચાર્ય વગેરેનો આગળ પડતો ફાળો છે.<br /> મધ્યકાળમાં ગુજરાતમાં પણ નરસિંહ-મીરાં જેવા સંત-કવિઓના સાહિત્યસર્જનમાં ભક્તિની જ્વાળાઓ પ્રગટેલી જોવા મળે છે. આપણા સંતો, આલવારો તથા ભક્તિમાર્ગના કેટલાક આચાર્યોની પરંપરામાં જ ગુજરાતના સંતભક્તકવિઓ–નરસિંહ, મીરાં આદિ આવે છે. તેમની કવિતા ભક્તિનું એક વાતાવરણ સરજે છે, જેમાંથી ગુજરાતી કવિતાસાહિત્યને નવું બળ અને પ્રેરણા મળે છે, અનેક કવિઓ ભક્તિની કવિતા રચે છે. પ્રેમાનંદના આવતાં સુધીમાં, ગુજરાતી સાહિત્યમાં ભક્તિકવિતાનું સર્વોચ્ચ શૃંગ નરસિંહ-મીરાં દ્વારા સર થઈ ગયું હતું. પ્રેમાનંદને પોતાને એ ભક્તિપરંપરાનો લાભ મળ્યો જ છે. <br /> ઉપર્યુક્ત ભક્તિ-આંદોલનનના કારણે સર્વે વર્ણના લોકોને ભક્તિમાર્ગમાં પ્રવેશ મળ્યો. રામાનંદની પ્રેરણાથી વણકર કબીર, ચમાર રૈદાસ, હજામ સેન ને ખાટકી સદના મહાત્મા થયા. કેટલાક મુસલમાનો પણ આ આંદોલનમાં સામેલ થયા. પરિણામે ભક્તિમાર્ગનો પ્રચાર-પ્રસાર વધ્યો. વળી આ પ્રચારવ્યાપ્તિમાં આ અરસામાં ભારતમાં પ્રવેશેલ ઇસ્લામ ધર્મ પણ કારણભૂત ખરો જ. ઈસવી સનના આઠમા સૈકાથી હિંદમાં ઇસ્લામ-ધર્મી સંતોની આવનજાવનનો આરંભ થઈ ચૂક્યો હતો.૨&lt;ref&gt;૨. 'સંદર્ભ' - સં. ચિમનલાલ ત્રિવેદી, જયંત કોઠારી 'મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિતામાં ભક્તિશૃંગાર' એ લેખ, પૃ. ૧૨૫&lt;/ref&gt; એ ધર્મનાં એકેશ્વરવાદ, સમતા, સાદી ધાર્મિક વિધિઓ ઇત્યાદિ સરળ તત્ત્વો અહીંની જનતાને ગમી જાય એવાં હતાં. એના પ્રભાવ સામે આપણા સંતો–આચાર્યોએ સર્વધર્મના લોકોને આકર્ષે એવો સુલભ ભક્તિમાર્ગ ખોલી આપ્યો, ને જે કેટલાંક ઇષ્ટ તત્ત્વો ઈસ્લામમાં હતાં તે પોતાનામાં વણી લીધાં.<br /> વળી શંકરાચાર્યે ચીંધેલા ભક્તિમાર્ગમાં પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનું તત્ત્વ ઉમેરાતાં એ લોકહૃદયને માટે વિશેષ આકર્ષક બની રહ્યો. આ પ્રેમલક્ષણા ભક્તિમાં ઈશ્વરને પ્રિયતમરૂપે કલ્પી, સ્ત્રીભાવે અને સર્વસ્વનું સમર્પણ કરીને એની આરાધના કરવામાં આવે છે. ભાગવતમાં ભક્તિનું આ સ્વરૂપ સુંદર રીતે પ્રગટ થયું છે. આ સમયગાળામાં ભારતભરના સાહિત્યમાંયે ભક્તિનું આ સ્વરૂપ પ્રગટ્યું છે. પૂર્વ ભારતમાં જયદેવ, ચંડીદાસ, વિદ્યાપતિ વગેરેએ, પશ્ચિમમાં નરસિંહ અને મીરાં આદિએ, ઉત્તરમાં કબીર, સૂરદાસ અને તુલસીદાસે તથા દક્ષિણમાં જ્ઞાનેશ્વર, નામદેવ, તુકારામ વગેરેએ કેટલુંક ઉત્તમ ભક્તિસાહિત્ય સર્જ્યું છે. આમ ભક્તિના મોજાએ સમગ્ર ભારતીય સાહિત્યને સમૃદ્ધ કર્યું. આ ભક્તિ-કવિતાને કારણે સાહિત્ય શુષ્ક ન રહેતાં કૃષ્ણાદિની વિવિધ લીલાઓના ગાને ભાવરસમધુર બન્યું. આ ભક્તિપ્રવાહે પ્રેમાનંદ પછી પણ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના મુક્તાનંદ, પ્રેમાનંદ અને બ્રહ્માનંદની તથા કબીર સંપ્રદાયના જીવણસાહેબ જેવાની અને એ જ રીતે રાજે, દયારામ વગેરે કવિઓની કૃતિઓમાં પણ પોતાનો ઉદ્રેક-ઉછાળ પ્રગટ કર્યો છે. દયારામમાં તો તે પ્રવાહ એવી રીતે પ્રગટ્યો કે તેમાંથી મુનશીને દયારામ કૃષ્ણનું ઓઠું લઈ નિજી પ્રેમસંવેદન વ્યક્ત કરતો પ્રણયકવિ હોવાનો વહેમ ગયો. આ ભક્તિપ્રવાહનો રંગ જૈન કવિઓમાંયે–જેમકે આનંદઘન જેવામાં– અત્રતત્ર પ્રગટ થયેલ છે. કેટલીક વૈરાગ્યની કવિતાને પણ ભક્તિકવિતાની પડછે જોવી ઘટે.<br /> આ યુગમાં ભાલણ પાસેથી મળતો ‘કાદંબરી'નો અનુવાદ તે કાળના અમુક પ્રકારના–અમુક કક્ષાના લોકોની રસિક્તાનો પુરાવો આપે છે. એ સમયમાં સંસ્કારી શ્રોતાઓ, વિદ્વજ્જનો વિના આવા ગ્રંથની રચના સંભવે નહીં. શ્રી કે. હ. ધ્રુવે કહ્યું છે તેમ હિંદની કોઈપણ ભાષામાં કાદંબરીનો પદ્યબંધ તરજૂમો થયો નથી.૩&lt;ref&gt;૩. ‘સાહિત્યકાર' ત્રૈમાસિકઃ પ્રેમાનંદ અંક. ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૮, પૃ. ૩૮&lt;/ref&gt; ઉપરાંત, બિલ્હણકૃત ચૌરપંચાશિકાનો અનુવાદ, કર્પૂરમંજરીની કથા, સદેવંતસાવળિંગા, નંદબત્રીસી વગેરે પ્રેમવિષયક કૃતિઓ પણ મળી આવે છે–જે એ સમયના લોકોની રસવૃત્તિની સૂચક છે. <br /> આ કાળમાં સાહિત્ય મનોરંજન, સંસ્કારશિક્ષણ અને ધર્મનું માધ્યમ બન્યું છે. જનતાએ કથા-વાર્તા-ભજન-આખ્યાન આદિના શ્રવણ દ્વારા મનોરંજન માણવાની સાથે જ પોતાની ધર્મભાવનાને દૃઢાવી છે. રાજકીય અસ્થિરતા અને પરાધીનતાના ગાળામાં આખ્યાનકારોએ રામાયણ, મહાભારત, ભાગવત તથા પુરાણોમાંથી વસ્તુ લઈને આખ્યાનો રચ્યાં અને એ કથાઓ પ્રજા સમક્ષ ગાઈ સંભળાવી, એની ધર્મશ્રદ્ધાને પોષીને સંગીન સંસ્કારસેવા કરી. ઉપરાંત અન્ય સાહિત્યસ્વરૂપો—રાસ, ગરબા-ગરબી જેવી સમૂહભોગ્ય કલાઓ; ભજન, પ્રબંધ જેવાં ગેય સ્વરૂપો અને પ્રહેલિકા, ઉખાણાં જેવાં માનવીની બુદ્ધિશક્તિને, ચાતુર્યને ખીલવે તેવા કાવ્યપ્રકારોએ પણ જનતાને સારા પ્રમાણમાં મનોરંજન પૂરું પાડ્યું.<br /> મધ્યયુગીન ગુજરાતમાં સાક્ષરતાનું ધોરણ ઘણું નીચું હતું. એ જમાનામાં આમજનતાને કેળવણીની ખાસ જરૂર નહોતી. આથી અમુક લોકો જ ખપ પૂરતું અક્ષરજ્ઞાન ધરાવતા હતા. બ્રાહ્મણ જ્ઞાતિ અંગે વિચારીએ તો, એ સમયે આજીવિકા અને ધર્મ બંને એકમેકમાં મળી ગયાં હતાં. સમાજમાં વ્યાપેલી મજબૂત વર્ણાશ્રમવ્યસ્થાના શિરમોર સમા બ્રાહ્મણો જ યથાશક્તિ અધ્યાપનકાર્ય તથા સઘળાં ધર્મકાર્યો કરતા. સામાજિક, રાજકીય ક્ષેત્રે એમનું સ્થાન મહત્ત્વનું હતું. બ્રાહ્મણોમાંથી પણ કેટલોક વર્ગ તો કેવળ જ્યોતિષ, કર્મકાંડ અને ધાર્મિક વિધિઓ પૂરતું જ જ્ઞાન ધરાવતો હતો. બહુ નાનો વર્ગ બ્રહ્મચર્ય દરમ્યાન પાઠશાળાઓમાં કે ગુરુના ઘેર જઈ વેદ, શાસ્ત્રો, ઉપનિષદો, કાવ્ય-સાહિત્ય આદિનું અધ્યયન કરતો અને પછી યથાવકાશ કરાવતો. સમાજ પર બ્રાહ્મણવર્ગનું નિયંત્રણ રહેતું. સ્ત્રી, શૂદ્રને તે કેળવણી લેવાનો અધિકાર જ નહોતો. એ સમયે સંસ્કૃત અને વ્રજ ભાષાનું સાહિત્યમાં સવિશેષ ચલણ હતું. દેવભાષા સંસ્કૃત પ્રત્યે, એ સામાન્યતઃ ન સમજાતી છતાં, જનતા આદરભાવ રાખતી, વળી હિંદી અને વ્રજ એ વ્યાપક જનસંપર્કની ભાષા હતી. આપણા સાહિત્યની પદ અને ભજનપરંપરા પણ આ વ્રજભાષાથી પ્રભાવિત હતી. એ સમાજમાં વ્રજભાષાનું એક ચોક્કસ, પ્રતિષ્ઠિત અને આદરણીય સ્થાન હતું. આખ્યાનકવિ પ્રેમાનંદને એ ભાષાનો –એ પરંપરાનો પરિચય પણ ખરો જ.<br /> આ ખેતીપ્રધાન દેશમાં સ્ત્રીઓ પણ નિરક્ષર હતી. રૂઢિચુસ્તતાને કારણે સમાજમાં સ્ત્રીઓનું સ્થાન ઘણું પાછળ હતું. મુસ્લિમ શાસનકાળ દરમ્યાન સૈન્યોની લૂંટફાટની અને આમજનતાને રંજાડવાની પ્રવૃત્તિને કારણે સ્ત્રીઓ સલામત નહોતી, તેઓ જાહેરમાં ખુલ્લા મોંએ હરીફરી શકતી નહીં કે ચર્ચા-વિવાદ કરી શકતી નહીં. તત્કાલીન સમાજે સ્ત્રીઓને શિક્ષણના અધિકારથી વંચિત રાખી છે એમાં તત્કાલીન રાજકીય પરિસ્થિતિયે કોઈક રીતે કારણભૂત હોઈ શકે. આ પરિસ્થિતિમાં પણ સ્વપ્રતિભાબળે ઉત્તમ ભક્તિસાહિત્ય સર્જી, લોકહૃદયમાં ચિરંજીવ સ્થાન મેળવનાર મીરાંનો સબળ અપવાદ મળી આવે છે. જોકે મીરાં જેવી સંતભક્ત કવયિત્રીમાં કેટલીક રીતે વિદ્રોહનું વલણ જોવા મળે છે. એટલે જ, નરસિંહના જીવનને પોતાના સર્જનમાં વણી લેનાર પ્રેમાનંદ મીરાંના જીવન અંગે કેમ મૌન રહ્યા એ પ્રશ્ન પણ ઉદ્ભવે. વળી તત્કાલીન સ્ત્રીઓની સામાજિક સમસ્યાઓ મધ્યકાળમાં પ્રેમાનંદ આદિના સાહિત્યસર્જનમાં પણ વણઊકલી જ રહી એ સમજી શકાય એવું છે, કેમકે પ્રેમાનંદ સુકવિ છતાં કોઈ મહામેધાવી યુગસર્જક કવિ તો નહોતો જ, એનું દર્શન એવું લોકોત્તર ને આગવું નહોતું, કે જેમાંથી નારીજીવનના પ્રશ્નોનો સર્વગ્રાહી અંદાજ મળી રહે.<br /> મધ્યકાળમાં ગુજરાતમાં સંયુક્ત કુટુંબની પ્રથા પ્રચલિત હતી. સમાજમાં જન્મ, નામકરણ, જનોઈ લગ્ન, સીમંત, મૃત્યુ, શ્રાદ્ધ જેવા સારા–માઠા પ્રસંગોએ જુદીજુદી વિધિઓ આચરવામાં આવતી. ઉપરાંત, કન્યાવિક્રય, વરવિક્રય, દહેજ, બાળલગ્ન, સતીપ્રથા વગેરે રિવાજો પણ વ્યાપક હતા. એ સમયે હોળી, જન્માષ્ટમી, નવરાત્રિ, દિવાળી જેવાં પર્વો પણ જનતા ઉમળકાથી મનાવતી. એની સાથે સાથે સાહિત્યમાં સામાજિક ઉત્સવોનાં ગીતો પણ રચાતાં. સમાજમાં યજ્ઞયાગ, વ્રતતપ, તીર્થયાત્રાનો ઘણો મહિમા હતો; તો વહેમ, અંધશ્રદ્ધા-ભૂત-પ્રેત, મંત્રતંત્ર, ચમત્કાર અંગેની માન્યતાઓ; કર્મફળ, પુનર્જન્મનો સિદ્ધાંત, પ્રારબ્ધવાદ વગેરે પણ લોકમાનસમાં પ્રબળપણે રોપાયેલાં હતાં. આને કારણે સમાજનું માનસ પણ અમુક નિશ્ચિંત પરિપાટીને અનુસરનારું હતું. ભક્તજનોને મુશ્કેલીના કપરા સંજોગોમાં પ્રભુ તરફથી મળતી દૈવી-ચમત્કારિક મદદનાં લોકપ્રિય કથાવસ્તુ દ્વારા લોકોને ભક્તિ-ધર્મ તરફ આકર્ષવાનો પ્રયાસ આ યુગના સર્જકોએ પુરાણકારોને અનુસરીને જારી રાખ્યો જણાય છે. સુદામા, સુધન્વા, નરસિંહ જેવા ભગવાનના પરમ ભક્તો આકરી કસોટીના કાળમાં પણ ભગવદ્ભક્તિમાં જ લયલીન રહી પ્રભુકૃપા મેળવે છે અને ભક્તવત્સલ ભગવાન એમને સર્વ પ્રકારે સહાય કરે એવાં એવાં વસ્તુ લઈને મધ્યકાળમાં અનેક આખ્યાનકારોએ અનેક આખ્યાનકૃતિઓ સર્જી છે.<br /> આ સમયગાળામાં ઊજવાતા સામાજિક ઉત્સવો તથા રાસ- ગરબા, આખ્યાન-કથા-વાર્તા-ભજન જેવી સમૂહભોગ્ય કલાઓમાં પણ કેન્દ્રીય પરિબળ તો ધર્મ જ છે. આ પ્રકારના સમાજસંદર્ભમાં રચાયેલું સાહિત્ય ભક્તિ-વૈરાગ્યને અને નીતિ તથા ધર્મબોધને સહજતાથી સ્વીકારે, એને પ્રાધાન્ય અર્પે એમાં કશું અજુગતું નહીં લેખાય. આથી જ મધ્યકાળનું ઘણુંખરું સાહિત્ય ધાર્મિક સંસ્કારોને કેન્દ્રસ્થાને સ્થાપે છે. આ સાહિત્યે યથાશક્તિ મનોરંજન પણ જનતાને પીરસ્યું છે. આ કાળમાં આખ્યાન-કથાવાર્તા-ભજનકીર્તન દ્વારા નિરક્ષર પ્રજાને સંસ્કારશિક્ષણ અપાયું છે. સમાજનો ઘણોખરો વર્ગ નિરક્ષર હતો એવા સંજોગોમાં સાહિત્ય પાસેથી પ્રજાની અપેક્ષા પણ પ્રમાણમાં આજને મુકાબલે ઓછી–મર્યાદિત હશે. જનમનરંજન અને ધર્મસંસ્કારો પીરસે એવા સાહિત્યથી – એવી કથાવાર્તાથી આ સમાજ મેળવવા જેવું મેળવી લીધું એેવો સંતોષ અનુભવતો હોય તો નવાઈ નહીં. આમ લોકમાનસની સીમિત અપેક્ષા અને સર્જકમાનસની દૃષ્ટિ-મર્યાદાને કારણે આ યુગના સાહિત્યની કામગીરીનો સ્તર અપવાદરૂપ પરિસ્થિતિ સિવાય સામાન્ય જ લાગે છે. આ યુગના કવિનું વિષયવર્તુળ પણ સાંકડું છે. સાહિત્ય સર્જનારો મોટો વર્ગ તો ભગતો, આખ્યાનકારો, કથાકારો અને સાધુ–વૈરાગીઓનો છે. તત્કાલીન સાહિત્યની ધર્મસાપેક્ષતાનું એક કારણ આ પણ ખરું. અલબત્ત, ધર્મ પોતે પણ બૃહદ્, વ્યાપક વસ્તુ છે. એટલે ધાર્મિક વિષયોમાં પણ સમર્થ કવિને માટે તો ઘણું કરવાનો અવકાશ રહે જ. સારા સર્જકના સાહિત્યમાં ધાર્મિકતા સાથે રસાત્મકતા પણ મળે છે. તત્કાલીન સાહિત્યનાં સ્વરૂપોમાં વૈવિધ્ય નથી એવું પણ નથી.<br /> મધ્યકાળમાં બધા જ સર્જકો એક પ્રકારની ધાર્મિકતાથી પ્રેરાઈને લખતા હતા. લખવા માટે એમને ધર્મથી ઇતર વિષયો ખાસ સૂઝ્યા નથી. આ સાહિત્યમાં ઐહિકતાનો ઝાઝો આદર થયો નથી, પણ પારલૌકિકતાનો સતત આદર-મહિમા થયો છે, કેમકે આમ પ્રજાને ગળથૂથીમાંથી જ એનો મહિમા ઠસાવવામાં આવતો હતો. અલબત્ત, એનો સદ્-અંશ એ પણ ખરો કે મિથ્યાત્વના વળીવળીને રજૂ કરાતા ખ્યાલથી સમાજમાં ખોટાં મૂલ્યોની પ્રતિષ્ઠા થતી કેટલેક અંશે અવરોધાઈ, સામાજિક વિકાસની સમતુલાને પણ એથી કેટલીક મદદ થઈ હશે, પરંતુ ઐહિક્તાના અનાદરને કારણે ઠીકઠીક ગુમાવવાનુંયે બન્યું છે. મધ્યકાળમાં આત્મકથા જેવું સાહિત્યસ્વરૂપ મળતું નથી. મધ્યકાળના સર્જકો આત્મલક્ષી વિષય-વસ્તુ તરફ લગભગ વળ્યા જ નથી. કદાચ ‘અહમ્ અને મિથ્યાપણા' અંગેના ખ્યાલો પણ આવા વલણમાં કારણભૂત હોય એમ બને.<br /> આ સાથે જ, એ યુગના કવિ-સાહિત્યસર્જકનો બૌદ્ધિક સ્તર કેવો-કેટલો એ મુદ્દો પણ વિચાર માગી લે એેવો છે. આ યુગના કવિ સામે જીવન-કળા કે કળા-જીવનનો કોઈ મજબૂત પડકાર (Challenge) નથી, એની સર્જકતાને કોઈ એેવો ઉગ્ર પડકાર નથી. સામાન્યતઃ તો પૌરાણિક સાહિત્યના અધ્યયને અને તેનામાં થોડીઘણી સર્જનાત્મકતા હોય તો તેના બળે પુરોગામીઓમાંથી થોડુંઘણું લઈને જે કંઈ સર્જે, એથી સામાન્ય શ્રોતાવર્ગ રંજન અનુભવતો. મધ્યકાળમાં મોટે ભાગે ખ્યાત વસ્તુ પર અને તેમાંયે વિશેષ ધાર્મિક વસ્તુ પર કામ કરવાનું સર્જકોનું વલણ રહ્યું છે. મધ્યકાલીન સાહિત્યમાં કલ્પનોત્થ પ્રકારનું વસ્તુ એકંદરે ઓછું જણાય છે. આ યુગમાં ‘સર્જવું’ નહીં, પણ ‘જોડવું’–‘બાંધવું' એ જ ક્રિયા સર્જકપક્ષે બળવાન રહી છે. Literature for religion's sake – ધર્મને ખાતર સાહિત્ય – એ પરિસ્થિતિ ત્યારે પ્રવર્તતી જણાય છે. મધ્યકાળના ગુજરાતમાં પ્રજાએ ધર્મને જ સાચું જીવન ટકાવી રાખનાર ધારકબળ માન્યો છે. આપણી સંસ્કૃતિની એક મોટામાં મોટી ખૂબી એ છે કે પ્રજાએ શાસક કરતાં ધાર્મિક કાર્યો કરનાર વ્યક્તિને-સર્જકને, જે પોતાના સર્જન દ્વારા જનતામાં ધર્મભક્તિને સંવર્ધતો, તેને વિશેષ આદર આપ્યો છે. એ સમયે ધર્મનો નશો પ્રજાની નસેનસમાં વ્યાપેલો હતો. આ ધર્મ જ ભારતીય એકાત્મકતાનું રહસ્ય છે. સાંસ્કૃતિક એકતા સાધવામાં ધર્મે ઘણો ફાળો આપ્યો છે. વિદેશી પરિબળો સામે, વિધર્મ સામે ટકી રહેવાનો જુસ્સો પણ ધર્મે જ આમજનતામાં પૂર્યો. અલબત્ત, મધ્યકાળમાં સમયાંતરે સાંપ્રદાયિક પ્રચારપ્રવૃત્તિઓ – ભક્તિઆંદોલનો – ચાલી છે, અનેક રાજકીય ફેરફારો થયા છે તેમ છતાં આ બધું મધ્યકાળના સાહિત્યમાં વિષયવસ્તુ તરીકે સ્થાન પામ્યું નથી. આ યુગના સર્જકમાં Literary Awareness – સાહિત્યિક સજાગતા ખાસ વરતાતી નથી. મધ્યકાળના સાહિત્યમાં વિવેચન-પ્રવૃત્તિનો અભાવ છે. મૌલિક્તાની તપાસનો સવાલ મધ્યકાળમાં ઊઠતો નથી. મુદ્રણયંત્રો વિનાના એ જમાનામાં કોઈ કવિ પોતાની પૂર્વના કવિઓ કરતાં ક્યાં જુદો પડ્યો, એણે અગાઉના કવિના સર્જનમાંથી કેટલું લીધું અને એમાં નવું કેટલું ઉમેર્યું-આવા પ્રશ્નો એ સમયના લોકોને મન બહુ મહત્ત્વના નહોતા, એટલે આજે મૌલિક્તાનો જે પ્રશ્ન છે, એને એ જમાનામાં સહેજ વિશિષ્ટ રીતે જોવો જોઈએ. આથી જ સાહિત્યની સભાન રીતે સાધના કરનારા આ યુગમાં કેટલા ?-એવો પ્રશ્ન અહીં અસ્થાને બની રહે છે. પારલૌકિક સાધનામાં ઉપયોગી થાય એવું વસ્તુ આ યુગના કવિએ પોતાના સર્જનમાં વણ્યું છે. ધાર્મિક સાહિત્યનું સર્જન અને એ દ્વારા જનમનરંજન તે જ એ જમાનામાં લોકમાન્યતા પ્રાપ્ત કરવાનું મહત્ત્વનું ધોરણ હતું. આ સાહિત્યમાં ભક્તિને નિમિત્તે, નામસંકીર્તન –નામસ્મરણના મહિમાને નિમિત્તે વિષયવસ્તુમાં પુનરાવર્તનનો છોછ રહ્યો નથી. સાહિત્યમાં ભક્તિનો, ભક્તિ કરનારનો અને વૈરાગ્યની ભાવનાનો મહિમા થયો છે. પણ એની તુલનામાં પ્રત્યક્ષ જીવનનો ઝાઝો સમાદર એમાં થયો નથી. સંસારમાં-જિવાતા જીવનમાં રસ પડે એવું એ સમયના સાહિત્યમાં પ્રમાણમાં ઓછું નજરે પડે છે. ‘માનવતાની ભાવનાના અપૂર્વ રંગો'નો૪&lt;ref&gt;૪. ‘ગુજરાત-એક સાંસ્કારિકવ્યક્તિ અને આદિવચનો’ -કનૈયાલાલ મુનશી, પૃ. ૬૮&lt;/ref&gt; એમાં અભાવ વરતાય છે. મધ્યકાલીન કવિનું રસવિશ્વ સાંકડું હતું એમ આનંદશંકરે કહ્યું છે૫&lt;ref&gt;૫. ‘કાવ્યતત્ત્વવિચાર’ આનંદશંકર ધ્રુવ, 'પ્રાચીન ગુજરાતી સાહિત્ય’ એ લેખ, પૃ. ૨૮૯&lt;/ref&gt; એ એક અર્થમાં સાચું છે. અલબત્ત, એ સાંકડા રસવિશ્વ માટે પણ તત્કાલીન જીવનનાં પરિબળોની જવાબદારી ઓછી નથી. તેમ છતાં એ અશાંત પરિસ્થિતિમાંયે કવિહૃદયની કેટલીક સાચી ઊર્મિઓ ચિરંજીવ બનીને આપણા મધ્યકાળના સાહિત્યમાં ઝિલાય છે. એમ ન થયું હોત તો આપણને નરસિંહ-મીરાં કે અખો–પ્રેમાનંદ-દયારામ ન મળ્યા હોત. મધ્યકાળના ગુજરાતનું પ્રજાજીવન શૌર્ય, ધર્મ, પ્રેમ અને માનવતાવિહોણું નહોતું જ તે તત્કાલીન સાહિત્ય દ્વારા પ્રતીત થાય છે જ. હેમચંદ્રના દુહા, 'વસંતવિલાસ’, ‘રણમલ્લછંદ', ‘કાન્હડદેપ્રબંધ', ‘કાદંબરી', પ્રેમાનંદનાં આખ્યાનો, શામળની વાર્તાઓ, દયારામની ગરબીઓ, ફાગુકાવ્યો, પ્રબંધો, ભવાઈ, લોકસાહિત્ય વગેરે લોકહૃદયના ભાવવિશ્વને – તેના ઉલ્લાસ-ઉમળકા વગેરેને, જીવનની મંગલતાને સુરેખ રીતે અને સચોટપણે પ્રગટ કરી આપે છે.<br /> આ કાળમાં જે કંઈ સાહિત્ય સર્જાયું તે મુખ્યત્વે ત્રણ સમૂહભોગ્ય લોકભોગ્ય પરંપરાના અનુસંધાનમાં તપાસવું જોઈએ : (૧) પદ-ભજન-કીર્તન (૨) કથા-વાર્તા-આખ્યાન (૩) રાસ-ગરબી- ગરબા હીંચ-હમચી. આ ત્રણ પરંપરાઓને આધારે મધ્યકાળના ઘણાખરા સાહિત્ય-પ્રકારો રચાયા છે, એ પ્રકારોમાં કલારસ સાથે ધર્મ-નીતિ બોધનો સંસ્કારરસ તો અનુસ્યૂત હતો જ.<br /> મધ્યકાળનું સાહિત્ય મુખ્યત્વે બે પ્રકારે સચવાયેલું છે : (૧) કંઠસ્થ પરંપરારૂપે અને (૨) હસ્તપ્રતોમાં. જે કૃતિઓ કંઠપરંપરાએ ઊતરી આવી છે, એમાં પેઢી દર પેઢી ભાષામાં પરિવર્તન આવ્યું હોવાને કારણે એની ભાષામાં અર્વાચીનતાનો સ્પર્શ જોઈ શકાય છે. જ્યારે હસ્તપ્રતોમાં જે સાહિત્ય સચવાયેલું છે, એમાં આપણે તત્કાલીન ભાષાનો પરિચય મેળવી શકીએ છીએ. પદ્યની કંઠોપકંઠ-પરંપરાને મધ્યકાળના ઘણાખરા સાહિત્યસર્જકોએ જારી રાખી છે. આ યુગનું મોટા ભાગનું સાહિત્ય પદ્યમાં રચાયું છે. છાપખાનાં અને મુદ્રણયંત્રોની અનુપસ્થિતિના કાળમાં સાહિત્યના અપ્રકાશિત, હસ્તલિખિત રૂપને કારણે આ યુગના સાહિત્યમાં કંઠોપકંઠ-પરંપરા મહત્ત્વની બની. સંતો-કવિઓ જે કવિતા સ્વમુખે જનસમાજ સમક્ષ લલકારતા, એને શ્રોતાઓ પોતાના કંઠમાં ઝીલી લઈને યાદ રાખતા અને અનુગામી પેઢી સુધી એ સાહિત્યને પહોંચાડતા. પદ્ય ગદ્ય કરતાં ટૂંકું, લયબદ્ધ અને ગેય હોવાથી સરળતાથી સ્મૃતિમાં સચવાતું. ઉપરાંત, હૃદયનો ઊર્મિધબકાર-ભાવાવેશ પદ્યમાં સુંદર અભિવ્યક્તિ પામતો. આ સમયના સાહિત્યમાં ગદ્યની ખાસ પ્રતિષ્ઠા થઈ નથી, ગદ્યનો પૂરો વિકાસ થયો નથી. આથી કવિઓએ પદ્યને જ સાહિત્યનું મુખ્ય વાહન બનાવ્યું છે. આ યુગમાં કવિઓએ સુગેયતાના ગુણને કારણે કવિતામાં માત્રામેળ છંદો અને દેશીઓને જ વિશેષ પ્રયોજ્યાં છે. અક્ષરમેળ છંદો બહુ ઓછા જોવા મળે છે એનું એક કારણ લોકપ્રચલિત આ ગાન-પરંપરા પણ હોઈ શકે.<br /> મધ્યકાળના કવિઓએ કાવ્યરચનાની જૂની પરંપરાને જાળવવાની સાથે જ નવા નવાં સ્વરૂપો પણ નિપજાવ્યાં છે. રામાયણ, મહાભારત અને પુરાણો પર આધારિત મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યમાં પ્રેમાનંદના સમય સુધીમાં પદ-પદમાળા, રાસ-રાસા-આખ્યાન, પદ્યવાર્તા, ગરબો–ગરબી, ફાગુ, પ્રબંધ ઉપરાંત સલોકો, મુક્તક, બારમાસી, છપ્પા, ચાબખા, કાફી, છંદ, ચર્ચરી, નામેહ જેવાં ગૌણ સ્વરૂપો પણ મળે છે.<br /> મધ્યકાળનું આ સાહિત્ય mass-સમૂહ સાથે સંકળાયેલું સાહિત્ય છે. સમગ્ર મધ્યકાલીન સાહિત્યમાં જાણ્યે-અજાણ્યે ‘લિટરેચર ફૉર માસ સેઈક'ની ભાવના બળવત્તર બનેલી જોઈ શકાય છે. સાહિત્યનું વહેણ પ્રશિષ્ટતા તરફથી લોકભોગ્યતા તરફ વળતું જોઈ શકાય છે. એમાં પ્રશિષ્ટતા તરફનો અનાદર નહોતો, પરંતુ તત્કાલીન પરિસ્થિતિના તકાદાને કારણે લોકાદરનો ભાવ સાહિત્યસર્જનમાં પ્રભાવક પરિબળરૂપે કામ કરતો થયો હતો એમ કહી શકાય. સ્વાભાવિક રીતે જ આ સાહિત્યમાં તત્કાલીન સમયની–તેના સમાજની તાસીર ઝિલાઈ છે. તત્કાલીન સમાજમાં પ્રચલિત કેટલીક ધાર્મિક વિધિઓ, ઉત્સવો આ સાહિત્યમાં સ્થાન પામ્યાં છે. આ સાહિત્ય સંસ્કારઘડતરનું છે. આથી એમાં સાહિત્યિકતા-સર્જકતા ઓછી છે. મધ્યકાળના કેટલાક કવિઓએ તો આજીવિકા મેળવવાના ઉદ્દેશથી પણ સાહિત્યસર્જન કર્યું છે. તો, એ કાળમાં કવિઓને મળતો રાજ્યાશ્રય પણ કવચિત્ કાવ્યરચના માટે નિમિત્ત બન્યો છે. મધ્યકાળમાં સત્તાનાં મુખ્ય બે કેન્દ્રો છે : (૧) રાજકીય સંસ્થા અને (૨) ધાર્મિક સંસ્થા. મધ્યકાળમાં કેટલાક રાજાઓ વિદ્યા, કળાને ઉત્તેજન આપતા અને કલાપોષક વાતાવરણ સર્જવા પ્રયત્ન કરતા. તેઓ વિદ્વાનોને રાજદરબારમાં મહત્ત્વનું, આદરભર્યું સ્થાન આપતા. કેટલાક કવિઓને રાજ્યાશ્રય પણ મળતો. રાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહે બહુશ્રુત વિદ્વાન હેમચંદ્રાચાર્યને પોતાના રાજદરબારમાં નિમંત્ર્યા હતા. પદ્યવાર્તાકાર શામળને ચરોતરના જાગીરદાર રખીદાસે આશ્રય આપ્યો હતો. પદ્મનાભ ઝાલોરના ચૌહાણ રાજા અખેરાજનો આશ્રિત હતો. કવિઓને રાજ્યાશ્રય મળ્યાના આવા અપવાદો બાદ કરતાં સામાન્ય રીતે સર્જકને રાજ્યનો આશ્રય નહોતો. અલબત્ત, એ કાળે વિદ્વત્તાનો સમાદર હતો, પણ આજીવિકા-ભરણપોષણ ભાટે એમણે પોતે જ ઉદ્યમ કરવો પડતો. એકંદરે મધ્યકાળમાં વિદ્વત્તાના વિકાસ માટે ખાસ પ્રોત્સાહક ભૂમિકા દેખાતી નથી. વળી તત્કાલીન કવિઓના સર્જનમાં કવિકર્મ કરતાં ધર્મકર્મ-ધર્મકાર્ય સવિશેષ જણાય છે. તેઓ મહદંશે ધાર્મિક સાહિત્ય જ લખતા. આથી એમાં વિધર્મ કે પરધર્મનો અનુલ્લેખ સ્વાભાવિક છે.<br /> આ સમયસંદર્ભમાં પ્રેમાનંદના સાહિત્યસર્જનને જોતાં એવા પ્રશ્નો ઉદ્ભવે કે એણે સાહિત્યનો અમુક પ્રકાર જ કેમ ખેડ્યો, વિષયવસ્તુ પણ અમુક વિશિષ્ટ પ્રકારનું જ કેમ પસંદ કર્યું, એના કથાવસ્તુમાં શા માટે નાવીન્યનો અભાવ છે આદિ. પણ એ વાત યાદ રાખવા જેવી છે કે પ્રેમાનંદ એના યુગનું સંતાન છે. સામાન્ય રીતે મધ્યકાળના કવિઓને મન ઈહજીવનમાંથી મુક્તિ અપાવનાર, મોક્ષદા ભકિત મહત્ત્વની હતી. પ્રેમાનંદ એ સમાજનું ફરજંદ છે, એટલે એના સર્જનમાં પણ ભક્તિ આલેખાઈ છે. પણ આ સર્જકને મન ભક્તિની સાથે સાથે જનમનરંજન પણ અગત્યનું છે. જોકે એ સમાજમાં મનોરંજનની ભૂમિકા કેવી હતી એ પણ ખ્યાલમાં રાખવું જરૂરી છે. પ્રેમાનંદના સમય સુધી વ્યવસ્થિત રંગભૂમિ નહોતી. એ કાળે સાહિત્ય સિવાયનાં મનોરંજનનાં કેટલાંક સ્વરૂપો પ્રચલિત હશે. પણ નાટક જેવાં સમૂહમાધ્યમો મળતાં નથી. સૌ પ્રથમ નરસિંહમાં ‘નાટક’ શબ્દનો ઉલ્લેખ મળે છે.૬&lt;ref&gt;૬. ‘નરસિંહ મહેતાની કાવ્યકૃતિઓ’- સંશોધક સંપાદક : ડૉ. શિવલાલ જેસલપુરા, ‘નાટક દેખી નંદસુતનું નરસૈંયાની સૂધ ટળી” (ચાતુરીઓ – ૧૯, પૃ. ૧૬૭) ‘નાનકડી નાટકડી ગોપી ઠમઠમતી ઠમકાળી રે’… (હિંડોળાનાં- પદ, પૃ. ૨૫૨)&lt;/ref&gt; પણ મધ્યકાળમાં નાટકો ભજવાતાં નહોતાં. એ સમયે ગુજરાતી નાટકોની લિખિત કે ભજવણીની કોઈ પરંપરા હોવાનું જાણવા મળ્યું નથી. એ સમયે અન્ય સાહિત્યસ્વરૂપો પણ લોકપ્રિય હતાં અને એ દ્વારા પણ જનતાને મનોરંજન મળતું હતું; પણ પદ્યવાર્તા, પ્રબંધ, ફાગુ, પદ વગેરે પ્રચલિત સાહિત્યપ્રકારોને બદલે પ્રેમાનંદે બહોળા લોકસમુદાયને આવરી લે એવા વિશેષ લોકપ્રિય અને જનતાને ભરપૂર મનોરંજન પીરસી શકે એવા આખ્યાનનો સાહિત્ય-પ્રકાર ખેડ્યો. પ્રેમાનંદ લોકહૃદયનો અચ્છો જાણકાર હતો. એ સમયના લોકો ધર્માભિમુખ હતા. પરિણામે પૌરાણિક સાહિત્યમાંથી વસ્તુ લઈને રચાયેલાં આખ્યાનો – જે ભક્તિનો જ મહિમા કરતાં હતાં— તે વિશેષ લોકપ્રિય નીવડે એમ હતાં. એ સમયે ગામડાંઓમાં જૈન કરતાં જૈનેતરોની સંખ્યા વધુ હતી અને આ આખ્યાનનો સાહિત્યપ્રકાર વધારે પ્રમાણમાં શ્રોતાગણ લઈ આવતો. આખ્યાનનું સ્વરૂપ જનતાને મનોરંજન અને ધર્મસંસ્કાર ઉભયની લ્હાણ કરતું હોવાથી પ્રેમાનંદે એના પર હાથ અજમાવ્યો. પ્રેમાનંદ પાસે હિંદુપરંપરાનો, બ્રાહ્મણપરંપરાનો સંસ્કારવારસો છે. પોતાની કૃતિઓમાં એણે આ સંસ્કૃતિનું સંવર્ધન કર્યું છે, જતન કર્યું છે, એને સાચવી છે. એની એક પણ કૃતિમાં એવું વર્ણન નથી, જે એને અબ્રાહ્મણ ઠરાવે. પ્રેમાનંદે જીવનને નજીકથી જોયું છે. એનાં આખ્યાનોમાં આવતા સામાજિક રીતરિવાજો, વસ્ત્રાભૂષણો વગેરેના નિરૂપણમાં સમાજપરંપરા સાથેનો એનો ઘરોબો પરખાઈ આવે છે. એ જીવનધર્મી કવિ છે. ધર્મ, ઈશ્વર પ્રત્યેનું એનું વલણ આસ્તિક્તાનું છે. એ ધર્મનું મૂલ્ય સમજે છે. એટલે જ તે લોકોને આકર્ષણ રહે એવાં ધાર્મિક કથાવસ્તુવાળાં આખ્યાનોનું કથન કરે છે. પોતાનાં આખ્યાનોમાં એણે ભક્તિનો મહિમા કરતાં પાત્રો જ પસંદ કર્યાં છે, જે એની ધર્મપરાયણતા સૂચવે છે. એની કવિતામાં જોવા મળતો પ્રાસાદિકતાનો ગુણ પણ સંભવતઃ એના પ્રસન્ન વ્યક્તિત્વનો પરિચાયક છે. તત્કાલીન સમાજનાં વિવિધ પાસાઓમાં એને ખૂબ રસ પડ્યો છે. એટલે જ પ્રણાલિકાભંગનો પ્રશ્ન પ્રેમાનંદના સાહિત્યના સંદર્ભમાં ઊઠતો નથી. સમાજને આંચકો આપવાનો એનો હેતુ જ નથી. અલબત્ત, પ્રેમાનંદ જેવા મધ્યકાળના મોટા ગજાના કવિનું સર્જન જોતાં પણ આપણને જણાય છે કે, એનું દર્શન કંઈ શંકરાચાર્યના તત્ત્વદર્શન જેવું આગવું નથી, એમાં કોઈ નવું દૃષ્ટિબિંદુ કે નૂતન ઉન્મેષ નથી. મધ્યકાળના સમગ્ર સાહિત્યમાં કોઈનુંયે જીવનદર્શન-તત્ત્વદર્શન મહત્ત્વનું કે નવું નથી. પ્રેમાનંદના જીવનદર્શન-તત્ત્વદર્શન તેમ સમાજદર્શનમાં પરંપરાનો પ્રભાવ છે જ. તેનું પરંપરા સાથે અનુસંધાન-સાતત્ય પણ છે જ. આખ્યાનોમાં પ્રેમાનંદનું જે સમાજદર્શન છે, એમાં પૂર્વપરંપરાનો લાભ એને ઓછો મળ્યો નથી. એ સિવાય પણ એની પાસે જે પ્રાસ, ઢાળ, વર્ણનશૈલી આદિ છે તે આવી પરંપરા વિના ન આવ્યાં હોત. એ ધ્યાનપાત્ર છે કે એણે કોઈ સાહિત્યસ્વરૂપ કે theme પોતાની જ કલ્પનામાંથી સાંગોપાંગ ઊભું કર્યું હોય એવું જણાતું નથી. એણે જે વાક્શૈલી- કથનશૈલી અપનાવી છે, એ પણ પરંપરાના પ્રસાદરૂપ છે. એણે જે કંઈ કર્યું, એમાંથી જો પરંપરાને બાદ કરીએ તો ઠીકઠીક હિસ્સો બાદ થઈ જાય. એણે જે કંઈ આગવી સાહિત્યિક સિદ્ધિઓ મેળવી છે તે કોઈ અકસ્માત નથી, પણ એમાં આખી પરંપરાનો ફાળો છે જ. પ્રેમાનંદે પરંપરામાંથી ઘણુંબધું લીધું હોવા છતાં એની રજૂઆત સ્વકીય રહી છે.<br /> <br /> <br /> '''પ્રેમાનંદનો પ્રતિભાવિશેષ ભાગ-૧, પૃ.૧૦થી ૩૩'''<br /> <br /> <br /> <br /> {{Poem2Close}}<br /> &lt;hr&gt;<br /> '''ટીપ'''<br /> {{reflist}}<br /> &lt;br&gt;<br /> {{HeaderNav2<br /> |previous = આત્મદીપો ભવની કાવ્યસાધના<br /> |next = ક્રોસરોડ<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=Talk:%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE&diff=111892 2026-06-17T12:51:59Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>===ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા===<br /> # મલયાનિલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મલયાનિલ/ગોવાલણી|ગોવાલણી]]{{done}}<br /> # કનૈયાલાલ મુન્શી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુનશી/શામળશાનો વિવાહ|શામળશાનો વિવાહ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુનશી/મારી કમલા|મારી કમલા]] {{done}}<br /> # ધૂમકેતુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પોસ્ટઑફિસ|પોસ્ટઑફિસ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પૃથ્વી અને સ્વર્ગ|પૃથ્વી અને સ્વર્ગ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/વિનિપાત|વિનિપાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/ભૈયાદાદા|ભૈયાદાદા]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/રજપૂતાણી|રજપૂતાણી]] {{on hold}}<br /> # રા. વિ. પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/મુકુન્દરાય|મુકુન્દરાય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/ખેમી|ખેમી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/સૌભાગ્યવતી!!|સૌભાગ્યવતી!!]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/જક્ષણી|જક્ષણી]]<br /> # ઝવેરચંદ મેઘાણી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/સદાશિવ ટપાલી|સદાશિવ ટપાલી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/વહુ અને ઘોડો|વહુ અને ઘોડો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/જી’બા|જી’બા]]<br /> # ઉમાશંકર જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/છેલ્લું છાણું|છેલ્લું છાણું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/મારી ચંપાનો વર|મારી ચંપાનો વર]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/શ્રાવણી મેળો|શ્રાવણી મેળો]] {{done}}<br /> # સુન્દરમ્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/ખોલકી|ખોલકી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માજા વેલાનું મૃત્યુ|માજા વેલાનું મૃત્યુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માને ખોળે|માને ખોળે]]{{done}}<br /> <br /> # ગુલાબદાસ બ્રોકર<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/લતા શું બોલે|લતા શું બોલે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ગુલામદીન ગાડીવાળો|ગુલામદીન ગાડીવાળો]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/નીલીનું ભૂત|નીલીનું ભૂત]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે|ઊભી વાટે]] {{done}}<br /> # પન્નાલાલ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/વાત્રકને કાંઠે|વાત્રકને કાંઠે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સાચી ગજિયાણીનું કાપડું|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/બાપુનો કૂતરો|બાપુનો કૂતરો]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સુખદુઃખનાં સાથી|સુખદુઃખનાં સાથી]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/પીઠીનું પડીકું|પીઠીનું પડીકું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/મોરલીના મૂંગા સૂર|મોરલીના મૂંગા સૂર]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/નૅશનલ સેવિંગ|નૅશનલ સેવિંગ]] {{done}}<br /> # ઈશ્વર પેટલીકર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/લોહીની સગાઈ|લોહીની સગાઈ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/મધુરાં સપનાં|મધુરાં સપનાં]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/વટ|વટ]] {{done}}<br /> # જયંતી દલાલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/અડખેપડખે|અડખેપડખે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/આ ઘેર પેલે ઘેર|આ ઘેર પેલે ઘેર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઉત્તરા|ઉત્તરા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઝાડ, ડાળ અને માળો|ઝાડ, ડાળ અને માળો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ટપુભાઈ રાતડિયા|ટપુભાઈ રાતડિયા]]<br /> # જયંત ખત્રી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ|તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/લોહીનું ટીપું|લોહીનું ટીપું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ધાડ|ધાડ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/નાગ|નાગ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ખરા બપોર|ખરા બપોર]]<br /> # અશોક હર્ષ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશોક હર્ષ/સુલોચના|સુલોચના]]<br /> # પીતાંબર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પીતાંબર પટેલ/દત્તક પિતા|દત્તક પિતા]]<br /> # હીરાલાલ ફોફલિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હીરાલાલ ફોફલિયા/રાતે વાત|રાતે વાત]]<br /> # ચુનીલાલ મડિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/વાની મારી કોયલ|વાની મારી કોયલ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/કમાઉ દીકરો|કમાઉ દીકરો]] {{done}}<br /> # સુરેશ જોષી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/થીગડું|થીગડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/રાક્ષસ|રાક્ષસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પદભ્રષ્ટ|પદભ્રષ્ટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/એક મુલાકાત|એક મુલાકાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/અગતિગમન|અગતિગમન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/લોહનગર|લોહનગર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/વરપ્રાપ્તિ|વરપ્રાપ્તિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/કુરુક્ષેત્ર|કુરુક્ષેત્ર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પુનરાગમન|પુનરાગમન]]<br /> # સરોજ પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર|ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/સારિકા પંજરસ્થા|સારિકા પંજરસ્થા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/પોસ્ટ-મૉર્ટમ|પોસ્ટ-મૉર્ટમ]]<br /> # ચંદ્રકાન્ત બક્ષી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...|આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/તમે આવશો?|તમે આવશો?]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/એક સાંજની મુલાકાત|એક સાંજની મુલાકાત]] {{done}}<br /> # મધુ રાય <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/બાંશી નામની એક છોકરી|બાંશી નામની એક છોકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ધારો કે –|ધારો કે –]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/કાન|કાન]] {{Working}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ઊંટ|ઊંટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/મકાન|મકાન]]<br /> # વસુબહેન ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વસુબહેન ભટ્ટ/ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!|ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!]]<br /> # મોહમ્મદ માંકડ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/તપ|તપ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/મનેય કોઈ મારે!|મનેય કોઈ મારે!]]<br /> # વનુ પાંધી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વનુ પાંધી/બારી|બારી]]<br /> # ધીરુબહેન પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરુબહેન પટેલ/ટાઢ|ટાઢ]]<br /> # કુન્દનિકા કાપડિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/ફરી વરસાદ!|ફરી વરસાદ!]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/જવા દઈશું તમને…|જવા દઈશું તમને…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/પ્રેમનાં આંસુ|પ્રેમનાં આંસુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/તમારાં ચરણોમાં|તમારાં ચરણોમાં]]<br /> # ઇવા ડેવ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તરંગિણીનું સ્વપ્ન|તરંગિણીનું સ્વપ્ન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તમને ગમી ને?|તમને ગમી ને?]]<br /> # ભગવતીકુમાર શર્મા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભગવતીકુમાર શર્મા/અપ્રતીક્ષા|અપ્રતીક્ષા]]<br /> # મોહનભાઈ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહનભાઈ પટેલ/બ્લાઇન્ડ વર્મ|બ્લાઇન્ડ વર્મ]]<br /> # કિશોર જાદવ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/કાગ-કન્યા|કાગ-કન્યા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/વિસ્મૃત|વિસ્મૃત]]<br /> # રાધેશ્યામ શર્મા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના|સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સળિયા|સળિયા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/નૂતન વર્ષાભિનંદન|નૂતન વર્ષાભિનંદન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/ચર્ચબેલ|ચર્ચબેલ]]<br /> # રઘુવીર ચૌધરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/પોટકું|પોટકું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/જગા ધૂળાનો જમાનો|જગા ધૂળાનો જમાનો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ચિતા|ચિતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ|ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/મંદિરની પછીતે|મંદિરની પછીતે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/સાંજનો છાયો|સાંજનો છાયો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ભણેલી વહુ|ભણેલી વહુ]]<br /> # રાવજી પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/ચંપી|ચંપી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સગી|સગી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સૈનિકનાં બાળકો|સૈનિકનાં બાળકો]]<br /> # ઘનશ્યામ દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/ગોકળજીનો વેલો|ગોકળજીનો વેલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/કાગડો|કાગડો]]<br /> # જ્યોતિષ જાની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જ્યોતિષ જાની /એક સુખી માણસનું ચિત્ર|એક સુખી માણસનું ચિત્ર]]<br /> # સુધીર દલાલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુધીર દલાલ/પછી|પછી]]<br /> # વર્ષા અડાલજા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/‘એ’|‘એ’]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/લાશ|લાશ]]<br /> # વિભૂત શાહ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિભૂત શાહ/શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો|શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો]]<br /> # નાનાભાઈ જેબલિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/છટકું|છટકું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/કાટલું|કાટલું]]<br /> # હરિકૃષ્ણ પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/ઘરભંગ|ઘરભંગ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/નટુભાઈને તો જલસા છે|નટુભાઈને તો જલસા છે]]<br /> # વીનેશ અંતાણી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/શ્વાસનળીમાં ટ્રેન|શ્વાસનળીમાં ટ્રેન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ|તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી|સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સ્ત્રી નામે વિશાખા|સ્ત્રી નામે વિશાખા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/નિર્જનતા|નિર્જનતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/જૂના ઘરનું અજવાળું|જૂના ઘરનું અજવાળું]]<br /> # હિમાંશી શેલત<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં|અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/ઇતરા|ઇતરા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/બારણું|બારણું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/સાંજનો સમય|સાંજનો સમય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/કિંમત|કિંમત]]<br /> # ધીરેન્દ્ર મહેતા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરેન્દ્ર મહેતા/ઓળખાણ|ઓળખાણ]]<br /> # વિજય શાસ્ત્રી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય શાસ્ત્રી/મિસિસ શાહની એક બપોર|મિસિસ શાહની એક બપોર]]<br /> # પુરુરાજ જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પુરુરાજ જોશી/છત્રી|છત્રી]]<br /> # ઇલા આરબ મહેતા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પરીકથા|પરીકથા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પાંખ|પાંખ]]<br /> # રજનીકુમાર પંડ્યા<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રજનીકુમાર પંડ્યા/સીનો|સીનો]] <br /> # ચિનુ મોદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચિનુ મોદી/નાગના લિસોટા|નાગના લિસોટા]] <br /> # રમેશ પારેખ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ પારેખ/ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે|ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે]]<br /> # જોસેફ મેકવાન <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/પન્નાભાભી|પન્નાભાભી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/બાપનું લો’ય|બાપનું લો’ય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/ઘરનું ઘર|ઘરનું ઘર]]<br /> # મોહન પરમાર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/આંધું|આંધું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/કુંભી|કુંભી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/હિરવણું|હિરવણું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/થળી|થળી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/તણખલું|તણખલું]]<br /> # દલપત ચૌહાણ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/બદલો|બદલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/ગંગામા|ગંગામા]]<br /> # હરીશ મંગલમ્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/દાયણ|દાયણ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/ઉટાંટિયો|ઉટાંટિયો]]<br /> # અંજલિ ખાંડવાલા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અંજલિ ખાંડવાલા/લીલો છોકરો|લીલો છોકરો]]<br /> # મણિલાલ હ. પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/બાપાનો છેલ્લો કાગળ|બાપાનો છેલ્લો કાગળ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/રાતવાસો|રાતવાસો]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પી.ટી.સી. થયેલી વહુ|પી.ટી.સી. થયેલી વહુ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પડતર|પડતર]] {{done}}<br /> # રમેશ દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ દવે/ને કંઈક થયું તો?|ને કંઈક થયું તો?]]<br /> # મનોહર ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/જલમટીપ|જલમટીપ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/પાછું વળવું|પાછું વળવું]]<br /> # પવનકુમાર જૈન <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/આ જમાનાનો પારસમણિ|આ જમાનાનો પારસમણિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/તરસ્યા કાગડાની વારતા|તરસ્યા કાગડાની વારતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/વરુ અને શ્રી પાપી|વરુ અને શ્રી પાપી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/ઈપાણનું યૌવન|ઈપાણનું યૌવન]]<br /> # કિરીટ દૂધાત <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આમ થાકી જવું…|આમ થાકી જવું…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…|આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/ભાય|ભાય]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/લીલ|લીલ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે|એક બપોરે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/વી. એમ.|વી. એમ.]] {{done}}<br /> # બિપિન પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/સંગીતશિક્ષક|સંગીતશિક્ષક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/વાંસનાં ફૂલ|વાંસનાં ફૂલ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/બૂફે|બૂફે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/કરિયાવર|કરિયાવર]]<br /> # માય ડિયર જયુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/ડારવિનનો પિતરાઈ|ડારવિનનો પિતરાઈ]] {{done}} <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/જીવ|જીવ]] {{done}} <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/વેકેશન|વેકેશન]] {{done}} <br /> # પન્ના નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/લેડી વિથ અ ડૉટ|લેડી વિથ અ ડૉટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/નિત્યક્રમ|નિત્યક્રમ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/સુજાતા|સુજાતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/ઊડી ગયો હંસ|ઊડી ગયો હંસ]]<br /> # અજિત ઠાકોર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ગૂમડું|ગૂમડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ખરજવું|ખરજવું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/માવઠું|માવઠું]]<br /> # અનિલ વ્યાસ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/સવ્ય-અપસવ્ય|સવ્ય-અપસવ્ય]]<br /> # હરીશ નાગ્રેચા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/`ચૂટકી'|`ચૂટકી']]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/ખલેલ|ખલેલ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/કૅટ-વૉક|કૅટ-વૉક]]<br /> # યોગેશ જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ચંદરવો|ચંદરવો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ગંગાબા|ગંગાબા]]<br /> # પ્રવીણ ગઢવી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/લીંબડાનું પાંદડું|લીંબડાનું પાંદડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/સૂરજપંખી|સૂરજપંખી]]<br /> # ભૂપેશ અધ્વર્યુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેશ અધ્વર્યુ/હનુમાન લવકુશ મિલન|હનુમાન લવકુશ મિલન]]<br /> # કેશુભાઈ દેસાઈ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/મહિષાસુર|મહિષાસુર]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/ઉપેક્ષિતા|ઉપેક્ષિતા]]<br /> # પ્રવીણસિંહ ચાવડા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/ચાકરી|ચાકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/લેણિયાત|લેણિયાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિઝિટ|વિઝિટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/જનારી|જનારી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી|બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિશાખાનો ભૂતકાળ|વિશાખાનો ભૂતકાળ]]<br /> # ઉત્પલ ભાયાણી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/ખતવણી|ખતવણી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/મિજબાની|મિજબાની]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બદલો|બદલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બંધન અને મુક્તિ|બંધન અને મુક્તિ]]<br /> # ધરમાભાઈ શ્રીમાળી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/નરક|નરક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/દાજવું તે...|દાજવું તે...]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/વરઘોડો|વરઘોડો]]<br /> # દશરથ પરમાર<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/ત્રીજું ઘર|ત્રીજું ઘર]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/બે ઇ-મેલ અને સરગવો|બે ઇ-મેલ અને સરગવો]]<br /> # મોના પાત્રાવાલા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોના પાત્રાવાલા/રાની બીલાડો|રાની બીલાડો]]<br /> # નાઝીર મનસૂરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાઝીર મનસૂરી/બોકાહો|બોકાહો]]<br /> # અઝીઝ ટંકારવી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અઝીઝ ટંકારવી/વાવાઝોડું|વાવાઝોડું]]<br /> # જિતેન્દ્ર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિતેન્દ્ર પટેલ/ખાડ|ખાડ]]<br /> # પરેશ નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/તાંદળજાની ભાજી|તાંદળજાની ભાજી]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક /પરપોટો|પરપોટો]] {{done}}<br /> # કાનજી પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કાનજી પટેલ/ડેરો|ડેરો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/પડાવ|પડાવ]]<br /> # બિન્દુ ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/આંતરસેવો|આંતરસેવો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/જાગતું પડ|જાગતું પડ]]<br /> # પારુલ રાઠોડ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ રાઠોડ/વિપર્યાસ|વિપર્યાસ]]<br /> # સુમન્ત રાવલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/ખોયડું|ખોયડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/લાયન-શૉ|લાયન-શૉ]]<br /> # ભરત નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભરત નાયક/વગડો|વગડો]]<br /> # જનક ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ|સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/બાવળ વાવનાર|બાવળ વાવનાર]]<br /> # શિરીષ પંચાલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/શિરીષ પંચાલ/મજૂસ|મજૂસ]]<br /> # રાજેન્દ્ર પટેલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/લિફ્ટ|લિફ્ટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/જૂઈની સુગંધ|જૂઈની સુગંધ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/અધૂરી શોધ|અધૂરી શોધ]] <br /> # ગિરીશ ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/રેખલીનું મન|રેખલીનું મન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ|ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ]]<br /> # પ્રભુદાસ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/હડફેટ|હડફેટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ખાખી જીવડાં|ખાખી જીવડાં]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ફારગતી|ફારગતી]]<br /> # રામચંદ્ર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/સુવર્ણકન્યા|સુવર્ણકન્યા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/શ્યામલી|શ્યામલી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/ખેતર|ખેતર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/તીતીઘોડો|તીતીઘોડો]]<br /> # મહેન્દ્રસિંહ પરમાર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/પોલિટેકનિક|પોલિટેકનિક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/ઊડણચરકલડી|ઊડણચરકલડી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/એમ. પી. અજમેરા|એમ. પી. અજમેરા]]<br /> # જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ|<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/કંઈ પણ બની શકે...|કંઈ પણ બની શકે...]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/મહોરાં|મહોરાં]]<br /> # સાગર શાહ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/ગેટ ટુ ગેધર|ગેટ ટુ ગેધર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/સુજીની સમાજસેવા|સુજીની સમાજસેવા]]<br /> # અજય સોની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/ગળામાં અટવાયેલી તરસ|ગળામાં અટવાયેલી તરસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/તરસ|તરસ]]<br /> # વિજય સોની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/સાંકડી ગલીમાં ઘર|સાંકડી ગલીમાં ઘર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/મમ સત્યમ|મમ સત્યમ]]<br /> # નવનીત જાની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નવનીત જાની/સામા કાંઠાની વસ્તી|સામા કાંઠાની વસ્તી]]<br /> # પન્ના ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/સાતમો દિવસ|સાતમો દિવસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/ચપટી|ચપટી]]<br /> # રામ મોરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/મહોતું|મહોતું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/બળતરા|બળતરા]]<br /> # અભિમન્યુ આચાર્ય <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/પડછાયાઓ વચ્ચે|પડછાયાઓ વચ્ચે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/રાત|રાત]]<br /> # નરેશ શુક્લ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/અથઃ ઇતિ|અથઃ ઇતિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/ન કહેવાયેલી વાર્તા...!|ન કહેવાયેલી વાર્તા...!]]<br /> # હર્ષદ ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/જાળિયું|જાળિયું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/આઢ|આઢ]]<br /> # રેણુકા પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/મીરાંનું ઘર|મીરાંનું ઘર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/ધોધમાર|ધોધમાર]]<br /> # માવજી મહેશ્વરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/ગ્રહણ|ગ્રહણ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/સુખ|સુખ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/મિલકત|મિલકત]]<br /> # કેતન મુનશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/ફટકો|ફટકો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/લાલ ચીંદરડી|લાલ ચીંદરડી]]<br /> # બકુલેશ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બકુલેશ/આભાસની ગલીમાં|આભાસની ગલીમાં]]<br /> # પારુલ કંદર્પ દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ કંદર્પ દેસાઈ/એક ડગલું આગળ|એક ડગલું આગળ]]<br /> # કંદર્પ ર. દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કંદર્પ ર. દેસાઈ/આઠમી માર્ચ|આઠમી માર્ચ]]<br /> # રમેશ ર. દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ ર. દવે/શબવત્|શબવત્]]<br /> # પ્રાગજી ભામ્ભી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રાગજી ભામ્ભી/ફરી પાછા પૃથ્વી પર|ફરી પાછા પૃથ્વી પર]]<br /> # ભૂપેન ખખ્ખર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેન ખખ્ખર/વાડકી|વાડકી]]<br /> # રાજેશ વણકર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેશ વણકર/ધડાકા|ધડાકા]]<br /> # મીનળ દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મીનળ દવે/ઓથાર|ઓથાર]]<br /> # પૂજા તત્સત્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પૂજા તત્સત્/એક મેઇલ|એક મેઇલ]]<br /> # કલ્પેશ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/સહી|સહી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/કાઠું વરહ|કાઠું વરહ]]<br /> # અશ્વિની બાપટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશ્વિની બાપટ/તૃષ્ણા|તૃષ્ણા]]<br /> # નીતા જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નીતા જોશી/છેવાડાનાં બે જણ|છેવાડાનાં બે જણ]]</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AE%E0%AA%A3%E0%AA%BF%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%B9._%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%AA%E0%AB%80.%E0%AA%9F%E0%AB%80.%E0%AA%B8%E0%AB%80._%E0%AA%A5%E0%AA%AF%E0%AB%87%E0%AA%B2%E0%AB%80_%E0%AA%B5%E0%AA%B9%E0%AB%81&diff=111891 2026-06-17T12:49:19Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|પી.ટી.સી. થયેલી વહુ | મણિલાલ હ. પટેલ}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> ‘અવે તો માશીની બુનને પઈણે તાણે… એક એટલું જ ઠેકાણું બાચી સે’ સગા દીકરા કાંતિ માટે જગાભાઈ આવું બોલે એ માન્યામાં નહોતું આવતું. કાંતિ મારો દોસ્તાર.<br /> <br /> અમે હાર્યે ભણેલા, રમેલા અને રખડેલા.<br /> <br /> કાંતિ ભણવામાં ઘણો કાચો. પણ એના કાકા દાસભાઈ બી.એસસી., બી.એડ્. થઈને હાઇસ્કૂલમાં માસ્તર થયેલા. મેટ્રિકની પરીક્ષામાં બહારથી પેપર લખાવીને, ચોરી કરાવીને અને પૈસા પાથરી માર્ક્સ ઉમેરાવીને એમણે કાંતિનું ભાવિ પલટી નાખેલું.<br /> <br /> સિત્તેર ટકે પાસ થયેલા કાંતિને પટ કરતું પી.ટી.સી.માં એડમિશન મળી ગયેલું. આજે ચારેક વર્ષથી કાંતિ પાસેના ગામની પ્રાથમિક શાળામાં માસ્તર છે. કાંતિને બિચારાને એકેય વિષય ના ફાવે. એને ભણવામાં હતો એથી બારગણો કંટાળો ભણાવવામાં. એનો જીવ ઘરખેતરમાં વધારે. પણ ગામ અને સમાજ ‘માસ્તર’ જેવું મોભાદાર માન આપે એનો વટ પડે એવા વિચારે આખું ઘર રાજીનું રેડ રહેતું.<br /> <br /> સવાર-સાંજ કાંતિ ખેતરનું કામ કરે. બપોરે નોકરી માટે નિશાળે જાય અને ત્યાં આરામ કરે, કાંતિના આદેશ મુજબ, વર્ગમાં પહેલો નંબર હોય એ છોકરો લેશન જુવે તથા ભણાવેય ખરો. આથી કાંતિને નિરાંત રહેતી. બધાં હવે એને ‘માસ્તર’ કહીને બોલાવતાં એનો આનંદ પણ ખરો. તોય પોતાની સગાઈ અને પરણવા બાબતે થયેલા ઢેઢફજેતા વિશેની ચિંતાઓ કાંતિને જંપવા દેતી નથી.<br /> <br /> ‘હાળું! હગો બાપ ઊઠીને ક્યે કે’ માશીની બુનને પઈણો તાણે હદ કહેવાય. આ વેઠાય ચ્યમનું!’ કાંતિ સમસમી ઊઠતો. પણ એનાથી બાપ આગળ બોલાતું નથી ને ધૂળી બાપાને ગાંઠતી નથી.<br /> <br /> બાઈ ધૂળી જગાભાઈની બીજવારકી બાયડી.<br /> <br /> ભારે કાફ્ફર!<br /> <br /> જગોભાઈ ઝાઝું બોલવા જાય તો કોડિયામાં બળદોને પાગોળે બાંધીને ખહલું ખાવા નાખતી. કાંતિ મૂળથી હેબતાઈ ગયેલો.<br /> <br /> આગલા ધણીને ‘બાયલો સે આ તો, આને રઈને ઉં હું કરું?’ એમ કહીને ધૂળીએ ફારગતી લીધેલી. ભર્યા પંચમાં ધૂળી આદમી જેવું બોલેલી ત્યારથી મલક આખાને એની ઓળખાણ. જગાભાઈની ગ્રહદશા બેઠેલી તે એ ગાળામાં જ ઘરભંગ થયા. પહેલી વહુને વગડે સાપ કરડ્યો, ‘ભાથી-ખતરી વા’રે ના આવ્યા’ તે બાઈ ગુજરી ગયેલી. એટલે જગાભાઈ અને ધૂળીનું નાતરું થયેલું. ધૂળીનો વાન ઊજળો, ડિલે પોસાતી, દેખાવ માફકસર. જગોભઈ લાડ લડાવે એ વયસહજ ગણાય. ધૂળી સ્વભાવ પ્રમાણે આને છૂટ ગણીને વર્તતી. છેવટે ઘરમાં ધૂળીનું રાજકાજ થયેલું. કાંતિના જનમ પછી તો ધૂળીનો સોટો ચાલતો. જગાભઈનો વાંકબાંક નીકળે તોય બિચારા મીંદડી મ્યાઉં ના કરે. લોક કહેતું :<br /> <br /> ‘રાંડ, જગાભાઈ પર ઘોડો નથી કરતી એટલું જ. બાચી નબળી સે. આબરૂદાર કણબીને ટકાનો કરી નાંશ્યો. ધણીને ધાકમાં રાખીને કપાતર કુન્જાંણે હુંય કરતી અશે? એનો વેલો જ થડથી વગોળાયેલો…’<br /> <br /> પણ આજે તો જગોભઈ વીફરેલા હતા.<br /> <br /> ‘હાહરી કૂવેચની જાત. આઈ તન્ધાડાડી વળજી સે, ફોલીને ખઈ જઈ, હખે બેહવા દેવાની વાત તો આઘી રઈ, પેટપાંણી પડવા દેતી નથી… બળ્યો આ અવતાર.’<br /> <br /> બાઝવા આવતા ડૂમાને થૂંકી કાઢી પાછા જગોભઈ બોલતા હતા :<br /> <br /> ‘આ છાંણમાં કીડા જેવો એક સોરો સે એને એક વહુ જોઈએ એ જ ને? મીં એક કે’તાં એકાવનની વાતો આંણી. પણ ના, આ રાંણીને તો પી.ટી.સી. થયેલી જોઈએ, મ્હેતરાંણી! પૂછી આવો જેના ઘરમાં બે બે ચોટલાળીઓ એ એમની હું વલે થાય સે.’<br /> <br /> ધૂળી ખેતરે ગઈ હશે એટલે જગોભઈ બોલાવે ચડ્યા હશે? તો પછી આ કકળાટ જગોભઈ કોને, જાતને સંભળાવતા હતા? ફળિયામાં ભેંકાર તડકો છે. ડાગળીચૂક હોય એવું એમનું ઘર ફળિયાથી જરા અળગું અતડું ઊભું છે.<br /> <br /> મારી જેમ કોઈ રડ્યુંખડ્યું મનેખ જગાભાઈનો આ વલવલાટ સાંભળતું હોય તો હોય. રોજ કાખલી કૂટનારાં અને ટીખળીઓ કરી દાંત કાઢનારાંનો તોટો ના પડે. આજે સૌ વગડે વહી ગયાં છે. ઘઉં-ચણાનાં ખેતરોમાં દાતરડાં ફરે છે.<br /> <br /> ઢોરાંને ખહલું સંકોરી આલતાં જગાભાઈ બોલતા હતા–<br /> <br /> ‘આ નેંહાળ્યો પર પૂળો પડી જ્યો ઓતને તો હખ્ખે રેવાંત… પી.ટી.સી. પી.ટી.સી. કુન્જાંણે હું બલા સે મારી હાળી પી.ટી.સી.! આ તો જે ઊઠ્યો એ પી.ટી.સી.ને પઈણવા રઘવાયો. મફતના મા’દેવ ને તલાવનું પાંણી. કમાતી મળે તે હૌને વાલી લાગે, પણ પી.ટી.સી.ઓ એમ કાંય ઝાડે લટકી રઈઓ સે તે તોડી લવાંય? આ તો અગાંણીને ગુનાં શમણાંવાળી વાત…’<br /> <br /> જગાભઈની વાત સાચી હતી. એમના કઢાપાને કારણો હતાં. કાંતિના જનમના ઓગણીસમા દા’ડે જ એની સગાઈ થઈ ગયેલી. પણ ધૂળીને એ વેવાંણ હાર્યે વાંકું પડ્યું. એ કહેતી : ‘મને એ ટેસાવડી વેવાંણ્ય ઘડી વાર નીં જોઈએ. એનું અભેમાંન એની પાંહે રાખે…’<br /> <br /> જગોભઈ કાંતિ માટે બીજી કન્યા શોધી લાવેલા. ઘર આબરૂદાર, ખાધેપીધે સુખી ગણાય.<br /> <br /> કુંવારે માંડવે વિવાહ ફોક કરવાનું તો આ બાવન ગોળના પાટીદારોમાં રમત વાત ગણાતી. કંકુ સાટે કન્યા મળતી એટલે ‘હા’ ‘ના’ કરતાં વાર નહીં.<br /> <br /> કાંતિ મોટો થયો.<br /> <br /> કાંતિને વહુ જોવાના કોડ જાગેલા. એક વાર મને એની સાસરીમાં સાથે લઈ ગયેલો. વાટમાં મને કહી રાખેલું કે રતિલાલ તારે પૂનીને બોલાઈને પૂછવાનું કે ‘કાંતિની યાદ આવે છે કે નહીં?’ પછી શરમાઈ ગયેલો.<br /> <br /> તે દિવસે ‘વર આયો જાંણીને’ પૂની તો લાજની મારી પતાળમાં ઊતરી પડેલી. આખો દા’ડો ઘરમાં દેખાયેલી નહીં. ઘાઘરીપોલકાળી છોરીઓ ડોકિયાં કરીકરીને ખીખી હસતીક ને ખોવાઈ જતી. કાંતિ સૂનો પડી જતો હતો. પાછા વળતાં એનું મોઢું પડી ગયેલું. મને પણ અઘરું લાગેલું.<br /> <br /> ઘેર આવતાંવેંત ધૂળીએ કાંતિને પૂછેલું :<br /> <br /> ‘તારી હાહુએ હું ખાવાનું કરેલું?’<br /> <br /> ‘લાડવો કઢી અને ભાત.’<br /> <br /> આ સાંભળતાં સાથે ધૂળી ભડકો થઈ ઊઠેલી :<br /> <br /> ‘મારો હાત નવઈનો સોરો પેલ્લીવાર એણે ઘેર જ્યો ને એ શંખણીએ એના ભાંણામાં કઢી મેલી? બાપ રે બાપ! નઈ શાક નઈ પાપડ. ભૂંડી! આબરૂદાર ઓય તો મેમાંનને – એમાંય આ તો પેટના ડીચથીય અદકો જમઈ આયો’તો–કઢી મેલતાં તારો જીવ ચ્યમનો સાલ્યો? કાહર દાળ કરવાનો તને વચારેય નીં આયો? તરસટ નબળઈ આ તો…’<br /> <br /> ખેતરમાંથી થાક્યાપાક્યા આવેલા જગોભઈ ક્યાંય કશું જાણે સમજે એ પહેલાં તો ધૂળીએ માથે પસ્તાળ પાડેલી, ‘લ્યો, આબરૂને બચકાં ભરો. ઉં તો કઈ કઈને થાચી, મોટા એટલા ખોટા. મારે તો મારા હરખું હગું જોઈએ. આવું અકકોળ પંચ્યાં દોઢહો મને નીં પાલવે, આ કયું તમને…’<br /> <br /> છેવટે આ સગાઈ પણ નીકળી ગયેલી.<br /> <br /> મધવાસના મેળામાં કાંતિએ પૂનીને જોઈ ત્યારથી એના મનમાં એ ગોરી એકવડી વહુ વસી ગયેલી. એને એનાં શમણાંય આવેલાં. કઢીવાળી વાત કરવાથી બા આટલી હદે બગડશે અને વિવાહ તૂટી જશે એવી તો બિચારા કાંતિને ખબર નહીં!<br /> <br /> એ ઉનાળે કાંતિ પરણવામાંથી રઝળી ગયેલો. સરખેસરખા ગોઠિયા પરણતા હતા. ફૂલેકાં ફળિયે ફળિયે ફરતાં હતાં. કાંતિ મને મહેમાન આવેલી છોકરીઓ બતાવતો અને ઉદાસ થઈ જતો હતો. ત્યારે એ પી.ટી.સી.ના પહેલા વરસમાં ભણતો હતો.<br /> <br /> બસ, આ ગાળામાં ધૂળીના મનમાં કોઈએ પલીતો ચાંપેલો; અવે તો પી.ટી.સી. થયેલી વહુ મળે તો જ કાંતિડાને પઈણાવજે. ઘરમાં જોડું ઓય, બંને કમાતાં ઓય, પસે તારે નિરાંત. ગામમાં, સમાજમાં ઉપરથી વટ પડે એ છોગામાં…<br /> <br /> શરૂમાં તો જગોભઈ પણ આ વાતથી પલળી ગયેલા. અને કાંતિ? અજાણ્યું જીવડું કરડતાં ધીમું ધીમું ઝેર ચડે એવું એને પી.ટી.સી. થયેલી વહુ પરણવાનું પૈણ ચડેલું :<br /> <br /> ‘સાઇકલ કે લૂના પર ડબલ સવારી, માથે ઓઢેલું ગામ બહાર્ય જઈને વઉ કાઢી નાખે. હાર્યે મેળો ને લુણાવાડાનું બજાર. શનિવારે શાળાએથી સીધાં સિનેમામાં. અંધારામાં ગલીપચી. ગરમગરમ સેવઉસળ…’<br /> <br /> ક્યારેક સંકોચાતો કાંતિ મને કહેતો :<br /> <br /> ‘રતિલાલ, તું તો મોટી કૉલેજ કરે સે, તે તને તો પી.ટી.સી. એક કહેતાં એકવીસ મળી જાય, ના મળે? તને મન નથી થતું પઈણવાનું?’<br /> <br /> ‘મારે તો હજી વાર છે, કાંતિ. પી.ટી.સી. કે બી.એ., એમ.એ. કે બી.એડ્. છોડ બધી વાતો. આપણે તો અભણ વહુ મળે તોય એને કેળવી લેવાની. માણસને ઘડીને તૈયાર કરે એનું નામ કેળવણી સમજ્યો–?’<br /> <br /> મારો જવાબ સાંભળી કાંતિ મૂંઝવણમાં મુકાઈ જતો. પણ ઘેર જતો એટલે ધૂળી–જગાભઈની રોજની પી.ટી.સી.ની વાતોમાં મનોમન ગળાબૂડ થઈ જતો.<br /> <br /> ‘સોરો પી.ટી.સી. કૉલેસ કરે તે ચેટલો ખરચો આવે એ તો અમે જાણીએ કે અમારું મન જાંણે. મેટ્રિકમાં એના ભારોભાર રૂપિયા વેર્યા, સિત્તેર ટકા કાંય વાટમાં નથી પડ્યા. જાત ભાંગીને મજૂરી કરીએ તે સોરાના હખ્ખ હારું. સોરો પી.ટી.સી. ઓય તો વઉ પણ પી.ટી.સી. જોઈએ કનીં? લેણ મળવી જોઈએ લેણ… નઈ તો જીબ્બામાં હકાળ ચ્યાંથી આવે?’ ધૂળી વાટે વગડે સૌને કહ્યા કરતી. પી.ટી.સી. થયેલી વહુ આવી ગઈ હોય એવાં શમણાં આવતાં, ક્યારેક તો એ પોતે જ પી.ટી.સી. ભણી આવી હોય એવું થઈ આવતું હતું.<br /> <br /> જગોભઈ બસમાં, કોઈના લૂના, સ્કૂટર, ટ્રૅક્ટરે–જે મળ્યું તે વાહને–ચઢીને બાવન ગોળનાં ચોર્યાશી ગામો ઘમરોળતા હતા. ક્યારેક રાત માથે લેવી પડતી, વખતે કોઈક સગાંનો સાથ લેવો પડતો. કયા ગામમાં કેટલી છોકરીઓ પી.ટી.સી.માં છે. કેટલીની સગાઈ બાકી છે; કોની સગાઈ ફોક કરવાની છે. આ બધીય વિગતો મેળવવાની અને પછી પોતાના કાંતિ માટે સપાડું કરવાનું વેણ નાખવાનું.<br /> <br /> જગાભઈએ નબળાંસબળાં સૌ જોઈ નાખેલાં. ઝાઝાં ઠેકાણાં હવે બચ્યાં ન્હોતાં. ક્યાંક હોય તો એ લોક જગાભઈની વહુ ધૂળીના સ્વભાવની વાત જાણીને પાછા પડતા’તા. લોકો ઝીણામાં ઝીણી વિગતોનો તાગ મેળવતા થઈ ગયા હતા. ધૂળી વિશે ગામમાં આગળપાછળ કહેવાતું એ બહાર પહોંચેલું :<br /> <br /> ‘એનો શભાવ ટકટક કરવાનો. હારું એની બતીં હંખાય નઈ. ધણીને ઊઠબૅશ કરાવે એ સોરા – વઉને ચ્યમની જંપવા દેવાની? ચીંકણી તો ગુંદર જેવી. પાહોડી કપ ચા પી જાય તો મનમાં માંડી રાખે એવી. મેમાંન તો એ એકલપેટીને ઘેર ચ્યાણેય પોહાંયો નથી. ભઈ, ઘવાયા વના તો ઊજળા ચ્યમનું થવાય!’<br /> <br /> જગાભઈને કાનેય આવી ઊડતી વાતો આવતી. એ તળેઉપર થઈને શમી જતા. ક્યારેક કાંતિ પર ચીડ ઠાલવતાં ઠાલવી જતા તો ધૂળી એમને મણના છશેર કરી મેલતી. ઘરખૂણે બાપ-બેટા બેયને ગોઘાટતી ધૂળીએ જગાભઈનું આબરૂદાર થવાનું શમણું નંદવી મેલેલું. ક્યારેક જગોભઈ મારા બાપને કહેતા :<br /> <br /> ‘ધનાકાકા, કરમમાં ડોળિયાં લશ્યાં ઑય તે જીયાં ચ્યાંથી ખાવાના અતા? આ તો કાઠાવાજ્યા કરીને અવતાર ખેંચવાનો. ઉંતો જાંણતો ઓત તો આ બૈરાની માયામાં પડાત જ નઈ… પણ–’<br /> <br /> ‘આ તો જગા! પેલા એના વાળી વાત એ કે પઈણે એ પસ્તાય અને ન પઈણે એ બમણો પસ્તાય. રાતાં લુગડાં અને સોરાંના મૂતરવાળી લીલી ગોદડીઓ વના પાટીદારનો અવતાર એળે જાય. લોકો લાકડાનીય કન્યા હું કાંમ હોધતા ઑય સે? માયાનો ખેલ સે બધો…’ બાપા કહેતા.<br /> <br /> ધૂળીની જીદે છેવટે કાંતિ સારુ સંત તાલુકાની કહેવાય એવી પણ પી.ટી.સી. કન્યા મેળવવામાં જગોભઈ સફળ થયેલા. સાત સપાડે કામ થયેલું. ધૂળીનો હરખ ચાના પ્યાલાઓમાંથી છલકાવા લાગેલો. કાંતિને મનમાં ઘણુંય હતું કે પોતે આવનારી વહુને એકવાર જોઈ લ્યે. પણ વીંછણ જેવી બા પાસે બોલાતું નથી, ને બાપા આગળ શરમ આવે એ સામાન્ય ગણાય. આમેય નાતરિયા ન્યાતમાં માબાપ કરે તે સત્તર આની! છોકરો-છોકરી વધારે ભણ્યાં હોય અને એકબીજાને જોવાની જિદ્દ કરે તો લોક વાતો કરી ખાતું :<br /> <br /> ‘જેણે મેલી લાજ એનું નાનું હરખું રાજ. જાહ રે જાહ હ! કળજગ આયો સે!’<br /> <br /> કાંતિ પોરસાતો બેઠો ત્યારે માંડવામાં ખાસ્સી મોટી કન્યા ભાળીને ધૂળી આભી બની ગયેલી. જગાભઈએ તો વિશ્વાસે વ્હાણ હાંકેલું. હવે થાય શું?<br /> <br /> કાંતિના પઈણ્યા પર પાણી ફરી વળેલું. કન્યા શામળી અને દેખાવે દાધારંગી. ધૂઆંપૂંઆ થયેલી ધૂળી ઘેર આવીને જગાભઈ પર વીફરેલી :<br /> <br /> ‘તમારી આંશ્યો ફૂટેલી અતી? નક્કી કરવા જ્યા તાંણે બાપ બેટા બેય હરખો અક્કરમી! એકેમાં વેતા ના મળે. ઉં તો અવાડામાંથી નેકળી ને કૂવામાં પડી, તે કઉં કોને?’<br /> <br /> ‘અવે ટિટિયારો મેલ્ય. કાળાંય ઑય સે તો મનેખ કનીં? કાંનજી ભગવાંને કાળા ન’તા? અમથી પપડાટો કરે –’<br /> <br /> જગાભઈને અધવચ્ચે બોલતા અટકાવીને ધૂળી સામે ચડેલી :<br /> <br /> ‘બેહાં અવે, ભગવાન તો રૂપાળા અતા. તમારા જેવા હુડભુડ ન’તા. આ તો બાવળીઓમાં ભૂલી પડે તો જડે નઈ એવી સે. એના આથે આલેલું બોરુંય કુણ ખાય! ના, ના. મારે આઠે અંગ આ વઉં નીં જોઈએ...’<br /> <br /> કાંતિ બિચારો! ખાતાં દાઝ્યો તે કોને કહે?<br /> <br /> વહુ ગઈ તે ગઈ. ધૂળીએ પહેલું આણું જ ના કરાવ્યું. જગોભઈ ઘણુંય તરફડ્યા. આજીજીઓ કરી. પણ ધૂળી એક વેઢેથી બીજે વેઢે ના આવી તે ના જ આવી!<br /> <br /> ‘ઉં બાર વરહની બેઠી સું. ઉં કાંતિડાને ફેર પઈણાવે – અસ્સલ રૂપાળી પી.ટી.સી. થયેલી મેતરાંણી આર્યે પઈણાવે. તમતમારે એક વાર આ ફંદામાંથી મારા સોરાને છૂટો કરી આલો. ને એય તમારી બતીં ના બણે એમ ઑય તો ઉં કરે. કમઈને રૂપિયોનો ઢગલો કરે, પણ કાંતિને બે ચોટલાળી મ્હેતી પઈણાવે તાણે જ મારી આંતરડી ઠરવાની. હા, મનેખનો અવતાર કાંય વાટમાં નથી પડેલો તે વારે ઘડીએ માગ હકવાનો’ જગોભઈ ઝાંખા પડી ગયેલા. થોડા દા’ડા પછી ધૂળી પણ ઓલવાયેલા અંગારા જેવી થઈ રહેલી.<br /> <br /> આ બન્યું તે દિવસથી જગોભઈ પી.ટી.સી.ને મણ મણની ચોપડાવતા થઈ ગયેલા. ભણવાની વાત નીકળે ને જગોભઈ ભડકતા. કાંતિનેય સંભળાવતા : ‘અલ્યો, ફાટ્યાઓ! તમારી મા-ઓ ચ્યાં પી.ટી.સી. થઈતી? ધોળી ભાળીને ભૂરાયા થશૉ ને ગજા વનાની ઉફત કરશો તો ફૂલે કાતાં ઘાલીને મરશાં…’<br /> <br /> કોઈ વાટે જતું અમથું હસતું તોય ધૂળી બળી જતી. બધે એને પોતાની નગોદાઈ ગવાતી લાગતી. નવી વહુવારુઓને જોતી ને છાતીમાં ભઠ્ઠી ભડકતી. જગોભઈ પણ રાખ વળેલા અંગારા પર ફૂંક મારવાથી ડરતા હતા.<br /> <br /> ત્રણ ત્રણ વરસ ભાંજગડમાં ગયાં. ટોપી ઉતારી, નાત્ય આગળ નાકલીટીઓ તાણી. પંચ ભેગા કર્યા. બબ્બે મણના લાડવા ખવડાવ્યા. ખાંધ્યાઓનાં ગજવા ભર્યા. ઉપરથી પાંત્રીસ હજાર રૂપિયા વહુએ જીવકના માગ્યા અને ઘરેણાં લઈ ગઈ તો નફામાં. એ તોય જગાભઈના ગ્રહો પાધરા તે પાંત્રીસે પત્યું. બાકી ગામમાં બાસઠ હજાર લઈને છૂટકો કરનારાય હતા. પહેલાં છૂટાછેડા આટલા મોંઘા ન્હોતા. આ તો ભણતર વધ્યું એમ ગણતર વધ્યું. જગોભઈ તો સૌને કહેતા કે ‘ગાય દોઈને કૂતરીને પાવાનો ધંધો સૅ આ…<br /> <br /> કાંતિના છૂટાછેડાને વરસ થવા આવ્યું છે, તોય સગાઈ નક્કી થતી નથી. જગોભઈ રઘવાયા રહે છે અને કાચી કેરીને સૂડો કરકોલે એમ ધૂળીને ચિંતા ફોલી ખાય છે. કાંતિ મને કહે છે :<br /> <br /> ‘આંનાથી તો બાવા થઈ જવું હારું. ઉં તો કઈ કઈને થાચ્યો; મારે તો પી.ટી.સી. કાંય જોઈતી નથી, અવે તો લાકડામાંથી ઘડેલી કન્યા અશે તોય ચાલશે.’<br /> <br /> હું બોલ્યા વિના સાંભળી રહું છું.<br /> <br /> ‘હગી મા વેરવણ થઈને બેઠી સૅ. મારે તો ધોળીય નથી જોઈતી તે ફૂમતાવાળીય નથી જોઈતી. આપડા જેવી નઈ ઑય તોય ચાલશે. હાચું કઉં સું, રતિલાલ! આ ડોહાડોહીનો વલોપાત નથી વેઠાતો.’ કાંતિ છેવટે બબડે છે ‘જોવનાઈ પસૅ તો બધુંય હરખું…’<br /> <br /> બપોરે જગાભઈનો રઘવાટ થોડો હેઠો બેઠેલો. ઓટલી પર બેઠા બેઠા એ જોઈ રહ્યા છે, સીમમાં આંબાઓ મ્હોરથી છલકાઈ રહ્યા છે. વસંત પંચમી હમણાં વીતી હતી. ન્યાતના કાયદા ઘડવા મળતી બાવન પાટીદારોની મીટિંગ મળી ચૂકી હતી. છૂટાછેડા લેવા પર મુકાયેલા દંડથી ઊહાપોહ થયેલો તે હજી તાજો જ હતો. હોળી પાસે આવતાં હવે વિવા તોડવા ફોડવાની ઋતુ પહેલા વરસાદે ખેડૂત જેમ હળોતરુ કરે એમ, બેસી ગઈ હતી.<br /> <br /> શિયાળો ઊતરીને બપોરી વેળામાં ઉનાળો પેસતો હતો. ઘર પાસેનો શીમળો રાતાંગલ ફૂલોથી ખળભળી ઊઠ્યો હતો. જગાભઈની નજર એના પર ઠરેલી. ધૂળીને પટાવવી કેમ કરીને એની આજે એમને ભારે મૂંઝવણ હતી. કાંતિ માટે એમણે કન્યા શોધી કાઢી હતી, પી.ટી.સી. થયેલી નહીં, આર્ટ્સ કૉલેજમાં ભણતી. જગાભઈને શીમળાનાં ફૂલો ઠેઠ ફળિયામાં વેરાયેલાં દેખાતાં હતાં.<br /> <br /> ચાંલ્લાનો રૂપિયો ઘરમાં આવી ગયેલો. જગાભઈને કુટુંબીઓએ કહેલું કે ‘સોમવારે ગોળધાણા વહેંચી દેવાના છે, તારી વઉને કઈ દેજે, ટકટકારો ના કરે.’ જગોભઈ ના પાડે તો નાક કપાય અને ધૂળી હા પાડે તો હાથ કપાય. જગોભઈ કડક થવા મથતા હતા.<br /> <br /> છેક રવિવારની સાંજે જગોભઈ ધૂળીને વાત કરી શક્યા. સગાઈની વાત જાણીને એણે ભારે ઘમસાણ મચાવ્યું. માથાં કૂટ્યાં, છાતી કૂટી : ‘પી.ટી.સી. તારું નખ્ખોદ જજો. રાંડો પી.ટી.સી. થઈ થઈને ધણીને મેલીને ઢેડોને રાખતી થઈઓ સે. મારે એવી પી.ટી.સી. ના જોઈએ. રાંડ પી.ટી.સી. તારું નખ્ખોદ જજો.’<br /> <br /> ધૂળીનું કલ્પાંત જોઈ જગોભઈ અંદરથી હાલી ગયેલા. કાંતિ તો સાવ ડઘાઈ ગયેલો.<br /> <br /> સોમવારે સવારે જગોભઈ ગામમાં ગોળ ખાવાનું નોતરું દેવા ઉત્સાહભર્યા નીકળ્યા ત્યારે ઝંખવાણી લાગતી ધૂળી પડોશણને કહી રહી હતી :<br /> <br /> ‘બુન, આ તો પી.ટી.સી.થીય આગળનું હઘરું ભણતર કહેવાય. વઉ અંગરેચી નેંહાળમાં મ્હેતી થવાની. મારા કાંતિનું નસીબ હારું તે આવું ઠેકાણું અને ઊજળી કન્યા મળ્યાં… કેનારે અમથું નથી કૂયું કે ભગવાન તો હૌનો સે.’<br /> <br /> હું ગોળધાણા ખાવા પહોંચ્યો ત્યારે ચોપાડમાં ઊભેલી ધૂળી મને આવકારવાને બદલે ઓયડામાં સરી ગઈ. મેં જોયું તો ચોપાડમાં અનેક ખાલી ખાટલાઓ પથરાયેલા પડ્યા હતા. જ્યારે કાંતિ એક ખાટલાના ઓશીકે રકાબીમાં મૂકેલાં કંકુચોખા અને રોકડા રૂપિયાની આરપાર એકીટસે તાકી રહ્યો હતો…<br /> {{Right|''[રાતવાસો]''}}<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/રાતવાસો|રાતવાસો]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પડતર|પડતર]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AE%E0%AA%A3%E0%AA%BF%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%B9._%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AB%8B&diff=111888 2026-06-17T07:30:08Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|રાતવાસો | મણિલાલ હ. પટેલ}}<br /> <br /> &lt;hr&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> &amp;#9724;<br /> &lt;br&gt;<br /> {{#widget:Audio<br /> |url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/d/d7/RAATVASO-Manilal-Bijal.mp3<br /> }}<br /> &lt;br&gt;<br /> રાતવાસો • મણિલાલ હ. પટેલ • ઑડિયો પઠન: બિજલ વ્યાસ<br /> &lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;&amp;#9724;<br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;hr&gt;<br /> <br /> {{Poem2Open}}<br /> વાડામાં વાલી સૂનમૂન બેઠી છે, વાલીના સૂકા હોઠ અને કોરા ગાલ પર ઝણઝણાટી ઊઠતી હતી. અંદરથી તળે-ઉપર થઈ જતી વાલી ખાસ્સી ઉદાસ દેખાતી રહી, શાંતા સમજી નહીં કે વાલીની આખ આજે વળી વળીને પલળી કેમ જતી હતી? પાંચ વર્ષના લાડકા દીકરા રાકેશને લઈ બપોરે એ બાને મળવા પિયરમાં આવી છે. હળવી ફૂલ વાલીના શ્વાસ શાંતાને ઉના નિસાસા જેવા વર્તાયા હતા.<br /> <br /> જમાઈ હાર્યે કંઈ બોલાચાલી થઈ હશે? શાંતાના મનમાં આવેલો વિચાર ટક્યો નહીં. જમાઈ શંકરને વાલી જીતી ગઈ હતી. જમીનનો પાર ન હતો. સાસુ વગરનું ઘર. સસરો ન્યાતનો આગેવાન. સમૃદ્ધ ખેતી. ઘી-દૂધનો તોટો ન મળે. પૈસા વાપરતા ઘાંઘાં થવાય. કામ કરનારાં એક કહેતાં એકવીસ દોડે. આબરૂ આધારે વાલીને ઘણાં માનપાન મળે.<br /> <br /> વાલીએ રાકેશને બચીઓથી ગૂંગળાવી દીધો. સાડીના છેડાએ આંખો લૂછી. નાક નીંસકતા હોઠ ગરમ લ્હાય વરતાયા. શાંતા ચૉપાડમાંથી બધું જોતી હતી. છાણામાં ઠારેલો દેવતા ધુમાડે ચડ્યો હતો.<br /> <br /> વાલી ખાલીખમ વાડાને મોટી આંખોથી કશાય ભાવ વિના જોઈ રહી હતી. પિયર પહેલી વાર પરાયા ગામ જેવું કેમ લાગે છે? વાલી ગોઠવાતી નહોતી. ચારે તરફ થોરની વાડો એને પાસે ને પાસે આવતી લાગતી હતી.<br /> <br /> આટલે વરસે શાંતાને આ ઘર ખાલી લાગવા માંડ્યું છે. ક્યારેક તો ખાવા દોડે છે. જાણે ખાણ કાઢી ભેંસ સામે મૂકતી, દૂધ દોતી શાંતા. આજે એને વરતાયું કે એ હવે આધેડ થઈ ચૂકી છે. એ માલીપા ફફડી ઊઠી. વિચારોને એણે પાછા ખદેડ્યા.<br /> <br /> વાલીને આજે સોરવાતું નથી એમ પામી ગયેલી શાંતાને ફડક પેઠી. એ ચૂપચાપ કામે વળગી રહેવા મથતી હતી. આથમતા સૂરજનાં રાતાં રાતાં અજવાળાં બારણે બારી એ થઈને ડુંગરા એવડા ઘરમાં ફરી વળ્યાં હતાં. શાંતાને જોવનાઈના છલકાતા દંન સાંભર્યા. નાથાને પરણીને આ ઘર માંડ્યું’તું. નાથાનો વરણાગી સ્વભાવ. કશીક છાલકો વાગી રહી. ગોઝારો ભગવાન! એનેય સુખની ઈર્ષા થઈ હશે. એણે રાકેશને દૂધ પાવા વાલીને સાદ કર્યો. ઢળતી સાંજમાં એ અવાજ માદીકરી બેઉને વધારે રણકતો લાગ્યો. હાથમાંથી વાસણ છૂટી જાય ને થાય એમ થયું. આંખોમાં ઘર વ્યાપી વળ્યું. બહાર અજવાળું કજળાવા લાગ્યું હતું.<br /> <br /> થોરની વાડને પેલે પાર જડાઈ ગયેલા રમણના ઘરમાં વાલીની નિરાશ નજર જઈ ઊભી. કોઈ નવી વહુવારુ વાડામાં વાસણ લઈ આવવા ઉંબરો ઓળંગતી હતી. નવીસવી વીજળીનો ધોળોધબ પ્રકાશ એ ઘરમાં પથરાયેલો દેખાયો. ઘરમાં વળતી વાલીને ઉંબરની ઠેસ વાગી.<br /> <br /> વાડામાં ઘાસની કાળી પડતી જતી ગંજીઓ વાલીની આંખોમાં ઉભરાઈ આવી. બાએ સ્વીચ પાડી. પીળું અજવાળું ઘરમાં લીંપાઈ ગયું. રાકેશને પવાલું દૂધ આપતી વાલીએ પૂછ્યું : ‘બા, શું રાંધે છે?’ શાંતાને હાશ થયું. પણ વાલી વળી વાડા તરફ જતી ભળાતાં એનો જીવ દીવાની ટોચ જેવો આઘોપાછો થવા લાગ્યો.<br /> <br /> વાલીનો એકનો એક ભાઈ મનુ હજી ખેતરેથી આવ્યો નહોતો. હળ હાંકતો, ગાડું જોતરતો ચૌદ વરસનો મનુ ચિંતા થઈને શાંતાની આંખોમાં આવી લાગ્યો. પતિ પાછો થયો ત્યારે મનુ એક વર્ષનો. વાલી દશબારની હશે. શાંતાના નાકનશ લઈને આવેલી વાલી બાપનો સ્વભાવ પણ લઈ આવેલી.<br /> <br /> શાંતાએ વાડાના બારણેથી જોયું તો વાલી ભેંકાર ઑગલાઓમાં ઊભી હતી. ઝાંખા અંધારામાંય એનો ચહેરો સોના જેવો કળાતો હતો. કવખતે ઑગલાઓમાં ઊભેલી વાલી શાંતાથી સમજાઈ નહીં. પતિ વગરની અધમધરાતો એનામાં ઊગી આવી. બારણું ખખડતું. વાલી–મનુને ઊંઘતા ઢબૂરી એ પાછલું બારણું ખોલતી, કોક એને આ પરાળની ઑગલીઓ લગી ખેંચી લાવતું. એ ખેંચાઈ આવતી. ઘઉંની કણેક જેવી કાયા લઈ એ પાછી વળતી. આગલે બારણે સૂતા વાઘજીના ખોંખારા સંભળાતા. શાંતાના મોઢા પર અંધારું લીંપાઈ જતું. નાથાને સંભારી સંભારી એ ગાલે તમાચા મારતી. જાગી જતી વાલી મધરાતે રડતી બાને જોઈ રહેતી. પછી વણસમજણે ઊંધી જતી. વાલીનો વલોપાત ખાટલો થઈ જતો.<br /> <br /> આગલે બારણે બારબાર વરસથી સૂતો વાઘજી બે દંનથી ઘેર ગયેલો. બબ્બે દાયકાથી રહેતો એ ખતરી ખેડૂ નહીં પણ ઘરનો રખેવાળ હતો. એની ઑથ હતી તો શાંતાએ નાનમ મોટી કરવાની હામ ભીડેલી. વાઘજીનેય વય થવા આવી છે. મનુ ગાડું લઈને આવ્યો છે. શાંતાને વાઘણના ખોંખારા સંભળાતા હતા. વાલી ઑગલીઓમાં ઑગળી ગઈ હતી કે શું? શાંતાને કંઈ કળાયું નહીં.<br /> <br /> પરાળની ઑગલીઓ અંધારાના ડુંગરા થઈ થઈ વાલીને ઘેરતી હતી. અહીં રમણે એને બચીઓથી પ્હેલવ્હેલી નવરાવી દીધી હતી. વાલીનો હાથે એ દિવસે, ચોખ્ખો ન્હોતો. દેહની કંપારી, એ ઉના ઉના શ્વાસ, ગરમ ગરમ સ્પર્શોને હોઠ પર ચંપાતા અંગારા. વાલીને એ બધુ રંજાડી રહ્યું. ટાઢાબોળ ડિલમાં ગરમ કસક ઊઠતી હતી.<br /> <br /> બળદ બાંધતા ભાઈનો અવાજ સંભળાતાં વાલી ભાનમાં આવી. બા ખાવાનું કરતી હશે એમ થયું. ઘરમાં જવા એણે પગ ઉપાડ્યો. ખેતરોનું અંધારું ઘરના વાડા સુધી આવી ગયું હતું. વાડો પર શોભી રહેતા વેલાઓ સૂકાઈ ગયા હતા. થોરની વાડમાં મોટાં મોટાં છીંડાં પડી ગયાં હતાં. એમાંથી રમણનું ઘર વધારે ઉઘાડું પડી ગયેલું ભળાતું હતું. વાડ પરના વેલાઓને કોઈએ દાતરડાથી વાઢી નાખ્યા હોય એવો ચચરાટ લઈ વાલી ઘરમાં ગળી ગઈ.<br /> <br /> ખીચડી થઈ ગઈ હતી. બીજે ચૂલે કઢી તબડતી હતી. શાંતા નર્યા ઘીનો શીરો શેકતી હતી. રાકેશ સાથે મનુમામો આંગણાને ઓટલે ગમ્મતે ચઢ્યો હતો. આખા ઘરમાં શેકાતા શીરાની તાજા તાજા ઘીની વાસ ફરી વળેલી. નાથાને આવા શીરા ખવડાવી ખવડાવીને ગલગોટા જેવો કરેલો. મનુમાં એ નાથો આખેઆખો ઊતરી આવ્યો હતો. શાંતા મનુને જોતી ને ખળભળી ઊઠતી. એ આધાર હતો અને જીરવવો વસમો હતો. મોટો થતો મનુ પીડા બની શાંતાને ત્રફડાવતો રહેલો. ચોમાસાની રાતોમાં શાંતા મનુના ચ્હેરે હાથ ફેરવ્યા કરતી. વાલી બાનું એ હેત જોયા કરતી.<br /> <br /> ખાતાં ખાતાં પણ વાલી ખોવાયેલી રહી. પાકટ શાંતા એની ઉદાસી પામી ગઈ પણ પૂછવા માટે હોઠ સુધી આવી આવીને એ ઓલવાઈ જતી હતી. બાને એક રાત મળવા આવેલી વાલી શાંતાને અંદરથી ખોદતી રહી.<br /> <br /> અડીએ તો ડિલે ડાઘ પડે એવી કાયા. વાલીને જોનારાં કહેતાં. ‘વાણિયા-બામણને ઘેર મોકલવા દૈવે એને ઘડી હશે. પણ નાથાભઈને ઘેર ભૂલી પડી જઈ.’ નાથો હોત તો શાંતાની ઇચ્છા હતી વાલીને ભણાવીગણાવીને નિશાળમાં મહેતી કરવાની.<br /> <br /> પણ દેવને ઘેર દેહ પડ્યો. નાથાએ વાલીની સગાઈ કરી મૂકેલી. પૈસાદાર આબરૂદાર ઘર. જમાઈ તો શ્યામ, જરાય ઘાટીલો નહીં. શાંતા પતિનું વેણ ઉથામવા માગતી ન્હોતી. વળી એવું ઘર હોય તો વિધવા શાંતાએ દીકરીને નામે ક્યારેય ચિંતા કરવી નહીં પડે એવી લોકોની સલાહ. કાચી વયે વાલીનાં લગન લેવાયેલાં.<br /> <br /> રૂપાળી વાલીને આણે વળાવવાનાં વરસો માદીકરી બેઉ જમાઈને જોઈ જોઈને ઠેલતાં ગયેલાં. વાલી કાયામાયાને પરખતી થઈ. મનમાં ચીરાડો થયેલો, પણ નબાપી એ બધું ગળી ગઈ. સસરો-જમાઈ વાલીને ગુમાવવા કરતાં વાટ જોવાનું રાખતા. ન્યાતમાં વાલી જેવી કન્યાઓ કાંઈ વાડના વેલેવેલે પાકતી નહોતી.<br /> <br /> જમાઈનું અણઘડપણું. કામકૂટવા આગળ વાલીને વીસરી જવાનું. શાંત જાણતી હતી. ખાવાપીવાનું કે પ્હેરવા-ઓઢવાનું દુઃખ એ દુઃખ ના કહેવાય. અદકું દુઃખ મનનું. કાયાનો દીવો એમ ઓલવાઈ જતો નથી. એના ઝબકારા જાણતી શાંતા આજે પારાવાર પસ્તાતી હતી. ખાઈ પરવારી વાલી પાછલા ઘરે બેસવા ગઈ. રમણ મોસાળે ગયો હતો. એની નવી વહુ જોઈ. રમણને જોયે પાંચ પાંચ વરસો વીતી ગયાં, ને રાકેશ… વાલીનું કાળજું ધડકતું હતું.<br /> <br /> સમય પાણીના રેલાની જેમ ગયો. ઘોડાના ડાબલા દડબડાવતો ગયો. રમણ શહેરમાં ભણ્યો. હવે ત્યાં જ પાછી નોકરી. વહુ પણ ભણેલી. જોકે વાલીને એ કશી વાતે રૂપાળી ના લાગી. રમણ પોતાને ભૂલી ગયો હશે? ન્યાતની રીતે એના લગનનું નોતરું મળેલું પણ પોતાના ગામમાં આવેલો રમણ એને કંકોતરી આપવા જરૂર આવશે એવી વાલીની આશા ફળી ન્હોતી. ત્યારથી એ રમણને જોવા મળવા અને રાકેશને બતાવવા વ્યાકુળ થયેલી. ખાતરી ખોટી ઠરી.<br /> <br /> પાછાં વળતાં વાલીનો પગ સાઇકલનાં ટાયર-ટ્યૂબ પર પડતાં એ છળી ગઈ હતી. શરીરમાં કંપારી વછૂટી ગયેલી. એ ઘરમાં ભરાઈ ગઈ. શાંતા જાગતી હતી.<br /> <br /> વાલીએ વાતો કરવાને બદલે ઊંઘવા લંબાવ્યું. ઊંઘ આવતી ન્હોતી. જળ જંપી ગયાં હતાં. વાલી પેશાબ કરવા વાડામાં નીકળી. રાત સમ સમ જતી હતી. કંસારીઓના કાળા અવાજોમાં જીવન ઓલવાઈ ગયેલું. વાડાની ઑગલીઓ ઓરી આવી ગઈ, કેટલી બધી બચીઓ! ગાલે, હોઠે, માથે, છાતીએ! પડખાં ઘસતી વાલી, રેશમી રૂમાલ, અત્તરનાં પૂમડાં. ક્યારીમાં હવડ વાવને પગથિયે રમણ પાસે એ બેઠી હતી. સાવ અડીને. અડોઅડ લીલ બાઝેલા પાણીમાં સાપ જોઈને બેઉ બહાર આવ્યાં ત્યારે સામેના આંબા નીચે કોક બાઈ પોદળા વીણીને પાછી વળતી હતી.<br /> <br /> શાંતા પાણી પીવા ઊઠી. વાલી ઊંઘી ગયાનો ભાવ ઓઢી જંપી રહી. એને યાદ આવ્યું –<br /> <br /> ભેંસ વેતર આવતી. આખી રાત રેંક્યા કરતી. માદીકરી ઊંઘી શકતાં નહોતાં. બીજે દંન વાઘજી ભેંસને પાડે દોરી જતો. નાનો મનુ ભેંસ હાંકવા જતો. રખડી રખડી એ સાંજે પાછા આવતા. ભેંસની સાથે પાછળ પડેલો પાડો આંગણે આવતો. ભેંસને ઘરમાં ઘાલે તો પાડો માથાં પછાડીને બારણાં તોડી નાખે. આખી રાત ભેંસ બહાર ખૂટે બંધાઈ રહેતી, રેંક્યા કરતી. થાકેલો વાઘજી ઊંઘી જતો. માદીકરી છાનાંછપનાં પડખાં ઘસતાં. ભેંસ ઊંડે ઊંડે રેંક્યા કરતી સંભળાતી.<br /> <br /> આંબે મ્હોર આવતો. મરવા થતાં કેરીઓ મોટી થતી. આંબલીઓ કાતરે ઊભરાતી. વાડાને ઓટલે બેસી રમણ દાતણ કરતો. ખાટલો ઢાળી વાડવેલાને છાંયે વાંચ્યા કરતો. વાલી કામ કાઢી વાડામાં રહેતી. શાંતા ખેતરોમાં ખોવાઈ જતી. સમાજવ્યવહારોમાં વહી જતા દિવસો. હૂડભૂડ પતિ શંકર સાંભરતાં આણાની ચિંતાએ વાલી વલોવાઈ જતી. પહેલી વાર છેટે બેઠી ત્યારે રમણ એને રૂપાળો લાગ્યો’તો. એ રમણની હસતી આંખો સમજી હતી. દર વરસે ભેંસ વેતર આવતી. રેંકતી. ઉજાગરા કરાવતી. આણું ઠેલાયા કરતું.<br /> <br /> તે સાંજે બા ગામમાં બેસવા ગઈ હતી. વાઘજી ખેતરે સૂવા સારુ. શહેરથી આવેલો રમણ વાલી માટે કંઈ કંઈ લાવેલો. બંને છેક ઑગલીઓ સુધી ખેંચાઈ ગયેલાં. વાવમાંનો સાપ છેક પહેલે પગથિયે આવી ગયો હતો. અંધારું ગરમ લ્હાય વીંટળાઈ વળ્યું હતું.<br /> <br /> રમણ થોડાક દિવસોમાં ચાલી ગયો હતો. વાલીને નાવણ ના આવ્યું. શાંતાને એણે લૂગડાં ચડી ગયાંની વાત કરી. ઘરમાં ખોંખારા વગરનો સન્નાટો છવાઈ ગયો. રાહ જોયા વિના વાલી માંદાં રહેતાં સાસુની ખબર કાઢવા સાસરે ગઈ. શાંતાએ સાંજે રાહ જોઈ હતી. પણ વાલી બે રાત રોકાઈને આવી. શંકરને વાલી વ્હાલી લાગી હતી.<br /> <br /> અચાનક આણું લેવાયું. ગાલે ખાડા પડે એવું હસતી વાલીએ ઘર બાંધ્યું. સીમંત પહેલાં સાસુ ગુજરી ગયાં. દીકરો લૈ આવેલીએ સહુનાં મન જીતી લીધેલા.<br /> <br /> વાલી થાકી ગઈ હતી. ખાવાપીવામાં, પ્હેરવા-ઓઢવામાં એનો જીવ ન્હોતો લાગતો. મન વાળવા પિયર આવી હતી.<br /> <br /> સવારે ઊઠી. વાડામાં દાતણ ચીરતાં ચીરતાં વાલી જોઈ રહી. વાડનાં છીંડાં ચારેબાજુ હતાં. કરામાંની આંબલી કપાઈ ગઈ હતી. આખો વાડો ઉજ્જડ વેરાન લાગતો હતો. વાલી ખાધાપીધા વિના ટાઢે પહોરે ઘેર જવા નીકળી.<br /> <br /> ‘તારી દેઈની કાંઈની કાંય ખાતરી પડતી નથી. વાલી, તું હાસેટ નંખઈ જઈ લાગે સે.’ બા છેવટે બોલી ખરી. એક રાતમાં વાલી બા સમોવડી થઈ ગઈ હોય એવી લાગતી હતી.<br /> <br /> ‘ના રે બા, શાની ખાતરી ને શી વાત?’ વાલી વાત ટાળી ગઈ.<br /> <br /> ‘ભોંયથી ભૂખ ભાગે થોડી?’ ઓઠે આવેલું વાક્ય એ ગળી ગઈ.<br /> <br /> રાકેશને ઊંચકીને શાંતાએ બચીઓથી ગૂંગળાવી દીધો. વાલીના ગાલ હોઠ પર ગરમ ચચરાટ ઊઠ્યો. ઑગલીઓની આડે તો ડુંગરા એવડું ઘર ઊભું હતું. વાલી એ વાડા ભણી જોઈ ના શકી.<br /> <br /> વાલીએ પગ ઉપાડવા મથવું પડ્યું. ના, હવે અહીં રહેવું નહોતું. તો ક્યાંય કશે જવાની ઇચ્છા પણ ન્હોતી. દદડતી આંખે વાલીએ બા સામે જોયું, ક્ષણવારમાં તો શાંતાની આંખોમાં દીવા જેવાં આંસુડાં સળગી ઊઠ્યાં. વાલી જોઈ ના શકી. પીઠ ફેરવી આંસુ લૂછતી આગળ વધી. ક્યાંય ના લઈ જતું નેળિયું વાલીને ગળી ગયું…<br /> {{Right|''[રાતવાસો]''}}<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/બાપાનો છેલ્લો કાગળ|બાપાનો છેલ્લો કાગળ]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પી.ટી.સી. થયેલી વહુ|પી.ટી.સી. થયેલી વહુ]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AE%E0%AA%A3%E0%AA%BF%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%B9._%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%AA%E0%AA%A1%E0%AA%A4%E0%AA%B0&diff=111870 2026-06-16T13:47:47Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|પડતર | મણિલાલ હ. પટેલ}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> રૂપા નવરી ભોંયને જોઈ રહી. એમાં ઊગી આવેલા ઝીણા ઝીણા ઘાસનેય ફૂલો આવ્યાં હતાં. જાતભાતનું ઘાસ. સાસુબાના શબ્દોમાં તો નકામું ‘ખહલું.’ બધાંનાંય ફૂલો રંગરૂપ જુદાં જુદાં હતાં. ઝીણાં જાંબલી ફૂલો એને વધુ ગમ્યાં, પણ એ ચપટીમાં ચૂંટી શકાય એવડાંય ક્યાં હતાં? પણે શેઢા ઉપર, સફેદ માથે રાતા જાંબુડિયા રંગની કલગીવાળાં લાંબડાનાં ફૂલો ડોલતાં હતાં. વાડે વાડે વધેલો કાશ એની રૂંછાંદાર કલગીઓ સાથે સુકાવા માંડેલો. વાડવેલાનાં પાન સુકાઈ સુકાઈને ખરી ગયાં હતાં. પડતર ભોંયમાં હવે ભેજ નહોતો એથી કઠણ લાગતી હતી. રૂપાએ દાતરડાની અણી મારી તોય પડ ઊખડ્યું નહિ. ખેતર અડીને ઊભેલું આ પડતર ઠેઠ ટેકરીઓ સુધી લંબાતું હતું, ટેકરીઓની પેલે પાર નદી ઉપરવાસમાં પુલ અને એ પુલને પેલે પાર ઊતરીને ગાડી પકડી જવાય મુંબઈ.<br /> <br /> રૂપાથી ટેકરી જેવડો નિઃશ્વાસ મુકાઈ ગયો.<br /> <br /> એને લાગી આવ્યું : ‘બળ્યો આ અવતાર. હપરવા દા’ડોમાંય ધણી ઘેર ના આવે તાણે આ કામ કૂટ કૂટ કરવાનો હું અરથ?’ એની આંખો ભીની થઈ. ગળામાં ડૂમો બાઝતો હતો. ચાર્ય વાઢતાં વાઢતાં એના હાથ થંભી ગયા. કૂણા કૂણા કાંડા ઉપર બે દિવસથી કાચની નવી રંગીન બંગડીઓ પહેરી હતી. હાસ્તો, દિવાળીના દિવસોમાં તો ખરકલો કરવો પડે – એકબે રબરની બંગડી થોડી ચાલે કંઈ? સાસરે આવતાં પહેલાં શહેરમાંથી લાવી રાખેલી. બહેનપણીઓ તો કહેતી’તી, ‘તારો વર તો મુંબઈથી આવશે એટલે ભાતભાતની બંગડીઓ ને સાડીઓ લાવશે. હીરા ઘસવામાં તો ઘણી કમાણી, ને મુંબઈમાં તો પેલી સિનેમાવાળીઓ રહેતી હોય પછી મફતલાલના વટનું તો શું કહેવાનું હોય? મૂઈ, તું બીજી વાર તો ઘણું સારું મેળવી બેઠી એમ ગણાય, બીજવર લડાવે લાડ…’ સહિયરોનું હસવાનું સાંભરી આવતાં એનો જીવ કરપાતો હતો.<br /> <br /> ચઢતા દિવસનો તડકો આકરો લાગતાં એને શેઢાના મહુડા તળે જઈને બેસવાનું મન થયું, પણ હજી ભારો ચાર વઢાઈ નહોતી. સાસુબાએ કહેલું કે ‘હપરવા દંન સે તે મફતભૈ આબ્બાનો જ, તું થોડું રાંધી રાખ, મઠિયાં, સુખડી, કેવડો; શેરમાં રે’લા ઑય એમને તો નાસ્તાય જૉયે…’ પણ રૂપાએ કહેલું, ‘ના રે મા, મને એવું એકલીને નઈ ફાવે, તમતમારે ખાવા રાંધાં, બાચીનું બપોરે આપડે જોડે કરશું. હું ભારો ચાર લેતી આવું પહાતામાંથી.’<br /> <br /> ‘વહુ બેટા, આજ હપરવે દા’ડે હેતરોમાં નીં જાય તોય સાલહૅ, ભેંહોને તો હુંકું ખહલુંય ચ્યાં નથી નંખાતું તે–’ સાસુબાનો બોલ સાંભળ્યા છતાં – ‘ઘડી વારમાં આઈ હમજજો–’ કરતી રૂપા નીકળી ત્યારે સાસુબાએ કહેલું, ‘ભલૅ, ભા, તાણૅ શાક હારુ થોડી ગવારોની હેગો વેણતી આવજે, જો સાંળી મળે તો એ લાવજે, મફત આવહૅ તો એને તો સાંળી જ વધારે–’ છેલ્લા શબ્દો રૂપાને સંભળાયા નહોતા.<br /> <br /> ‘મહુડાનો છાંયોય ચેટલી વાર મારી બૈ? હોળી કરીને મુંબઈ જેલો ધણી આજ આઠ આઠ મહિના થ્યા તોય આબ્બાનું નામ લેતો નથી? એકલાં એકલાં હપરવા દા’ડાનેય હું હૂંઘવાના? લોક વૈશાખના લગનગાળામાં લૅર કરતું ઑય, સુમાહું બેહતાં તો ધણીધણિયાંણી બેય હેતરમાં ને હેમમાં હાથે ને હાથે ઑય... ચ્યારી રોપાય, નેંદવા-ગોડવાનું પાર મેલાય ને શાવણના મેળામાં મા’લતું ઑય લોક... ને તમારે રૂપાં બૈ… એક ભવમાં બે ભવ કર્યા તૉય શિયાળબૂનના ઉંવાએ ઉંવા…’ રૂપાની અંદર જ રૂપાને કોઈ કહેતું હતું.<br /> <br /> કાલે સાંજે સાસુબાય જીવ બાળતાં બાળતાં મફતના બાપાને સંભળાવતાં હતાં, ‘મારો પીટ્યો આ મફોય ખરો સૅ, આ અંદાદવાળા ને વડોદરાવાળા બધાય આઈ પોંચ્યા, ને આ આપડૉ ભૈ ખરો સૅ, હપરવા દા’ડે તો બધાં કાંમ ને નોકરી પડતાં મેલીને નેંકળી આબ્બાનું ઑય કે આંમ વાટ્યો જોવડાબ્બાની? કમાવાના તો ઘણા દંન સૅ. પૈશા, પૈશા તે પૈશાને તો કૂતરાંય નથી હૂંઘતાં.’<br /> <br /> મફતના બાપા બધુંય સમજતા હતા. રૂપા સામું જરા મર્માળુ જોતાં જોતાં – ‘એ તો આવહેં જ નીં, ચ્યાં જવાનો સૅ? આજ નીં તો કાલ હાંજ હોરો–’ કહીને એ ચૂપચાપ ગામમાં વળી ગયેલા. પણ રૂપાની આંખો ભીની થઈ ગઈ હતી. એને તો જાત ને નસીબ વિના કોને દોષ દેવાનો હતો? એના હોઠે તો ઘણુંય આવેલું કે :<br /> <br /> ‘કૂતરાં ભલે ને રૂપિયા ના હૂંઘતાં ઑય, માંણહ તો એના વના ચ્યમ ચ્યમ કરે સૅ એ તો બધી દુન્યો જાંણે જ સૅને. આ મારા બાપા પાંહે રૂપિયા ઓત તો ઉંય પીટીસી થઈને મ્હેતી થઈ ઑત, તો પે’લો ધણી હું કામ કાઢી મેલત? હગઈ થઈ તાણે તો હૌને અતું કે રૂપાને એના બાપા પીટીસી કરાવહે… પણ દહમામાં સાહેબોને ટૂશનના આલવાના, ચોરી કરાવવાના, માર્ક વધારાબ્બાના વીહ વીહ હજાર આલવાના – ગાંમના માસ્તરો કે’ કે બ્હારનાને આલવા પડે… પેલા ડિપોટીસાહેબ તો વળી પીટીસીના છેલ્લા વરહમાંય ટકી વધારાબ્બાના વીહ વીહ અજાર ઉઘરાવતા અતા. બોર્ડના મોટા સાહેબ આપણી નાતના ઑય પસે તો હું કે’વાનું? હૌ હૌને ફાવે એમ ખિસ્સાં ભરે. આપ એવાં નસીબ ચ્યાંથી કે પીટીસી થઈ જઈએ? ને પીટીસી થે’લા ઑય એવા તો પીટીસી વહુ હોધતા ફરે એમાં નવઈ ચ્યાં રઈ સે? બેય જોડું… પાહે નોકરી લેવાની, બદલીનાય રૂપિયા આલવાના… પસે લે’ર. સમાજ હચવાય, ખેતીય હચવાય ને નેંહાળ તો ચ્યાં જતી રે’વાની અતી? પટેલો કાંય અમથા રૂપિયા નથી વેરતા? બાપાની ઇચ્છા તો ઘણીય અતી, ને પોતે જાતમે’નતના સાઠ ટકા લાવેલી, પણ રૂપિયાથી મેળવેલા પંચોતેર ટકા આગળ જાતમે’નત હું કાંમની? આજે એ રૂપિયાથી ટકા લાયેલાં બધાંય જોડાં માસ્તર સે… ન આપડા નસીબમાં તો આ દાતેડું ને બન્ધ્યા જ રયાં. નસીબ નઈ તો બીજું હું બુન?’<br /> <br /> ચાર્ય વાઢતાં રૂપા પાછી થંભી ગઈ, ઊભી થઈ સીમમાં નજર દોડાવી. દિવાળીને દા’ડેય લોક જંપતા નહોતા. પડખેના ખેતરમાં વાડની પેલી કોર અંબાલાલ હળ હાંકતો હતો ને બાજુના ક્યારામાં દાડિયાંને ડાંગર વાઢવા વળગાડીને રવજી માસ્તર અંબાલાલના ખેતર તરફ જતાં જતાં સીમમાં બધું હેરતા હતા જાણે. કોના ખેતરમાં કોની વહુ ચાર્ય વાઢે છે ને કોણ ક્યાં રખડે છે. રૂપા જાણતી હતી કે નોકરી મેલીને ખેતીમાં વળગેલા રવજી માસ્તરની નજર સારી નથી. ગામની કેટલીય વહુદીકરીઓ પર એમની દાનત રાસડા લેતી રહેતી હતી. રૂપાને સંભળાવતા હોય એમ રવજી માસ્તર બોલવા લાગ્યા :<br /> <br /> ‘ચ્યમ અંબાલાલ? દિવાળીને દા’ડે તો બળદોને જંપવા દે. અમોહ પાળી નથી?’<br /> <br /> ‘માસ્તર, અમારે મજૂરિયાં લોકને વળી દિવાળી ચેવી? આપડે તો આ શેતી એ જ ફજેતી. હોળી-દિવાળી બધું હરખું ભૈ. હાંજ પડે બે લાડવા ને દાળભાત ખાવાનાં. ગોખલે દીવો થાય ને સોરાં બે ટેટા ફોડે એટલે આપડી દિવાળી પૂરી. ખરી દિવાળી તો ભૈ શેરમાંથી ઘેર આવનારા મોટિયારોની…’ કહીને અંબાલાલે રૂપાને વાતમાં વણી લઈ માસ્તર સામે આંખ મીંચકારતાં કહ્યું, ‘લ્યૉ બીડી તાંણાં…’ બળદોને ઊભા રાખતાં – ‘કાલે પડતર દંન સૅ, આજે તો ચૌદહ ને દિવાળી ગણી સૅ. કાલે પડતર દંન ને અમોહ સૅ. કાલે આરાંમ તમારે…’ કહીને બેઉ બીડી પીતાં વાતે વળગ્યા.<br /> <br /> રૂપા જરા વાડને ઓથે આઘીપાછી થતાં બબડી, ‘મૂઆ નફ્ફટ, ગાંમનાં અરાયા પાડા.’ ફરી ચાર્ય વાઢવા બેસતાં લૂગડાં સંકેલતાં જોયું તો સાડી-ચણિયાને કેટકેટલું ઘાસ વળગેલું – લાંપ, તરણાં, રૂંછાળું, કાંટાળું… વીણતાં વીણતાં એનાથી બોલી જવાયું, ‘ખરી હગઈ તો આ ખહલાની, વાઢાં તોય વળગતું આવે…’ એ ભારો બાંધતી હતી ને પેલા બેઉ મોટેથી ગમ્મતે ચઢ્યા હતા કે રૂપાને ભાળીને ભુરાયા થયા હતા? અંબાલાલ મોટેથી બોલતો હતો.<br /> <br /> ‘રવજીભૈ, ખરું શેડવાની શીજન જ આ. ભેજાળી માટી રસબસ થાય પસે જોવાં એની મજા. ભોંય તો શેડાય એટલી હારી, ભૈ.’<br /> <br /> ‘પણ એકબે શીજન વાસૅલ મૅલાં તો હારું નૈ? હાંમેતર થાય તો પાકે હારું ખરું કે નીં? આ લોક અમથા ચાર ચાર છ છ મઈના ભોંય પડતર મૅલૅ સે?’<br /> <br /> ‘વાત તો હાચી, આ તો પેલા કુટુંબનિયોજનવાળા કે’ સે ને કે બે બાળકો વચ્ચે સૅટું રાખવું – એના જેવું સૅ, પણ ભોંય તો શેડાય એટલી હુંવાળી થાય, કાહર જેવી… ધણીથી ના થાય તો શેવટે જણ કરીનેય ભોંય તો શેડબ્બી જ પડે…’<br /> <br /> ‘ખરું ભૈ, પડતર ર’વા દેઈએ તો ઉગાવો ને ભોંય કઠણઈ જાય પસૅ શેડવામાં વીતૅ ને ઉગાવો ઝટ જાય નીં.’ કહેતાં માસ્તર ઊપડ્યા.<br /> <br /> ‘મારેય કાલે ચેડ્ય માળવાળું ખાલી હેતર શેડાબ્બુ સૅ, શિયાળુ જાર થાય તોય ઉનાળે ઢોર ખાંય.’ અંબાલાલે પાછું હળ દબાવ્યું.<br /> <br /> ‘ખરું ખરું, હારી ભોંય ચ્યાં સે ભૈ… અવે તો વાસેલ પણ શેડવાં પડહેં…’ કહેતા માસ્તર વાડ પાછળ ભારો બાંધી ખેતરમાં ગુવાર-શીંગ વીણતી રૂપાને જોતાં જોતાં ક્યારી તરફ ચાલી ગયા.<br /> <br /> ‘ગાંમના ઉતાર… હૌને મજાક હુઝે સૅ… એ તો જેને વીતી ઑય એ જાંણે…’ બબડતી રૂપા પાછી ભૂતકાળમાં જઈ ઊભી. પહેલવારકો ધણી માસ્તર હતો. પીટીસી માસ્તર. એને પીટીસી થયેલી વહુ જોઈતી હતી ને પોતાના બાપની પહોંચ નહોતી એટલે પોતે પીટીસી ના થઈ શકી. પરણ્યા પછી પોતાને ઍડમિશન જેટલા ટકા ન આવ્યા તે વાત છૂટાછેડા સુધી ગઈ, પણ માસ્તર સમજુ… ચૉરીમાં હાથમેળાપ થયો એ થયો. છેડાગાંઠણાય એ દા’ડે થયાં એ માફ. પોતે પહેલે આંણે ગઈ ત્યારથી જ માસ્તરની તો ‘ના’ હતી તે રાતે ખાટલેય નહિ ફરકેલો. બીજો હોય તો ‘ના’ પાડતો જાય ને ‘ખવાય એટલું ખાઈ લ્યે…’ ઘણો સમજુ માણસ. ‘પણ મારી બૈ લાખ રૂપિયાનો હતો તોય તારે શું કાંમ આ’યો?’ જેવો વિચાર ત્યારેય ઘેરી વળેલો. પંચે છેડાછૂટના પાંસઠ હજાર ઠરાવેલા ને માસ્તરના બાપે ગણી આપેલા. હાસ્તો, એમને તો કમાતી વહુ લાવવી હતી. લોક કહેતું કે પૈસા તો રૂપાને હજી વધારે મળત, પણ વચમાં ખાંધિયા પચીસ હજાર જેટલા ખાઈ ગયા. આજે તો લાખ સવાલાખ વિના છૂટાછેડા ક્યાં થાય છે? રૂપાના બાપાએ એને મફત સાથે નાતરે દીધી ત્યારે પચીસ હજારના ઘરેણાં-લૂગડાં આપ્યાં ને બાકીના એના આગલાં લગનના ખર્ચા પેટે ગણીને ભઈએ બૅન્કમાં મૂક્યા. રૂપાને થયેલું કે પોતે શું પામી? રૂપિયાની તો મા મૂઈ, મફત સાથે એનું નક્કી કરતાં એને પૂછવાનુંય નહિ રાખેલું એથી એ વધારે દુઃખી થયેલી. માસ્તર ના મળે તો કોઈક બીજો સરખો જુવાન, જરા લાગણીવાળો, સમજણો.<br /> <br /> પણ રૂપાએ મન મનાવેલું – એક વાર ‘છાંડેલી’ ગણાઈ ગઈ એ ભલેને નકરી વીંધાયા વનાની હોય, તોય એને કુંવારકા થોડી માને લોક? એ તો બીજવારકી એટલે નાતરાનો જ ધણી મળે. જોકે આ નાતમાં દાક્તરી ભણતો છોકરોય, માબાપ નાતની બીક બતાવે ને કહ્યું કરતો થઈ જાય, સાથે દાક્તરી ભણતી વાણિયાની છોકરીને છોડીને નાતની ગામડિયણ છોકરી માટે સંમત થઈ જાય ત્યાં રૂપા જેવીને કોણ પૂછે? આ નાતમાં તો, રૂપા જાણે છે કે, ઇજનેરી ભણેલાનેય પીટીસી વહુ નહિ મળે, એને તો પીટીસી છોકરો જ જોઈએ. દાક્તર ને ઇજનેર એમને મન ઠીકઠાક. ખરાં તો પીટીસી ભણેલાં જોડાં જ. નોકરીની નોકરી ને ઘરનું ઘર. આ પોતાના બીજવર ધણી મફતનુંય એવું જ થયેલું ને? એને, પીટીસીની વાત તો બાજુ પર રહી, પૈસા ખર્ચતાંય એ નાપાસ થયેલો ને પરણાવેલો એ વહુ પીટીસીમાં ગઈ. પછી તો એ મ્હેતીએ કહેલું કે, ‘મારે આઠે અંગ આ ધણી ના જોઈએ.’ અવળા ધણીને વીસ હજાર આપીને એ છૂટી થઈ ગયેલી. નાતમાં નવો ધારો પડેલો.<br /> <br /> રૂપાને થયેલું કે ધન્ય છે પીટીસીને. જાણે એ તો આ પ્રજાની દેવી છે દેવી. પોતા ઉપર અને મફત ઉપર એ દેવી ના રીઝ્યાં એટલે તો આ ‘હાપરવે’ દા’ડે આ ઉધામા. રૂપા જરાક અકળાઈ હતી. દૂરની સડકે નવી સૂટકેસો લઈને શહેરવાળા દિવાળી કરવા આવતા ભળાતાં ફરી એને કાળીચૌદશની આંધળી રાત ઘેરી વળી. ઘરના અંધારા કોલામાં કરોળિયાના ગોળ ગોળ ધોળા ધોળા થૉકલા ચળકતા હતા, જાણે હીરાના અજવાળાના ભણકારા ભીંતે આવીને જડાઈ ગયા ન હોય! રૂપાને થયેલું – મુંબઈ જેવું શહેર, ત્યાં શી વાતની કમી હોય તે ‘ઘર’ સાંભરે? એનાથી બોલી જવાયેલું – ‘મુંબઈમાં રાંડોનો હું કાળ?’<br /> <br /> અમળાઈને ઘાસનો ભારો માથે ચઢાવતી રૂપાને અંબાલાલના ખેતર શેઢેથી પાછો અવાજ સંભળાયો. સાડીના ખોળામાં ગુવાર-શીંગો સરખી કરીને એ ચાલવા જતી હતી ત્યાં જ મુખીનો અવાજ ઓળખાયો, ‘કુણ સે ભા? મફતની વહુ કે?’<br /> <br /> રૂપાને બદલે અંબાલાલે મોટેથી જવાબ વાળ્યો – ‘ચ્યમ કાકા, એમ કાંઈ વાટમાં પડી સૅ તે ‘મફતની વહુ ‘કો’સૉ?’ એનું હસવાનું રૂપાને ન ગમ્યું. પોતે ‘મફતની વહુ’ છે એનો બીજો અર્થ કરીને લોકો હસતાં એ રૂપાને ઝેર જેવું લાગતું. મુખીએ અંબાલાલને જરા તતડાવ્યો, ‘તુંય હું ભૈ, જરાય લાજશરમ વના ફાવ્યું એમ બોલ બોલ… આજે અમોહના દા’ડે શેડવાનું બંન રાખવું મેલીને આમ–’ પણ નફ્ફટ અંબાલાલ વાયરે ચઢેલો તે કહેવા લાગ્યો : ‘કાલે અમોહ પાળવાની… મઈનામાં એક દંન બળદોને વિરાંમ. પણ, હેં મુખીકાકા, આ શેરવાળા દિવાળી કરવા ઘેર આયા સે એ બધા શેડ્યા વના થોડો રે’વાના? એમને તો થાય એટલી - બે-ચાર-બાર શેડ્યો આ બે દંનમાં જ કરવાનીને? બાચીના બધાય દંન ‘પડતર’ એ ચ્યાં અમોહ પાળવાના છે સૅ, હૅ?’<br /> <br /> ‘જરા, લગામ રાખ ભૈ, મુઢે આયું એ બધુંય હું ભરડ ભરડ કરતો અહેં…’ કહેતાં મુખીકાકા નદી તરફનાં ખેતરોમાં વળી ગયા.<br /> <br /> રૂપા મહુડાને છાંયડે આવીને ખમચાઈ ઊભી.<br /> <br /> છાંયો ટાઢો લાગ્યો. ઝાડ નીચેની વણખેડી ભોંય સૂનમૂન પડેલી દેખાઈ. ઝાડનો વણછો લાગે એ ભોંયમાં ઘાસ પણ આછુંપાતળું જ ઊગે. મહુડા નીચેની ભોંય એને ટાઢી કઠણાઈ ગયેલી લાગી. કદી નહિ ને આ ઘડીએ એને થયું – ‘પોતેય આ નવરી ભોંય જેવી.’ ગળામાં બાઝતી ખખરીને રોકવા મથતી રૂપા મોડું થયાનું ભાન આવતાં ઘર તરફ ઉતાવળાં પગલાં ભરી રહી.<br /> <br /> વાટમાં ખેડેલાં ખેતરોની ઢેફાંદાર માટી એના પગે સુંવાળું સુંવાળું અડકતી હતી. એને યાદ આવ્યું – બા, અમુક દા’ડાઓમાં માટીનાં નાનાં નાનાં દાબડાં ખાતી હતી… નાની હતી ત્યારે તો એને કાંઈ સમજાયેલું નહિ, પણ મોટી થતાં બધી ખબર પડવા માંડેલી. ખેડેલાં ખેતરોની કંસાર જેવી સુંવાળી માટીને બાથમાં ભરી લેવાનું ને ચપટી ચાખવાનું રૂપાને મન થયું. જાણે એનામાંથી કોઈ એને પૂછતું હતું – ક્યાં સુધી રૂપા, હવે, હજી ક્યાં લગી?<br /> <br /> મકાઈ-બાજરી વઢાઈ ગયા પછીનાં ખેતરો ખેડાતાં હતાં. એક પાક લેવાઈ ગયા બાદ બીજા પાકની તૈયારીઓ થતી હતી. રૂપાને એટલું તો સમજાતું હતું કે આ માટી તો ખેડવા માટે જ છે. ધરતીમાં વવાતું એ બધું ઊગી નીકળતું એ જોવાની એને સમજણી થઈ ત્યારથી મજા આવતી હતી. સોઢાતી ડાંગર ક્યારીઓ વચ્ચેથી જતી-નીકળતી વખતે રૂપાએ કાલે જ પહેરેલી ઝાંઝરી રણકતી હતી. એ દાણાઓના ભારથી લચીલળી પડેલી ડાંગર કંટીઓને જોઈ રહી – એ લળી લળીને શું કહે છે એ તો એને ન સમજાયું. પણ પવનમાં એ કંટીઓ એને રણકતી સંભળાતી હતી. ખેડેલાં ખેતરોની ભેજાળ સુગંધી એના ઊના શ્વાસને ઉશ્કેરતી હતી. એને તો કશી ઊંડી ગતાગમ નહોતી પડતી, પણ આ માટી શેઢે બેસી પડવાનું એને મન થતું હતું. ખેડેલી ભોંયમાં થોડું આળોટી લેવા જાણે એ તલસતી હતી. કેટલાક વાડવેલા પર હજી ફૂલો હતાં ને કોક કોક વેલા સુકાઈ ગયા હતા.<br /> <br /> ઘેર પહોંચીને ભારો પડસાળના કોલામાં નાખ્યો તો ભૂરી ભેંસ ખાવા માટે દામણું તોડું તોડું કરતી હતી. રોજ એને માથે હાથ ફેરવતી ચાર્ય નાખતી રૂપા આજે ચૂકી ગઈ. ખાસ તો પડસાળમાં લાલો હવાર વતાં ને દાઢી કરતો હતો – ત્યાં ઘરડા ને મોટિયારોના ઠિઠિયારા ચાલતા હતા. એમાં એની નજર શહેરોમાંથી આવેલા નોકરિયાતોને જાણેઅજાણે ખોળતી હતી. ઘરમાં નજર પડી તો ક્ષણવાર હૈયું થડકી ઊઠ્યું – ‘મફત આવી ગયો હતો?’ એ ઉતાવળે ચોપાડમાં ગઈ. સસરો વતું-દાઢી કરાવીને નાહીધોઈને ઝભ્ભો પહેરીને તૈયાર થયા હતા. તહેવારમાં એ સજાવટમાં રહેતા. મફતથી વધારે શોખીન રૂપાને જ નહિ, ઘણાને લાગતું કે બાપબેટો બેઉ ડિલે–મોરખાણે સરખેસરખા લાગતા હતા – એકને બેસાડો ને બીજાને ઉઠાડો. મફત નહિ, પણ આ તો સસરો છે તે જોઈને ખોટી પડતાં એ ઉંબરે અથડાઈ.<br /> <br /> ઘાસ વાઢતાં કાપડામાં ઘૂસેલા લાંપ રૂપાને ડિલે ચટકતા હતા. નાહીને કપડાં બદલ્યાં, મન વગર લૂસ લૂસ ખાઈને નાસ્તો-ચેવડો તળવા વળી ત્યારેય પેલો લાંપ લૂગડાંમાં હજી અણી ભોંક્યો કરતો રહેલો.<br /> <br /> સાંજ પડી, દીવા પ્રગટ્યા. છોકરાં મેરાયાં લઈને નવી વહુવારુઓવાળાં ઘરોની પડસાળો ગજવતાં હતાં – ‘આજ દિવાળી કાલ દિવાળી મફતભૈએ બાયડી મારી મેર મેરાયું…’ મફત હોત તો રૂપાને હરખ થયો હોત આ સાંભળીને. એ મેરાયાંમાં તેલ પૂરવા જઈ ન શકી. સાસુબાએ જઈને તેલ પુરાવી પલટણને વિદાય કરી. ઘર-પડસાળ સૂનાં પડ્યાં. સસરા ગામમાં બેસવા ગયા. રાત ઊતરી – લાડુદાળનાં જમણ, નોકરિયાતોના ટેટા, સિગારેટોના દમ ને ઠઠ્ઠામજાક ચારે તરફ હજી સંભળાતા હતાં. છેલ્લી બસ ચૂકેલો દલાકાકાનો નગીન પણ પાટિયાથી ચાલતો આવી ગયો હતો. એના આંગણે મળેલી વહુવારુઓ–ડોશીઓ તારાકણી ને ચકરડી-ઘંટી-કોઠીઓની આતશબાજી જોતી હતી ને રૂપા તથા એનાં સાસુબાને બોલાવતી હતી. ‘હેંડ, બેટા રૂપા.’ કહેતાં સાસુબા ગયાં. ‘આવું છું – ’ એવું માંડ ગળગળા સાદે બોલેલી રૂપા ઘરમાં જ બેસી રહી. ઘી ખૂટતાં દીવાય બુઝાઈ રહ્યા હતા. બહાર એકલદોકલ દીવા સિવાય અંધારું વધારે ને વધારે ગાઢું થતું હતું. રૂપા ઓરડે જઈને સૂના ખાટલે ઢળી.<br /> <br /> પછીતમાં કોકના ખળામાં ડાંગર મસળવાનું ઢૂલું ફરતું સંભળાતું હતું. કોક ઘરમાં છાશવારો ઝૈડકા લેતો હતો. ગોળીમાં રમરમાટ ફરતો રવૈયો. રૂપાને પોતાની અકળામણ સમજાઈ નહિ. નેતરાં વતી રવૈયાને રમરમાવવા એના હાથોમાં જાણે ચળ ઊઠી હતી. દૂર ઊફરી ફળીમાં હજી શહેરિયું દારૂખાનું ફૂટતું હતું ને નોકરિયાતોનો બોલાશ એને સંભળાતો હતો. પડખું ફરતીને પેલો લાંપ લૂગડામાં ક્યાંક લપાઈને ડિલે ચંપાતો હતો. સાસુબા આવીને ‘બેટા રૂપા, વહુ બેટા, હૂઈ જઈ–’ કરતાં કરતાં ચોપાડમાં જંપી ગયાં. રૂપા બોલ્યા વિના પોતાના સુમસામ ઓરડામાં ખાટલાની ઇસને વળગીને જાગતી પડી રહી હતી.<br /> <br /> બહાર દિવાળીની રાત પૂરી થઈ જવામાં હતી ને ઘેર આવેલા નોકરિયાતોના ઓરડાઓમાં બંગડીઓ-ઝાંઝરીઓના ઝીણા ઝીણા અવાજો પછીતની બહાર જાય એ પહેલાં જ ઠરી જતા હતા. રૂપાની આંખો ક્યારે ઘેરાઈ ને ક્યારે એ જંપી ગઈ એની એને કશી ખબર ન રહી. મોડી રાતે પડખામાં કશોક ઊનો ઊનો સુંવાળો સ્પર્શ થતો હતો. એને તો એય ભ્રાંતિરૂપ લાગેલું. કોક એને બાથમાં લઈને ભીંસતું, મસળતું, ઊની ઊની જીભે ચાટતું હતું. બંગડીઓના ખરકલા જરાતરા રણકતા હતા ને પગની ઝાંઝરી આછું આછું છમછમતી હતી. એની વ્યથિત ભ્રમણા જાણે કે ઘુંટાતી હતી. રીસની મારી એ કોઈ પરાયા પુરુષને હડસેલી રહી હોય એવુંય થયું, પણ પછી તો જાણે મફત એના અંગેઅંગ પર હાથ ફેરવતો, ચૂમતો ચૂંટતો ને પાણીનાં મોજાંની જેમ તાણતો પછાડતો હતો ને છેક ઊંડે ને ઊંડે ઊતરતો હતો. વણખેડેલી ભોયમાં હળ ફરતું હતું ને ખેડાયેલાં ભભરાં ખેતરોમાં ધણી ડુઆટીને સમાળ દેતો હતો. માટી ફોરતી હતી. રૂપા તો ધરતીની જેમ ખરાનકરી કર્યા વિના પ્રસન્નતાથી પડી હતી. અચાનક પુરુષની ધમણ અટકી અને – રૂપાને ખ્યાલ આવી ગયો, અરે, આ તો એ – પડખામાંથી ઊઠીને ગયા એ તો સસરો… એની કાયાનો મનગમતો થાક એને પુનઃ તંદ્રામાં ને છેવટે ઊંડી ઊંઘમાં ખેંચી ગયો. પેલો મનમાં ઊઠેલો પ્રશ્ન અધવચાળે જ લટકતો રહી ગયો હતો.<br /> <br /> પડતર દિવસની સવાર પડી. બેસતું વર્ષ તો કાલે. આ તો બે વરસની વચ્ચેનો દિવસ. સાસુબાએ જાગીને જોયું તો નિત્ય સૌ પહેલી જાગી જનારી રૂપા હજી ઊઠી નહોતી. ‘ભલે સૂતી’ વિચારતાં એ કામમાં જોતરાયાં. ભેંસ દોહી, ખાણપાણી ને કચરોકૂટો. ચાપાણી કરતાં પહેલાં સાસુબા ફરી રૂપાના ઓરડામાં ગયાં. સવારના ટાઢા અજવાળામાં નિરાંતે સૂતી રૂપાના મોઢા પરની શાંતિ જોઈને એમનો ગઈ કાલનો ઊંચકાયેલો જીવ ઠર્યો ને એ બબડ્યા – ‘આજે હાંજ હોરો તો મફો આયા વના નીં રે…’<br /> <br /> મોડી જાગ્યા છતાં રૂપા હાંફળીફાંફળી થયા વિના ઝડપથી દાતણ પરવારીને સસરાનો ચાનો કપ લઈને પડસાળમાં ગઈ ત્યારે એ જણને ખેડવા વિશે સમજાવતા હતા, ‘પડતર ભોંયને જરાક હાચવીને ઉખેડવી પડે. તું ઉફરા પાહેથી શેડ્ય મેલજે… બેત્રણ શેડ્ય થતાંમાં તો તું જોજેને ભોંય એવી હુંવાળી થઈ જાય તે–’ નીચી નજરે જ વહુ પાસેથી ચાનો કપ લેતાં ઉમેર્યું : ‘ભોંય શેડાય એટલે એનો શક્કો જ ફરી જાય, ભૈ…’<br /> {{Right|''[બાપાનો છેલ્લો કાગળ]''}}<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પી.ટી.સી. થયેલી વહુ|પી.ટી.સી. થયેલી વહુ]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ દવે/ને કંઈક થયું તો?|ને કંઈક થયું તો?]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AE%E0%AA%A3%E0%AA%BF%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%B9._%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%AA%E0%AA%A1%E0%AA%A4%E0%AA%B0&diff=111713 2026-06-11T09:44:14Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|પડતર | મણિલાલ હ. પટેલ}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> રૂપા નવરી ભોંયને જોઈ રહી. એમાં ઊગી આવેલા ઝીણા ઝીણા ઘાસનેય ફૂલો આવ્યાં હતાં. જાતભાતનું ઘાસ. સાસુબાના શબ્દોમાં તો નકામું ‘ખહલું.’ બધાંનાંય ફૂલો રંગરૂપ જુદાં જુદાં હતાં. ઝીણાં જાંબલી ફૂલો એને વધુ ગમ્યાં, પણ એ ચપટીમાં ચૂંટી શકાય એવડાંય ક્યાં હતાં? પણે શેઢા ઉપર, સફેદ માથે રાતા જાંબુડિયા રંગની કલગીવાળાં લાંબડાનાં ફૂલો ડોલતાં હતાં. વાડે વાડે વધેલો કાશ એની રૂંછાંદાર કલગીઓ સાથે સુકાવા માંડેલો. વાડવેલાનાં પાન સુકાઈ સુકાઈને ખરી ગયાં હતાં. પડતર ભોંયમાં હવે ભેજ નહોતો એથી કઠણ લાગતી હતી. રૂપાએ દાતરડાની અણી મારી તોય પડ ઊખડ્યું નહિ. ખેતર અડીને ઊભેલું આ પડતર ઠેઠ ટેકરીઓ સુધી લંબાતું હતું, ટેકરીઓની પેલે પાર નદી ઉપરવાસમાં પુલ અને એ પુલને પેલે પાર ઊતરીને ગાડી પકડી જવાય મુંબઈ.<br /> <br /> રૂપાથી ટેકરી જેવડો નિઃશ્વાસ મુકાઈ ગયો.<br /> <br /> એને લાગી આવ્યું : ‘બળ્યો આ અવતાર. હપરવા દા’ડોમાંય ધણી ઘેર ના આવે તાણે આ કામ કૂટ કૂટ કરવાનો હું અરથ?’ એની આંખો ભીની થઈ. ગળામાં ડૂમો બાઝતો હતો. ચાર્ય વાઢતાં વાઢતાં એના હાથ થંભી ગયા. કૂણા કૂણા કાંડા ઉપર બે દિવસથી કાચની નવી રંગીન બંગડીઓ પહેરી હતી. હાસ્તો, દિવાળીના દિવસોમાં તો ખરકલો કરવો પડે – એકબે રબરની બંગડી થોડી ચાલે કંઈ? સાસરે આવતાં પહેલાં શહેરમાંથી લાવી રાખેલી. બહેનપણીઓ તો કહેતી’તી, ‘તારો વર તો મુંબઈથી આવશે એટલે ભાતભાતની બંગડીઓ ને સાડીઓ લાવશે. હીરા ઘસવામાં તો ઘણી કમાણી, ને મુંબઈમાં તો પેલી સિનેમાવાળીઓ રહેતી હોય પછી મફતલાલના વટનું તો શું કહેવાનું હોય? મૂઈ, તું બીજી વાર તો ઘણું સારું મેળવી બેઠી એમ ગણાય, બીજવર લડાવે લાડ…’ સહિયરોનું હસવાનું સાંભરી આવતાં એનો જીવ કરપાતો હતો.<br /> <br /> ચઢતા દિવસનો તડકો આકરો લાગતાં એને શેઢાના મહુડા તળે જઈને બેસવાનું મન થયું, પણ હજી ભારો ચાર વઢાઈ નહોતી. સાસુબાએ કહેલું કે ‘હપરવા દંન સે તે મફતભૈ આબ્બાનો જ, તું થોડું રાંધી રાખ, મઠિયાં, સુખડી, કેવડો; શેરમાં રે’લા ઑય એમને તો નાસ્તાય જૉયે…’ પણ રૂપાએ કહેલું, ‘ના રે મા, મને એવું એકલીને નઈ ફાવે, તમતમારે ખાવા રાંધાં, બાચીનું બપોરે આપડે જોડે કરશું. હું ભારો ચાર લેતી આવું પહાતામાંથી.’<br /> <br /> ‘વહુ બેટા, આજ હપરવે દા’ડે હેતરોમાં નીં જાય તોય સાલહૅ, ભેંહોને તો હુંકું ખહલુંય ચ્યાં નથી નંખાતું તે–’ સાસુબાનો બોલ સાંભળ્યા છતાં – ‘ઘડી વારમાં આઈ હમજજો–’ કરતી રૂપા નીકળી ત્યારે સાસુબાએ કહેલું, ‘ભલૅ, ભા, તાણૅ શાક હારુ થોડી ગવારોની હેગો વેણતી આવજે, જો સાંળી મળે તો એ લાવજે, મફત આવહૅ તો એને તો સાંળી જ વધારે–’ છેલ્લા શબ્દો રૂપાને સંભળાયા નહોતા.<br /> <br /> ‘મહુડાનો છાંયોય ચેટલી વાર મારી બૈ? હોળી કરીને મુંબઈ જેલો ધણી આજ આઠ આઠ મહિના થ્યા તોય આબ્બાનું નામ લેતો નથી? એકલાં એકલાં હપરવા દા’ડાનેય હું હૂંઘવાના? લોક વૈશાખના લગનગાળામાં લૅર કરતું ઑય, સુમાહું બેહતાં તો ધણીધણિયાંણી બેય હેતરમાં ને હેમમાં હાથે ને હાથે ઑય... ચ્યારી રોપાય, નેંદવા-ગોડવાનું પાર મેલાય ને શાવણના મેળામાં મા’લતું ઑય લોક... ને તમારે રૂપાં બૈ… એક ભવમાં બે ભવ કર્યા તૉય શિયાળબૂનના ઉંવાએ ઉંવા…’ રૂપાની અંદર જ રૂપાને કોઈ કહેતું હતું.<br /> <br /> કાલે સાંજે સાસુબાય જીવ બાળતાં બાળતાં મફતના બાપાને સંભળાવતાં હતાં, ‘મારો પીટ્યો આ મફોય ખરો સૅ, આ અંદાદવાળા ને વડોદરાવાળા બધાય આઈ પોંચ્યા, ને આ આપડૉ ભૈ ખરો સૅ, હપરવા દા’ડે તો બધાં કાંમ ને નોકરી પડતાં મેલીને નેંકળી આબ્બાનું ઑય કે આંમ વાટ્યો જોવડાબ્બાની? કમાવાના તો ઘણા દંન સૅ. પૈશા, પૈશા તે પૈશાને તો કૂતરાંય નથી હૂંઘતાં.’<br /> <br /> મફતના બાપા બધુંય સમજતા હતા. રૂપા સામું જરા મર્માળુ જોતાં જોતાં – ‘એ તો આવહેં જ નીં, ચ્યાં જવાનો સૅ? આજ નીં તો કાલ હાંજ હોરો–’ કહીને એ ચૂપચાપ ગામમાં વળી ગયેલા. પણ રૂપાની આંખો ભીની થઈ ગઈ હતી. એને તો જાત ને નસીબ વિના કોને દોષ દેવાનો હતો? એના હોઠે તો ઘણુંય આવેલું કે :<br /> <br /> ‘કૂતરાં ભલે ને રૂપિયા ના હૂંધતાં ઑય, માંણહ તો એના વના ચ્યમ ચ્યમ કરે સૅ એ તો બધી દુન્યો જાંણે જ સૅને. આ મારા બાપા પાંહે રૂપિયા ઓત તો ઉંય પીટીસી થઈને મ્હેતી થઈ ઑત, તો પે’લો ધણી હું કામ કાઢી મેલત? હગઈ થઈ તાણે તો હૌને અતું કે રૂપાને એના બાપા પીટીસી કરાવહે… પણ દહમામાં સાહેબોને ટૂશનના આલવાના, ચોરી કરાવવાના, માર્ક વધારાબ્બાના વીહ વીહ હજાર આલવાના – ગાંમના માસ્તરો કે’ કે બ્હારનાને આલવા પડે… પેલા ડિપોટીસાહેબ તો વળી પીટીસીના છેલ્લા વરહમાંય ટકી વધારાબ્બાના વીહ વીહ અજાર ઉઘરાવતા અતા. બોર્ડના મોટા સાહેબ આપણી નાતના ઑય પસે તો હું કે’વાનું? હૌ હૌને ફાવે એમ ખિસ્સાં ભરે. આપ એવાં નસીબ ચ્યાંથી કે પીટીસી થઈ જઈએ? ને પીટીસી થે’લા ઑય એવા તો પીટીસી વહુ હોધતા ફરે એમાં નવાઈ ચ્યાં રઈ સે? બેય જોડું… પાહે નોકરી લેવાની, બદલીનાય રૂપિયા આલવાના… પસે લેર ય સમાજ હચવાય, ખેતી. હચવાય ને નેહાળ તો ચ્યાં જતી રે’વાની અતી? પટેલો કાંય અમથા રૂપિયા નથી વેરતા? બાપાની ઇચ્છા તો ઘણીય અતી, ને પોતે જાતમે’નત છે કાંમની? આજે એ રૂપિયાથી ટકા લાયેલાં બધાંય જોડાં માસ્તર સે… ન આપડા નસીબમાં તો આ દાતેડું ને બન્ધ્યા જ રયાં. નસીબ નઈ તો બીજું હું બુ’ન?<br /> <br /> ચાર્ય વાઢતાં રૂપા પાછી થંભી ગઈ, ઊભી થઈ સીમમાં નજર દોડાવી. દિવાળીને દા’ડેય લોક જંપતા નહોતા. પડખેના ખેતરમાં વાડની પેલી કોર અંબાલાલ હળ હાંકતો હતો ને બાજુના ક્યારામાં દાડિયાંને ડાંગર વાઢવા વળગાડીને રવજી માસ્તર અંબાલાલના ખેતર તરફ જતાં જતાં સીમમાં બધું હેરતા હતા જાણે. કોના ખેતરમાં કોની વહુ ચાર્ય વાઢે છે ને કોણ ક્યાં રખડે છે. રૂપા જાણતી હતી કે નોકરી મેલીને ખેતીમાં વળગેલા રવજી માસ્તરની નજર સારી નથી. ગામની કેટલીય વહુદીકરીઓ પર એમની દાનત રાસડા લેતી રહેતી હતી. રૂપાને સંભળાવતા હોય એમ માસ્તર બોલવા લાગ્યાઃ<br /> <br /> ‘ચ્યમ અંબાલાલ? દિવાળીને દા’ડે તો બળદોને જંપવા દે. અમોહ પાળી નથી?’<br /> <br /> ‘માસ્તર, અમારે મજૂરિયાં લોકને વળી દિવાળી ચેવી? આપડે તો આ શેતી એ જ ફજેતી. હોળી-દિવાળી બધું હરખું ભૈ. હાંજ પડે બે લાડવા ને દાળભાત ખાવાનાં. ગોખલે દીવો થાય ને સોરાં બે ટેટા ફોડે એટલે આપડી દિવાળી પૂરી. ખરી દિવાળી તો ભૈ શેરમાંથી ઘેર આવનારા મોટિયારોની…’ કહીને અંબાલાલે રૂપાને વાતમાં વણી લઈ માસ્તર સામે આંખ મીંચકારતાં કહ્યું, ‘લ્યો બીડી તાંણાં…’ બળદોને ઊભા રાખતાં – ‘કાલે પડતર દંન સૅ, આજે તો ચૌદહ ને દિવાળી ગણી સૅ. કાલે પડતર દંન ને અમોહ સૈ. કાલે આરામ તમારે…’ કહીને બેઉ બીડી પીતાં વાતે વળગ્યા.<br /> <br /> રૂપા જરા વાડને ઓથે આઘીપાછી થતાં બબડી, ‘મૂઆ નફ્ફટ, ગામનાં અરાયા પાડા.’ ફરી ચાર્ય વાઢવા બેસતાં લૂગડાં સંકેલતાં જોયું તો સાડી-ચણિયાને કેટકેટલું ઘાસ વળગેલું – લાપ, તરણાં, રૂંછાળું, કાંટાળું… વીણતાં વણતાં એનાથી બોલી જવાયું, ‘ખરી હગઈ તો આ ખહલાની, વાઢાં તોય વળગતું આવે…’ એ ભારો બાંધતી હતી ને પેલા બેઉ મોટેથી ગમ્મતે ચઢ્યા હતા કે રૂપાને ભાળીને ભુરાયા થયા હતા? અંબાલાલ મોટેથી બોલતો હતો.<br /> <br /> ‘રવજીભૈ, ખરું શેડવાની શીજન જ આ. ભેજાળી માટી રસબસ થાય પસે જોવાં એની મજા. ભોંય તો શેડાય એટલી હારી, ભૈ.’<br /> <br /> ‘પણ એકબે શીજન વાસૅલ મૅલા તો હારું નૈ? હાંમેતર થાય તો પાકે હારું ખરું કે નીં? આ લોક અમથા ચાર ચાર છ છ મઈના ભોંય પડતર મૅલૅ સે?’<br /> <br /> ‘વાત તો હાચી, આ તો પેલા કુટુંબનિયોજનવાળા કે’સે ને કે બે બાળકો વચ્ચે સૅટું રાખવું – એના જેવું-સે, પણ ભોંય તો શેડાય એટલી હુંવાળી થાય, કાહર જેવી… ધણીથી ના થાય તો શેવટે જણ કરીને ભોંય તો શેડબ્બી જ પડે…’<br /> <br /> ‘ખરું ભૈ, પડતર ર’વા દેઈએ તો ઉગાવો ને ભોંય કઠણઈ જાય પસૅ શેડવામાં વીતૅ ને ઉગાવો ઝટ જાય નીં.’ કહેતાં માસ્તર ઊપડ્યા.<br /> <br /> ‘મારેય કાલે ચેડ્ય માળવાળું ખાલી હેતર શેડાબ્બુ સૅ, શિયાળુ જાર થાય તોય ઉનાળે ઢોર ખાય.’ અંબાલાલે પાછું હળ દબાવ્યું.<br /> <br /> ‘ખરું ખરું, હારી ભોંય ચ્યાં સે ભૈ… અવે તો વાસેલ પણ શેડવાં પડહેં…’ કહેતા માસ્તર વાડ પાછળ ભારો બાંધી ખેતરમાં ગુવાર-શીંગ વીણતી રૂપાને જોતાં જોતાં ક્યારી તરફ ચાલી ગયા.<br /> <br /> ‘ગાંમના ઉતાર… હૌને મજાક હુઝે સૅ… એ તો જેને વીતી ઑય એ જાણે…’ બબડતી રૂપા પાછી ભૂતકાળમાં જઈ ઊભી. પહેલવારકો ધણી માસ્તર હતો. પીટીસી માસ્તર. એને પીટીસી થયેલી વહુ જોઈતી હતી ને પોતાના બાપની પહોંચ નહોતી એટલે પોતે પીટીસી ના થઈ શકી. પરણ્યા પછી પોતાને ઍડમિશન જેટલા ટકા ન આવ્યા તે વાત છૂટાછેડા સુધી ગઈ, પણ માસ્તર સમજુ… ચૉરીમાં હાથમેળાપ થયો એ થયો. છેડાગાંઠણાય એ દા’ડે થયાં એ માફ. પોતે પહેલે આંણે ગઈ ત્યારથી જ માસ્તરની તો ‘ના’ હતી તે રાતે ખાટલેય નહિ ફરકેલો. બીજો હોય તો ‘ના’ પાડતો જાય ને ‘ખવાય’ એટલું ખાઈ લ્યે…’ ઘણો સમજુ માણસ. ‘પણ મારી બૈ લાખ રૂપિયાનો હતો તોય તારે શું કાંમ આ’યો?’ જેવો વિચાર ત્યારેય ઘેરી વળેલો. પંચે છેડાછૂટના પાંસઠ હજાર ઠરાવેલા ને માસ્તરના બાપે ગણી આપેલા. હાસ્તો, એમને તો કમાતી વહુ લાવવી હતી. લોક કહેતું કે પૈસા તો રૂપાને હજી વધારે મળત, પણ વચમાં ખાંધિયા પચીસ હજાર જેટલા ખાઈ ગયા. આજે તો લાખ સવાલાખ વિના છૂટાછેડા ક્યાં થાય છે? રૂપાના બાપાએ એને મફત સાથે નાતરે દીધી ત્યારે પચીસ હજારના ઘરેણાં-લૂગડાં આપ્યાં ને બાકીના એના આગલાં લગનના ખર્ચા પેટે ગણીને ભઈએ બૅન્કમાં મૂક્યા. રૂપાને થયેલું કે પોતે શું પામી? રૂપિયાની તો મા મૂઈ, મફત સાથે એનું નક્કી કરતાં એને પૂછવાનુંય નહિ રાખેલું એથી એ વધારે દુઃખી થયેલી. માસ્તર ના મળે તો કોઈક બીજો સરખો જુવાન, જરા લાગણીવાળો, સમજણો.<br /> <br /> પણ રૂપાએ મન મનાવેલું – એક વાર ‘છાંડેલી’ ગણાઈ ગઈ એ ભલેને નકરી વીંધાયા વનાની હોય, તોય એને કુંવારકા થોડી માને લોક? એ તો બીજવારકી એટલે નાતરાનો જ ધણી મળે. જોકે આ નાતમાં દાક્તરી ભણતો છોકરોય, માબાપ નાતની બીક બતાવે ને કહ્યું કરતો થઈ જાય, સાથે દાક્તરી ભણતી વાણિયાની છોકરીને છોડીને નાતની ગામડિયણ છોકરી માટે સંમત થઈ જાય ત્યાં રૂપા જેવીને કોણ પૂછે? આ નાતમાં તો, રૂપા જાણે છે કે, ઇજનેરી ભણેલાનેય પીટીસી વહુ નહિ મળે, એને તો પીટીસી છોકરો જ જોઈએ. દાક્તર ને ઇજનેર એમને મન ઠીકઠાક. ખરાં તો પીટીસી ભણેલાં જોડાં જ. નોકરીની નોકરી ને ઘરનું ઘર. આ પોતાના બીજવર ધણી મફતનુંય એવું જ થયેલું ને? એને, પીટીસીની વાત તો બાજુ પર રહી, પૈસા ખર્ચતાંય એ નાપાસ થયેલો ને પરણાવેલો એ વહુ પીટીસીમાં ગઈ. પછી તો એ મ્હેતીએ કહેલું કે ‘મારે આઠે અંગ આ ધણી ના જોઈએ.’ અવળા ધણીને વીસ હજાર આપીને એ છૂટી થઈ ગયેલી. નાતમાં નવો ધારો પડેલો.<br /> <br /> રૂપાને થયેલું કે ધન્ય છે પીટીસીને. જાણે એ તો આ પ્રજાની દેવી છે દેવી. પોતા ઉપર અને મફત ઉપર એ દેવી ના રીઝ્યાં એટલે તો આ ‘હાપરવે’ દા’ડે આ ઉધામા. રૂપા જરાક અકળાઈ હતી. દૂરની સડકે નવી સૂટકેસો લઈને શહેરવાળા દિવાળી કરવા આવતા ભળાતાં ફરી એને કાળીચૌદશની આંધળી રાત ઘેરી વળી. ઘરના અંધારા કોલામાં કરોળિયાના ગોળ ગોળ ધોળા ધોળા થૉકલા ચળકતા હતા, જાણે હીરાના અજવાળાના ભણકારા ભીંતે આવીને જડાઈ ગયા ન હોય! રૂપાને થયેલું – મુંબઈ જેવું શહેર, ત્યાં શી વાતની કમી હોય તે ‘ઘર’ સાંભરે? એનાથી બોલી જવાયેલું – ‘મુંબઈમાં રાંડોનો હું કાળ?’<br /> <br /> અમળાઈને ઘાસનો ભારો માથે ચઢાવતી રૂપાને અંબાલાલના ખેતર શેઢેથી પાછો અવાજ સંભળાયો. સાડીના ખોળામાં ગુવાર-શીંગો સરખી કરીને એ ચાલવા જતી હતી ત્યાં જ મુખીનો અવાજ ઓળખાયો, ‘કુણ સે ભા? મફતની વહુ કે?’<br /> <br /> રૂપાને બદલે અંબાલાલે મોટેથી જવાબ વાળ્યો – ‘ચ્યમ કાકા, એમ કાંઈ વાટમાં પડી સૅ તે ‘મફતની વહુ ‘કો’સૉ?’ એનું હસવાનું રૂપાને ન ગમ્યું. પોતે ‘મફતની વહુ’ છે એનો બીજો અર્થ કરીને લોકો હસતાં એ રૂપાને ઝેર જેવું લાગતું. મુખીએ અંબાલાલને જરા તતડાવ્યો, ‘તુંય હું ભૈ, જરાય લાજશરમ વના ફાવ્યું એમ બોલ બોલ… આજે અમોહના દા’ડે શેડવાનું બંન રાખવું મેલીને આમ–’ પણ નફ્ફટ અંબાલાલ વાયરે ચઢેલો તે કહેવા લાગ્યોઃ કાલે અમોહ પાળવાની… મઈનામાં એક દંન બળદોને વિરામ. પણ, હેં મુખીકાકા, આ શેરવાળા દિવાળી કરવા ઘેર આયા સે એ બધા શેડ્યા વના થોડો રે’વાના? એમને તો થાય એટલી -બેચાર-બાર શેડ્યો આ બે દંનમાં જ કરવાનીને? બાચીના બધાય દંન ‘પડતર’ એ ચ્યાં અમોહ પાળવાના છે સૅ, હૅ?<br /> <br /> ‘જરા, લગામ રાખ ભૈ, મુઢે આયું એ બધુંય હું ભરડ ભરડ કરતો અહેં…’ કહેતાં મુખીકાકા નદી તરફનાં ખેતરોમાં વળી ગયા.<br /> <br /> રૂપા મહુડાને છાંયડે આવીને ખમચાઈ ઊભી.<br /> <br /> છાંયો ટાઢો લાગ્યો. ઝાડ નીચેની વણખેડી ભોંય સૂનમૂન પડેલી દેખાઈ. ઝાડનો વણછો લાગે એ ભોંયમાં ઘાસ પણ આછુંપાતળું જ ઊગે. મહુડા નીચેની ભોંય એને ટાઢી કઠણાઈ ગયેલી લાગી. કદી નહિ ને આ ઘડીએ એને થયું – ‘પોતેય આ નવરી ભોંય જેવી.’ ગળામાં બાઝતી ખખરીને રોકવા મથતી રૂપા મોડું થયાનું ભાન આવતાં ઘર તરફ ઉતાવળાં પગલાં ભરી રહી.<br /> <br /> વાટમાં ખેડેલાં ખેતરોની ઢેફાંદાર માટી એના પગે સુંવાળું સુંવાળું અડકતી. હતી. એને યાદ આવ્યું – બા, અમુક દા’ડાઓમાં માટીનાં નાનાં નાનાં દાબડાં ખાતી હતી… નાની હતી ત્યારે તો એને કાંઈ સમજાયેલું નહિ, પણ મોટી થતાં બધી ખબર પડવા માંડેલી. ખેડેલાં ખેતરોની કંસાર જેવી સુંવાળી માટીને બાથમાં ભરી લેવાનું ને ચપટી ચાખવાનું રૂપાને મન થયું. જાણે એનામાંથી કોઈ એને પૂછતું હતું – ક્યાં સુધી રૂપા, હવે, હજી ક્યાં લગી?<br /> <br /> મકાઈ-બાજરી વઢાઈ ગયા પછીનાં ખેતરો ખેડાતાં હતાં. એક પાક લેવાઈ ગયા બાદ બીજા પાકની તૈયારીઓ થતી હતી. રૂપાને એટલું તો સમજાતું હતું કે આ માટી તો ખેડવા માટે જ છે. ધરતીમાં વવાતું એ બધું ઊગી નીકળતું એ જોવાની એને સમજણી થઈ ત્યારથી મજા આવતી હતી. સોઢાતી ડાંગર ક્યારીઓ વચ્ચેથી જતી-નીકળતી વખતે રૂપાએ કાલે જ પહેરેલી ઝાંઝરી રણકતી હતી. એ દાણાઓના ભારથી લચીલળી પડેલી ડાંગર કંટીઓને જોઈ રહી – એ લળી લળીને શું કહે છે એ તો એને ન સમજાયું. પણ પવનમાં એ કંટીઓ એને રણકતી સંભળાતી હતી. ખેડેલાં ખેતરોની ભેજાળ સુગંધી એના ઊના શ્વાસને ઉશ્કેરતી હતી. એને તો કશી ઊંડી ગતાગમ નહોતી પડતી, પણ આ માટી શેઢે બેસી પડવાનું એને મન થતું હતું. ખેડેલી ભોંયમાં થોડું આળોટી લેવા જાણે એ તલસતી હતી. કેટલાક વાડવેલા પર હજી ફૂલો હતાં ને કોક કોક વેલા સુકાઈ ગયા હતા.<br /> <br /> ઘેર પહોંચીને ભારો પડસાળના કોલામાં નાખ્યો તો ભૂરી ભેંસ ખાવા માટે દામણું તોડું તોડું કરતી હતી. રોજ એને માથે હાથ ફેરવતી ચાર્ય નાખતી રૂપા આજે ચૂકી ગઈ. ખાસ તો પડસાળમાં લાલો હવાર વતાં ને દાઢી કરતો હતો – ત્યાં ઘરડા ને મોટિયારોના ઠિઠિયારા ચાલતા હતા. એમાં એની નજર શહેરોમાંથી આવેલા નોકરિયાતોને જાણેઅજાણે ખોળતી હતી. ઘરમાં નજર પડી તો ક્ષણવાર હૈયું થડકી ઊઠ્યું – ‘મફત આવી ગયો હતો?’ એ ઉતાવળે ચોપાડમાં ગઈ. સસરો વતું-દાઢી કરાવીને નાહીધોઈને ઝભ્ભો પહેરીને તૈયાર થયા હતા. તહેવારમાં એ સજાવટમાં રહેતા. મફતથી વધારે શોખીન રૂપાને જ નહિ, ઘણાને લાગતું કે બાપબેટો બેઉ ડિલે – મોરખાણે સરખેસરખા લાગતા હતા – એકને બેસાડો ને બીજાને ઉઠાડો. મફત નહિ, પણ આ તો સસરો છે તે જોઈને ખોટી પડતાં એ ઉંબરે અથડાઈ.<br /> <br /> ઘાસ વાઢતાં કાપડામાં ઘૂસેલા લાંપ રૂપાને ડિલે ચટકતા હતા. નાહીને કપડાં બદલ્યાં, મન વગર લૂસ લૂસ ખાઈને નાસ્તો-ચેવડો તળવા વળી ત્યારેય પેલો લાંપ લૂગડાંમાં હજી અણી ભોંક્યો કરતો રહેલો.<br /> <br /> સાંજ પડી, દીવા પ્રગટ્યા. છોકરાં મેરાયાં લઈને નવી વહુવારુઓવાળાં ઘરોની પડસાળો ગજવતાં હતાં – ‘આજ દિવાળી કાલ દિવાળી મફતભૈએ બાયડી મારી મેર મેરાયું…’ મફત હોત તો રૂપાને હરખ થયો હોત આ સાંભળીને એ મેરાયાંમાં તેલ પૂરવા જઈ ન શકી. સાસુબાએ જઈને તેલ પુરાવી પલટણને વિદાય કરી. ઘર-પડસાળ સૂનાં પડ્યાં. સસરા ગામમાં બેસવા ગયા. રાત ઊતરી – લાડુદાળનાં જમણ, નોકરિયાતોના ટેટા, સિગારેટોના દમ ને ઠઠ્ઠામજાક ચારે તરફ હજી સંભળાતા હતાં. છેલ્લી બસ ચૂકેલો દલાકાકાનો નગીન પણ પાટિયાથી ચાલતો આવી ગયો હતો. એના આંગણે મળેલી વહુવારુઓ – ડોશીઓ તારાકણી ને ચકરડી-ઘંટી-કોઠીઓની આતશબાજી જોતી હતી ને રૂપા તથા એનાં સાસુબાને બોલાવતી હતી. ‘હેંડ, બેટા રૂપા.’ કહેતાં સાસુબા ગયાં. ‘આવું છું – ’ એવું માંડ ગળગળા સાદે બોલેલી રૂપા ઘરમાં જ બેસી રહી. ઘી ખૂટતાં દીવાય બુઝાઈ રહ્યા હતા. બહાર એકલદોકલ દીવા સિવાય અંધારું વધારે ને વધારે ગાઢું થતું હતું. રૂપા ઓરડે જઈને સૂના ખાટલે ઢળી.<br /> <br /> પછીતમાં કોકના ખળામાં ડાંગર મસળવાનું ઢૂલું ફરતું સંભળાતું હતું. કોક ઘરમાં છાશવારો ઝૈડકો લેતો હતો. ગોળીમાં રમરમાટ ફરતો રવૈયો. રૂપાને પોતાની અકળામણ સમજાઈ નહિ. નેતરાં વતી રવૈયાને રમરમાવવા એના હાથોમાં જાણે ચળ ઊઠી હતી. દૂર ઊફરી ફળીમાં હજી શહેરિયું દારૂખાનું ફૂટતું હતું ને નોકરિયાતોનો બોલાશ એને સંભળાતો હતો. પડખું ફરતીને પેલો લાંપ લૂગડામાં ક્યાંક લપાઈને ડિલે ચંપાતો હતો. સાસુબા આવીને ‘બેટા રૂપા, વહુ બેટા, હૂઈ જઈ–’ કરતાં કરતાં ચોપાડમાં જંપી ગયાં. રૂપા બોલ્યા વિના પોતાના સુમસામ ઓરડામાં ખાટલાની ઈસને વળગીને જાગતી પડી રહી હતી.<br /> <br /> બહાર દિવાળીની રાત પૂરી થઈ જવામાં હતી ને ઘેર આવેલા નોકરિયાતોના ઓરડાઓમાં બંગડીઓ-ઝાંઝરીઓના ઝીણા ઝીણા અવાજો પછીતની બહાર જાય એ પહેલાં જ ઠરી જતા હતા. રૂપાની આંખો ક્યારે ઘેરાઈ ને ક્યારે એ જંપી ગઈ એની એને કશી ખબર ન રહી. મોડી રાતે પડખામાં કશોક ઊનો ઊનો સુંવાળો સ્પર્શ થતો હતો. એને તો એય ભ્રાંતિરૂપ લાગેલું. કોક એને બાથમાં લઈને ભીંસતું, મસળતું, ઊની ઊની જીભે ચાટતું હતું. બંગડીઓના ખરકલા જરાતરા રણકતા હતા ને પગની ઝાંઝરી આછું આછું છમછમતી હતી. એની વ્યથિત ભ્રમણા જાણે કે ઘુંટાતી હતી. રીસની મારી એ કોઈ પરાયા પુરુષને હડસેલી રહી હોય એવુંય થયું, પણ પછી તો જાણે મફત એના અંગેઅંગ પર હાથ ફેરવતો, ચૂમતો ચૂંટતો ને પાણીનાં મોજાંની જેમ તાણતો પછાડતો હતો ને છેક ઊંડે ને ઊંડે ઊતરતો હતો. વણખેડેલી ભોયમાં હળ ફરતું હતું ને ખેડાયેલાં ભભરાં ખેતરોમાં ધણી આટીને સમાળ દેતો હતો. માટી ફોરતી હતી. રૂપા તો ધરતીની જેમ ખરાનકરી કર્યા વિના પ્રસન્નતાથી પડી હતી. અચાનક પુરુષની ધમણ અટકી અને – રૂપાને ખ્યાલ આવી ગયો, અરે, આ તો એ – પડખામાંથી ઊઠીને ગયા એ તો સસરો… એની કાયાનો મનગમતો થાક એને પુનઃ તંદ્રામાં ને છેવટે ઊંડી ઊંઘમાં ખેંચી ગયો. પેલો મનમાં ઊઠેલો પ્રશ્ન અધવચાળે જ લટકતો રહી ગયો હતો.<br /> <br /> પડતર દિવસની સવાર પડી. બેસતું વર્ષ તો કાલે. આ તો બે વરસની વચ્ચેનો દિવસ. સાસુબાએ જાગીને જોયું તો નિત્ય સૌ પહેલી જાગી જનારી રૂપા હજી ઊઠી નહોતી. ‘ભલે સૂતી’ વિચારતાં એ કામમાં જોતરાયાં. ભેંસ દોહી, ખાણપાણી ને કચરોકૂડો. ચાપાણી કરતાં પહેલાં સાસુબા ફરી રૂપાના ઓરડામાં ગયાં. સવારના ટાઢા અજવાળામાં નિરાંતે સૂતી રૂપાના મોઢા પરની શાંતિ જોઈને એમનો ગઈ કાલનો ઊંચકાયેલો જીવ ઠર્યો ને એ બબડ્યા – ‘આજે હાંજ હોરો તો મફો આયા વના નીં રે…’<br /> <br /> મોડી જાગ્યા છતાં રૂપા હાંફળીફાંફળી થયા વિના ઝડપથી દાતણ પરવારીને સસરાનો ચાનો કપ લઈને પડસાળમાં ગઈ ત્યારે એ જણને ખેડવા વિશે સમજાવતા હતા, ‘પડતર ભોંયને જરાક હાચવીને ઉખેડવી પડે. તું ઉફરા પાહેથી શેડ્ય મેલજે… બેત્રણ શેડ્ય થતાંમાં તો તું જોજેને ભોંય એવી હુંવાળી થઈ જાય તે–’ નીચી નજરે જ વહુ પાસેથી ચાનો કપ લેતાં ઉમેર્યું: ‘ભોંય શેડાય એટલે એનો શક્કો જ ફરી જાય, ભૈ…’<br /> {{Right|''[બાપાનો છેલ્લો કાગળ]''}}<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પી.ટી.સી. થયેલી વહુ|પી.ટી.સી. થયેલી વહુ]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ દવે/ને કંઈક થયું તો?|ને કંઈક થયું તો?]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AE%E0%AA%A3%E0%AA%BF%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%B9._%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%AC%E0%AA%BE%E0%AA%AA%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AB%8B_%E0%AA%9B%E0%AB%87%E0%AA%B2%E0%AB%8D%E0%AA%B2%E0%AB%8B_%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%97%E0%AA%B3&diff=111707 2026-06-11T07:50:07Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|મણિલાલ હ. પટેલ}}<br /> <br /> [[File:Manilal Patel 35.png|300px|center]]<br /> <br /> {{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}<br /> {{Heading|બાપાનો છેલ્લો કાગળ | મણિલાલ હ. પટેલ}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> બાપાનો છેલ્લો કાગળ ખોલતાં પહેલાં રતિલાલના હાથ થંભી ગયા.<br /> <br /> વાઢણાંની વેળામાં બાપાએ વૈકુંઠ વહાલું કર્યું હતું.<br /> <br /> રતિલાલને તો મોડી ખબર મળેલી; ક્રિયાપાણી પતી ગયા કેડ્યે! આમેય, છેલ્લા દાયકામાં બાપ-બેટા વચ્ચે અબોલા જ થઈ ગયેલા. એ પહેલાંય મનદુઃખ અને એકબીજાનાં અહમ્ કે કથલાં વેણ એમને મળતાં રોકતાં હતાં.<br /> <br /> સવારનો સૂરજ બગીચાની લૉન ઉપર પથરાઈ ગયો છે. જંગલી મેંદીની વાડ ફૂલીફાલી છે અને એના ઉપર ચઢેલા અજાણ્યા ફૂલવેલા હવે ઋતુ ઉલવા સાથે સુકાઈ જવા માંડ્યા હતા. સામેનાં મકાનોની ભીંતો ઉપર બાઝી ગયેલી ચોમાસું લીલ પણ હવે તો કાળી પોપડીઓ બનીને ખરવા માંડી હતી… પત્ની રેવતીએ બે દિવસથી દિવાળીની સાફસૂફી સારુ ઘર માથે લીધું છે. એથીય રતિલાલ તો ઘરબ્હારા જેવા જ થઈ ગયા છે…<br /> <br /> બનેવીએ મોકલેલો બાપાનો છેલ્લો કાગળ ફોડતાં પહેલાં પાછું રતિલાલનું મન ભરાઈ આવ્યું છે. પોતાના રૂમમાં છાનામાના જઈને આંખોમાં ભરાયેલાં આજ સુધીનાં બધાં આંસુ વહાવી દેવા એ જાણે આઘાપાછા થઈ રહ્યા. જાત ઉપર કાબૂ રાખવાનું વસમું લાગતું હોવા છતાં એ પ્રયત્ન કરતા બેસી રહ્યા. નાનકડા બંગલાના કંપાઉન્ડમાં એક તરફ ઉછેરેલા પારિજાત નીચે ખુરશીમાં કાગળ લૈને એ બેઠા છે. પોતાનાં પાર વિનાનાં કામ અને ઘણીબધી સમસ્યાઓને યાદ કરીને રતિલાલ અડગ થયા. જૂના અને પીળા પડી ગયેલા લીટીવાળા કાગળોમાં બાપાએ લાંબો પત્ર લખ્યો હતો. એંશીની વયે, ધ્રૂજતે હાથે અને ઝાંખી આંખે એમણે એવું તે શું લખવાનું હશે મને? — તે આટલું કષ્ટ કર્યું હશે? એમ વિચારતાં રતિલાલે કાગળ ખોલી, ઘોડા ઉપર સામાન માંડતા હોય એમ, મનને સાબદું કરી વાંચવા માંડ્યું :<br /> <br /> ‘સ્વસ્તી શ્રી ગામ રાજપુરા મધ્યે વસનાર ભાઈશ્રી રતિલાલજી, અખંડ સૌભાગ્યવતી રેવતી વઉ અને મોટાં થઈ ગયેલાં બાળકોને એતાન શ્રી ગામ કોથળિયાથી ચાહી કરીને યાદ કરનાર તમારા બાપા લવજી કોદરના છેલ્લવેલ્લા રાંમ રાંમ વાંચશોજી. અહીં બધાં રાજીખુશીમાં છે ત્યાં તમે સૌ મનમોજમાં હશો એવી ગોકુળનાથજીને પ્રાર્થના. દવારકાનો નાથ તમને સૌને લાંબી ઉંમર આલૅ અને તમારી કમાણીમાં બરકત નેપજે એવા મારા આશીરવાદ લેજો.<br /> <br /> કાગળ પેનનાં ઠેકાણાં નથી, આંખોમાં ઝાંખપ હોવા સાથે લખતાં લખતાં પાંણી વળે છે. ચશ્માં કાઢી કાઢીને લૂછવાનાં ને લખવાનું તે વિપત ઓછી નથી. અધૂરામાં પૂરું ધરુજતો હાથ… પણ હવે જીવતરમાં ચ્યાં ઝાઝૂ લખવા રેહવાનું છે? ગમે તે એક દનની હવાર પડશે ને હું નઈ હોઉં એ દાડાના ઊજ્યા-આથમ્યા જેટલી નક્કી વાત છે. તમને ઘણાં વરહો હુધી માંનપાંનથી કાગળ લખ્યા ને બોલાયા… આજે ‘તું’ કહીને લખવાનું છેલવારકું મન છે. અક્ષરો ને શબ્દો ગોઠવતાં કહટાવાનું થાય છે. લખવા-બોલવાનું બધું સેળભેળ થાય છે તો નભાવી લેજે. તું જાણે છે એમ હું સ્ટેટ વખતમાં ચાર ઇંગ્રેજી ભણેલો ને માસ્તરની નોકરી મળવાની હતી, ત્યાં મોટાભાઈ મરતાં મારે મારા ઘરડા બાપને હળલાકડાંમાં મદદ કરવા ખાતર બધું મેલી દેવું પડેલું. જો એમ ના થયું હોત તો તમારું ઘડતર ને સૌનો ઉછેર જુદાં હોત, તને મારા વાસ્તે જે ફરિયાદો રઈ છે એય ના હોત. પણ જિંદગીનો નકશો આપણા હાથમાં નથી હોતો, ભૈ! કાળના ગરભમાં આપણી જીવનવાટ ઉપરવાળા કોઈકે દોરેલી તીયાર હોય છે. હુંય માસ્તર થયો હોત તો નોકરી છૂટવાની ઉંમરમાં તો કેળવણી ખાતાનો કોક અમલદાર થયો હોત. પણ કરમમાં લખેલાં ડોળિયાં તે જીયાં ચ્યાંથી ખાવાનાં? પણ, રતિભૈ હાચું કઉં તો મને આ બધી વાતોનાં હૈયા બળેવણાં નથી થયાં… કાંમ કરતો ગયો, કાંમ લેતો ગયો ને જે મળ્યું તે વહેંચી ખાધું… તને એવું ચ્યમ લાગતું રહ્યું કે હું તને ફળાઉ આંબો ગણીને વેડતો રહ્યો છું - મારા મનનો આ કોયડો આ જન્મારે તો ઉકેલવાનો નથી.<br /> <br /> મેં તને મૈનાની આખરમાં કાગળો લખ્યા. પૈસા માગવામાં હું કદી તારાં બાળગોપાળની અને વેવારની વાતને ધ્યાનમાં લેવાનું ચૂકી ગયો હઈશ પણ મારે અહીં બચરવાળ ઘર ચલાવવાનું હતું ને ન્યાતમાં બંધાયેલી છાપ હાચવવા સમાજની ફકર્ય ચિંતા કરવાનાં હતાં, મારા હાથપગ બંધાયલા હતા. ઘરનો દીકરો શેરમાં કમાતો હોય ત્યારે હાથઉછીના પૈસાય લોક નથી આલતું… એટલે તારી ખેંચ જાંણ્યા કેડ્યેય હું પૈસા માગતો રહેલો. લોક ઉછીના લીધેલા તે માગવા આવે ને બીજા તારી આવક જાણીને ઉછીના હારુ વચન નાંખતા આવે… ત્યાં હું ચ્યાં જવાનો હતો? આકાશી ખેતી અને ટૂંકી જમીન; રસ્તા માથે ઘર અને મોટો વસ્તાર… હું રાતદન રઘવાયો રયો છું ને એમાંથી ચીડિયો સ્વભાવ. તને ઘણી વાર આકરાં વેણ કહીને પસ્તાયો છું, પણ તને એની ચ્યાંથી ખબર્ય? તારી બાનો મંદવાડ અને ભાઈબેનોના ખરચા… તારી સાથે કદી જીવ ઠારીને વાત થઈ હોત તો આટલો બળાપો જીવતરના આ છેડે ના રયો હોત… પણ નકશામાં વિધાત્રીએ જે દોર્યું એ ના-દોર્યું થોડું થાય છે? બધાંએ મને આકરો ગણ્યો ત્યાં હુધી તો ઠીક મારા ભૈ! પણ હું કાંઈ લાગણી વનાનો બોથડ કે જડથો તો નહોતો જ… તોય આજે જે મારી પાહે રહીને મને ખાવા-પીવાનું આપવામાં ઉપકાર હમજે છે એ તારાં ભાઈઓ-ભોજાઈઓય મને કઠોર ને ક્યારેક તો કપાતર ગણે છે... એમનું આલેલું — તુચ્છકારથી હડસેલી આલેલું — ન ભાવતું ખાવાનું ગળે ઉતારી ગયો છું, પણ બધાં મને કઠોર કહે એ નથી વેઠાતું હવે… મારું દૂઝતું રુદિયું તને ચ્યમ કરીને દાખવું? મારી આપદાઓનો કોઈ આરોવારો નથી. હવે તો દોરી તૂટે ને અંગૂઠે આગ મેલાય એ જ ઉપાય—! આ કાયામાં જીવને ભરાઈ રહેવાનું કાંઈ કારણ નથી… તોય તું આગ મૂકતી વેળા હાજર હોય — હું ચાહીને કહું છું કે તું મારું મરણ સુધારવા આવજે — તું બોલજે : ‘નાસજે પ્રાણિયા આગ આવે…’ થોડા ખુલાસા કરવા મારો જીવ કદાચ ત્યાં કશેક ઘૂમરિયાં લેતો હશે... જોજે…’<br /> <br /> રતિલાલના ગળે ડૂમો બાઝ્યો.<br /> <br /> કોઈ જોતું નહોતું... એમણે આંખો સાફ કરી ગળું ખૂંખાર્યું. વેગળા પડી ગયેલા બાપા, એમની આપદાઓ, આ કાગળમાં લખાયેલી વાતો તો શું એમણે જે બાપા જોયા હતા એ એવા એ નહોતા? અરે, એકવાર જે ધારણા બંધાઈ તે કદી ખરી-ખોટી છે એમ મૂલવાઈ પણ નહીં? — બાપા વાસ્તે તો સૌએ એકવાર જે દેવ સ્થાપ્યા એ સ્થાપ્યા! એક વાર ઉનાળે રતિલાલ ઘરે - વતનમાં ગયેલા.<br /> <br /> ભાઈબહેનોનાં સંતાનો માટે સગાઈની ઉતાવળ કરીને બાપાએ કેટલું નબળું સગું કરાવેલું તે વિશે એમણે બાપાને બે વાતો કહેવી હતી, પણ એની ગંધ પારખી ગયેલા બાપા બે દિવસ સુધી રતિલાલથી આઘા ને આઘા રહેલા. વાંણ ભરેલા ખાટલાઓની આડશને પેલે પાર એ ઊંધું ઘાલીને ચકરડીમાં ભીડી વીંટતા હતા. બીજીવાર ગયા ત્યારે રતિલાલે જ એમની ઉપેક્ષા કરેલી. બાપા કશી વાત કરવા ઇચ્છતા હતા ને રતિલાલની આસપાસ ફરતા હતા, પણ રતિલાલે ખબર જ નહીં પૂછેલી એટલે અકળાયેલા, છતાં જો આંખો મળે તો તક લેવા બાપા તૈયાર હતા. રતિલાલને વતનમાં ઘણી વાર અડવું લાગતું... તે દિવસે એમને એકલવાયું પણ લાગેલું. ઘર-આંગણે ચણતાં કબૂતરોમાં એક ધોળું કબૂતર આવી ચઢેલું. રતિલાલ એને જોઈ રહેલા. ક્યાંથી આવ્યું હશે? ને પેલાં ઘરગામનાં કબૂતરો, એ પાસે આવે છે કે અળગાં, આઘાંપાછાં કેમ થઈ જાય છે? એ બિચારું બધાંની સાથે ઊડતું ને પાછું આવતું... બધાંની સાથે ને સાથે હતું તોય જાણે કે અજાણ્યું… એકલું… કેમ લાગતું’તું? મોટાભાઈના આંગણામાં ઘરડો બળદ નિવૃત્તિ ભોગવતો હતો… બીજાં ઢોર ખેતરોમાં ચરવા જતાં. આંગણામાં એ એકલો બાંગડતો ને પાછો શાંત થૈને બેસી રહેતો… થોડું વાગોળતો ને અટકી જતો. બાપા સામા ઘરની ખાલી પડસાળે ખાટલે સૂનમૂન બેસી રહ્યા હતા ને રતિલાલ બસ પકડવા નીકળી ગયેલા. બાપા જરાક સળવળી, ઊઠવા જેવું કરીને પાછા બેસી રહેલા… એમના ચહેરાની ઉદાસી, ના ના માત્ર ઉદાસી જ નહીં પીડા, વેદનાભરી એકાકીતા રતિલાલને આખે રસ્તે દેખાયા કરેલી. આજે પત્ર વાંચતાં પુનઃ એ બધાં દૃશ્યો એમને ઘેરી ઊભાં. એમણે પત્ર આગળ વાંચવા માંડ્યો :<br /> <br /> ‘…જોકે હવે છેલ્લે ખુલાસા કરવાનો કશો અરથ નથી. પણ જીવને લાલચ છૂટતી નથી. તું તો મારાથી વધારે ભણેલો છે ને શેરમાં મોટો માંણસ ગણાય છે. તને બેત્રણ વાતો કહીને હળવાફૂલ થઈ જવું છે. જાણું છું કે જૂની વાતો ઉખેળતાં હળવા થવાને બદલે ભાર વધી જવાનો છે… પણ હવે આજે પેટ છૂટી વાતો લખવા બેઠો છું તો ભલેને-! તું હોશિયાર હતો એટલે તું ઘણું ભણીને મોટો માંણસ થાંય એવી મારીય મંછા હતી, પણ મારી ત્રેવડ નહોતી. સમાજનો ચંપાયેલો, દેવામાં ડૂબેલો. મેં તને ઝટપટ પી.ટી.સી.નું ભણીને માસ્તર થઈ જવાનું કહેલું એમાંય તારી બુદ્ધિનો ઘર-કુટુંબ માટે ઉપયોગ કરવાની મારી ગણતરી હતી. ન્યાતમાં દાંડિયા અને હાંડિયા બેઉને તું પોંચી વળે એમ હતો. ગામમાંય લડવાડિયા હોય ત્યારે — મોટો તો ભોળિયો, એનું કાંમ નઈ—! મને હતું કે તું જો આટલામાં જ માસ્તર થઈ જાંય તો આ પેઢીઓથી હેંડી આવતી આગેવાંની અને ભાંજગડમાં પહેલી પંગત હચવાઈ રહે… બાકી ધાર્યું ધણીનું થાય, તે થઈને જ રહ્યું. તારા મનમાં મારા કાજે થૈને એક ડંખ રઈ ગયાનું તું ફઈને કે’તો’તો. તું પેલીવાર નોકરીએ નેકળ્યો ત્યારે તને ઠેઠોઠેઠ મૂકવા આવવાનું મન હતું. ઘરમાં પૈસા નહોતા તોય ઉછીના લાવત. પણ પછી થયું કે તું તો સાબદો છે, એકલો એકલો શેરોમાં ફરનારો-ભણનારો. જાતે બધું ઊંચકીને જઈશ ને એમ પોંચી વળેશ. તને એકલો કાઢ્યો એ ભળભાંખળું હું હજી ભૂલ્યો નથી... પણ તું કશેથી પાછો નઈ પડે એની ધરપત બેઠેલી… આજેય આ મોટા-નાંનાની ચિંતા છે એટલી તારી ફકર્ય નથી થતી. માળામાંથી જે ચકલું વે’લું ઊડી જાય એ વે’લું ગોઠવાઈ જાય છે. તું નઈ માને પણ હુંય તારી જેમ આખો જન્મારો મને એકલો, કશા આધાર વનાનો નોંધારો લાગ્યો છું. મનેય ટેમે જે જોઈએ એ કદી નથી મળ્યું. વાલાંઓએ વખની વેળા આંણી હતી ને દઃખના દાડાઓમાં બધાં પોતપોતાનાં હખમાં ડૂબેલાં હતાં. મારીય આંખોમાં તારી જેમ મહુડાં જેવાં અહવાં આયાં છે ને મહીમાતાના સોગન! મારાય ધોધળે ડૂમો ને છાતીમાં ડચૂરો બાઝ્યો છે — હપરવા દાડોમાં ને પ્રસંગ ટાંણે… હાથ ટૂંકા પડ્યા ને તમને ભાઈબેનોને દુભાયેલે મોઢે ઊભેલાં જોયાં એટલી બધીવાર હુંય મૂંઝાયો છું… પણ મરદથી પોચકાં ના મુકાય રતિભૈ! હું બધું મારી હઠાવવા આકરો થૈને ઘૂરકવા માંડતો… ગુસ્સાના જોરમાં બધાં કામ થઈ રહેતાં.<br /> <br /> સૌથી વધારે દશ્મન તો તારી મરનારી બાનો થયો છું. એણે તો કાંમ કૂટવા આડે હખ ભાળ્યું જ નથી... એમાંય રાજરોગનો રંજાડ! ઓછું હોય એમ મારાં ડાકાં ને ઘૂરકિયાં! કદી પ્રેમથી એને પવાલું પાંણી પાયાનુંય પુન્ય નથી પાંમ્યો; મારી આજે જે વલે થઈ છે એમાં એના નેંહાકા નઈ હોય તોય એની કકળતી આંતઈડીનો પંછાયો હશે એમ હું માનું છું… પણ હાચું એ છે કે મેં મારા હખ માટે કાંઈ કરાવ્યું નથી... બધું સંસાર નભાવવા ખાતર. ફઈ તને શાંત પાડતાં કહે છે કે પાકતાંય લેંબોળી મેંઠી ના થઈ… તે હુંય જાણું છું… પણ ચ્યાંથી થાય? લેંબોળીનેય વરસાદનાં ઝાપટાં ટાઢવે, ભીના વાયરા ટાઢા લેપ કરે… એમ હવામાંન હારું બંધાય ત્યારે કડવી લેંબોળી જરાક મેંઠાશ પકડે… આજેય થાય છે કે તને — તમને સૌને ભેગાં કરી વાતો કરું… હસીએ ને ઘડી ભાર ઉતારીએ. પણ આ તારી ભોજાઈઓના બોલ તો તને ખબર્ય છે… જાંણે બાપના ત્યાંથી બાંધી લાઈ હોય એમ કડવાં વેણ બોલે છે. બે ટંકના રોટલા ને નાવાધોવાની સોઈ કરતાંય ઝટકા વાગે… પાંચપંદર લાખની મિલકતના ધણીની આવી વનોગત દશ્મનનીય ના થજો, ભૈ!’<br /> <br /> રતિલાલ પાછા અટક્યા.<br /> <br /> વેળા ગરમાવે ચડી ગઈ છે. રેવતીએ ઘરનો ઘણો સામાન બગીચામાં, કંપાઉન્ડમાં આડેધડ મૂકી દીધો છે. કામવાળી અને બીજા બે નોકરો ઘર-સફાઈ અને સામાન ઝાપટવામાં પડેલાં છે. આ ફેરા બધોય જૂનો સામાન કાઢી નાખવો, ભંગારમાં આપી દેવો અને રહી જાય તો બધો બાળી દેવો છે — રેવતી કહે છે, બધું ચોખ્ખું ને માફકસર જોઈએ. આ જૂનાં પેટી-પટારાં ને બડાબૂટોય ના જોઈએ. હવે જૂનાને શું છાતીએ મારવાનું છે? ગયેલાનો મોહ રાખવો એ જ ખોટું છે. સંઘર્યો સાપ કામ આવતો એ જમાનો ગયો. લીધું-દીધું ને ભૂલી ગયાં... વાત પૂરી…!<br /> <br /> રતિલાલને ક્ષણવાર પોતાનું ઘર વેરવિખેર થઈ ગયેલું લાગતાં કશીક મૂંઝવણ થઈ આવી. આજ સુધી પોતાનાં બધાં આયોજનો પાર પડ્યાં છે… એમની ગોઠવણને કોઈ આઘીપાછી કરી શકતું નહીં... ને આજે આ રેવતી…? કે પછી રહી રહીને અંદરથી ઊભા થઈ જતા બાપા — લવજી કોદર… બધાં બે દસકેથી એમને ‘ડોહા’ જ કહીને બોલાવતાં… રતિલાલને આજે એ શબ્દ કઠ્યો… અરેરે! ‘દાદા’ પણ નહીં? ગળામાં જરા ખખરી બાઝી. ખુરશી પર તડકો આવતાં પાછાં પારિજાતની છાંયામાં સર્યા. કેટલાંક ફૂલ હજી કરમાયાં નહોતાં.<br /> <br /> લવાંણિયા ડુંગરાની નેળમાં પારિજાતનું વન હતું. બાપા અને મોટાભાઈ દિવાળી પછી એની ડાળીઓ-સોટીઓ કાપીને ભારા બાંધી લાવતા. ગાલ્લાની સાદડી અને ઉરેડાં એમાંથી વણાતાં. લોક એને ‘શાળિયાં’ કહેતાં. રતિલાલ પણ ‘આ ‘શાળિયાં’ એ જ પારિજાત છે-’ એવું ઘણાં વર્ષો પછી જાણતા થયેલા. એમને થયું; પારિજાત જેવા દેવતરુને પણ નહીં જાણનારી જાડી પ્રજા વચ્ચે બાપાનો આખો જન્મારો જ પૂરો થઈ ગયો? અફસોસ… કંપાઉન્ડ વૉલ પર એક કાગડો આવી બેઠો. શ્રાદ્ધ પક્ષ પણ પૂરો થઈ ગયો છે ને આ ગિરનારી કાગડો — રતિલાલ ટીકીને જોઈ રહ્યા — જાણે કે બાપાનું બાકી તર્પણ માગવા ના આવ્યો હોય, એમ જોતો-તાકતો બેઠો છે ને જતોય નથી મારો વહાલો!<br /> <br /> રતિલાલે કાગળ આગળ વાંચવા માંડ્યો :<br /> <br /> ‘…મને બરોબર હાંભરે છે, તને કૉલેજ વખતે પૂરતા પૈસા ન’તા અપાતા. ચ્યાંયથી ના મળે ત્યારે માંણેકકાકા પાહે જતો ને એ આલતા. સગાં પાહે તો મેં ખાસ કરીને વેવાર પૂરતા માગેલા… ને દૂઝણી ભેંસો વેચીને એવાં દેવાં ભરેલાં. તું માંદો થૈને પૈસા લેવા આયેલો ને હું હાછેટ છૂટી પડેલો… તું ભાગલા પગલે પાછો વળી ગયેલો. એ ઘડીએ બઉ લાચારી હતી. મુદ્દાની વાત એટલી કે તેં છાપાં વેચીને ભણવાના પૈસા જોડ્યા તો મેંય વાંસ-પુંવાડનો વેપાર કર્યો… તને બપોરની ચા મિતરો પાહેથી મળતી, ને મારે તો એય નઈ. વાંસ-પુવાડની ટ્રક ભરાવા જતો, તો ત્યાં ફાકો ભૂંસું ખાઈને બબ્બે દંન કાડવા પડતા. પેટમાં ચૂકનું દરદ મનેય પજવતું — ઘર આખામાં પેટ દાબીને ગબડતો ને લહણ-ડુંગળી શેકી ખાઈને વાયુ ચકરી મટાડતો. ઝેર ખાવાય પૈસો ચ્યાં મળતો? પછી ખાવાની તમાકુથી એ દરદ કાબૂમાં આયેલું… પણ તમાકુએ કાયાને ઓગાળી મેલી… છેવટે એ છોડી તો આજે ડિલમાં હાંધે હાંધે વા છે ભૈ… પણ હવે તો બૌત ગઈ ને થોડી રઈ - વાળી વાત છે. આપડે ક્યા રાજાને રાવ કરવા જવાના હતા, હેં? ને રાજાય જોઈ લીધા છે… મેં તો!<br /> <br /> પણ એક વાત લખતાં લખતાં આજેય આંખો મહીમાતાનું રૂપ ધારી લ્યે છે તે વાત… થાય છે કે રેવા દઉં નઈ કેહવી... તારી હમજણમાં એ આઈ જ હશે. આપડી તો નાતરિયા ન્યાત. હું ચાળીસની જોવનાઈમાં ઘરભંગ થયો ત્યારે બેત્રણ-રંડાપો ગાળતી ને છેડાછૂટ વાળી બાઈઓનાં માગાં આયેલાં... હું ન પૂરો ઘરમાં કે પૂરો ઘરબારો... જાંણે અડધી વાટે હતો ને તારી બા એકલો કરી ગઈ. હાથે બળવાનું ને ફજેતી જેવી ખેતી હંભાળતાં હંભાળતાં ગોબરા સમાજને પોંચી વળવાનું… ઘણાંએ વણમાગી સલ્લા આલેલી : ‘લવજીભઈ, નાતરું તો કરવું પડે… ઘર ચ્યમનું નભે?’ ...પણ તારાં ભૈબુનોનાં તમારાં હૌનાં નમાયાં મુઢાં ભાળીને મેં જોવનાઈને કબજે કરેલી… હૌ હારાં વાનાં થયાં એમાં મારે ઓછું વેઠવાનું નથી આયું… તે વેઠ્યું તો તું મોટો માંણસા થયો…! પણ આજે લાગી આવે છે એ વાતનું કે મેં વેઠ્યું-વેઠવામાં કસર નઈ રાખી તોય મારું શું થયું? મને શું મળ્યું — એમ પૂછું તો તને નઈ ગમે. ને મારે કાંઈ જોઈતુંય નથી... પણ જશને માથે જૂતિયાં — વાળી કે’ત હાચી ઠરી. અરે જશની માને કૂતરાં પૈણી ગયાં… પણ લાખોના ધણીની બે ટંકના રોટલા માટેની થાળી ઓલા ઘેર ને પેલા ઘેર ઠેલાયા કરે… છીછરા પેટની, જોકે ખાનદાન વેલાની ગણીને ઓરેલી બેય વઉઓ માંણસાઈમાંથીય ગઈ? દોષ કોનો? જેવાં આપણાં નસીબ! મેંઠા વેલાનાં તુંબડામાંય કડવાશ પેઠી… ભલા ભગવાન!!<br /> <br /> ઘરડો માણસ છું તે ચિડાતોય રહું, ખોટું થતું કે બગડતું ના દેખાય એનો ટકટકારોય — તમે ના પાડેલી તોય — છૂટતો નથી. દહકેથી તું વેગળો થયો તોય તઈણે ભઈનું મેં તો હરખું ભલું ચાયું છે. ભલે મોટી વાતોના મારા અભરખા અડધી વાટે અટવાયા.<br /> <br /> બીજી એક વાત.<br /> <br /> જૂનું ઘર પાડી-ઉતારીને નવી વસાહતમાં લાવ્યાની વાત તને નથી ગમી એ હું જાણું છું. મનેય મારું કરેલું નવા જેવું ઘર પાડતાં મનમાં કળશી વલોપાત થયેલો. પણ હું તો આવનારી પેઢીના ભલામાં રાજી. નદીનાં પાંણી આંતરેવરહે ગાંમમાં પેસે... કાયમ ભો ને ભો રહે. નવી વસાહતની મોખાની જગ્યા પછી ચ્યાં મળવાની હતી? એમાંય કડાંણાનો ડેમ બંધાયા પછી મારું મન નોતું માંનતું. મોરબીનો ડેમ તૂટ્યો ને શેર જેવું શેર તણાયું તાણે આ તો મગતરા જેવડું ગાંમ… એને તણાતાં વાર થાય કાંઈ? ને મેં ગાંઠ વાળેલી. આજે ટેકરી માથે, નેર પાહે — ચાર રસ્તાની બગલમાં બધાંને વસેલાં જોઈને પેલી કશી ચિંતા નથી રઈ. જૂના ઘરઆંગણામાંના, તારી ધોરી નસ જેવા, તેં પાંણી પાઈને ઉછેરેલા લેંબડા કાપતાં-કપાવતાંય મારું કાળજું કાંપેલું… પણ પૈસાના વખા ત્યાં શું કર્યા વના ચાલે? ભઈઓ તને તારો બધો ભાગ ગણીને આલે — એવી જોગવાઈ મેં તો કરી છે… અત્યારે એમનામાં કશો કળજગ નઈ પેઠો… કાલની વાત જાંણે દુવારકાનો નાથ!<br /> <br /> છેલ્લી વાત.<br /> <br /> મારી પાટી ચોખ્ખી રાખીને જીવ્યો છું.<br /> <br /> કોઈનું ખોટું તાક્યું નથી ને ભાંજગડમાંય ન્યા-ને પક્ષે રયો છું. ન્યાતમાં ખવડાઈને હાથ ઉપર રાખ્યો છે ને સમાજમાં વેવારો હાચવીને આબરૂ કમાયો છું. વાટે જતાંને બોલાઈને ખવડાવ્યું છે. બાપદાદાનાં જમીન ઘર હાચવીને એમાં ચપટી ઉમેરણ કરી હક્યો છું. ઉજળો વસ્તાર છે… વધારે શું જોઈએ…? ઘડપણમાં જે વેઠું છું એ મારાં કરમ હશે. આ મોટો-નાંનો તો આ સમાજમાં જ સમાવેશ પામે એવા છે. તારા મોટા છોકરે મનગમતું લગન કર્યું — તેં એમાં સંમતિ આલી… જેવું ઘડતર એવું વરતવું પડે. તું હાંમે ચડીને કન્યા જોવા કૉલેજમાંથી સીધેસીધો ગયેલો ને એ વાતે હું નામક્કર ગયેલો — તને યાદ હશે? પણ, ના પાડીનેય મેં તારી મરજી વના ન’તો પઈણાયો… રેવતી તને ગમેલી… હાચું કઉં તો મને એ હમજી હકેલી… એની પાહે મને ફાવતું... એ જેટલું ઘેર રઈ એટલા દંન એને કોઈ વાતે કેવું પડ્યું નથી… પણ મને શેર નથી સદતું… ને આપણ બેને ઊભાર્યેય ના બને… ત્યાં રેવતી વઉ લાખ રૂપિયાની હોય તોય મારે તો આ લગડા તળેની લખમીજીઓને જ વેઠવાનીને? તારો ઊજળો વસ્તાર ડુંગરોમાં વાટ પાડી લેનારો છે — એટલે વધારે તો શી ચિંતા? પણ ન્યાત-સમાજ છોડીને લવજી કોદરનો છોકરો એના વસ્તારને બાર વરાવે એ ટીકાનો વિષય તો રેવાનો જ. મનેય વહમું લાગે. પણ જમાનો બદલાયો ને શેરમાં ઉછરેલાં-પાછરેલાંને અહીં વનવગડાની જાડી પરજામાં અઘરું પડે… હમજું છું. લોક તો બેઉ બાજુની કરવત છે… તો ઘણા વાયરો જોઈને ઉપણનારા છે. આ લોકો પછાત વિચારોના છે એમાં મીનમેખ નથી. જડતા ઝાઝી. જાડું ખાય જાડું પેરે ને જાડું બોલે-વરતે. તારે હરખ જોયતું હોય તો હવે આ પા લમણો ના વાળેશ… આ મલકને ભૂલવામાં જ તારી ભલાઈ છે. અહીં તો ભણેલાય જૂની પેઢીને સારી કેવડાવે એવા નખેદ છે. મને જે એક વાતે દઃખ રઈ ગયું તે એટલું કે જો તારા જીવતરનો એકાદો અવસર આ બાપદાદાના ગાંમમાં, ઘરઆંગણે ઉજવાયો હોત ને ન્યાતને એંઠો હાથ કરાવ્યો હોત તો તને અહીં મોટા-ઊજળા થવાની તક મળી હોત… ભલે તેં એવું ના ધાર્યું હોય. મારે તો હવે ન્યાત-સમાજના કશા ધખારા નથી રયા ને ટીકા કરનારાય જાણે છે કે રતિલાલે જે કહ્યું છે એ કાંઈ ખોટું નથી, ન્યાત-સમાજને ટકવું છે એટલે એ તો એને કાટલે બધાંને જોખે… આપણે તો આવનારી કાલને ભાળવી… જે થયું તે ગયું. લાંબી વાતનાં ગાલ્લાં થાય. ઓછું લખ્યું ઝાઝું કરી માંનશો... ને રતિભૈ, વખતે આ મોટા-નાંનાની ખબર્ય તો રાખજો જ… દૂરથી થાય એ ટેકો કરજો… મારો રાંમ તમને ઘણું આલશે. જીવતેજીવ ના મળીએ તો મારા ખોળિયાને ખભો આલવા આવજે… હું મશાણની આગ હુધી તારી વાટ જોતો હઈશ… એ જ લિખિતંગ લવજી કોદરના રાંમરાંમ સઈ દસ્કત પોતે…’<br /> <br /> રતિલાલ માંડ માંડ ટકી રહ્યા. આ કયા લવજી કોદર હતા? જાતને સો સો ફટકા મારવાનું મન થયું — આંખો સૂકા ખંખ કૂવા બની રહી. રતિલાલે તો જાણ્યુંય નહીં ને કંપાઉન્ડમાં વેરાયેલું ઘર પાછું સંકેલાઈ ગયું હતું. કંપાઉન્ડને ખૂણે રદ્દી કાગળ—કાપડના ડૂચા સળગતાં હતાં ને સાંજ ઘેરાતી હતી. રતિલાલ આગ તરફ વળ્યા. જાણે એમને કોઈ દોરતું ના હોય! બધું બળતું હતું. એ નીચે નમ્યા. કોઈએ પકડાવી હોય એમ એમણે સળગતી દંડી પકડી… મનોમન એ તાપણાની ગોળ ગોળ ફરતા હતા શું? ક્ષણ વાર થયું કે ના એ આગમાં લવજી કોદર નહીં, પણ રતિલાલ લવજીની કાયાને ખડકવામાં આવી છે... દંડીનો દેવતા ઢગલામાં ચાંપતાં એમનાથી બોલાઈ ગયું : ‘નાસજે પ્રાણિયા, આગ આવે…’ બધું બળીને ખાખ થઈ ગયું ત્યાં સુધી એ બેસી રહ્યા. પછી ઊઠીને બારણાં તરફ વળ્યા… બારણું જાણે જોજનો છેટું હોય એમ એ હાંફી ગયા. છેક પાસે પહોંચ્યા ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે લાઇટ ગઈ છે… એ અટક્યા... આખો કાગળ પાછો મનમાં વંચાવા લાગ્યો… એ ટીપે ટીપે ઓગળતા હોય એવું અનુભવી રહ્યા. પાછી બધે નજર કરી તો કશું જ નહોતું. બધી બાજુથી ઊતરી આવેલો અંધકાર વધુ ને વધુ ઘટ્ટ થતો જતો’તો…<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અંજલિ ખાંડવાલા/લીલો છોકરો|લીલો છોકરો]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/રાતવાસો|રાતવાસો]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AE%E0%AA%A3%E0%AA%BF%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%B9._%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%AC%E0%AA%BE%E0%AA%AA%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AB%8B_%E0%AA%9B%E0%AB%87%E0%AA%B2%E0%AB%8D%E0%AA%B2%E0%AB%8B_%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%97%E0%AA%B3&diff=111694 2026-06-10T13:35:51Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|મણિલાલ હ. પટેલ}}<br /> <br /> [[File:Manilal Patel 35.png|300px|center]]<br /> <br /> {{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}<br /> {{Heading|બાપાનો છેલ્લો કાગળ | મણિલાલ હ. પટેલ}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> બાપાનો છેલ્લો કાગળ ખોલતાં પહેલાં રતિલાલના હાથ થંભી ગયા.<br /> <br /> વાઢણાંની વેળામાં બાપાએ વૈકુંઠ વહાલું કર્યું હતું.<br /> <br /> રતિલાલને તો મોડી ખબર મળેલી; ક્રિયાપાણી પતી ગયા કેડ્યે! આમેય, છેલ્લા દાયકામાં બાપ-બેટા વચ્ચે અબોલા જ થઈ ગયેલા. એ પહેલાંય મનદુઃખ અને એકબીજાનાં અહમ્ કે કથલાં વેણ એમને મળતાં રોકતાં હતાં.<br /> <br /> સવારનો સૂરજ બગીચાની લૉન ઉપર પથરાઈ ગયો છે. જંગલી મેંદીની વાડ ફૂલીફાલી છે અને એના ઉપર ચઢેલા અજાણ્યા ફૂલવેલા હવે ઋતુ ઉલવા સાથે સુકાઈ જવા માંડ્યા હતા. સામેનાં મકાનોની ભીંતો ઉપર બાઝી ગયેલી ચોમાસું લીલ પણ હવે તો કાળી પોપડીઓ બનીને ખરવા માંડી હતી… પત્ની રેવતીએ બે દિવસથી દિવાળીની સાફસૂફી સારુ ઘર માથે લીધું છે. એથીય રતિલાલ તો ઘરબ્હારા જેવા જ થઈ ગયા છે…<br /> <br /> બનેવીએ મોકલેલો બાપાનો છેલ્લો કાગળ ફોડતાં પહેલાં પાછું રતિલાલનું મન ભરાઈ આવ્યું છે. પોતાના રૂમમાં છાનામાના જઈને આંખોમાં ભરાયેલાં આજ સુધીનાં બધાં આંસુ વહાવી દેવા એ જાણે આઘાપાછા થઈ રહ્યા. જાત ઉપર કાબૂ રાખવાનું વસમું લાગતું હોવા છતાં એ પ્રયત્ન કરતા બેસી રહ્યા. નાનકડા બંગલાના કંપાઉન્ડમાં એક તરફ ઉછેરેલા પારિજાત નીચે ખુરશીમાં કાગળ લૈને એ બેઠા છે. પોતાનાં પાર વિનાનાં કામ અને ઘણીબધી સમસ્યાઓને યાદ કરીને રતિલાલ અડગ થયા. જૂના અને પીળા પડી ગયેલા લીટીવાળા કાગળોમાં બાપાએ લાંબો પત્ર લખ્યો હતો. એંશીની વયે, ધ્રૂજતે હાથે અને ઝાંખી આંખે એમણે એવું તે શું લખવાનું હશે મને? — તે આટલું કષ્ટ કર્યું હશે? એમ વિચારતાં રતિલાલે કાગળ ખોલી, ઘોડા ઉપર સામાન માંડતા હોય એમ, મનને સાબદું કરી વાંચવા માંડ્યું :<br /> <br /> ‘સ્વસ્તી શ્રી ગામ રાજપુરા મધ્યે વસનાર ભાઈશ્રી રતિલાલજી, અખંડ સૌભાગ્યવતી રેવતી વઉ અને મોટાં થઈ ગયેલાં બાળકોને એતાન શ્રી ગામ કોથળિયાથી ચાહી કરીને યાદ કરનાર તમારા બાપા લવજી કોદરના છેલ્લવેલ્લા રાંમ રાંમ વાંચશોજી. અહીં બધાં રાજીખુશીમાં છે ત્યાં તમે સૌ મનમોજમાં હશો એવી ગોકુળનાથજીને પ્રાર્થના. દવારકાનો નાથ તમને સૌને લાંબી ઉંમર આલૅ અને તમારી કમાણીમાં બરકત નેપજે એવા મારા આશીરવાદ લેજો.<br /> <br /> કાગળ પેનનાં ઠેકાણાં નથી, આંખોમાં ઝાંખપ હોવા સાથે લખતાં લખતાં પાંણી વળે છે. ચશ્માં કાઢી કાઢીને લૂછવાનાં ને લખવાનું તે વિપત ઓછી નથી. અધૂરામાં પૂરું ધરુજતો હાથ… પણ હવે જીવતરમાં ચ્યાં ઝાઝૂ લખવા રેહવાનું છે? ગમે તે એક દનની હવાર પડશે ને હું નઈ હોઉં એ દાડાના ઊજ્યા-આથમ્યા જેટલી નક્કી વાત છે. તમને ઘણાં વરહો હુધી માંનપાંનથી કાગળ લખ્યા ને બોલાયા… આજે ‘તું’ કહીને લખવાનું છેલવારકું મન છે. અક્ષરો ને શબ્દો ગોઠવતાં કહટાવાનું થાય છે. લખવા-બોલવાનું બધું સેળભેળ થાય છે તો નભાવી લેજે. તું જાણે છે એમ હું સ્ટેટ વખતમાં ચાર ઇંગ્રેજી ભણેલો ને માસ્તરની નોકરી મળવાની હતી, ત્યાં મોટાભાઈ મરતાં મારે મારા ઘરડા બાપને હળલાકડાંમાં મદદ કરવા ખાતર બધું મેલી દેવું પડેલું. જો એમ ના થયું હોત તો તમારું ઘડતર ને સૌનો ઉછેર જુદાં હોત, તને મારા વાસ્તે જે ફરિયાદો રઈ છે એય ના હોત. પણ જિંદગીનો નકશો આપણા હાથમાં નથી હોતો, ભૈ! કાળના ગરભમાં આપણી જીવનવાટ ઉપરવાળા કોઈકે દોરેલી તીયાર હોય છે. હુંય માસ્તર થયો હોત તો નોકરી છૂટવાની ઉંમરમાં તો કેળવણી ખાતાનો કોક અમલદાર થયો હોત. પણ કરમમાં લખેલાં ડોળિયાં તે જીયાં ચ્યાંથી ખાવાનાં? પણ, રતિભૈ હાચું કઉં તો મને આ બધી વાતોનાં હૈયા બળેવણાં નથી થયાં… કાંમ કરતો ગયો, કાંમ લેતો ગયો ને જે મળ્યું તે વહેંચી ખાધું… તને એવું ચ્યમ લાગતું રહ્યું કે હું તને ફળાઉ આંબો ગણીને વેડતો રહ્યો છું - મારા મનનો આ કોયડો આ જન્મારે તો ઉકેલવાનો નથી.<br /> <br /> મેં તને મૈનાની આખરમાં કાગળો લખ્યા. પૈસા માગવામાં હું કદી તારાં બાળગોપાળની અને વેવારની વાતને ધ્યાનમાં લેવાનું ચૂકી ગયો હઈશ પણ મારે અહીં બચરવાળ ઘર ચલાવવાનું હતું ને ન્યાતમાં બંધાયેલી છાપ હાચવવા સમાજની ફકર્ય ચિંતા કરવાનાં હતાં, મારા હાથપગ બંધાયલા હતા. ઘરનો દીકરો શેરમાં કમાતો હોય ત્યારે હાથઉછીના પૈસાય લોક નથી આલતું… એટલે તારી ખેંચ જાંણ્યા કેડ્યેય હું પૈસા માગતો રહેલો. લોક ઉછીના લીધેલા તે માગવા આવે ને બીજા તારી આવક જાણીને ઉછીના હારુ વચન નાંખતા આવે… ત્યાં હું ચ્યાં જવાનો હતો? આકાશી ખેતી અને ટૂંકી જમીન; રસ્તા માથે ઘર અને મોટો વસ્તાર… હું રાતદન રઘવાયો રયો છું ને એમાંથી ચીડિયો સ્વભાવ. તને ઘણી વાર આકરાં વેણ કહીને પસ્તાયો છું, પણ તને એની ચ્યાંથી ખબર્ય? તારી બાનો મંદવાડ અને ભાઈબેનોના ખરચા… તારી સાથે કદી જીવ ઠારીને વાત થઈ હોત તો આટલો બળાપો જીવતરના આ છેડે ના રયો હોત… પણ નકશામાં વિધાત્રીએ જે દોર્યું એ ના-દોર્યું થોડું થાય છે? બધાંએ મને આકરો ગણ્યો ત્યાં હુધી તો ઠીક મારા ભૈ! પણ હું કાંઈ લાગણી વનાનો બોથડ કે જડથો તો નહોતો જ… તોય આજે જે મારી પાહે રહીને મને ખાવા-પીવાનું આપવામાં ઉપકાર હમજે છે એ તારાં ભાઈઓ-ભોજાઈઓય મને કઠોર ને ક્યારેક તો કપાતર ગણે છે... એમનું આલેલું — તુચ્છકારથી હડસેલી આલેલું — ન ભાવતું ખાવાનું ગળે ઉતારી ગયો છું, પણ બધાં મને કઠોર કહે એ નથી વેઠાતું હવે… મારું દૂઝતું રુદિયું તને ચ્યમ કરીને દાખવું? મારી આપદાઓનો કોઈ આરોવારો નથી. હવે તો દોરી તૂટે ને અંગૂઠે આગ મેલાય એ જ ઉપાય—! આ કાયામાં જીવને ભરાઈ રહેવાનું કાંઈ કારણ નથી… તોય તું આગ મૂકતી વેળા હાજર હોય — હું ચાહીને કહું છું કે તું મારું મરણ સુધારવા આવજે — તું બોલજે : ‘નાસજે પ્રાણિયા આગ આવે…’ થોડા ખુલાસા કરવા મારો જીવ કદાચ ત્યાં કશેક ઘૂમરિયાં લેતો હશે... જોજે…’<br /> <br /> રતિલાલના ગળે ડૂમો બાઝ્યો.<br /> <br /> કોઈ જોતું નહોતું... એમણે આંખો સાફ કરી ગળું ખૂંખાર્યું. વેગળા પડી ગયેલા બાપા, એમની આપદાઓ, આ કાગળમાં લખાયેલી વાતો તો શું એમણે જે બાપા જોયા હતા એ એવા એ નહોતા? અરે, એકવાર જે ધારણા બંધાઈ તે કદી ખરી-ખોટી છે એમ મૂલવાઈ પણ નહીં? — બાપા વાસ્તે તો સૌએ એકવાર જે દેવ સ્થાપ્યા એ સ્થાપ્યા! એક વાર ઉનાળે રતિલાલ ઘરે - વતનમાં ગયેલા.<br /> <br /> ભાઈબહેનોનાં સંતાનો માટે સગાઈની ઉતાવળ કરીને બાપાએ કેટલું નબળું સગું કરાવેલું તે વિશે એમણે બાપાને બે વાતો કહેવી હતી, પણ એની ગંધ પારખી ગયેલા બાપા બે દિવસ સુધી રતિલાલથી આઘા ને આઘા રહેલા. વાંણ ભરેલા ખાટલાઓની આડશને પેલે પાર એ ઊંધું ઘાલીને ચકરડીમાં ભીડી વીંટતા હતા. બીજીવાર ગયા ત્યારે રતિલાલે જ એમની ઉપેક્ષા કરેલી. બાપા કશી વાત કરવા ઇચ્છતા હતા ને રતિલાલની આસપાસ ફરતા હતા, પણ રતિલાલે ખબર જ નહીં પૂછેલી એટલે અકળાયેલા, છતાં જો આંખો મળે તો તક લેવા બાપા તૈયાર હતા. રતિલાલને વતનમાં ઘણી વાર અડવું લાગતું... તે દિવસે એમને એકલવાયું પણ લાગેલું. ઘર-આંગણે ચણતાં કબૂતરોમાં એક ધોળું કબૂતર આવી ચઢેલું. રતિલાલ એને જોઈ રહેલા. ક્યાંથી આવ્યું હશે? ને પેલાં ઘરગામનાં કબૂતરો, એ પાસે આવે છે કે અળગાં, આઘાંપાછાં કેમ થઈ જાય છે? એ બિચારું બધાંની સાથે ઊડતું ને પાછું આવતું... બધાંની સાથે ને સાથે હતું તોય જાણે કે અજાણ્યું… એકલું… કેમ લાગતું’તું? મોટાભાઈના આંગણામાં ઘરડો બળદ નિવૃત્તિ ભોગવતો હતો… બીજાં ઢોર ખેતરોમાં ચરવા જતાં. આંગણામાં એ એકલો બાંગડતો ને પાછો શાંત થૈને બેસી રહેતો… થોડું વાગોળતો ને અટકી જતો. બાપા સામા ઘરની ખાલી પડસાળે ખાટલે સૂનમૂન બેસી રહ્યા હતા ને રતિલાલ બસ પકડવા નીકળી ગયેલા. બાપા જરાક સળવળી, ઊઠવા જેવું કરીને પાછા બેસી રહેલા… એમના ચહેરાની ઉદાસી, ના ના માત્ર ઉદાસી જ નહીં પીડા, વેદનાભરી એકાકીતા રતિલાલને આખે રસ્તે દેખાયા કરેલી. આજે પત્ર વાંચતાં પુનઃ એ બધાં દૃશ્યો એમને ઘેરી ઊભાં. એમણે પત્ર આગળ વાંચવા માંડ્યો :<br /> <br /> ‘…જોકે હવે છેલ્લે ખુલાસા કરવાનો કશો અરથ નથી. પણ જીવને લાલચ છૂટતી નથી. તું તો મારાથી વધારે ભણેલો છે ને શેરમાં મોટો માંણસ ગણાય છે. તને બેત્રણ વાતો કહીને હળવાફૂલ થઈ જવું છે. જાણું છું કે જૂની વાતો ઉખેળતાં હળવા થવાને બદલે ભાર વધી જવાનો છે… પણ હવે આજે પેટ છૂટી વાતો લખવા બેઠો છું તો ભલેને-! તું હોશિયાર હતો એટલે તું ઘણું ભણીને મોટો માંણસ થાંય એવી મારીય મંછા હતી, પણ મારી ત્રેવડ નહોતી. સમાજનો ચંપાયેલો, દેવામાં ડૂબેલો. મેં તને ઝટપટ પી.ટી.સી.નું ભણીને માસ્તર થઈ જવાનું કહેલું એમાંય તારી બુદ્ધિનો ઘર-કુટુંબ માટે ઉપયોગ કરવાની મારી ગણતરી હતી. ન્યાતમાં દાંડિયા અને હાંડિયા બેઉને તું પોંચી વળે એમ હતો. ગામમાંય લડવાડિયા હોય ત્યારે — મોટો તો ભોળિયો, એનું કાંમ નઈ—! મને હતું કે તું જો આટલામાં જ માસ્તર થઈ જાંય તો આ પેઢીઓથી હેંડી આવતી આગેવાંની અને ભાંજગડમાં પહેલી પંગત હચવાઈ રહે… બાકી ધાર્યું ધણીનું થાય, તે થઈને જ રહ્યું. તારા મનમાં મારા કાજે થૈને એક ડંખ રઈ ગયાનું તું ફઈને કે’તો’તો. તું પેલીવાર નોકરીએ નેકળ્યો ત્યારે તને ઠેઠોઠેઠ મૂકવા આવવાનું મન હતું. ઘરમાં પૈસા નહોતા તોય ઉછીના લાવત. પણ પછી થયું કે તું તો સાબદો છે, એકલો એકલો શેરોમાં ફરનારો-ભણનારો. જાતે બધું ઊંચકીને જઈશ ને એમ પોંચી વળેશ. તને એકલો કાઢ્યો એ ભળભાંખળું હું હજી ભૂલ્યો નથી... પણ તું કશેથી પાછો નઈ પડે એની ધરપત બેઠેલી… આજેય આ મોટા-નાંનાની ચિંતા છે એટલી તારી ફકર્ય નથી થતી. માળામાંથી જે ચકલું વે’લું ઊડી જાય એ વે’લું ગોઠવાઈ જાય છે. તું નઈ માને પણ હુંય તારી જેમ આખો જન્મારો મને એકલો, કશા આધાર વનાનો નોંધારો લાગ્યો છું. મનેય ટેમે જે જોઈએ એ કદી નથી મળ્યું. વાલાંઓએ વખની વેળા આંણી હતી ને દઃખના દાડાઓમાં બધાં પોતપોતાનાં હખમાં ડૂબેલાં હતાં. મારીય આંખોમાં તારી જેમ મહુડાં જેવાં અહવાં આયાં છે ને મહીમાતાના સોગન! મારાય ધોધળે ડૂમો ને છાતીમાં ડચૂરો બાઝ્યો છે — હપરવા દાડોમાં ને પ્રસંગ ટાંણે… હાથ ટૂંકા પડ્યા ને તમને ભાઈબેનોને દુભાયેલે મોઢે ઊભેલાં જોયાં એટલી બધીવાર હુંય મૂંઝાયો છું… પણ મરદથી પોચકાં ના મુકાય રતિભૈ! હું બધું મારી હઠાવવા આકરો થૈને ઘૂરકવા માંડતો… ગુસ્સાના જોરમાં બધાં કામ થઈ રહેતાં.<br /> <br /> સૌથી વધારે દશ્મન તો તારી મરનારી બાનો થયો છું. એણે તો કાંમ કૂટવા આડે હખ ભાળ્યું જ નથી... એમાંય રાજરોગનો રંજાડ! ઓછું હોય એમ મારાં ડાકાં ને ઘૂરકિયાં! કદી પ્રેમથી એને પવાલું પાંણી પાયાનુંય પુન્ય નથી પાંમ્યો; મારી આજે જે વલે થઈ છે એમાં એના નેંહાકા નઈ હોય તોય એની કકળતી આંતઈડીનો પંછાયો હશે એમ હું માનું છું… પણ હાચું એ છે કે મેં મારા હખ માટે કાંઈ કરાવ્યું નથી... બધું સંસાર નભાવવા ખાતર. ફઈ તને શાંત પાડતાં કહે છે કે પાકતાંય લેંબોળી મેંઠી ના થઈ… તે હુંય જાણું છું… પણ ચ્યાંથી થાય? લેંબોળીનેય વરસાદનાં ઝાપટાં ટાઢવે, ભીના વાયરા ટાઢા લેપ કરે… એમ હવામાંન હારું બંધાય ત્યારે કડવી લેંબોળી જરાક મેંઠાશ પકડે… આજેય થાય છે કે તને — તમને સૌને ભેગાં કરી વાતો કરું… હસીએ ને ઘડી ભાર ઉતારીએ. પણ આ તારી ભોજાઈઓના બોલ તો તને ખબર્ય છે… જાંણે બાપના ત્યાંથી બાંધી લાઈ હોય એમ કડવાં વેણ બોલે છે. બે ટંકના રોટલા ને નાવાધોવાની સોઈ કરતાંય ઝટકા વાગે… પાંચપંદર લાખની મિલકતના ધણીની આવી વનોગત દશ્મનનીય ના થજો, ભૈ!’<br /> <br /> રતિલાલ પાછા અટક્યા.<br /> <br /> વેળા ગરમાવે ચડી ગઈ છે. રેવતીએ ઘરનો ઘણો સામાન બગીચામાં, કંપાઉન્ડમાં આડેધડ મૂકી દીધો છે. કામવાળી અને બીજા બે નોકરો ઘર-સફાઈ અને સામાન ઝાપટવામાં પડેલાં છે. આ ફેરા બધોય જૂનો સામાન કાઢી નાખવો, ભંગારમાં આપી દેવો અને રહી જાય તો બધો બાળી દેવો છે — રેવતી કહે છે, બધું ચોખ્ખું ને માફકસર જોઈએ. આ જૂનાં પેટી-પટારાં ને બડાબૂટોય ના જોઈએ. હવે જૂનાને શું છાતીએ મારવાનું છે? ગયેલાનો મોહ રાખવો એ જ ખોટું છે. સંઘર્યો સાપ કામ આવતો એ જમાનો ગયો. લીધું-દીધું ને ભૂલી ગયાં... વાત પૂરી…!<br /> <br /> રતિલાલને ક્ષણવાર પોતાનું ઘર વેરવિખેર થઈ ગયેલું લાગતાં કશીક મૂંઝવણ થઈ આવી. આજ સુધી પોતાનાં બધાં આયોજનો પાર પડ્યાં છે… એમની ગોઠવણને કોઈ આઘીપાછી કરી શકતું નહીં... ને આજે આ રેવતી…? કે પછી રહી રહીને અંદરથી ઊભા થઈ જતા બાપા — લવજી કોદર… બધાં બે દસકેથી એમને ‘ડોહા’ જ કહીને બોલાવતાં… રતિલાલને આજે એ શબ્દ કઠ્યો… અરેરે! ‘દાદા’ પણ નહીં? ગળામાં જરા ખખરી બાઝી. ખુરશી પર તડકો આવતાં પાછાં પારિજાતની છાંયામાં સર્યા. કેટલાંક ફૂલ હજી કરમાયાં નહોતાં.<br /> <br /> લવાંણિયા ડુંગરાની નેળમાં પારિજાતનું વન હતું. બાપા અને મોટાભાઈ દિવાળી પછી એની ડાળીઓ-સોટીઓ કાપીને ભારા બાંધી લાવતા. ગાલ્લાની સાદડી અને ઉરેડાં એમાંથી વણાતાં. લોક એને ‘શાળિયાં’ કહેતાં. રતિલાલ પણ ‘આ ‘શાળિયાં’ એ જ પારિજાત છે-’ એવું ઘણાં વર્ષો પછી જાણતા થયેલા. એમને થયું; પારિજાત જેવા દેવતરુને પણ નહીં જાણનારી જાડી પ્રજા વચ્ચે બાપાનો આખો જન્મારો જ પૂરો થઈ ગયો? અફસોસ… કંપાઉન્ડ વૉલ પર એક કાગડો આવી બેઠો. શ્રાદ્ધ પક્ષ પણ પૂરો થઈ ગયો છે ને આ ગિરનારી કાગડો — રતિલાલ ટીકીને જોઈ રહ્યા — જાણે કે બાપાનું બાકી તર્પણ માગવા ના આવ્યો હોય, એમ જોતો-તાકતો બેઠો છે ને જતોય નથી મારો વહાલો!<br /> <br /> રતિલાલે કાગળ આગળ વાંચવા માંડ્યો :<br /> <br /> ‘… મને બરોબર હાંભરે છે, તને કૉલેજ વખતે પૂરતા પૈસા ન’તા અપાતા. ચ્યાંયથી ના મળે ત્યારે માંણેકકાકા પાહે જતો ને એ આલતા. સગાં પાહે તો મેં ખાસ કરીને વેવાર પૂરતા માગેલા… ને દૂઝણી ભેંસો વેચીને એવાં દેવાં ભરેલાં. તું માંદો થૈને પૈસા લેવા આયેલો ને હું હાછેટ છૂટી પડેલો… તું ભાગલા પગલે પાછો વળી ગયેલો. એ ઘડીએ બઉ લાચારી હતી. મુદ્દાની વાત એટલી કે તેં છાપાં વેચીને ભણવાના પૈસા જોડ્યા તો મેંય વાંસ-પુંવાડનો વેપાર કર્યો… તને બપોરની ચા મિતરો પાહેથી મળતી, ને મારે તો એય નઈ. વાંસ-પુવાડની ટ્રક ભરાવા જતો, તો ત્યાં ફાકો ભૂંસું ખાઈને બબ્બે દંન કાડવા પડતા. પેટમાં ચૂકનું દરદ મનેય પજવતું — ઘર આખામાં પેટ દાબીને ગબડતો ને લહણ-ડુંગળી શેકી ખાઈને વાયુ ચકરી મટાડતો. ઝેર ખાવાય પૈસો ચ્યાં મળતો? પછી ખાવાની તમાકુથી એ દરદ કાબૂમાં આયેલું… પણ તમાકુએ કાયાને ઓગાળી મેલી… છેવટે એ છોડી તો આજે ડિલમાં હાંધે હાંધે વા છે ભૈ… પણ હવે તો બૌત ગઈ ને થોડી રઈ - વાળી વાત છે. આપડે ક્યા રાજાને રાવ કરવા જવાના હતા, હેં? ને રાજાય જોઈ લીધા છે… મેં તો!<br /> <br /> પણ એક વાત લખતાં લખતાં આજેય આંખો મહીમાતાનું રૂપ ધારી લ્યે છે તે વાત… થાય છે કે રેવા દઉં નઈ કેહવી... તારી હમજણમાં એ આઈ જ હશે. આપડી તો નાતરિયા ન્યાત. હું ચાળીસની જોવનાઈમાં ઘરભંગ થયો ત્યારે બેત્રણ-રંડાપો ગાળતી ને છેડાછૂટ વાળી બાઈઓનાં માગાં આયેલાં. હું ન પૂરો ઘરમાં કે પૂરો ઘરબારો... જાંણે અડધી વાટે હતો ને તારી બા એકલો કરી ગઈ. હાથે બળવાનું ને ફજેતી જેવી ખેતી હંભાળતાં હંભાળતાં ગોબરા સમાજને પોંચી વળવાનું… ઘણાંએ વણમાગી સલ્લા આલેલી : ‘લવજીભઈ, નાતરું તો કરવું પડે… ઘર ચ્યમનું નભે…?’ ...પણ તારાં ભૈબુનોનાં —તમારાં હૌનાં નમાયાં મુઢાં ભાળીને મેં જોવનાઈને કબજે કરેલી… હૌ હારાં વાનાં થયાં એમાં મારે ઓછું વેઠવાનું નથી આયું… તેં વેઠ્યું તો તું મોટો માંણસા થયો…! પણ આજે લાગી આવે છે એ વાતનું કે મેં વેઠ્યું-વેઠવામાં કસર નઈ રાખી તોય મારું શું થયું? મને શું મળ્યું — એમ પૂછું તો તને નઈ ગમે. ને મારે કાંઈ જોઈતુંય નથી... પણ જશને માથે જૂતિયાં — વાળી કે’ત હાચી ઠરી. અરે જશની માને કૂતરાં પૈણી ગયાં… પણ લાખોના ધણીની બે ટંકના રોટલા માટેની થાળી ઓલા ઘેર ને પેલા ઘેર ઠેલાયા કરે… છીછરા પેટની, જોકે ખાનદાન વેલાની ગણીને ઓરેલી બેય વઉઓ માણસાઈમાંથીય ગઈ —? દોષ કોનો? જેવાં આપણાં નસીબ! મેંઠા વેલાનાં તુંબડાંમાંય કડવાશ પેઠી… ભલા ભગવાન!!<br /> <br /> ‘ઘરડો માણસ છું તે ચિડાતોય રહું, ખોટું થતું કે બગડતું ના દેખાય એનો ટકટકારોય — તમે ના પાડેલી તોય — છૂટતો નથી. દહેકથી તું વેગળો થયો તોય તઈણે ભઈનું મેં તો હરખું ભલું ચાયું છે. ભલે મોટી વાતોના મારા અભરખા અડધી વાટે અટવાયા.<br /> <br /> ‘બીજી એક વાત —<br /> <br /> ‘જૂનું ઘર પાડી-ઉતારીને નવી વસાહતમાં લાવ્યાની વાત તને નથી ગમી એ હું જાણું છું. મનેય મારું કરેલું નવા જેવું ઘર પાડતાં મનમાં કળશી વલોપાત થયેલો. પણ હું તો આવનારી પેઢીના ભલામાં રાજી. નદીનાં પાણી આંતરેવરહે ગાંમમાં પેસે. કાયમ ભો ને ભો રહે. નવી વસાહતની મોખાની જગ્યા પછી ચ્યાં મળવાની હતી? એમાંય કડાંણાનો ડૅમ બંધાયા પછી મારું મન નોતું માંનતું. મોરબીનો ડૅમ તૂટ્યો ને શેર જેવું શેર તણાયું તાણે આ તો મગતરા જેવડું ગાંમ…એને તણાતાં વાર થાય કાંઈ…? ને મેં ગાંઠ વાળેલી. આજે ટેકરી માથે, નેર પાહે — ચાર રસ્તાની બગલમાં બધાંને વસેલાં જોઈને પેલી કશી ચિંતા નથી રઈ. જૂના ઘરઆંગણામાંના, તારી ધોરી નસ જેવા, તેં પાંણી પાઈને ઉછેરેલા લેંબડા કાપતાં-કપાવતાંય મારું કાળજું કાંપેલું… પણ પૈસાના વખા ત્યાં શું કર્યા વના ચાલે? ભઈઓ તને તારો બધો ભાગ ગણીને આલે — એવી જોગવાઈ મેં તો કરી છે… અત્યારે એમનામાં કશ્શો કળજગ નઈ પેઠો… કાલની વાત જાંણે દુવારકાનો નાથ!<br /> <br /> ‘છેલ્લી વાત.<br /> <br /> ‘મારી પાટી ચોખ્ખી રાખીને જીવ્યો છું. કોઈનું ખોટું તાક્યું નથી ને ભાંજગડમાંય ન્યા-ને પક્ષે રયો છું. ન્યાતમાં ખવડાઈને હાથ ઉપર રાખ્યો છે. ને સમાજમાં વેવારો હાચવીને આબરૂ કમાયો છું. વાટે જતાંને બોલાઈને ખવડાવ્યું છે. બાપદાદાનાં જમીન ઘર હાચવીને એમાં ચપટી ઉમેરણ કરી હક્યો છું. ઊજળો વસ્તાર છે… વધારે શું જોઈએ…? ઘડપણમાં જે વેઠું છું, એ મારાં કરમ હશે. આ મોટો-નાનો તો આ સમાજમાં જ સમાવેશ પામે એવા છે. તારા મોટા છોકરે મનગમતું લગન કર્યું. તેં એમાં સંમતિ આલી… જેવું ઘડતર એવું વરતવું પડે. તું હાંમે ચડીને કન્યા જોવા કૉલેજમાંથી સીધેસીધો ગયેલો ને એ વાતે હું નામક્કર ગયેલો — તને યાદ હશે? પણ, ના પાડીનેય મેં તારી મરજી વના ન’તો પઈણાયો… રેવતી તને ગમેલી… હાચું કઉં તો મને એ હમજી હકેલી… એની પાહે મને ફાવતું. એ જેટલું ઘેર રઈ એટલા દંન એને કોઈ વાતે કેવું પડ્યું નથી… પણ મને શેર નથી સદતું… ને આપણ બેને ઊભા રયેય ના બને… ત્યાં રેવતી વઉ લાખ રૂપિયાની હોય તોય મારે તો આ લગડા તળેની લખમીજીઓને જ વેઠવાનીને? તારો ઊજળો વસ્તાર ડુંગરોમાં વાટ પાડી લેનારો છે — એટલે વધારે તો શી ચિંતા? પણ ન્યાત-સમાજ છોડીને લવજી કોદરનો છોકરો એના વસ્તારને બાર વરાવે એ ટીકાનો વિષય તો રેવાનો જ.<br /> <br /> મનેય વહમું લાગે. પણ જમાનો બદલાયો ને શેરમાં ઊછરેલાં-પાછરેલાંને અહીં વનવગડાની જાડી પરજામાં હઘરું પડે… હમજું છું. લોક તો બે બાજુની કરવત છે… તો ઘણા વાયરો જોઈને ઊપણનારા છે. આ લોકો પછાત વિચારોના છે એમાં મીનમેખ નથી. જડતા ઝાઝી. જાડું ખાય, જાડું પેરે ને જાડું બોલે-વરતે. તારે હખ જોયતું હોય તો હવે આ પા લમણો ના વાળેશ… આ મલકને ભૂલવામાં જ તારી ભલાઈ છે. અહીં તો ભણેલાય જૂની પેઢીને સારી કેવડાવે એવા નખેદ છે. મને જે એક વાતે દ:ખ રઈ ગયું તે એટલું કે જો તારા જીવતરનો એકાદો અવસર આ બાપદાદાના ગાંમમાં, ઘરઆંગણે ઊજવાયો હોત ને ન્યાતને એંઠો હાથ કરાવ્યો હોત તો તને અહીં મોટા-ઊજળા થવાની તક મળી હોત… ભલે તેં એવું ના ધાર્યું હોય. મારે તો હવે ન્યાત-સમાજના કશા ધખારા નથી રયા ને ટીકા કરનારાય જાણે છે કે રતિલાલે જે કહ્યું છે એ કાંઈ ખોટું નથી, ન્યાત સમાજને ટકવું છે એટલે એ તો એને કાટલે બધાંને જોખે… આપણે તો આવનારી કાલને ભાળવી… જે થયું તે ગયું.<br /> <br /> લાંબી વાતનાં ગાલ્લાં થાય. ઓછું લખ્યું ઝાઝું કરી માંનશો. ને રતિભૈ, વખતે આ મોટા-નાનાની ખબર્ય તો રાખજો જ… દૂરથી થાય એ ટેકો કરજો… મારો રાંમ તમને ઘણું આલશે.<br /> <br /> જીવતેજીવ ના મળીએ તો મારા ખોળિયાને ખભો આલવા આવજે… હું મશાણની આગ હુધી તારી વાટ જોતો હઈશ…<br /> <br /> ‘એ જ લિખિતંગ લવજી કોદરના રાંમ. રાંમ સઈ, દસ્કત પોતે…’<br /> <br /> રતિલાલ માંડ માંડ ટકી રહ્યા. આ કયા લવજી કોદર હતા? જાતને સો સો ફટકા મારવાનું મન થયું. આંખો સુક્કા ખંખ કૂવા બની રહી. રતિલાલે તો જાણ્યુંય નહીં ને કંપાઉન્ડમાં વેરાયેલું ઘર પાછું સંકેલાઈ ગયું હતું. કંપાઉન્ડને ખૂણે રદ્દી કાગળ — કાપડના ડૂચા સળગતા હતા ને સાંજ ઘેરાતી હતી. રતિલાલ આગ તરફ વળ્યા. જાણે એમને કોઈ દોરતું ના હોય! બધું બળતું હતું. એ નીચે નમ્યા. કોઈએ પકડાવી હોય એમ એમણે સળગતી દંડી પકડી… મનોમન એ તાપણાની ગોળ ગોળ ફરતા હતા શું…? ક્ષણ વાર થયું કે ના, એ આગમાં લવજી કોદર નહીં, પણ રતિલાલ લવજીની કાયાને ખડકવામાં આવી છે. દંડીનો દેવતા ઢગલામાં ચાંપતાં એમનાથી બોલાઈ ગયું: ‘નાસજે પ્રાણિયા, આગ આવે…’ બધું બળીને ખાખ થઈ ગયું, ત્યાં સુધી એ બેસી રહ્યા. પછી ઊઠીને બારણાં તરફ વળ્યા… બારણું જાણે જોજનો છેટું હોય એમ એ હાંકી ગયા. છેક પાસે પહોંચ્યા, ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે લાઇટ ગઈ છે… એ અટક્યા. આખો કાગળ પાછો મનમાં વંચાવા લાગ્યો… એ ટીપે ટીપે ઓગળતા હોય એવું અનુભવી રહ્યા… પાછી બધે નજર કરી તો કશું જ નહોતું. બધી બાજુથી ઊતરી આવેલો અંધકાર વધુ ને વધુ ઘટ્ટ થતો જતો’તો…<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અંજલિ ખાંડવાલા/લીલો છોકરો|લીલો છોકરો]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/રાતવાસો|રાતવાસો]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AE%E0%AA%A3%E0%AA%BF%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%B9._%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%AC%E0%AA%BE%E0%AA%AA%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AB%8B_%E0%AA%9B%E0%AB%87%E0%AA%B2%E0%AB%8D%E0%AA%B2%E0%AB%8B_%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%97%E0%AA%B3&diff=111685 2026-06-10T06:40:34Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|મણિલાલ હ. પટેલ}}<br /> <br /> [[File:Manilal Patel 35.png|300px|center]]<br /> <br /> {{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}<br /> {{Heading|બાપાનો છેલ્લો કાગળ | મણિલાલ હ. પટેલ}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> બાપાનો છેલ્લો કાગળ ખોલતાં પહેલાં રતિલાલના હાથ થંભી ગયા.<br /> <br /> વાઢણાંની વેળામાં બાપાએ વૈકુંઠ વહાલું કર્યું હતું.<br /> <br /> રતિલાલને તો મોડી ખબર મળેલી; ક્રિયાપાણી પતી ગયા કેડ્યે! આમેય, છેલ્લા દાયકામાં બાપ-બેટા વચ્ચે અબોલા જ થઈ ગયેલા. એ પહેલાંય મનદુઃખ અને એકબીજાનાં અહમ્ કે કથલાં વેણ એમને મળતાં રોકતાં હતાં.<br /> <br /> સવારનો સૂરજ બગીચાની લૉન ઉપર પથરાઈ ગયો છે. જંગલી મેંદીની વાડ ફૂલીફાલી છે અને એના ઉપર ચઢેલા અજાણ્યા ફૂલવેલા હવે ઋતુ ઉલવા સાથે સુકાઈ જવા માંડ્યા હતા. સામેનાં મકાનોની ભીંતો ઉપર બાઝી ગયેલી ચોમાસું લીલ પણ હવે તો કાળી પોપડીઓ બનીને ખરવા માંડી હતી… પત્ની રેવતીએ બે દિવસથી દિવાળીની સાફસૂફી સારુ ઘર માથે લીધું છે. એથીય રતિલાલ તો ઘરબ્હારા જેવા જ થઈ ગયા છે…<br /> <br /> બનેવીએ મોકલેલો બાપાનો છેલ્લો કાગળ ફોડતાં પહેલાં પાછું રતિલાલનું મન ભરાઈ આવ્યું છે. પોતાના રૂમમાં છાનામાના જઈને આંખોમાં ભરાયેલાં આજ સુધીનાં બધાં આંસુ વહાવી દેવા એ જાણે આઘાપાછા થઈ રહ્યા. જાત ઉપર કાબૂ રાખવાનું વસમું લાગતું હોવા છતાં એ પ્રયત્ન કરતા બેસી રહ્યા. નાનકડા બંગલાના કંપાઉન્ડમાં એક તરફ ઉછેરેલા પારિજાત નીચે ખુરશીમાં કાગળ લૈને એ બેઠા છે. પોતાનાં પાર વિનાનાં કામ અને ઘણીબધી સમસ્યાઓને યાદ કરીને રતિલાલ અડગ થયા. જૂના અને પીળા પડી ગયેલા લીટીવાળા કાગળોમાં બાપાએ લાંબો પત્ર લખ્યો હતો. એંશીની વયે, ધ્રૂજતે હાથે અને ઝાંખી આંખે એમણે એવું તે શું લખવાનું હશે મને? — તે આટલું કષ્ટ કર્યું હશે? એમ વિચારતાં રતિલાલે કાગળ ખોલી, ઘોડા ઉપર સામાન માંડતા હોય એમ, મનને સાબદું કરી વાંચવા માંડ્યું :<br /> <br /> ‘સ્વસ્તી શ્રી ગામ રાજપુરા મધ્યે વસનાર ભાઈશ્રી રતિલાલજી, અખંડ સૌભાગ્યવતી રેવતી વઉ અને મોટાં થઈ ગયેલાં બાળકોને એતાન શ્રી ગામ કોથળિયાથી ચાહી કરીને યાદ કરનાર તમારા બાપા લવજી કોદરના છેલ્લવેલ્લા રાંમ રાંમ વાંચશોજી. અહીં બધાં રાજીખુશીમાં છે ત્યાં તમે સૌ મનમોજમાં હશો એવી ગોકુળનાથજીને પ્રાર્થના. દવારકાનો નાથ તમને સૌને લાંબી ઉંમર આલૅ અને તમારી કમાણીમાં બરકત નેપજે એવા મારા આશીરવાદ લેજો.<br /> <br /> કાગળ પેનનાં ઠેકાણાં નથી, આંખોમાં ઝાંખપ હોવા સાથે લખતાં લખતાં પાંણી વળે છે. ચશ્માં કાઢી કાઢીને લૂછવાનાં ને લખવાનું તે વિપત ઓછી નથી. અધૂરામાં પૂરું ધરુજતો હાથ… પણ હવે જીવતરમાં ચ્યાં ઝાઝૂ લખવા રેહવાનું છે? ગમે તે એક દનની હવાર પડશે ને હું નઈ હોઉં એ દાડાના ઊજ્યા-આથમ્યા જેટલી નક્કી વાત છે. તમને ઘણાં વરહો હુધી માંનપાંનથી કાગળ લખ્યા ને બોલાયા… આજે ‘તું’ કહીને લખવાનું છેલવારકું મન છે. અક્ષરો ને શબ્દો ગોઠવતાં કહટાવાનું થાય છે. લખવા-બોલવાનું બધું સેળભેળ થાય છે તો નભાવી લેજે. તું જાણે છે એમ હું સ્ટેટ વખતમાં ચાર ઇંગ્રેજી ભણેલો ને માસ્તરની નોકરી મળવાની હતી, ત્યાં મોટાભાઈ મરતાં મારે મારા ઘરડા બાપને હળલાકડાંમાં મદદ કરવા ખાતર બધું મેલી દેવું પડેલું. જો એમ ના થયું હોત તો તમારું ઘડતર ને સૌનો ઉછેર જુદાં હોત, તને મારા વાસ્તે જે ફરિયાદો રઈ છે એય ના હોત. પણ જિંદગીનો નકશો આપણા હાથમાં નથી હોતો, ભૈ! કાળના ગરભમાં આપણી જીવનવાટ ઉપરવાળા કોઈકે દોરેલી તીયાર હોય છે. હુંય માસ્તર થયો હોત તો નોકરી છૂટવાની ઉંમરમાં તો કેળવણી ખાતાનો કોક અમલદાર થયો હોત. પણ કરમમાં લખેલાં ડોળિયાં તે જીયાં ચ્યાંથી ખાવાનાં? પણ, રતિભૈ હાચું કઉં તો મને આ બધી વાતોનાં હૈયા બળેવણાં નથી થયાં… કાંમ કરતો ગયો, કાંમ લેતો ગયો ને જે મળ્યું તે વહેંચી ખાધું… તને એવું ચ્યમ લાગતું રહ્યું કે હું તને ફળાઉ આંબો ગણીને વેડતો રહ્યો છું - મારા મનનો આ કોયડો આ જન્મારે તો ઉકેલવાનો નથી.<br /> <br /> મેં તને મૈનાની આખરમાં કાગળો લખ્યા. પૈસા માગવામાં હું કદી તારાં બાળગોપાળની અને વેવારની વાતને ધ્યાનમાં લેવાનું ચૂકી ગયો હઈશ પણ મારે અહીં બચરવાળ ઘર ચલાવવાનું હતું ને ન્યાતમાં બંધાયેલી છાપ હાચવવા સમાજની ફકર્ય ચિંતા કરવાનાં હતાં, મારા હાથપગ બંધાયલા હતા. ઘરનો દીકરો શેરમાં કમાતો હોય ત્યારે હાથઉછીના પૈસાય લોક નથી આલતું… એટલે તારી ખેંચ જાંણ્યા કેડ્યેય હું પૈસા માગતો રહેલો. લોક ઉછીના લીધેલા તે માગવા આવે ને બીજા તારી આવક જાણીને ઉછીના હારુ વચન નાંખતા આવે… ત્યાં હું ચ્યાં જવાનો હતો? આકાશી ખેતી અને ટૂંકી જમીન; રસ્તા માથે ઘર અને મોટો વસ્તાર… હું રાતદન રઘવાયો રયો છું ને એમાંથી ચીડિયો સ્વભાવ. તને ઘણી વાર આકરાં વેણ કહીને પસ્તાયો છું, પણ તને એની ચ્યાંથી ખબર્ય? તારી બાનો મંદવાડ અને ભાઈબેનોના ખરચા… તારી સાથે કદી જીવ ઠારીને વાત થઈ હોત તો આટલો બળાપો જીવતરના આ છેડે ના રયો હોત… પણ નકશામાં વિધાત્રીએ જે દોર્યું એ ના-દોર્યું થોડું થાય છે? બધાંએ મને આકરો ગણ્યો ત્યાં હુધી તો ઠીક મારા ભૈ! પણ હું કાંઈ લાગણી વનાનો બોથડ કે જડથો તો નહોતો જ… તોય આજે જે મારી પાહે રહીને મને ખાવા-પીવાનું આપવામાં ઉપકાર હમજે છે એ તારાં ભાઈઓ-ભોજાઈઓય મને કઠોર ને ક્યારેક તો કપાતર ગણે છે... એમનું આલેલું — તુચ્છકારથી હડસેલી આલેલું — ન ભાવતું ખાવાનું ગળે ઉતારી ગયો છું, પણ બધાં મને કઠોર કહે એ નથી વેઠાતું હવે… મારું દૂઝતું રુદિયું તને ચ્યમ કરીને દાખવું? મારી આપદાઓનો કોઈ આરોવારો નથી. હવે તો દોરી તૂટે ને અંગૂઠે આગ મેલાય એ જ ઉપાય—! આ કાયામાં જીવને ભરાઈ રહેવાનું કાંઈ કારણ નથી… તોય તું આગ મૂકતી વેળા હાજર હોય — હું ચાહીને કહું છું કે તું મારું મરણ સુધારવા આવજે — તું બોલજે : ‘નાસજે પ્રાણિયા આગ આવે…’ થોડા ખુલાસા કરવા મારો જીવ કદાચ ત્યાં કશેક ઘૂમરિયાં લેતો હશે... જોજે…’<br /> <br /> રતિલાલના ગળે ડૂમો બાઝ્યો.<br /> <br /> કોઈ જોતું નહોતું... એમણે આંખો સાફ કરી ગળું ખૂંખાર્યું. વેગળા પડી ગયેલા બાપા, એમની આપદાઓ, આ કાગળમાં લખાયેલી વાતો તો શું એમણે જે બાપા જોયા હતા એ એવા એ નહોતા? અરે, એકવાર જે ધારણા બંધાઈ તે કદી ખરી-ખોટી છે એમ મૂલવાઈ પણ નહીં? — બાપા વાસ્તે તો સૌએ એકવાર જે દેવ સ્થાપ્યા એ સ્થાપ્યા! એક વાર ઉનાળે રતિલાલ ઘરે - વતનમાં ગયેલા.<br /> <br /> ભાઈબહેનોનાં સંતાનો માટે સગાઈની ઉતાવળ કરીને બાપાએ કેટલું નબળું સગું કરાવેલું તે વિશે એમણે બાપાને બે વાતો કહેવી હતી, પણ એની ગંધ પારખી ગયેલા બાપા બે દિવસ સુધી રતિલાલથી આઘા ને આઘા રહેલા. વાંણ ભરેલા ખાટલાઓની આડશને પેલે પાર એ ઊંધું ઘાલીને ચકરડીમાં ભીડી વીંટતા હતા. બીજીવાર ગયા ત્યારે રતિલાલે જ એમની ઉપેક્ષા કરેલી. બાપા કશી વાત કરવા ઇચ્છતા હતા ને રતિલાલની આસપાસ ફરતા હતા, પણ રતિલાલે ખબર જ નહીં પૂછેલી એટલે અકળાયેલા, છતાં જો આંખો મળે તો તક લેવા બાપા તૈયાર હતા. રતિલાલને વતનમાં ઘણી વાર અડવું લાગતું... તે દિવસે એમને એકલવાયું પણ લાગેલું. ઘર-આંગણે ચણતાં કબૂતરોમાં એક ધોળું કબૂતર આવી ચઢેલું. રતિલાલ એને જોઈ રહેલા. ક્યાંથી આવ્યું હશે? ને પેલાં ઘરગામનાં કબૂતરો, એ પાસે આવે છે કે અળગાં, આઘાંપાછાં કેમ થઈ જાય છે? એ બિચારું બધાંની સાથે ઊડતું ને પાછું આવતું... બધાંની સાથે ને સાથે હતું તોય જાણે કે અજાણ્યું… એકલું… કેમ લાગતું’તું? મોટાભાઈના આંગણામાં ઘરડો બળદ નિવૃત્તિ ભોગવતો હતો… બીજાં ઢોર ખેતરોમાં ચરવા જતાં. આંગણામાં એ એકલો બાંગડતો ને પાછો શાંત થૈને બેસી રહેતો… થોડું વાગોળતો ને અટકી જતો. બાપા સામા ઘરની ખાલી પડસાળે ખાટલે સૂનમૂન બેસી રહ્યા હતા ને રતિલાલ બસ પકડવા નીકળી ગયેલા. બાપા જરાક સળવળી, ઊઠવા જેવું કરીને પાછા બેસી રહેલા… એમના ચહેરાની ઉદાસી, ના ના માત્ર ઉદાસી જ નહીં પીડા, વેદનાભરી એકાકીતા રતિલાલને આખે રસ્તે દેખાયા કરેલી. આજે પત્ર વાંચતાં પુનઃ એ બધાં દૃશ્યો એમને ઘેરી ઊભાં. એમણે પત્ર આગળ વાંચવા માંડ્યો :<br /> <br /> ‘…જોકે હવે છેલ્લે ખુલાસા કરવાનો કશો અરથ નથી. પણ જીવને લાલચ છૂટતી નથી. તું તો મારાથી વધારે ભણેલો છે ને શેરમાં મોટો માંણસ ગણાય છે. તને બેત્રણ વાતો કહીને હળવાફૂલ થઈ જવું છે. જાણું છું કે જૂની વાતો ઉખેળતાં હળવા થવાને બદલે ભાર વધી જવાનો છે… પણ હવે આજે પેટ છૂટી વાતો લખવા બેઠો છું તો ભલેને-! તું હોશિયાર હતો એટલે તું ઘણું ભણીને મોટો માંણસ થાંય એવી મારીય મંછા હતી, પણ મારી ત્રેવડ નહોતી. સમાજનો ચંપાયેલો, દેવામાં ડૂબેલો. મેં તને ઝટપટ પી.ટી.સી.નું ભણીને માસ્તર થઈ જવાનું કહેલું એમાંય તારી બુદ્ધિનો ઘર-કુટુંબ માટે ઉપયોગ કરવાની મારી ગણતરી હતી. ન્યાતમાં દાંડિયા અને હાંડિયા બેઉને તું પોંચી વળે એમ હતો. ગામમાંય લડવાડિયા હોય ત્યારે — મોટો તો ભોળિયો, એનું કાંમ નઈ—! મને હતું કે તું જો આટલામાં જ માસ્તર થઈ જાંય તો આ પેઢીઓથી હેંડી આવતી આગેવાંની અને ભાંજગડમાં પહેલી પંગત હચવાઈ રહે… બાકી ધાર્યું ધણીનું થાય, તે થઈને જ રહ્યું. તારા મનમાં મારા કાજે થૈને એક ડંખ રઈ ગયાનું તું ફઈને કે’તો’તો. તું પેલીવાર નોકરીએ નેકળ્યો ત્યારે તને ઠેઠોઠેઠ મૂકવા આવવાનું મન હતું. ઘરમાં પૈસા નહોતા તોય ઉછીના લાવત. પણ પછી થયું કે તું તો સાબદો છે, એકલો એકલો શેરોમાં ફરનારો-ભણનારો. જાતે બધું ઊંચકીને જઈશ ને એમ પોંચી વળેશ. તને એકલો કાઢ્યો એ ભળભાંખળું હું હજી ભૂલ્યો નથી... પણ તું કશેથી પાછો નઈ પડે એની ધરપત બેઠેલી… આજેય આ મોટા-નાંનાની ચિંતા છે એટલી તારી ફકર્ય નથી થતી. માળામાંથી જે ચકલું વે’લું ઊડી જાય એ વે’લું ગોઠવાઈ જાય છે. તું નઈ માને પણ હુંય તારી જેમ આખો જન્મારો મને એકલો, કશા આધાર વનાનો નોંધારો લાગ્યો છું. મનેય ટેમે જે જોઈએ એ કદી નથી મળ્યું. વાલાંઓએ વખની વેળા આંણી હતી ને દઃખના દાડાઓમાં બધાં પોતપોતાનાં હખમાં ડૂબેલાં હતાં. મારીય આંખોમાં તારી જેમ મહુડાં જેવાં અહવાં આયાં છે ને મહીમાતાના સોગન! મારાય ધોધળે ડૂમો ને છાતીમાં ડચૂરો બાઝ્યો છે — હપરવા દાડોમાં ને પ્રસંગ ટાંણે… હાથ ટૂંકા પડ્યા ને તમને ભાઈબેનોને દુભાયેલે મોઢે ઊભેલાં જોયાં એટલી બધીવાર હુંય મૂંઝાયો છું… પણ મરદથી પોચકાં ના મુકાય રતિભૈ! હું બધું મારી હઠાવવા આકરો થૈને ઘૂરકવા માંડતો… ગુસ્સાના જોરમાં બધાં કામ થઈ રહેતાં.<br /> <br /> સૌથી વધારે દશ્મન તો તારી મરનારી બાનો થયો છું. એણે તો કાંમ કૂટવા આડે હખ ભાળ્યું જ નથી... એમાંય રાજરોગનો રંજાડ! ઓછું હોય એમ મારાં ડાકાં ને ઘૂરકિયાં! કદી પ્રેમથી એને પવાલું પાંણી પાયાનુંય પુન્ય નથી પાંમ્યો; મારી આજે જે વલે થઈ છે એમાં એના નેંહાકા નઈ હોય તોય એની કકળતી આંતઈડીનો પંછાયો હશે એમ હું માનું છું… પણ હાચું એ છે કે મેં મારા હખ માટે કાંઈ કરાવ્યું નથી... બધું સંસાર નભાવવા ખાતર. ફઈ તને શાંત પાડતાં કહે છે કે પાકતાંય લેંબોળી મેંઠી ના થઈ… તે હુંય જાણું છું… પણ ચ્યાંથી થાય? લેંબોળીનેય વરસાદનાં ઝાપટાં ટાઢવે, ભીના વાયરા ટાઢા લેપ કરે… એમ હવામાંન હારું બંધાય ત્યારે કડવી લેંબોળી જરાક મેંઠાશ પકડે… આજેય થાય છે કે તને — તમને સૌને ભેગાં કરી વાતો કરું… હસીએ ને ઘડી ભાર ઉતારીએ. પણ આ તારી ભોજાઈઓના બોલ તો તને ખબર્ય છે… જાંણે બાપના ત્યાંથી બાંધી લાઈ હોય એમ કડવાં વેણ બોલે છે. બે ટંકના રોટલા ને નાવાધોવાની સોઈ કરતાંય ઝટકા વાગે… પાંચપંદર લાખની મિલકતના ધણીની આવી વનોગત દશ્મનનીય ના થજો, ભૈ!’<br /> <br /> રતિલાલ પાછા અટક્યા.<br /> <br /> વેળા ગરમાવે ચડી ગઈ છે. રેવતીએ ઘરનો ઘણો સામાન બગીચામાં, કંપાઉન્ડમાં આડેધડ મૂકી દીધો છે. કામવાળી અને બીજા બે નોકરો ઘર-સફાઈ અને સામાન ઝાપટવામાં પડેલાં છે. આ ફેરા બધોય જૂનો સામાન કાઢી નાખવો, ભંગારમાં આપી દેવો અને રહી જાય તો બધો બાળી દેવો છે — રેવતી કહે છે, બધું ચોખ્ખું ને માફકસર જોઈએ. આ જૂનાં પેટી-પટારાં ને બડાબૂટોય ના જોઈએ. હવે જૂનાને શું છાતીએ મારવાનું છે? ગયેલાનો મોહ રાખવો એ જ ખોટું છે. સંઘર્યો સાપ કામ આવતો એ જમાનો ગયો. લીધું-દીધું ને ભૂલી ગયાં... વાત પૂરી…!<br /> <br /> રતિલાલને ક્ષણવાર પોતાનું ઘર વેરવિખેર થઈ ગયેલું લાગતાં કશીક મૂંઝવણ થઈ આવી. આજ સુધી પોતાનાં બધાં આયોજનો પાર પડ્યાં છે… એમની ગોઠવણને કોઈ આઘીપાછી કરી શકતું નહીં... ને આજે આ રેવતી…? કે પછી રહી રહીને અંદરથી ઊભા થઈ જતા બાપા — લવજી કોદર… બધાં બે દસકેથી એમને ‘ડોહા’ જ કહીને બોલાવતાં… રતિલાલને આજે એ શબ્દ કઠ્યો… અરેરે! ‘દાદા’ પણ નહીં? ગળામાં જરા ખખરી બાઝી. ખુરશી પર તડકો આવતાં પાછાં પારિજાતની છાંયામાં સર્યા. કેટલાંક ફૂલ હજી કરમાયાં નહોતાં.<br /> <br /> લવાંણિયા ડુંગરાની નેળમાં પારિજાતનું વન હતું. બાપા અને મોટાભાઈ દિવાળી પછી એની ડાળીઓ-સોટીઓ કાપીને ભારા બાંધી લાવતા. ગાલ્લાની સાદડી અને ઉરેડાં એમાંથી વણાતાં. લોક એને ‘શાળિયાં’ કહેતાં. રતિલાલ પણ ‘આ ‘શાળિયાં’ એ જ પારિજાત છે-’ એવું ઘણાં વર્ષો પછી જાણતા થયેલા. એમને થયું; પારિજાત જેવા દેવતરુને પણ નહીં જાણનારી જાડી પ્રજા વચ્ચે બાપાનો આખો જન્મારો જ પૂરો થઈ ગયો? અફસોસ… કંપાઉન્ડ વૉલ પર એક કાગડો આવી બેઠો. શ્રાદ્ધ પક્ષ પણ પૂરો થઈ ગયો છે ને આ ગિરનારી કાગડો — રતિલાલ ટીકીને જોઈ રહ્યા — જાણે કે બાપાનું બાકી તર્પણ માગવા ના આવ્યો હોય, એમ જોતો-તાકતો બેઠો છે ને જતોય નથી મારો વહાલો!<br /> <br /> રતિલાલે કાગળ આગળ વાંચવા માંડ્યો :<br /> <br /> ‘… મને બરોબર હાંભરે છે, તને કૉલેજ વખતે પૂરતા પૈસા ન’તા અપાતા. ચ્યાંયથી ના મળે ત્યારે માંણેકકાકા પાહે જતો ને એ આલતા. સગાં પાહે તો મેં ખાસ કરીને વેવાર પૂરતા માગેલા… ને દૂઝણી ભેંસો વેચીને એવાં દેવાં ભરેલાં. તું માંદો થૈને પૈસા લેવા આયેલો ને હું હાછેટ છૂટી પડેલો… તું ભાગલા પગલે પાછો વળી ગયેલો. એ ઘડીએ બઉ લાચારી હતી. મુદ્દાની વાત એટલી કે તેં છાપાં વેચીને ભણવાના પૈસા જોડ્યા તો મેંય વાંસ-પુંવાડનો વેપાર કર્યો… તને બપોરની ચા મિતરો પાહેથી મળતી, ને મારે તો એય નઈ. વાંસ-પુવાડની ટ્રક ભરાવા જતો, તો ત્યાં ફાકો ભૂંસું ખાઈને બબ્બે દંન કાડવા પડતા. પેટમાં ચૂકનું દરદ મનેય પજવતું — ઘર આખામાં પેટ દાબીને ગબડતો ને લહણ-ડુંગળી શેકી ખાઈને વાયુ ચકરી મટાડતો. ઝેર ખાવાય પૈસો ચ્યાં મળતો? પછી ખાવાની તમાકુથી એ દરદ કાબૂમાં આયેલું… પણ તમાકુએ કાયાને ઓગાળી મેલી… છેવટે એ છોડી તો આજે ડિલમાં હાંધે હાંધે વા છે ભૈ… પણ હવે તો બૌત ગઈ ને થોડી રઈ - વાળી વાત છે. આપડે ક્યા રાજાને રાવ કરવા જવાના હતા, હેં? ને રાજાય જોઈ લીધા છે… મેં તો!<br /> <br /> ‘પણ એક વાત લખતાં લખતાં આજેય આંખો મહીમાતાનું રૂપ ધારી લ્યે છે તે વાત… થાય છે કે રેવા દઉં; નઈં કેહવી.. તારી હમજણમાં એ આઈ જ હશે. આપડી તો નાતરિયા ન્યાત. હું ચાળીસની જોવનાઈમાં ઘરભંગ થયો ત્યારે બેત્રણ-રંડાપો ગાળતી ને છેડાછૂટ વાળી બાઈઓનાં માગાં આયેલાં. હું ન પૂરો ઘરમાં કે પૂરો ઘરબારો.. જાંણે અડધી વાટે હતો ને તારી બા એકલો કરી ગઈ. હાથે બળવાનું ને ફજેતી જેવી ખેતી હંભાળતાં હંભાળતાં ગોબરા સમાજને પોંચી વળવાનું… ઘણાંએ વણમાગી સલ્લા આલેલી : ”લવજીભાઈ, નાતરું તો કરવું પડે… ઘર ચ્યમનું નભે…?” પણ તારાં ભૈબુનોનાં —તમારા હૌનાં નમાયાં મુઢાં ભાળીને મેં જોવનાઈને કબજે કરેલી… હૌ હારાં વાનાં થયાં એમાં મારે ઓછું વેઠવાનું નથી આયું… તેં વેઠ્યું તો તું મોટો માંણસ થયો…! પણ આજે લાગી આવે છે એ વાતનું કે મેં વેઠ્યું… વેઠવામાં કસર નઈં રાખી તોય મારું શું થયું? મને શું મળ્યું — એમ પૂછું તો તને નઈં ગમે ને મારે કાંઈ જોઈતુંય નથી. પણ જશને માથે જૂતિયાંવાળી કે’ત હાચી ઠરી. અરે જશની માને કૂતરાં પૈણી ગયાં… પણ લાખોના ધણીની બે ટંકના રોટલા માટેની થાળી ઓલા ઘેર ને પેલા ઘેર ઠેલાયા કરે… છીછરા પેટની, જોકે ખાનદાન વેલાની ગણીને ઓરેલી બેય વઉઓ માણસાઈમાંથીય ગઈ —? દોષ કોનો? જેવાં આપણાં નસીબ! મેંઠા વેલાનાં તુંબડાંમાંય કડવાશ પેઠી… ભલા ભગવાન!!<br /> <br /> ‘ઘરડો માણસ છું તે ચિડાતોય રહું, ખોટું થતું કે બગડતું ના દેખાય એનો ટકટકારોય — તમે ના પાડેલી તોય — છૂટતો નથી. દહેકથી તું વેગળો થયો તોય તઈણે ભઈનું મેં તો હરખું ભલું ચાયું છે. ભલે મોટી વાતોના મારા અભરખા અડધી વાટે અટવાયા.<br /> <br /> ‘બીજી એક વાત —<br /> <br /> ‘જૂનું ઘર પાડી-ઉતારીને નવી વસાહતમાં લાવ્યાની વાત તને નથી ગમી એ હું જાણું છું. મનેય મારું કરેલું નવા જેવું ઘર પાડતાં મનમાં કળશી વલોપાત થયેલો. પણ હું તો આવનારી પેઢીના ભલામાં રાજી. નદીનાં પાણી આંતરેવરહે ગાંમમાં પેસે. કાયમ ભો ને ભો રહે. નવી વસાહતની મોખાની જગ્યા પછી ચ્યાં મળવાની હતી? એમાંય કડાંણાનો ડૅમ બંધાયા પછી મારું મન નોતું માંનતું. મોરબીનો ડૅમ તૂટ્યો ને શેર જેવું શેર તણાયું તાણે આ તો મગતરા જેવડું ગાંમ…એને તણાતાં વાર થાય કાંઈ…? ને મેં ગાંઠ વાળેલી. આજે ટેકરી માથે, નેર પાહે — ચાર રસ્તાની બગલમાં બધાંને વસેલાં જોઈને પેલી કશી ચિંતા નથી રઈ. જૂના ઘરઆંગણામાંના, તારી ધોરી નસ જેવા, તેં પાંણી પાઈને ઉછેરેલા લેંબડા કાપતાં-કપાવતાંય મારું કાળજું કાંપેલું… પણ પૈસાના વખા ત્યાં શું કર્યા વના ચાલે? ભઈઓ તને તારો બધો ભાગ ગણીને આલે — એવી જોગવાઈ મેં તો કરી છે… અત્યારે એમનામાં કશ્શો કળજગ નઈ પેઠો… કાલની વાત જાંણે દુવારકાનો નાથ!<br /> <br /> ‘છેલ્લી વાત.<br /> <br /> ‘મારી પાટી ચોખ્ખી રાખીને જીવ્યો છું. કોઈનું ખોટું તાક્યું નથી ને ભાંજગડમાંય ન્યા-ને પક્ષે રયો છું. ન્યાતમાં ખવડાઈને હાથ ઉપર રાખ્યો છે. ને સમાજમાં વેવારો હાચવીને આબરૂ કમાયો છું. વાટે જતાંને બોલાઈને ખવડાવ્યું છે. બાપદાદાનાં જમીન ઘર હાચવીને એમાં ચપટી ઉમેરણ કરી હક્યો છું. ઊજળો વસ્તાર છે… વધારે શું જોઈએ…? ઘડપણમાં જે વેઠું છું, એ મારાં કરમ હશે. આ મોટો-નાનો તો આ સમાજમાં જ સમાવેશ પામે એવા છે. તારા મોટા છોકરે મનગમતું લગન કર્યું. તેં એમાં સંમતિ આલી… જેવું ઘડતર એવું વરતવું પડે. તું હાંમે ચડીને કન્યા જોવા કૉલેજમાંથી સીધેસીધો ગયેલો ને એ વાતે હું નામક્કર ગયેલો — તને યાદ હશે? પણ, ના પાડીનેય મેં તારી મરજી વના ન’તો પઈણાયો… રેવતી તને ગમેલી… હાચું કઉં તો મને એ હમજી હકેલી… એની પાહે મને ફાવતું. એ જેટલું ઘેર રઈ એટલા દંન એને કોઈ વાતે કેવું પડ્યું નથી… પણ મને શેર નથી સદતું… ને આપણ બેને ઊભા રયેય ના બને… ત્યાં રેવતી વઉ લાખ રૂપિયાની હોય તોય મારે તો આ લગડા તળેની લખમીજીઓને જ વેઠવાનીને? તારો ઊજળો વસ્તાર ડુંગરોમાં વાટ પાડી લેનારો છે — એટલે વધારે તો શી ચિંતા? પણ ન્યાત-સમાજ છોડીને લવજી કોદરનો છોકરો એના વસ્તારને બાર વરાવે એ ટીકાનો વિષય તો રેવાનો જ.<br /> <br /> મનેય વહમું લાગે. પણ જમાનો બદલાયો ને શેરમાં ઊછરેલાં-પાછરેલાંને અહીં વનવગડાની જાડી પરજામાં હઘરું પડે… હમજું છું. લોક તો બે બાજુની કરવત છે… તો ઘણા વાયરો જોઈને ઊપણનારા છે. આ લોકો પછાત વિચારોના છે એમાં મીનમેખ નથી. જડતા ઝાઝી. જાડું ખાય, જાડું પેરે ને જાડું બોલે-વરતે. તારે હખ જોયતું હોય તો હવે આ પા લમણો ના વાળેશ… આ મલકને ભૂલવામાં જ તારી ભલાઈ છે. અહીં તો ભણેલાય જૂની પેઢીને સારી કેવડાવે એવા નખેદ છે. મને જે એક વાતે દ:ખ રઈ ગયું તે એટલું કે જો તારા જીવતરનો એકાદો અવસર આ બાપદાદાના ગાંમમાં, ઘરઆંગણે ઊજવાયો હોત ને ન્યાતને એંઠો હાથ કરાવ્યો હોત તો તને અહીં મોટા-ઊજળા થવાની તક મળી હોત… ભલે તેં એવું ના ધાર્યું હોય. મારે તો હવે ન્યાત-સમાજના કશા ધખારા નથી રયા ને ટીકા કરનારાય જાણે છે કે રતિલાલે જે કહ્યું છે એ કાંઈ ખોટું નથી, ન્યાત સમાજને ટકવું છે એટલે એ તો એને કાટલે બધાંને જોખે… આપણે તો આવનારી કાલને ભાળવી… જે થયું તે ગયું.<br /> <br /> લાંબી વાતનાં ગાલ્લાં થાય. ઓછું લખ્યું ઝાઝું કરી માંનશો. ને રતિભૈ, વખતે આ મોટા-નાનાની ખબર્ય તો રાખજો જ… દૂરથી થાય એ ટેકો કરજો… મારો રાંમ તમને ઘણું આલશે.<br /> <br /> જીવતેજીવ ના મળીએ તો મારા ખોળિયાને ખભો આલવા આવજે… હું મશાણની આગ હુધી તારી વાટ જોતો હઈશ…<br /> <br /> ‘એ જ લિખિતંગ લવજી કોદરના રાંમ. રાંમ સઈ, દસ્કત પોતે…’<br /> <br /> રતિલાલ માંડ માંડ ટકી રહ્યા. આ કયા લવજી કોદર હતા? જાતને સો સો ફટકા મારવાનું મન થયું. આંખો સુક્કા ખંખ કૂવા બની રહી. રતિલાલે તો જાણ્યુંય નહીં ને કંપાઉન્ડમાં વેરાયેલું ઘર પાછું સંકેલાઈ ગયું હતું. કંપાઉન્ડને ખૂણે રદ્દી કાગળ — કાપડના ડૂચા સળગતા હતા ને સાંજ ઘેરાતી હતી. રતિલાલ આગ તરફ વળ્યા. જાણે એમને કોઈ દોરતું ના હોય! બધું બળતું હતું. એ નીચે નમ્યા. કોઈએ પકડાવી હોય એમ એમણે સળગતી દંડી પકડી… મનોમન એ તાપણાની ગોળ ગોળ ફરતા હતા શું…? ક્ષણ વાર થયું કે ના, એ આગમાં લવજી કોદર નહીં, પણ રતિલાલ લવજીની કાયાને ખડકવામાં આવી છે. દંડીનો દેવતા ઢગલામાં ચાંપતાં એમનાથી બોલાઈ ગયું: ‘નાસજે પ્રાણિયા, આગ આવે…’ બધું બળીને ખાખ થઈ ગયું, ત્યાં સુધી એ બેસી રહ્યા. પછી ઊઠીને બારણાં તરફ વળ્યા… બારણું જાણે જોજનો છેટું હોય એમ એ હાંકી ગયા. છેક પાસે પહોંચ્યા, ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે લાઇટ ગઈ છે… એ અટક્યા. આખો કાગળ પાછો મનમાં વંચાવા લાગ્યો… એ ટીપે ટીપે ઓગળતા હોય એવું અનુભવી રહ્યા… પાછી બધે નજર કરી તો કશું જ નહોતું. બધી બાજુથી ઊતરી આવેલો અંધકાર વધુ ને વધુ ઘટ્ટ થતો જતો’તો…<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અંજલિ ખાંડવાલા/લીલો છોકરો|લીલો છોકરો]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/રાતવાસો|રાતવાસો]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AE%E0%AA%A3%E0%AA%BF%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%B9._%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%AC%E0%AA%BE%E0%AA%AA%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AB%8B_%E0%AA%9B%E0%AB%87%E0%AA%B2%E0%AB%8D%E0%AA%B2%E0%AB%8B_%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%97%E0%AA%B3&diff=111672 2026-06-09T13:58:52Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|મણિલાલ હ. પટેલ}}<br /> <br /> [[File:Manilal Patel 35.png|300px|center]]<br /> <br /> {{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}<br /> {{Heading|બાપાનો છેલ્લો કાગળ | મણિલાલ હ. પટેલ}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> બાપાનો છેલ્લો કાગળ ખોલતાં પહેલાં રતિલાલના હાથ થંભી ગયા.<br /> <br /> વાઢણાંની વેળામાં બાપાએ વૈકુંઠ વહાલું કર્યું હતું.<br /> <br /> રતિલાલને તો મોડી ખબર મળેલી; ક્રિયાપાણી પતી ગયા કેડ્યે! આમેય, છેલ્લા દાયકામાં બાપ-બેટા વચ્ચે અબોલા જ થઈ ગયેલા. એ પહેલાંય મનદુઃખ અને એકબીજાનાં અહમ્ કે કથલાં વેણ એમને મળતાં રોકતાં હતાં.<br /> <br /> સવારનો સૂરજ બગીચાની લૉન ઉપર પથરાઈ ગયો છે. જંગલી મેંદીની વાડ ફૂલીફાલી છે અને એના ઉપર ચઢેલા અજાણ્યા ફૂલવેલા હવે ઋતુ ઉલવા સાથે સુકાઈ જવા માંડ્યા હતા. સામેનાં મકાનોની ભીંતો ઉપર બાઝી ગયેલી ચોમાસું લીલ પણ હવે તો કાળી પોપડીઓ બનીને ખરવા માંડી હતી… પત્ની રેવતીએ બે દિવસથી દિવાળીની સાફસૂફી સારુ ઘર માથે લીધું છે. એથીય રતિલાલ તો ઘરબ્હારા જેવા જ થઈ ગયા છે…<br /> <br /> બનેવીએ મોકલેલો બાપાનો છેલ્લો કાગળ ફોડતાં પહેલાં પાછું રતિલાલનું મન ભરાઈ આવ્યું છે. પોતાના રૂમમાં છાનામાના જઈને આંખોમાં ભરાયેલાં આજ સુધીનાં બધાં આંસુ વહાવી દેવા એ જાણે આઘાપાછા થઈ રહ્યા. જાત ઉપર કાબૂ રાખવાનું વસમું લાગતું હોવા છતાં એ પ્રયત્ન કરતા બેસી રહ્યા. નાનકડા બંગલાના કંપાઉન્ડમાં એક તરફ ઉછેરેલા પારિજાત નીચે ખુરશીમાં કાગળ લૈને એ બેઠા છે. પોતાનાં પાર વિનાનાં કામ અને ઘણીબધી સમસ્યાઓને યાદ કરીને રતિલાલ અડગ થયા. જૂના અને પીળા પડી ગયેલા લીટીવાળા કાગળોમાં બાપાએ લાંબો પત્ર લખ્યો હતો. એંશીની વયે, ધ્રૂજતે હાથે અને ઝાંખી આંખે એમણે એવું તે શું લખવાનું હશે મને? — તે આટલું કષ્ટ કર્યું હશે? એમ વિચારતાં રતિલાલે કાગળ ખોલી, ઘોડા ઉપર સામાન માંડતા હોય એમ, મનને સાબદું કરી વાંચવા માંડ્યું :<br /> <br /> ‘સ્વસ્તી શ્રી ગામ રાજપુરા મધ્યે વસનાર ભાઈશ્રી રતિલાલજી, અખંડ સૌભાગ્યવતી રેવતી વઉ અને મોટાં થઈ ગયેલાં બાળકોને એતાન શ્રી ગામ કોથળિયાથી ચાહી કરીને યાદ કરનાર તમારા બાપા લવજી કોદરના છેલ્લવેલ્લા રાંમ રાંમ વાંચશોજી. અહીં બધાં રાજીખુશીમાં છે ત્યાં તમે સૌ મનમોજમાં હશો એવી ગોકુળનાથજીને પ્રાર્થના. દવારકાનો નાથ તમને સૌને લાંબી ઉંમર આલૅ અને તમારી કમાણીમાં બરકત નેપજે એવા મારા આશીરવાદ લેજો.<br /> <br /> કાગળ પેનનાં ઠેકાણાં નથી, આંખોમાં ઝાંખપ હોવા સાથે લખતાં લખતાં પાંણી વળે છે. ચશ્માં કાઢી કાઢીને લૂછવાનાં ને લખવાનું તે વિપત ઓછી નથી. અધૂરામાં પૂરું ધરુજતો હાથ… પણ હવે જીવતરમાં ચ્યાં ઝાઝૂ લખવા રેહવાનું છે? ગમે તે એક દનની હવાર પડશે ને હું નઈ હોઉં એ દાડાના ઊજ્યા-આથમ્યા જેટલી નક્કી વાત છે. તમને ઘણાં વરહો હુધી માંનપાંનથી કાગળ લખ્યા ને બોલાયા… આજે ‘તું’ કહીને લખવાનું છેલવારકું મન છે. અક્ષરો ને શબ્દો ગોઠવતાં કહટાવાનું થાય છે. લખવા-બોલવાનું બધું સેળભેળ થાય છે તો નભાવી લેજે. તું જાણે છે એમ હું સ્ટેટ વખતમાં ચાર ઇંગ્રેજી ભણેલો ને માસ્તરની નોકરી મળવાની હતી, ત્યાં મોટાભાઈ મરતાં મારે મારા ઘરડા બાપને હળલાકડાંમાં મદદ કરવા ખાતર બધું મેલી દેવું પડેલું. જો એમ ના થયું હોત તો તમારું ઘડતર ને સૌનો ઉછેર જુદાં હોત, તને મારા વાસ્તે જે ફરિયાદો રઈ છે એય ના હોત. પણ જિંદગીનો નકશો આપણા હાથમાં નથી હોતો, ભૈ! કાળના ગરભમાં આપણી જીવનવાટ ઉપરવાળા કોઈકે દોરેલી તીયાર હોય છે. હુંય માસ્તર થયો હોત તો નોકરી છૂટવાની ઉંમરમાં તો કેળવણી ખાતાનો કોક અમલદાર થયો હોત. પણ કરમમાં લખેલાં ડોળિયાં તે જીયાં ચ્યાંથી ખાવાનાં? પણ, રતિભૈ હાચું કઉં તો મને આ બધી વાતોનાં હૈયા બળેવણાં નથી થયાં… કાંમ કરતો ગયો, કાંમ લેતો ગયો ને જે મળ્યું તે વહેંચી ખાધું… તને એવું ચ્યમ લાગતું રહ્યું કે હું તને ફળાઉ આંબો ગણીને વેડતો રહ્યો છું - મારા મનનો આ કોયડો આ જન્મારે તો ઉકેલવાનો નથી.<br /> <br /> મેં તને મૈનાની આખરમાં કાગળો લખ્યા. પૈસા માગવામાં હું કદી તારાં બાળગોપાળની અને વેવારની વાતને ધ્યાનમાં લેવાનું ચૂકી ગયો હઈશ પણ મારે અહીં બચરવાળ ઘર ચલાવવાનું હતું ને ન્યાતમાં બંધાયેલી છાપ હાચવવા સમાજની ફકર્ય ચિંતા કરવાનાં હતાં, મારા હાથપગ બંધાયલા હતા. ઘરનો દીકરો શેરમાં કમાતો હોય ત્યારે હાથઉછીના પૈસાય લોક નથી આલતું… એટલે તારી ખેંચ જાંણ્યા કેડ્યેય હું પૈસા માગતો રહેલો. લોક ઉછીના લીધેલા તે માગવા આવે ને બીજા તારી આવક જાણીને ઉછીના હારુ વચન નાંખતા આવે… ત્યાં હું ચ્યાં જવાનો હતો? આકાશી ખેતી અને ટૂંકી જમીન; રસ્તા માથે ઘર અને મોટો વસ્તાર… હું રાતદન રઘવાયો રયો છું ને એમાંથી ચીડિયો સ્વભાવ. તને ઘણી વાર આકરાં વેણ કહીને પસ્તાયો છું, પણ તને એની ચ્યાંથી ખબર્ય? તારી બાનો મંદવાડ અને ભાઈબેનોના ખરચા… તારી સાથે કદી જીવ ઠારીને વાત થઈ હોત તો આટલો બળાપો જીવતરના આ છેડે ના રયો હોત… પણ નકશામાં વિધાત્રીએ જે દોર્યું એ ના-દોર્યું થોડું થાય છે? બધાંએ મને આકરો ગણ્યો ત્યાં હુધી તો ઠીક મારા ભૈ! પણ હું કાંઈ લાગણી વનાનો બોથડ કે જડથો તો નહોતો જ… તોય આજે જે મારી પાહે રહીને મને ખાવા-પીવાનું આપવામાં ઉપકાર હમજે છે એ તારાં ભાઈઓ-ભોજાઈઓય મને કઠોર ને ક્યારેક તો કપાતર ગણે છે... એમનું આલેલું — તુચ્છકારથી હડસેલી આલેલું — ન ભાવતું ખાવાનું ગળે ઉતારી ગયો છું, પણ બધાં મને કઠોર કહે એ નથી વેઠાતું હવે… મારું દૂઝતું રુદિયું તને ચ્યમ કરીને દાખવું? મારી આપદાઓનો કોઈ આરોવારો નથી. હવે તો દોરી તૂટે ને અંગૂઠે આગ મેલાય એ જ ઉપાય—! આ કાયામાં જીવને ભરાઈ રહેવાનું કાંઈ કારણ નથી… તોય તું આગ મૂકતી વેળા હાજર હોય — હું ચાહીને કહું છું કે તું મારું મરણ સુધારવા આવજે — તું બોલજે : ‘નાસજે પ્રાણિયા આગ આવે…’ થોડા ખુલાસા કરવા મારો જીવ કદાચ ત્યાં કશેક ઘૂમરિયાં લેતો હશે... જોજે…’<br /> <br /> રતિલાલના ગળે ડૂમો બાઝ્યો.<br /> <br /> કોઈ જોતું નહોતું... એમણે આંખો સાફ કરી ગળું ખૂંખાર્યું. વેગળા પડી ગયેલા બાપા, એમની આપદાઓ, આ કાગળમાં લખાયેલી વાતો તો શું એમણે જે બાપા જોયા હતા એ એવા એ નહોતા? અરે, એકવાર જે ધારણા બંધાઈ તે કદી ખરી-ખોટી છે એમ મૂલવાઈ પણ નહીં? — બાપા વાસ્તે તો સૌએ એકવાર જે દેવ સ્થાપ્યા એ સ્થાપ્યા! એક વાર ઉનાળે રતિલાલ ઘરે - વતનમાં ગયેલા.<br /> <br /> ભાઈબહેનોનાં સંતાનો માટે સગાઈની ઉતાવળ કરીને બાપાએ કેટલું નબળું સગું કરાવેલું તે વિશે એમણે બાપાને બે વાતો કહેવી હતી, પણ એની ગંધ પારખી ગયેલા બાપા બે દિવસ સુધી રતિલાલથી આઘા ને આઘા રહેલા. વાંણ ભરેલા ખાટલાઓની આડશને પેલે પાર એ ઊંધું ઘાલીને ચકરડીમાં ભીડી વીંટતા હતા. બીજીવાર ગયા ત્યારે રતિલાલે જ એમની ઉપેક્ષા કરેલી. બાપા કશી વાત કરવા ઇચ્છતા હતા ને રતિલાલની આસપાસ ફરતા હતા, પણ રતિલાલે ખબર જ નહીં પૂછેલી એટલે અકળાયેલા, છતાં જો આંખો મળે તો તક લેવા બાપા તૈયાર હતા. રતિલાલને વતનમાં ઘણી વાર અડવું લાગતું... તે દિવસે એમને એકલવાયું પણ લાગેલું. ઘર-આંગણે ચણતાં કબૂતરોમાં એક ધોળું કબૂતર આવી ચઢેલું. રતિલાલ એને જોઈ રહેલા. ક્યાંથી આવ્યું હશે? ને પેલાં ઘરગામનાં કબૂતરો, એ પાસે આવે છે કે અળગાં, આઘાંપાછાં કેમ થઈ જાય છે? એ બિચારું બધાંની સાથે ઊડતું ને પાછું આવતું... બધાંની સાથે ને સાથે હતું તોય જાણે કે અજાણ્યું… એકલું… કેમ લાગતું’તું? મોટાભાઈના આંગણામાં ઘરડો બળદ નિવૃત્તિ ભોગવતો હતો… બીજાં ઢોર ખેતરોમાં ચરવા જતાં. આંગણામાં એ એકલો બાંગડતો ને પાછો શાંત થૈને બેસી રહેતો… થોડું વાગોળતો ને અટકી જતો. બાપા સામા ઘરની ખાલી પડસાળે ખાટલે સૂનમૂન બેસી રહ્યા હતા ને રતિલાલ બસ પકડવા નીકળી ગયેલા. બાપા જરાક સળવળી, ઊઠવા જેવું કરીને પાછા બેસી રહેલા… એમના ચહેરાની ઉદાસી, ના ના માત્ર ઉદાસી જ નહીં પીડા, વેદનાભરી એકાકીતા રતિલાલને આખે રસ્તે દેખાયા કરેલી. આજે પત્ર વાંચતાં પુનઃ એ બધાં દૃશ્યો એમને ઘેરી ઊભાં. એમણે પત્ર આગળ વાંચવા માંડ્યો :<br /> <br /> ‘…જોકે હવે છેલ્લે ખુલાસા કરવાનો કશો અરથ નથી. પણ જીવને લાલચ છૂટતી નથી. તું તો મારાથી વધારે ભણેલો છે ને શેરમાં મોટો માંણસ ગણાય છે. તને બેત્રણ વાતો કહીને હળવાફૂલ થઈ જવું છે. જાણું છું કે જૂની વાતો ઉખેળતાં હળવા થવાને બદલે ભાર વધી જવાનો છે… પણ હવે આજે પેટ છૂટી વાતો લખવા બેઠો છું તો ભલેને-! તું હોશિયાર હતો એટલે તું ઘણું ભણીને મોટો માંણસ થાંય એવી મારીય મંછા હતી, પણ મારી ત્રેવડ નહોતી. સમાજનો ચંપાયેલો, દેવામાં ડૂબેલો. મેં તને ઝટપટ પી.ટી.સી.નું ભણીને માસ્તર થઈ જવાનું કહેલું એમાંય તારી બુદ્ધિનો ઘર-કુટુંબ માટે ઉપયોગ કરવાની મારી ગણતરી હતી. ન્યાતમાં દાંડિયા અને હાંડિયા બેઉને તું પોંચી વળે એમ હતો. ગામમાંય લડવાડિયા હોય ત્યારે — મોટો તો ભોળિયો, એનું કાંમ નઈ—! મને હતું કે તું જો આટલામાં જ માસ્તર થઈ જાંય તો આ પેઢીઓથી હેંડી આવતી આગેવાંની અને ભાંજગડમાં પહેલી પંગત હચવાઈ રહે… બાકી ધાર્યું ધણીનું થાય, તે થઈને જ રહ્યું. તારા મનમાં મારા કાજે થૈને એક ડંખ રઈ ગયાનું તું ફઈને કે’તો’તો. તું પેલીવાર નોકરીએ નેકળ્યો ત્યારે તને ઠેઠોઠેઠ મૂકવા આવવાનું મન હતું. ઘરમાં પૈસા નહોતા તોય ઉછીના લાવત. પણ પછી થયું કે તું તો સાબદો છે, એકલો એકલો શેરોમાં ફરનારો-ભણનારો. જાતે બધું ઊંચકીને જઈશ ને એમ પોંચી વળેશ. તને એકલો કાઢ્યો એ ભળભાંખળું હું હજી ભૂલ્યો નથી... પણ તું કશેથી પાછો નઈ પડે એની ધરપત બેઠેલી… આજેય આ મોટા-નાંનાની ચિંતા છે એટલી તારી ફકર્ય નથી થતી. માળામાંથી જે ચકલું વે’લું ઊડી જાય એ વે’લું ગોઠવાઈ જાય છે. તું નઈ માને પણ હુંય તારી જેમ આખો જન્મારો મને એકલો, કશા આધાર વનાનો નોંધારો લાગ્યો છું. મનેય ટેમે જે જોઈએ એ કદી નથી મળ્યું. વાલાંઓએ વખની વેળા આંણી હતી ને દઃખના દાડાઓમાં બધાં પોતપોતાનાં હખમાં ડૂબેલાં હતાં. મારીય આંખોમાં તારી જેમ મહુડાં જેવાં અહવાં આયાં છે ને મહીમાતાના સોગન! મારાય ધોધળે ડૂમો ને છાતીમાં ડચૂરો બાઝ્યો છે — હપરવા દાડોમાં ને પ્રસંગ ટાંણે… હાથ ટૂંકા પડ્યા ને તમને ભાઈબેનોને દુભાયેલે મોઢે ઊભેલાં જોયાં એટલી બધીવાર હુંય મૂંઝાયો છું… પણ મરદથી પોચકાં ના મુકાય રતિભૈ! હું બધું મારી હઠાવવા આકરો થૈને ઘૂરકવા માંડતો… ગુસ્સાના જોરમાં બધાં કામ થઈ રહેતાં.<br /> <br /> સૌથી વધારે દશ્મન તો તારી મરનારી બાનો થયો છું. એણે તો કામ કૂટવા આડે હખ ભાળ્યું જ નઈં. એમાંય રાજરોગનો રંજાડ! ઓછું હોય એમ મારાં ડાકાં ને ઘુરકિયાં! કદી પ્રેમથી એને પવાલું પાણી પાયાનુંય પુન્ય નથી પાંમ્યો; મારી આજે જે વલે થઈ છે એમાં એના નેંહાકા નઈં હોય તોય એની કકળતી આંતઈડીનો પંછાયો હશે એમ હું માનું છું… પણ હાચું એ છે કે મેં મારા હખ માટે કાંઈ કરાવ્યું નથી. બધું સંસાર નભાવવા ખાતર. ફઈ તને શાંત પાડતાં કહે છે કે પાકતાંય લેંબોળી મેંઠી ના થઈ… તે હુંય જાણું છું… પણ ચ્યાંથી થાય? લેંબોળીનેય વરસાદનાં ઝાપટાં ટાઢવે, ભીના વાયરા ટાઢા લેપ કરે… એમ હવામાંન હારું બંધાય ત્યારે કડવી લેંબોળી જરાક મેંઠાશ પકડે… આજેય થાય છે કે તને — તમને સૌને ભેગાં કરી વાતો કરું… હસીએ ને ઘડી ભાર ઉતારીએ… પણ આ તારી ભોજાઈઓના બોલ તો તને ખબર્ય છે… જાંણે બાપના ત્યાંથી બાંધી લાઈ હોય એમ કડવાં વેણ બોલે છે. બે ટંકના રોટલા ને નાવાધોવાની સોઈ કરતાંય ઝટકા વાગે… પાંચપંદર લાખની મિલકતના ધણીની આવી વનોગત દશ્મનનીય ના થજો, ભૈ!’<br /> <br /> રતિલાલ પાછા અટક્યા.<br /> <br /> વેળા ગરમાવે ચડી ગઈ છે. રેવતીએ ઘરનો ઘણો સામાન બગીચામાં, કંપાઉન્ડમાં આડેધડ મૂકી દીધો છે. કામવાળી અને બીજા બે નોકરો ઘર-સફાઈ અને સામાન ઝાપટવામાં પડેલાં છે. આ ફેરા બધોય જૂનો સામાન કાઢી નાખવો, ભંગારમાં આપી દેવો અને રહી જાય તો બધો બાળી દેવો છે — રેવતી કહે છે, બધું ચોખ્ખું ને માફકસર જોઈએ. આ જૂનાં પેટી-પટારાં ને બડાબૂટોય ના જોઈએ. હવે જૂનાને શું છાતીએ મારવાનું છે? ગયેલાનો મોહ રાખવો એ જ ખોટું છે. સંઘર્યો સાપ કામ આવતો એ જમાનો ગયો. લીધું – દીધું ને ભૂલી ગયાં. વાત પૂરી…!<br /> <br /> રતિલાલને ક્ષણવાર પોતાનું ઘર વેરવિખેર થઈ ગયેલું લાગતાં કશીક મૂંઝવણ થઈ આવી. આજ સુધી પોતાનાં બધાં આયોજનો પાર પડ્યાં છે… એમની ગોઠવણને કોઈ આઘીપાછી કરી શકતું નહીં. ને આજે આ રેવતી…? કે પછી રહી રહીને અંદરથી ઊભા થઈ જતા બાપા — લવજી કોદર… બધાં બે દસકેથી એમને ‘ડોહા’ જ કહીને બોલાવતાં…! રતિલાલને આજે એ શબ્દ કઠ્યો… અરેરે! ‘દાદા’ પણ નહીં? ગળામાં જરા ખખરી બાઝી. ખુરશી પર તડકો આવતાં પાછાં પારિજાતની છાંયામાં સર્યા. કેટલાંક ફૂલ હજી કરમાયાં નહોતાં.<br /> <br /> લવાંણિયા ડુંગરાની નેળમાં પારિજાતનું વન હતું. બાપા અને મોટાભાઈ દિવાળી પછી એની ડાળીઓ અને સોટીઓ કાપીને ભારા બાંધી લાવતા. ગાલ્લાની સાદડી અને ઉરેડાં એમાંથી વણાતાં. લોક એને ‘શાળિયાં’ કહેતાં. રતિલાલ પણ ‘આ ‘શાળિયાં’ એ જ પારિજાત છે’ એવું ઘણાં વર્ષો પછી જાણતા થયેલા. એમને થયું; પારિજાત જેવા દેવતરુને પણ નહીં જાણનારી જાડી પ્રજા વચ્ચે બાપાનો આખો જન્મારો જ પૂરો થઈ ગયો? અફસોસ… કંપાઉન્ડવૉલ પર એક કાગડો આવી બેઠો. શ્રાદ્ધપક્ષ પણ પૂરો થઈ ગયો છે ને આ ગિરનારી કાગડો — રતિલાલ ટીકીને જોઈ રહ્યા. જાણે કે બાપાનું બાકી તર્પણ માગવા ના આવ્યો હોય! એમ જોતો-તાકતો બેઠો છે ને જતોય નથી મારો વહાલો!<br /> <br /> રતિલાલે કાગળ આગળ વાંચવા માંડ્યો :<br /> <br /> ‘… મને બરોબર હાંભરે છે, તને કૉલેજ વખતે પૂરતા પૈસા નતા અપાતા. ચ્યાંયથી ના મળે ત્યારે માણેકકાકા પાહે જતો ને એ આલતા. સગાં પાહે તો મેં ખાસ કરીને વેવાર પૂરતા માગેલા… ને દૂઝણી ભેંસો વેચીને એવાં દેવાં ભરેલાં. તું માંદો થૈને પૈસા લેવા આયેલો ને હું હાછેટ છૂટી પડેલો… તું ભાંગલા પગલે પાછો વળી ગયેલો. એ ઘડીએ બઉ લાચારી હતી. મુદ્દાની વાત એટલી કે તેં છાપાં વેચીને ભણવાના પૈસા જોડ્યા તો મેંય વાંસ-પુંવાડનો વેપાર કર્યો… તને બપોરની ચા મિતરો પાહેથી મળતી, ને મારે તો એય નઈ. વાંસ-પુવાડની ટ્રક ભરાવા જતો, તો ત્યાં ફાકો ભૂંસું ખાઈને બબ્બે દંન કાડવા પડતા. પેટમાં ચૂંકનું દરદ મનેય પજવતું — ઘર આખામાં પેટ દાબીને ગબડતો ને લહણ-ડુંગળી શેકી ખાઈને વાયુચકરી મટાડતો. ઝેર ખાવાય પૈસો ચ્યાં મળતો? પછી ખાવાની તમાકુથી એ દરદ કાબૂમાં આયેલું… પણ તમાકુએ કાયાને ઓગાળી મેલી… છેવટે એ છોડી તો આજે ડિલમાં હાંધે હાંધે વા છે ભૈ… પણ હવે તો બૌત ગઈ ને થોડી રઈ-વાળી વાત છે. આપડે કયા રાજાને રાવ કરવા જવાના હતા, હેં…? ને રાજાય જોઈ લીધા છે… મેં તો!<br /> <br /> ‘પણ એક વાત લખતાં લખતાં આજેય આંખો મહીમાતાનું રૂપ ધારી લ્યે છે તે વાત… થાય છે કે રેવા દઉં; નઈં કેહવી.. તારી હમજણમાં એ આઈ જ હશે. આપડી તો નાતરિયા ન્યાત. હું ચાળીસની જોવનાઈમાં ઘરભંગ થયો ત્યારે બેત્રણ-રંડાપો ગાળતી ને છેડાછૂટ વાળી બાઈઓનાં માગાં આયેલાં. હું ન પૂરો ઘરમાં કે પૂરો ઘરબારો.. જાંણે અડધી વાટે હતો ને તારી બા એકલો કરી ગઈ. હાથે બળવાનું ને ફજેતી જેવી ખેતી હંભાળતાં હંભાળતાં ગોબરા સમાજને પોંચી વળવાનું… ઘણાંએ વણમાગી સલ્લા આલેલી : ”લવજીભાઈ, નાતરું તો કરવું પડે… ઘર ચ્યમનું નભે…?” પણ તારાં ભૈબુનોનાં —તમારા હૌનાં નમાયાં મુઢાં ભાળીને મેં જોવનાઈને કબજે કરેલી… હૌ હારાં વાનાં થયાં એમાં મારે ઓછું વેઠવાનું નથી આયું… તેં વેઠ્યું તો તું મોટો માંણસ થયો…! પણ આજે લાગી આવે છે એ વાતનું કે મેં વેઠ્યું… વેઠવામાં કસર નઈં રાખી તોય મારું શું થયું? મને શું મળ્યું — એમ પૂછું તો તને નઈં ગમે ને મારે કાંઈ જોઈતુંય નથી. પણ જશને માથે જૂતિયાંવાળી કે’ત હાચી ઠરી. અરે જશની માને કૂતરાં પૈણી ગયાં… પણ લાખોના ધણીની બે ટંકના રોટલા માટેની થાળી ઓલા ઘેર ને પેલા ઘેર ઠેલાયા કરે… છીછરા પેટની, જોકે ખાનદાન વેલાની ગણીને ઓરેલી બેય વઉઓ માણસાઈમાંથીય ગઈ —? દોષ કોનો? જેવાં આપણાં નસીબ! મેંઠા વેલાનાં તુંબડાંમાંય કડવાશ પેઠી… ભલા ભગવાન!!<br /> <br /> ‘ઘરડો માણસ છું તે ચિડાતોય રહું, ખોટું થતું કે બગડતું ના દેખાય એનો ટકટકારોય — તમે ના પાડેલી તોય — છૂટતો નથી. દહેકથી તું વેગળો થયો તોય તઈણે ભઈનું મેં તો હરખું ભલું ચાયું છે. ભલે મોટી વાતોના મારા અભરખા અડધી વાટે અટવાયા.<br /> <br /> ‘બીજી એક વાત —<br /> <br /> ‘જૂનું ઘર પાડી-ઉતારીને નવી વસાહતમાં લાવ્યાની વાત તને નથી ગમી એ હું જાણું છું. મનેય મારું કરેલું નવા જેવું ઘર પાડતાં મનમાં કળશી વલોપાત થયેલો. પણ હું તો આવનારી પેઢીના ભલામાં રાજી. નદીનાં પાણી આંતરેવરહે ગાંમમાં પેસે. કાયમ ભો ને ભો રહે. નવી વસાહતની મોખાની જગ્યા પછી ચ્યાં મળવાની હતી? એમાંય કડાંણાનો ડૅમ બંધાયા પછી મારું મન નોતું માંનતું. મોરબીનો ડૅમ તૂટ્યો ને શેર જેવું શેર તણાયું તાણે આ તો મગતરા જેવડું ગાંમ…એને તણાતાં વાર થાય કાંઈ…? ને મેં ગાંઠ વાળેલી. આજે ટેકરી માથે, નેર પાહે — ચાર રસ્તાની બગલમાં બધાંને વસેલાં જોઈને પેલી કશી ચિંતા નથી રઈ. જૂના ઘરઆંગણામાંના, તારી ધોરી નસ જેવા, તેં પાંણી પાઈને ઉછેરેલા લેંબડા કાપતાં-કપાવતાંય મારું કાળજું કાંપેલું… પણ પૈસાના વખા ત્યાં શું કર્યા વના ચાલે? ભઈઓ તને તારો બધો ભાગ ગણીને આલે — એવી જોગવાઈ મેં તો કરી છે… અત્યારે એમનામાં કશ્શો કળજગ નઈ પેઠો… કાલની વાત જાંણે દુવારકાનો નાથ!<br /> <br /> ‘છેલ્લી વાત.<br /> <br /> ‘મારી પાટી ચોખ્ખી રાખીને જીવ્યો છું. કોઈનું ખોટું તાક્યું નથી ને ભાંજગડમાંય ન્યા-ને પક્ષે રયો છું. ન્યાતમાં ખવડાઈને હાથ ઉપર રાખ્યો છે. ને સમાજમાં વેવારો હાચવીને આબરૂ કમાયો છું. વાટે જતાંને બોલાઈને ખવડાવ્યું છે. બાપદાદાનાં જમીન ઘર હાચવીને એમાં ચપટી ઉમેરણ કરી હક્યો છું. ઊજળો વસ્તાર છે… વધારે શું જોઈએ…? ઘડપણમાં જે વેઠું છું, એ મારાં કરમ હશે. આ મોટો-નાનો તો આ સમાજમાં જ સમાવેશ પામે એવા છે. તારા મોટા છોકરે મનગમતું લગન કર્યું. તેં એમાં સંમતિ આલી… જેવું ઘડતર એવું વરતવું પડે. તું હાંમે ચડીને કન્યા જોવા કૉલેજમાંથી સીધેસીધો ગયેલો ને એ વાતે હું નામક્કર ગયેલો — તને યાદ હશે? પણ, ના પાડીનેય મેં તારી મરજી વના ન’તો પઈણાયો… રેવતી તને ગમેલી… હાચું કઉં તો મને એ હમજી હકેલી… એની પાહે મને ફાવતું. એ જેટલું ઘેર રઈ એટલા દંન એને કોઈ વાતે કેવું પડ્યું નથી… પણ મને શેર નથી સદતું… ને આપણ બેને ઊભા રયેય ના બને… ત્યાં રેવતી વઉ લાખ રૂપિયાની હોય તોય મારે તો આ લગડા તળેની લખમીજીઓને જ વેઠવાનીને? તારો ઊજળો વસ્તાર ડુંગરોમાં વાટ પાડી લેનારો છે — એટલે વધારે તો શી ચિંતા? પણ ન્યાત-સમાજ છોડીને લવજી કોદરનો છોકરો એના વસ્તારને બાર વરાવે એ ટીકાનો વિષય તો રેવાનો જ.<br /> <br /> મનેય વહમું લાગે. પણ જમાનો બદલાયો ને શેરમાં ઊછરેલાં-પાછરેલાંને અહીં વનવગડાની જાડી પરજામાં હઘરું પડે… હમજું છું. લોક તો બે બાજુની કરવત છે… તો ઘણા વાયરો જોઈને ઊપણનારા છે. આ લોકો પછાત વિચારોના છે એમાં મીનમેખ નથી. જડતા ઝાઝી. જાડું ખાય, જાડું પેરે ને જાડું બોલે-વરતે. તારે હખ જોયતું હોય તો હવે આ પા લમણો ના વાળેશ… આ મલકને ભૂલવામાં જ તારી ભલાઈ છે. અહીં તો ભણેલાય જૂની પેઢીને સારી કેવડાવે એવા નખેદ છે. મને જે એક વાતે દ:ખ રઈ ગયું તે એટલું કે જો તારા જીવતરનો એકાદો અવસર આ બાપદાદાના ગાંમમાં, ઘરઆંગણે ઊજવાયો હોત ને ન્યાતને એંઠો હાથ કરાવ્યો હોત તો તને અહીં મોટા-ઊજળા થવાની તક મળી હોત… ભલે તેં એવું ના ધાર્યું હોય. મારે તો હવે ન્યાત-સમાજના કશા ધખારા નથી રયા ને ટીકા કરનારાય જાણે છે કે રતિલાલે જે કહ્યું છે એ કાંઈ ખોટું નથી, ન્યાત સમાજને ટકવું છે એટલે એ તો એને કાટલે બધાંને જોખે… આપણે તો આવનારી કાલને ભાળવી… જે થયું તે ગયું.<br /> <br /> લાંબી વાતનાં ગાલ્લાં થાય. ઓછું લખ્યું ઝાઝું કરી માંનશો. ને રતિભૈ, વખતે આ મોટા-નાનાની ખબર્ય તો રાખજો જ… દૂરથી થાય એ ટેકો કરજો… મારો રાંમ તમને ઘણું આલશે.<br /> <br /> જીવતેજીવ ના મળીએ તો મારા ખોળિયાને ખભો આલવા આવજે… હું મશાણની આગ હુધી તારી વાટ જોતો હઈશ…<br /> <br /> ‘એ જ લિખિતંગ લવજી કોદરના રાંમ. રાંમ સઈ, દસ્કત પોતે…’<br /> <br /> રતિલાલ માંડ માંડ ટકી રહ્યા. આ કયા લવજી કોદર હતા? જાતને સો સો ફટકા મારવાનું મન થયું. આંખો સુક્કા ખંખ કૂવા બની રહી. રતિલાલે તો જાણ્યુંય નહીં ને કંપાઉન્ડમાં વેરાયેલું ઘર પાછું સંકેલાઈ ગયું હતું. કંપાઉન્ડને ખૂણે રદ્દી કાગળ — કાપડના ડૂચા સળગતા હતા ને સાંજ ઘેરાતી હતી. રતિલાલ આગ તરફ વળ્યા. જાણે એમને કોઈ દોરતું ના હોય! બધું બળતું હતું. એ નીચે નમ્યા. કોઈએ પકડાવી હોય એમ એમણે સળગતી દંડી પકડી… મનોમન એ તાપણાની ગોળ ગોળ ફરતા હતા શું…? ક્ષણ વાર થયું કે ના, એ આગમાં લવજી કોદર નહીં, પણ રતિલાલ લવજીની કાયાને ખડકવામાં આવી છે. દંડીનો દેવતા ઢગલામાં ચાંપતાં એમનાથી બોલાઈ ગયું: ‘નાસજે પ્રાણિયા, આગ આવે…’ બધું બળીને ખાખ થઈ ગયું, ત્યાં સુધી એ બેસી રહ્યા. પછી ઊઠીને બારણાં તરફ વળ્યા… બારણું જાણે જોજનો છેટું હોય એમ એ હાંકી ગયા. છેક પાસે પહોંચ્યા, ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે લાઇટ ગઈ છે… એ અટક્યા. આખો કાગળ પાછો મનમાં વંચાવા લાગ્યો… એ ટીપે ટીપે ઓગળતા હોય એવું અનુભવી રહ્યા… પાછી બધે નજર કરી તો કશું જ નહોતું. બધી બાજુથી ઊતરી આવેલો અંધકાર વધુ ને વધુ ઘટ્ટ થતો જતો’તો…<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અંજલિ ખાંડવાલા/લીલો છોકરો|લીલો છોકરો]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/રાતવાસો|રાતવાસો]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=Talk:%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE&diff=111479 2026-05-30T07:17:11Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>===ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા===<br /> # મલયાનિલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મલયાનિલ/ગોવાલણી|ગોવાલણી]]{{working}}<br /> # કનૈયાલાલ મુન્શી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુનશી/શામળશાનો વિવાહ|શામળશાનો વિવાહ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુનશી/મારી કમલા|મારી કમલા]] {{done}}<br /> # ધૂમકેતુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પોસ્ટઑફિસ|પોસ્ટઑફિસ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પૃથ્વી અને સ્વર્ગ|પૃથ્વી અને સ્વર્ગ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/વિનિપાત|વિનિપાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/ભૈયાદાદા|ભૈયાદાદા]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/રજપૂતાણી|રજપૂતાણી]] {{done}}<br /> # રા. વિ. પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/મુકુન્દરાય|મુકુન્દરાય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/ખેમી|ખેમી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/સૌભાગ્યવતી!!|સૌભાગ્યવતી!!]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/જક્ષણી|જક્ષણી]]<br /> # ઝવેરચંદ મેઘાણી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/સદાશિવ ટપાલી|સદાશિવ ટપાલી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/વહુ અને ઘોડો|વહુ અને ઘોડો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/જી’બા|જી’બા]]<br /> # ઉમાશંકર જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/છેલ્લું છાણું|છેલ્લું છાણું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/મારી ચંપાનો વર|મારી ચંપાનો વર]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/શ્રાવણી મેળો|શ્રાવણી મેળો]] {{done}}<br /> # સુન્દરમ્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/ખોલકી|ખોલકી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માજા વેલાનું મૃત્યુ|માજા વેલાનું મૃત્યુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માને ખોળે|માને ખોળે]]<br /> # ગુલાબદાસ બ્રોકર<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/લતા શું બોલે|લતા શું બોલે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ગુલામદીન ગાડીવાળો|ગુલામદીન ગાડીવાળો]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/નીલીનું ભૂત|નીલીનું ભૂત]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે|ઊભી વાટે]] {{done}}<br /> # પન્નાલાલ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/વાત્રકને કાંઠે|વાત્રકને કાંઠે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સાચી ગજિયાણીનું કાપડું|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/બાપુનો કૂતરો|બાપુનો કૂતરો]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સુખદુઃખનાં સાથી|સુખદુઃખનાં સાથી]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/પીઠીનું પડીકું|પીઠીનું પડીકું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/મોરલીના મૂંગા સૂર|મોરલીના મૂંગા સૂર]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/નૅશનલ સેવિંગ|નૅશનલ સેવિંગ]] {{done}}<br /> # ઈશ્વર પેટલીકર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/લોહીની સગાઈ|લોહીની સગાઈ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/મધુરાં સપનાં|મધુરાં સપનાં]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/વટ|વટ]] {{done}}<br /> # જયંતી દલાલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/અડખેપડખે|અડખેપડખે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/આ ઘેર પેલે ઘેર|આ ઘેર પેલે ઘેર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઉત્તરા|ઉત્તરા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઝાડ, ડાળ અને માળો|ઝાડ, ડાળ અને માળો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ટપુભાઈ રાતડિયા|ટપુભાઈ રાતડિયા]]<br /> # જયંત ખત્રી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ|તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/લોહીનું ટીપું|લોહીનું ટીપું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ધાડ|ધાડ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/નાગ|નાગ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ખરા બપોર|ખરા બપોર]]<br /> # અશોક હર્ષ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશોક હર્ષ/સુલોચના|સુલોચના]]<br /> # પીતાંબર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પીતાંબર પટેલ/દત્તક પિતા|દત્તક પિતા]]<br /> # હીરાલાલ ફોફલિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હીરાલાલ ફોફલિયા/રાતે વાત|રાતે વાત]]<br /> # ચુનીલાલ મડિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/વાની મારી કોયલ|વાની મારી કોયલ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/કમાઉ દીકરો|કમાઉ દીકરો]] {{done}}<br /> # સુરેશ જોષી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/થીગડું|થીગડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/રાક્ષસ|રાક્ષસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પદભ્રષ્ટ|પદભ્રષ્ટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/એક મુલાકાત|એક મુલાકાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/અગતિગમન|અગતિગમન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/લોહનગર|લોહનગર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/વરપ્રાપ્તિ|વરપ્રાપ્તિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/કુરુક્ષેત્ર|કુરુક્ષેત્ર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પુનરાગમન|પુનરાગમન]]<br /> # સરોજ પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર|ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/સારિકા પંજરસ્થા|સારિકા પંજરસ્થા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/પોસ્ટ-મૉર્ટમ|પોસ્ટ-મૉર્ટમ]]<br /> # ચંદ્રકાન્ત બક્ષી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...|આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/તમે આવશો?|તમે આવશો?]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/એક સાંજની મુલાકાત|એક સાંજની મુલાકાત]] {{done}}<br /> # મધુ રાય <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/બાંશી નામની એક છોકરી|બાંશી નામની એક છોકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ધારો કે –|ધારો કે –]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/કાન|કાન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ઊંટ|ઊંટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/મકાન|મકાન]]<br /> # વસુબહેન ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વસુબહેન ભટ્ટ/ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!|ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!]]<br /> # મોહમ્મદ માંકડ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/તપ|તપ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/મનેય કોઈ મારે!|મનેય કોઈ મારે!]]<br /> # વનુ પાંધી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વનુ પાંધી/બારી|બારી]]<br /> # ધીરુબહેન પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરુબહેન પટેલ/ટાઢ|ટાઢ]]<br /> # કુન્દનિકા કાપડિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/ફરી વરસાદ!|ફરી વરસાદ!]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/જવા દઈશું તમને…|જવા દઈશું તમને…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/પ્રેમનાં આંસુ|પ્રેમનાં આંસુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/તમારાં ચરણોમાં|તમારાં ચરણોમાં]]<br /> # ઇવા ડેવ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તરંગિણીનું સ્વપ્ન|તરંગિણીનું સ્વપ્ન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તમને ગમી ને?|તમને ગમી ને?]]<br /> # ભગવતીકુમાર શર્મા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભગવતીકુમાર શર્મા/અપ્રતીક્ષા|અપ્રતીક્ષા]]<br /> # મોહનભાઈ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહનભાઈ પટેલ/બ્લાઇન્ડ વર્મ|બ્લાઇન્ડ વર્મ]]<br /> # કિશોર જાદવ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/કાગ-કન્યા|કાગ-કન્યા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/વિસ્મૃત|વિસ્મૃત]]<br /> # રાધેશ્યામ શર્મા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના|સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સળિયા|સળિયા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/નૂતન વર્ષાભિનંદન|નૂતન વર્ષાભિનંદન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/ચર્ચબેલ|ચર્ચબેલ]]<br /> # રઘુવીર ચૌધરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/પોટકું|પોટકું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/જગા ધૂળાનો જમાનો|જગા ધૂળાનો જમાનો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ચિતા|ચિતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ|ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/મંદિરની પછીતે|મંદિરની પછીતે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/સાંજનો છાયો|સાંજનો છાયો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ભણેલી વહુ|ભણેલી વહુ]]<br /> # રાવજી પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/ચંપી|ચંપી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સગી|સગી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સૈનિકનાં બાળકો|સૈનિકનાં બાળકો]]<br /> # ઘનશ્યામ દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/ગોકળજીનો વેલો|ગોકળજીનો વેલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/કાગડો|કાગડો]]<br /> # જ્યોતિષ જાની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જ્યોતિષ જાની /એક સુખી માણસનું ચિત્ર|એક સુખી માણસનું ચિત્ર]]<br /> # સુધીર દલાલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુધીર દલાલ/પછી|પછી]]<br /> # વર્ષા અડાલજા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/‘એ’|‘એ’]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/લાશ|લાશ]]<br /> # વિભૂત શાહ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિભૂત શાહ/શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો|શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો]]<br /> # નાનાભાઈ જેબલિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/છટકું|છટકું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/કાટલું|કાટલું]]<br /> # હરિકૃષ્ણ પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/ઘરભંગ|ઘરભંગ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/નટુભાઈને તો જલસા છે|નટુભાઈને તો જલસા છે]]<br /> # વીનેશ અંતાણી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/શ્વાસનળીમાં ટ્રેન|શ્વાસનળીમાં ટ્રેન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ|તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી|સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સ્ત્રી નામે વિશાખા|સ્ત્રી નામે વિશાખા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/નિર્જનતા|નિર્જનતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/જૂના ઘરનું અજવાળું|જૂના ઘરનું અજવાળું]]<br /> # હિમાંશી શેલત<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં|અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/ઇતરા|ઇતરા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/બારણું|બારણું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/સાંજનો સમય|સાંજનો સમય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/કિંમત|કિંમત]]<br /> # ધીરેન્દ્ર મહેતા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરેન્દ્ર મહેતા/ઓળખાણ|ઓળખાણ]]<br /> # વિજય શાસ્ત્રી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય શાસ્ત્રી/મિસિસ શાહની એક બપોર|મિસિસ શાહની એક બપોર]]<br /> # પુરુરાજ જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પુરુરાજ જોશી/છત્રી|છત્રી]]<br /> # ઇલા આરબ મહેતા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પરીકથા|પરીકથા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પાંખ|પાંખ]]<br /> # રજનીકુમાર પંડ્યા<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રજનીકુમાર પંડ્યા/સીનો|સીનો]] <br /> # ચિનુ મોદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચિનુ મોદી/નાગના લિસોટા|નાગના લિસોટા]] <br /> # રમેશ પારેખ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ પારેખ/ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે|ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે]]<br /> # જોસેફ મેકવાન <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/પન્નાભાભી|પન્નાભાભી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/બાપનું લો’ય|બાપનું લો’ય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/ઘરનું ઘર|ઘરનું ઘર]]<br /> # મોહન પરમાર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/આંધું|આંધું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/કુંભી|કુંભી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/હિરવણું|હિરવણું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/થળી|થળી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/તણખલું|તણખલું]]<br /> # દલપત ચૌહાણ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/બદલો|બદલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/ગંગામા|ગંગામા]]<br /> # હરીશ મંગલમ્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/દાયણ|દાયણ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/ઉટાંટિયો|ઉટાંટિયો]]<br /> # અંજલિ ખાંડવાલા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અંજલિ ખાંડવાલા/લીલો છોકરો|લીલો છોકરો]]<br /> # મણિલાલ હ. પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/બાપાનો છેલ્લો કાગળ|બાપાનો છેલ્લો કાગળ]] {{Working}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/રાતવાસો|રાતવાસો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પી.ટી.સી. થયેલી વહુ|પી.ટી.સી. થયેલી વહુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પડતર|પડતર]]<br /> # રમેશ દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ દવે/ને કંઈક થયું તો?|ને કંઈક થયું તો?]]<br /> # મનોહર ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/જલમટીપ|જલમટીપ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/પાછું વળવું|પાછું વળવું]]<br /> # પવનકુમાર જૈન <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/આ જમાનાનો પારસમણિ|આ જમાનાનો પારસમણિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/તરસ્યા કાગડાની વારતા|તરસ્યા કાગડાની વારતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/વરુ અને શ્રી પાપી|વરુ અને શ્રી પાપી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/ઈપાણનું યૌવન|ઈપાણનું યૌવન]]<br /> # કિરીટ દૂધાત <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આમ થાકી જવું…|આમ થાકી જવું…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…|આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/ભાય|ભાય]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/લીલ|લીલ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે|એક બપોરે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/વી. એમ.|વી. એમ.]] {{done}}<br /> # બિપિન પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/સંગીતશિક્ષક|સંગીતશિક્ષક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/વાંસનાં ફૂલ|વાંસનાં ફૂલ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/બૂફે|બૂફે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/કરિયાવર|કરિયાવર]]<br /> # માય ડિયર જયુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/ડારવિનનો પિતરાઈ|ડારવિનનો પિતરાઈ]] {{done}} <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/જીવ|જીવ]] {{done}} <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/વેકેશન|વેકેશન]] {{done}} <br /> # પન્ના નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/લેડી વિથ અ ડૉટ|લેડી વિથ અ ડૉટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/નિત્યક્રમ|નિત્યક્રમ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/સુજાતા|સુજાતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/ઊડી ગયો હંસ|ઊડી ગયો હંસ]]<br /> # અજિત ઠાકોર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ગૂમડું|ગૂમડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ખરજવું|ખરજવું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/માવઠું|માવઠું]]<br /> # અનિલ વ્યાસ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/સવ્ય-અપસવ્ય|સવ્ય-અપસવ્ય]]<br /> # હરીશ નાગ્રેચા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/`ચૂટકી'|`ચૂટકી']]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/ખલેલ|ખલેલ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/કૅટ-વૉક|કૅટ-વૉક]]<br /> # યોગેશ જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ચંદરવો|ચંદરવો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ગંગાબા|ગંગાબા]]<br /> # પ્રવીણ ગઢવી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/લીંબડાનું પાંદડું|લીંબડાનું પાંદડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/સૂરજપંખી|સૂરજપંખી]]<br /> # ભૂપેશ અધ્વર્યુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેશ અધ્વર્યુ/હનુમાન લવકુશ મિલન|હનુમાન લવકુશ મિલન]]<br /> # કેશુભાઈ દેસાઈ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/મહિષાસુર|મહિષાસુર]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/ઉપેક્ષિતા|ઉપેક્ષિતા]]<br /> # પ્રવીણસિંહ ચાવડા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/ચાકરી|ચાકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/લેણિયાત|લેણિયાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિઝિટ|વિઝિટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/જનારી|જનારી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી|બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિશાખાનો ભૂતકાળ|વિશાખાનો ભૂતકાળ]]<br /> # ઉત્પલ ભાયાણી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/ખતવણી|ખતવણી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/મિજબાની|મિજબાની]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બદલો|બદલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બંધન અને મુક્તિ|બંધન અને મુક્તિ]]<br /> # ધરમાભાઈ શ્રીમાળી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/નરક|નરક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/દાજવું તે...|દાજવું તે...]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/વરઘોડો|વરઘોડો]]<br /> # દશરથ પરમાર<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/ત્રીજું ઘર|ત્રીજું ઘર]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/બે ઇ-મેલ અને સરગવો|બે ઇ-મેલ અને સરગવો]]<br /> # મોના પાત્રાવાલા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોના પાત્રાવાલા/રાની બીલાડો|રાની બીલાડો]]<br /> # નાઝીર મનસૂરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાઝીર મનસૂરી/બોકાહો|બોકાહો]]<br /> # અઝીઝ ટંકારવી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અઝીઝ ટંકારવી/વાવાઝોડું|વાવાઝોડું]]<br /> # જિતેન્દ્ર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિતેન્દ્ર પટેલ/ખાડ|ખાડ]]<br /> # પરેશ નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/તાંદળજાની ભાજી|તાંદળજાની ભાજી]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક /પરપોટો|પરપોટો]] {{done}}<br /> # કાનજી પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કાનજી પટેલ/ડેરો|ડેરો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/પડાવ|પડાવ]]<br /> # બિન્દુ ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/આંતરસેવો|આંતરસેવો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/જાગતું પડ|જાગતું પડ]]<br /> # પારુલ રાઠોડ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ રાઠોડ/વિપર્યાસ|વિપર્યાસ]]<br /> # સુમન્ત રાવલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/ખોયડું|ખોયડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/લાયન-શૉ|લાયન-શૉ]]<br /> # ભરત નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભરત નાયક/વગડો|વગડો]]<br /> # જનક ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ|સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/બાવળ વાવનાર|બાવળ વાવનાર]]<br /> # શિરીષ પંચાલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/શિરીષ પંચાલ/મજૂસ|મજૂસ]]<br /> # રાજેન્દ્ર પટેલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/લિફ્ટ|લિફ્ટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/જૂઈની સુગંધ|જૂઈની સુગંધ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/અધૂરી શોધ|અધૂરી શોધ]] <br /> # ગિરીશ ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/રેખલીનું મન|રેખલીનું મન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ|ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ]]<br /> # પ્રભુદાસ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/હડફેટ|હડફેટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ખાખી જીવડાં|ખાખી જીવડાં]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ફારગતી|ફારગતી]]<br /> # રામચંદ્ર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/સુવર્ણકન્યા|સુવર્ણકન્યા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/શ્યામલી|શ્યામલી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/ખેતર|ખેતર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/તીતીઘોડો|તીતીઘોડો]]<br /> # મહેન્દ્રસિંહ પરમાર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/પોલિટેકનિક|પોલિટેકનિક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/ઊડણચરકલડી|ઊડણચરકલડી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/એમ. પી. અજમેરા|એમ. પી. અજમેરા]]<br /> # જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ|<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/કંઈ પણ બની શકે...|કંઈ પણ બની શકે...]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/મહોરાં|મહોરાં]]<br /> # સાગર શાહ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/ગેટ ટુ ગેધર|ગેટ ટુ ગેધર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/સુજીની સમાજસેવા|સુજીની સમાજસેવા]]<br /> # અજય સોની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/ગળામાં અટવાયેલી તરસ|ગળામાં અટવાયેલી તરસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/તરસ|તરસ]]<br /> # વિજય સોની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/સાંકડી ગલીમાં ઘર|સાંકડી ગલીમાં ઘર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/મમ સત્યમ|મમ સત્યમ]]<br /> # નવનીત જાની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નવનીત જાની/સામા કાંઠાની વસ્તી|સામા કાંઠાની વસ્તી]]<br /> # પન્ના ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/સાતમો દિવસ|સાતમો દિવસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/ચપટી|ચપટી]]<br /> # રામ મોરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/મહોતું|મહોતું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/બળતરા|બળતરા]]<br /> # અભિમન્યુ આચાર્ય <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/પડછાયાઓ વચ્ચે|પડછાયાઓ વચ્ચે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/રાત|રાત]]<br /> # નરેશ શુક્લ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/અથઃ ઇતિ|અથઃ ઇતિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/ન કહેવાયેલી વાર્તા...!|ન કહેવાયેલી વાર્તા...!]]<br /> # હર્ષદ ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/જાળિયું|જાળિયું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/આઢ|આઢ]]<br /> # રેણુકા પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/મીરાંનું ઘર|મીરાંનું ઘર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/ધોધમાર|ધોધમાર]]<br /> # માવજી મહેશ્વરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/ગ્રહણ|ગ્રહણ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/સુખ|સુખ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/મિલકત|મિલકત]]<br /> # કેતન મુનશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/ફટકો|ફટકો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/લાલ ચીંદરડી|લાલ ચીંદરડી]]<br /> # બકુલેશ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બકુલેશ/આભાસની ગલીમાં|આભાસની ગલીમાં]]<br /> # પારુલ કંદર્પ દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ કંદર્પ દેસાઈ/એક ડગલું આગળ|એક ડગલું આગળ]]<br /> # કંદર્પ ર. દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કંદર્પ ર. દેસાઈ/આઠમી માર્ચ|આઠમી માર્ચ]]<br /> # રમેશ ર. દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ ર. દવે/શબવત્|શબવત્]]<br /> # પ્રાગજી ભામ્ભી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રાગજી ભામ્ભી/ફરી પાછા પૃથ્વી પર|ફરી પાછા પૃથ્વી પર]]<br /> # ભૂપેન ખખ્ખર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેન ખખ્ખર/વાડકી|વાડકી]]<br /> # રાજેશ વણકર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેશ વણકર/ધડાકા|ધડાકા]]<br /> # મીનળ દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મીનળ દવે/ઓથાર|ઓથાર]]<br /> # પૂજા તત્સત્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પૂજા તત્સત્/એક મેઇલ|એક મેઇલ]]<br /> # કલ્પેશ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/સહી|સહી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/કાઠું વરહ|કાઠું વરહ]]<br /> # અશ્વિની બાપટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશ્વિની બાપટ/તૃષ્ણા|તૃષ્ણા]]<br /> # નીતા જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નીતા જોશી/છેવાડાનાં બે જણ|છેવાડાનાં બે જણ]]</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AA%E0%AA%B0%E0%AB%87%E0%AA%B6_%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%AF%E0%AA%95_/%E0%AA%AA%E0%AA%B0%E0%AA%AA%E0%AB%8B%E0%AA%9F%E0%AB%8B&diff=111478 2026-05-30T07:14:53Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|પરપોટો | પરેશ નાયક}}<br /> <br /> &lt;hr&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> &amp;#9724;<br /> &lt;br&gt;<br /> {{#widget:Audio<br /> |url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/f/f8/EKATRA_HITESH_PARPOTO.mp3<br /> }}<br /> &lt;br&gt;<br /> પરપોટો • પરેશ નાયક • ઑડિયો પઠન: હિતેશ દરજી <br /> &lt;br&gt;<br /> &amp;#9724;<br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;hr&gt;<br /> <br /> {{Poem2Open}}<br /> એક હતો પરપોટો.<br /> <br /> હવાથી બનેલો ને પાણીથી મઢેલો.<br /> <br /> ખારી નદીની વચ્ચોવચ એનું ઘર. ઘરનું નામ તરાપો. નદીમાં તરાપો તર્યા કરે ને તરાપામાં પરપોટો ફર્યા કરે.<br /> <br /> નદીને બેઉ કિનારે બે ગામ. એકનું નામ આજુ ને બીજાનું નામ બાજુ. બન્ને ગામમાં પરપોટોના બે દોસ્ત રહે. એકનું નામ સૂકો ને બીજાનું નામ લીલો. સૂકો આજુ ગામ રહે ને લીલો બાજુ ગામ રહે. સૂકા પાસે એક સોનેરી રંગની ઝૂંપડી ને રૂપેરી રંગની બકરી, લીલા પાસે મસ મોટી હવેલી ને અધધધ ગાય-ભેંશ. સૂકો મહેનતુ ને લીલો મોજીલો. સૂકાનું જોર એના બાવડામાં ને લીલાની તાકાત એના ભેજામાં. મલક આખામાં સૂકાનું બાવડું ને લીલાનું ભેજું બહુ વખણાય.<br /> <br /> પણ –<br /> <br /> પરપોટાને કશીય પરવા નહીં. એ તો બસ તરાપે બેસી ને તર્યા કરે. તરાપા નીચે નદી વહ્યા કરે. આજુ ને બાજુ બેઉ ગામના લોકો ખારી નદીનું ખાટ્ટું-ખાટ્ટું પાણી પી ને ‘ટાબ્બ્…ટાબ્બ્…’ બોલાવી જલસા કરે.<br /> <br /> સૂકા ને લીલાને જેટલી પરપોટા સાથે દોસ્તી એટલું જ એકબીજા માટે વેર. પણ પરપોટાને કશી પરવા નહીં. એ તો આંખ આડા કાન કરે ને કાન આડું નાક ધરે. ને લ્હેરથી તર્યા કરે. હા. રોજ એક્કેક વાર બને દોસ્તો જોડે રમવા જાય. રોજ સવારે માથે ટોપી મૂકી, હાથમાં સોટી લઈ પહેલા જાય આજુ ગામ સૂકા સાથે સાત તાળી રમવા. બપોરે પાછો તરાપે આવી હવાનો લાડુ જમે ને સાંજ પડતાં ‘પીંગ પોંગ પીંગ પોંગ’ ઊડતો ઊડતો પહોંચે બાજુ ગામ લીલા ભેગો પકડદાવ રમવા. રાતે વળી તરાપે જઈ હવાનો લાડુ જમે ને ચાંદો ઊગતા પહેલા જ બૂડબૂડ બૂડબૂડ નસકોરા બોલાવતો ઘસઘસાટ ઊંઘી જાય.<br /> <br /> એક વાર એવું બન્યું કે મલકમાં ચાર આંખો ને ચાળીસ હાથવાળો દુકાળ આવ્યો. કોઈ એને જુએ નહીં પણ એ બધાય ને જુએ. ચારે તરફ એની ગરમ ગરમ આંખો ફેરવે ને વીસ-વીસ ખોબે જમે. મલક તો આખો મૂંઝાઈ ગયો. વાદળ ગરજે નહીં ને પાણી વરસે નહીં. કોયલ ટહૂકે નહીં ને મોર ગહેકે નહીં. ખેતરમાં ધાન પાકે નહીં ને ધાન વિના જીવન ચાલે નહીં. કોયલ ને કૂતરા, માણસ ને મોર બધાયનાં ગળા સૂકાવા લાગ્યાં.<br /> <br /> પણ-<br /> <br /> પરપોટાને કશીય પરવા નહીં. એ તો માથે ટોપી મૂકી ને ‘પીંગ-પોંગ-પીંગ-પોંગ’ ઊડતો ઊડતો જાય આજુ ગામ, સાત તાળી રમવા. બપોરે તરાપે જઈ હવાનો લાડુ જમે ઓઈયા. સાંજે ઊપડે બાજુ ગામ પકડદાવ રમવા. ને ચાંદો ઊગતા પહેલા તો હવાનો લાડુ જમી ને મંડે બૂડબૂડ બૂડબૂડ ઘોરવા.<br /> <br /> આજુ ગામનો સૂકો તો દિવસ ને રાત ભેગા કરે, ને બાવડાના જોરે માંડ રોટલો રળે. ને બાજુ ગામનો લીલો ભેજું લડાવે ને પકવાન જમે. પણ દૂકાળને તો ચાર આંખે ને ચાળીસ હાથ. એ તો લ્હાય-લ્હાય આંખો ફેરવે ને કૂવા-તળાવ સૂકવતો જાય. વીસ-વીસ ખોબે જમે ને ખેતર ખૂટાડતો જાય.<br /> <br /> સૂકો ને લીલો બેય મૂંઝાયા. સૂકાને આજની ચિંતા ને લીલાને આવતી કાલનો ડર. દૂકાળે તો જોતજોતામાં આખો મલક સૂકવવા માંડ્યો. વરસાદ વિના કરવું શું? ખેતર વિના રાંધવું શું? રાંધ્યા વિના જમવું શું? જમ્યા વિના જીવવું શું?<br /> <br /> રાત પડી ગઈ. ચાંદો ઊગ્યો. બગાસું ખાતા ખાતાં ચાંદાએ જોયું તો પરપોટો તો છીપલાને ઓશીકે માથું મૂકી ને નિરાંતે ઊંઘે બૂડબૂડ બૂડબૂડ. ચાંદાએ એક નજરે આજુ ગામ જોયું ને બીજી નજર બાજુ ગામ તરફ કરી. જૂએ છે તો આજુ ગામનો સૂકો બાવડાના જોરે નદીને ખેંચે છે એના ખેતર તરફ. ને બાજુ ગામનો લીલો ભેજાના જોરે નદીને ખેંચે છે એના ખેતર તરફ. ચાંદાને ચિંતા થઈ. એણે તો ઠંડા ઠંડા ચૂંટલા ખણી ને પરપોટા ને ઊઠાડવા માંડ્યો પણ પરપોટાને તો કશીય પરવા નહીં. એ તો તરાપે પડ્યો પડ્યો ઘોરે બૂડબૂડ બૂડબૂડ ને તરાપા નીચે નદી તો ચીરાવા માંડી ચરરર… ચરરર… નદીનો ડાબો હાથ સૂકાના દોરડે બંધાયો છે ને જમણો હાથ લીલાના ભેજા જોડે વીંટાયો છે. નદી તો કંઈ મૂંગી મૂંગી ચીસો પાડે, કંઈ ચીસો પાડે. પણ સાંભળે કોણ. મલક આખો મરવા પડ્યો છે ને પરપોટો તો બૂડબૂડ… બૂડબૂડ... ઘોરે છે.<br /> <br /> જોતજોતામાં તો પોણા ભાગની નદી ચોરી ગયો લીલો, ને પા ભાગની નદી ખેંચી ગયો સૂકો. પરપોટાનો તરાપો તો ભખાંગ દઈને નદીની રેતીમાં ખૂંપાઈ ગયો. પણ ઊંઘમાંથી ઊઠે તો પરપોટો નહીં. એ તો બસ ઘોર્યા કરે બૂડબૂડ…બૂડબૂડ…<br /> <br /> આમ ને આમ દિવસો વીતતા ગયા ને રાતો ખૂટતી ગઈ. વરસાદ આવે નહીં ને દૂકાળ જાય નહીં. રોજ રાતે ચાંદો પરપોટાને ઢંઢોળે પણ પરપોટો ઊઠે નહીં. ને દૂકાળ તો રાત ને દિવસ ખડખડ ખડખડ હસતો જાય ને વીસ-વીસ ખોબે જમતો જાય. પાણી ને પકવાન, રોટલા ને રાબ બધુંય સબડકા બોલાવતો પી જાય. આ જોઈને ચાંદો તો સૂડસૂડ… સૂડસૂડ… નિસાસા નાંખે.<br /> <br /> એક રાતે ઓહીયા ઓડકાર ખાતો દૂકાળ નદીની રેતમાં પડ્યો પડ્યો હસતો હતો તે ચાંદાથી રહેવાયું નહીં. ચાંદો દૂકાળને કહે કે ભાઈ તું જવાનું શું લઈશ? દુકાળ તો હસ્યા કરે ખડખડ ખડખડ. ચાંદાએ બહુ પૂછયું, બહુ પૂછ્યું, તો દૂકાળ કહે, પરપોટો ઊઠે તો હું જઉં. ચાંદો કહે એ કઈ રીતે? દૂકાળ કહે પરપોટો ઊઠે ને સૂકાના બાવડાનું ને લીલાના ભેજાનું જોર ભેગું કરીને એક ફૂંક મારે તો હું ઊડી જઉં. આટલું કહીને દૂકાળ તો મંડ્યો પેટ પકડીને ખડખડ હસવા. ને ચાંદો સૂડસૂડ નિસાસા બોલાવવા લાગ્યો. પણ પરપોટો તો એઈ ને ઘોરે છે બૂડબૂડ… બૂડૂબૂડ.<br /> <br /> થોડા દિવસ પછી એકવાર સવારે પરપોટો તો માથે ટોપી પહેરીને ઊપડ્યો આજુ ગામ સૂકા જોડે સાત તાળી રમવા. જઈને જુએ છે તો ગામમાં કોઈ નહીં. નહીં સૂકો, નહીં સૂકાનું સોનેરી ઝૂંપડું. પરપોટો તો મૂંઝાયો. બપોરે હવાનો લાડુ જમીને વળી ઊપડ્યો બાજુ ગામ પકડદાવ રમવા. જઈને જુએ છે તો ગામમાં કોઈ નહીં. નહીં લીલો, નહીં લીલાની હવેલી. દૂકાળ તો આ જોઈ ને એની મૂછમાં ને મૂછમાં એટલું હસે એટલું હસે કે ઊછળી ઊછળી ને મૂછ બેવડ વળી ગઈ.<br /> <br /> પરપોટો તો રોવા જેવો થઈ ગયો. હવે? હવે કરવું શું? પકડદાવ ને સાત તાળી કોની જોડે રમવા? ને રમ્યા વગર તો ઊંઘેય ન આવે ને લાડુય ન ભાવે.<br /> <br /> તરાપામાં આવી ને એ તો ચત્તો પડ્યો પડ્યો બૂડબૂડ… બૂડબૂડ... રડે. ને એને રડતો જોઈને દૂકાળ મૂછમાં ને મૂછમાં હસે. રાત પડી ગઈ. ચાંદો ઊગ્યો. જુએ છે તો આજુ ગામ ને બાજુ ગામ, સૂકો ને લીલો કોઈ મળે નહીં. ખાલી તરાપામાં પડ્યો પડ્યો બૂડબૂડ…બૂડબૂડ… રડતો પરપોટો દેખાય. ચાંદાને આ જોઈને એટલું બધું દુઃખ થયું, એટલું બધું દુઃખ થયું કે એનાથી એક સૂડસૂડીયો નિસાસો નંખાઈ ગયો. ચાંદાનો સૂડસૂડીયો નિસાસો સીધો પરપોટાના પેટ પર જઈને તડીંગ દઈને ટકરાયો, ને પટાક કરતોક ને પરપોટો ફૂટી ગયો. ફૂડુક!<br /> {{Right|(૧૯૯૩) (ખેવના)}}&lt;br&gt;<br /> {{Right|(૧૯૯૪ની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ, આર. આર. શેઠ)}}<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/તાંદળજાની ભાજી|તાંદળજાની ભાજી]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કાનજી પટેલ/ડેરો|ડેરો]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AA%E0%AA%B0%E0%AB%87%E0%AA%B6_%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%AF%E0%AA%95_/%E0%AA%AA%E0%AA%B0%E0%AA%AA%E0%AB%8B%E0%AA%9F%E0%AB%8B&diff=111477 2026-05-30T06:49:29Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|પરપોટો | પરેશ નાયક}}<br /> <br /> &lt;hr&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> &amp;#9724;<br /> &lt;br&gt;<br /> {{#widget:Audio<br /> |url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/f/f8/EKATRA_HITESH_PARPOTO.mp3<br /> }}<br /> &lt;br&gt;<br /> પરપોટો • પરેશ નાયક • ઑડિયો પઠન: હિતેશ દરજી <br /> &lt;br&gt;<br /> &amp;#9724;<br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;hr&gt;<br /> <br /> {{Poem2Open}}<br /> એક હતો પરપોટો. હવાથી બનેલો ને પાણીથી મઢેલો.<br /> <br /> ખારી નદીની વચ્ચોવચ એનું ઘર. ઘરનું નામ તરાપો. નદીમાં તરાપો તય કરે ને તરાપામાં પરપોટો ફર્યા કરે.<br /> <br /> નદીને બેઉ કિનારે બે ગામ. એકનું નામ આજુ ને બીજાનું નામ બાજુ. બન્ને ગામમાં પરપોટોના બે દોસ્ત રહે. એકનું નામ સૂકો ને બીજાનું નામ લીલો. સૂકો આજુ ગામ રહે ને લીલો બાજુ ગામ રહે. સૂકા પાસે એક સોનેરી રંગની ઝૂંપડી ને રૂપેરી રંગની બકરી, લીલા પાસે મસ મોટી હવેલી ને અધધધ ગાય-ભેંશ. સૂકો મહેનતુ ને લીલો મોજીલો. સૂકાનું જોર એના બાવડામાં ને લીલાની તાકાત એના ભેજામાં. મલક આખામાં સૂકાનું બાવડું ને લીલાનું ભેજું બહુ વખણાય.<br /> <br /> પણ –<br /> <br /> પરપોટાને કશીય પરવા નહીં. એ તો બસ તરાપે બેસી ને તર્યા કરે. તરાપા નીચે નદી વહ્યા કરે. આજુ ને બાજુ બેઉ ગામના લોકો ખારી નદીનું ખાટું-ખાટું પાણી પી ને ‘ટાબૂ…ટાબૂ…’ બોલાવી જલ્સા કરે.<br /> <br /> સૂકા ને લીલાને જેટલી પરપોટા સાથે દોસ્તી એટલું જ એકબીજા માટે વેર. પણ પરપોટાને કશી પરવા નહીં. એ તો આંખ આડા કાન કરે ને કાન આડું નાક ધરે. ને લ્હેરથી તય કરે. હા. રોજ એક્કેક વાર બને દોસ્તો જોડે રમવા જાય. રોજ સવારે માથે ટોપી મૂકી, હાથમાં સોટી લઈ પહેલા જાય આજુ ગામ સૂકા સાથે સાત તાળી રમવા. બપોરે પાછો તરાપે આવી હવાનો લાડુ જમે ને સાંજ પડતાં ‘પીંગ પપોંગ પીંગ પોંગ’ ઊડતો ઊડતો પહોંચે બાજુ ગામ લીલા ભેગો પકડદાવ રમવા. રાતે વળી તરાપે જઈ હવાનો લાડુ જમે ને ચાંદો ઊગતા પહેલા જ બૂડબૂડ બૂડબૂડ નસ્કોરા બોલાવતો ઘસઘસાટ ઊંઘી જાય.<br /> <br /> એક વાર એવું બન્યું કે મલકમાં ચાર આંખો ને ચાળીસ હાથવાળો દુકાળ આવ્યો. કોઈ એને જુએ નહીં પણ એ બધાય ને જુએ. ચારે તરફ એની ગરમ ગરમ આંખો ફેરવે ને વીસ-વીસ ખોબે જમે. મલક તો આખો મૂંઝાઈ ગયો. વાદળ ગરજે નહીં ને પાણી વરસે નહીં. કોયલ ટહૂકે નહીં ને મોર ગહેકે નહીં. ખેતરમાં ધાન પાકે નહીં ને ધાન વિના જીવન ચાલે નહીં. કોયલ ને કૂતરા, માણસ ને મોર બધાયનાં ગળા સૂકાવા લાગ્યાં.<br /> <br /> પણ પરપોટાને કશીય પરવા નહીં. એ તો માથે ટોપી મૂકી ને ‘પીંગ-પોંગ-પીંગ-પોંગ’ ઊડતો ઊડતો જાય આજુ ગામ, સાતતાળી રમવા. બપોરે તરાપે જઈ હવાનો લાડુ જમે ઓઈયા. સાંજે ઊપડે બાજુ ગામ પકડદાવ રમવા. ને ચાંદો ઊગતા પહેલા તો હવાનો લાડુ જમી ને મંડે બૂડબૂડ બૂડબૂડ ઘોરવા.<br /> <br /> આજુ ગામનો સૂકો તો દિવસ ને રાત ભેગા કરે, ને બાવડાના જોરે માંડ રોટલો રળે. ને બાજુ ગામનો લીલો ભેજું લડાવે ને પકવાન જમે. પણ દૂકાળને તો ચાર આંખે ને ચાળીસ હાથ. એ તો લ્હાય-લ્હાય આંખો ફેરવે ને કૂવા-તળાવ સૂકવતો જાય. વીસ વીસ ખોબે જમે ને ખેતર ખૂટાડતો જાય.<br /> <br /> સૂકો ને લીલો બે ય મૂંઝાયા. સૂકાને આજની ચિંતા ને લીલાને આવતી કાલનો ડર. દૂકાળે તો જોતજોતામાં આખો મલક સૂકવવા માંડ્યો. વરસાદ વિના કરવું શું? ખેતર વિના રાંધવું શું? રાંધ્યા વિના જમવું શું? જમ્યા વિના જીવવું શું?<br /> <br /> રાત પડી ગઈ. ચાંદો ઊગ્યો. બગાસું ખાતા ખાતાં ચાંદાએ જોયું તો પરપોટો તો છીપલાને ઓશીકે માથું મૂકી ને નિરાંતે ઊંઘે બૂડબૂડ બૂડબૂડ. ચાંદાએ એક નજરે આજુ ગામ જોયું ને બીજી નજર બાજુ ગામ તરફ કરી. જૂએ છે તો આજુ ગામનો સૂકો બાવડાના જોરે નદીને ખેંચે છે એના ખેતર તરફ. ને બાજૂ ગામનો લીલો ભેજના જોરે નદીને ખેંચે છે એના ખેતર તરફ. ચાંદાને ચિંતા થઈ. એણે તો ઠંડા ઠંડા ચૂંટલા ખણી ને પરપોટા ને ઊઠાડવા માંડ્યો પણ પરપોટાને તો કશીય પરવા નહીં. એ તો તરાપે પડ્યો પડ્યો ઘોરે બૂડબૂડ બૂડબૂડ ને તરાપા નીચે નદી તો ચીરાવા માંડી ચરરર… ચરરર…નદીનો ડાબો હાથ સૂકાના દોરડે બંધાયો છે ને જમણો હાથ લીલાના ભેર જોડે વીંટાયો છે. નદી તો કંઈ મૂંગી મૂંગી ચીસો પાડે, કંઈ ચીસો પાડે. પણ સાંભળે કોણ. મલક આખો મરવા પડ્યો છે ને પરપોટો તો બૂડબૂડ… બૂડબૂડ ઘોરે છે.<br /> <br /> જોતજોતામાં તો પોણા ભાગની નદી ચોરી ગયો લીલો, ને પા ભાગની નદી ખેંચી ગયો સૂકો. પરપોટાનો તરાપો તો ભખાંગ દઈને નદીની રેતીમાં ખૂંપાઈ ગયો. પણ ઊંઘમાંથી ઊઠે તો પરપોટો નહીં. એ તો બસ ઘોયા કરે બૂડબૂડ…બૂડબૂડ…<br /> <br /> આમ ને આમ દિવસો વીતતા ગયા ને રાતો ખૂટતી ગઈ. વરસાદ આવે નહીં ને દૂકાળ જાય નહીં. રોજ રાતે ચાંદો પરપોટાને ઢંઢોળે પણ પરપોટો ઊઠે નહીં. ને દૂકાળ તો રાત ને દિવસ ખડખડ ખડખડ હસતો જાય ને વીસ-વીસ ખોબે જમતો જાય. પાણી ને પકવાન, રોટલા ને રાબ બધું ય સબડકા બોલાવતો પી જાય. આ જોઈને ચાંદો તો સૂડસૂડ… સૂડસૂડ… નિસાસા નાંખે.<br /> <br /> એક રાતે ઓહીયા ઓડકાર ખાતો દૂકાળ નદીની રેતમાં પડ્યો પડ્યો હસતો હતો તે ચાંદાથી રહેવાયું નહીં. ચાંદો દૂકાળને કહે કે ભાઈ તું જવાનું શું લઈશ? દુકાળ તો હસ્યા કરે ખડખડ ખડખડ. ચાંદાએ બહુ પૂછયું, બહુ પૂછ્યું, તો દૂકાળ કહે, પરપોટો ઊઠે તો હું જઉં. ચાંદો કહે એ કઈ રીતે? દૂકાળ કહે પરપોટો ઊઠે ને સૂકાના બાવડાનું ને લીલાના ભેજાનું જોર ભેગું કરીને એક ફૂંક મારે તો હું ઊડી જઉં. આટલું કહીને દૂકાળ તો મંડ્યો પેટ પકડીને ખડખડ હસવા. ને ચાંદો સૂડસ્ડ નિસાસા બોલાવવા લાગ્યો. પણ પરપોટો તો એઈ ને ઘોરે છે બૂડબૂડ… બૂડૂબૂડ.<br /> <br /> થોડા દિવસ પછી એકવાર સવારે પરપોટો તો માથે ટોપી પહેરીને ઊપડ્યો આજુ ગામ સૂકા જોડે સાતતાળી રમવા. જઈને જુએ છે તો ગામમાં કોઈ નહીં. નહીં સૂકો, નહીં સૂકાનું સોનેરી પડું. પરપોટો તો મૂંઝાયો. બપોરે હવાનો લાડુ જમીને વળી ઊપડ્યો બાજુ ગામ પકડદાવ રમવા. જઈને જુએ છે તો ગામમાં કોઈ નહીં. નહીં લીલો, નહીં લીલાની હવેલી. દૂકાળ તો આ જોઈ ને એની મૂછમાં ને મૂછમાં એટલું હસે એટલું હસે કે ઊછળી ઊછળી ને મૂછ બેવડ વળી ગઈ.<br /> <br /> પરપોટો તો રોવા જેવો થઈ ગયો. હવે? હવે કરવું શું? પકડદાવ ને સાતતાળી કોની જોડે રમવા? ને રમ્યા વગર તો ઊંઘે ય ન આવે ને લાડુ ય ન ભાવે.<br /> <br /> તરાપામાં આવી ને એ તો ચત્તો પડ્યો પડ્યો બૂડબૂડ …બૂડબૂડ રડે. ને એને રડતો જોઈને દૂકાળ મૂછમાં ને મૂછમાં હસે. રાત પડી ગઈ. ચાંદો ઊગ્યો. જુએ છે તો આજુ ગામ ને બાજુ ગામ, સૂકો ને લીલો કોઈ મળે નહીં. ખાલી તરાપામાં પડ્યો પડ્યો બૂડબૂડ…બૂડબૂડ… રડતો પરપોટો દેખાય. ચાંદાને આ જોઈને એટલું બધું દુઃખ થયું, એટલું બધું દુ:ખ થયું કે એનાથી એક સૂડસૂડીયો નિસાસો નંખાઈ ગયો. ચાંદાનો સૂડસૂડીયો નિસાસો સીધો પરપોટાના પેટ પર જઈને તડીંગ દઈને ટકરાયો, ને પટાક કરતોક ને પરપોટો ફૂટી ગયો. ફૂડુક!<br /> {{Right|(૧૯૯૩) (ખેવના)}}&lt;br&gt;<br /> {{Right|(૧૯૯૪ની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ, આર. આર. શેઠ)}}<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/તાંદળજાની ભાજી|તાંદળજાની ભાજી]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કાનજી પટેલ/ડેરો|ડેરો]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AA%E0%AA%B0%E0%AB%87%E0%AA%B6_%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%AF%E0%AA%95/%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AA%B3%E0%AA%9C%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AB%80_%E0%AA%AD%E0%AA%BE%E0%AA%9C%E0%AB%80&diff=111476 2026-05-30T06:45:36Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|તાંદળજાની ભાજી | પરેશ નાયક}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> રવિવારની મોડી સવારે તાંદળજાની તાજી તાજી ભાજી ખરીદીને માણેકચોકની મતલબી ભીડમાંથી માર્ગ કરતો કરતો ચાલ્યો જાય છે તે મહેશ મણિભાઈ શાહ આ કથાનો નાયક છે. નાયક એટલા માટે કે એને આજે વહેલી પરોઢે એક સપનું આવ્યું છે. સપનાં તો ઘણાંને ઘણી ઘણી વાર ઘણાં ઘણાં આવતાં હોય છે. પણ એથી કાંઈ એ બધા કથાનાયક નથી થઈ બેસતા.<br /> <br /> મહેશ શાહ એટલા માટે કથાનાયક છે કે એનું સપનું એ કોઈ અલેલટપ્પનું, એલફેલ સપનું નથી. વહેલી પરોઢે આખા અમદાવાદમાં એકલા મહેશ શાહને જ આવી મળેલું આ એક એક્સ્ક્લુસિવ સપનું છે.<br /> <br /> ટપુની ચડ્ડીઓ સીવડાવવા ગયા માર્ચમાં મહેશે સસ્તા ભાવે સેનો ખરીદેલો. ચડ્ડીઓ સીવતાં વધેલા કાપડમાંથી રીટાએ થેલીઓ બનાવેલી. તે પૈકીની આ એક ઘેરા લીલા રંગની મજબૂત અને ટકાઉ થેલીમાં તાંદળજાની ભાજી ખરીદી મહેશ ઘર તરફ ચાલ્યો જાય છે ત્યારે એની ચાલ અસાધારણપણે તેજ છે, કેમ કે પરોઢના સપનાના સ્વાદથી એનું મિડિયોકર મગજ તમતમીને તેજીલું બની ગયું છે. એની ચાલમાં ખુમારી પ્રગટી છે, એની દષ્ટિમાં અદ્ભુત તેજ છે, એનું અભિમાન આજે ફૂંફાડો મારીને ઊભું થયું છે, અને એના શરદીવાળા નસકોરાંની ઉઘાડ-બંધ એના મિજાજને મસ્ત બનાવી રહી છે.<br /> <br /> કહે છે કે વહેલી પરોઢે આવેલું સપનું સાકાર થતું હોય છે. વાતવાતમાં જ સવારે રીટાને પૂછીને મહેશે એ વાતની ખાતરી પણ કરી લીધેલી. રીટાએ કહેલું કે ટપુડાના જન્મની આગલી પરોઢે એને પણ સપનું આવેલું કે બાબો આવશે. મહેશ હસેલો. એને સારા મૂડમાં જોઈ રીટાએ હુકમ ફટકારી દીધેલો; ‘જાઓ લઈ આવો.’ અને રીટાના આશ્ચર્ય વચ્ચે પળવારમાં તો મહેશ સ્લીપરમાં પગ નાખી પટપટ દાદરા ઊતરી ગયેલો. ન સાંભળી શકાય એવી ગાળ ન સાંભળી શકાય એ રીતે બોલતાં બોલતાં રીટાએ થેલીમાં પાંચની નોટ મૂકી થેલી બારીમાંથી નીચે ફેંકેલી. ને લીલા રંગની સેનોની એ થેલી હવામાં ઝૂલતી ઝૂલતી નીચે આવેલી ત્યારે એને ઝીલવા માટે મહેશ શાહ ઉપરાંત પોળના ઘણા બધા કિશોરો પણ હતા. સવિતામાસીની ઢબૂના વાળ ખેંચવાનું પડતું મૂકીને ચડ્ડી ચઢાવતો ટપુ પણ આવી પહોંચેલો થેલીનો કેચ કરવા. પણ કેચ તો મહેશે જ કરેલો. મહેશને થયેલું કે આજે લક ફેવર કરે છે. સવારના સપનાં સોલીડ રીતે સાચાં પડતાં હોય છે. નક્કી આપણાં ઊઘડી ગયા, નહીં તો આ રીતે સેકન્ડ ફ્લોર પરથી થેલીને કેચ…<br /> <br /> શાક માર્કેટમાં તાંદળજાની ભાજી જોતાં જ મહેશના મગજમાં ઘંટડી વાગેલી. મનોમન એ બબડેલો સુદામાએ તાંદુલ ખવડાવેલા, તો આપણે વળી તાંદળજો. પછી તરત જ પોતાને એણે સુધારી લીધેલો : હું જ વળી, હું જ એ તો સુદામા. ફરક માત્ર નામનો. ફરક માત્ર ટાઉનનો. એ દ્વારકા તો આ અમદાવાદ. એ વખતનું નામ સુદામા તો આજીફેરાનું મહેશ શાહ. પોળવાળાઓએ હરામીઓએ નાનપણથી નામ બગાડી મૂક્યું છે. મહીલો માંદલો..એ તે કંઈ રીત છે! સુવ્વરોને જ્યારે ખબર પડશેને કે મહીલો માંદલો એ સુદામા હીમસેલ્ફ છે, ત્યારે મોંમાં આંગળાં ઘાલી જશે બધા. ને રીટા પણ રોજ ટી.વી.ટી.વી. કરે છે, તે ટીવી તો શું વી.સી.આર.નાં વી.સી.આર. ખડકી દઈશ એના થોબડા સામે.<br /> <br /> મને હતું જ કે હું સાલો ગમે તેમ તોય એટલો બધો ઓર્ડીનરી માણસ નહીં હોઉં, જેટલો આ પોળવાળાઓ મને ધારે છે. અને સાલું, પોળવાળાઓ મને ઓર્ડીનરી માને એટલે પછી રીટાડી પણ મને એવો ગણવા લાગી, અને એને લીધે પછી મને પણ એવું લાગવા માંડેલું મારી જાત માટે. પણ એવામાં વળી આજે પરોઢિયે સપનું આવ્યું…<br /> <br /> *<br /> <br /> આ ફૂવારા પહોંચ્યો ત્યાં તો સામેથી ટપુડો દોડતો આવતો દેખાયો. મહેશને ટપુડાની દોડ અને એનો ગણવેશ જોઈને ગુસ્સો આવ્યો. સાલું કોઈ કહે નહીં કે આપણો છોકરો હશે. સાલો લેંટાળો, આટલો મોટો થયો તોય, સરખી ચડ્ડી પહેરતાં પણ નથી શીખ્યો. સાવ ઓર્ડીનરી…કોઈ કહે કે બાપ પાંચમા ધોરણમાં અંગ્રેજી ગ્રામર ભણાવે એટલો ભણેલો છે!<br /> <br /> ‘પપ્પા! પપ્પા! એક દાઢીવાળા કાકા મળવા આયા છે. મમ્મી તમને બોલાવે છે.’ મહેશને પહેલાં તો કંટાળો આવ્યો, પછી તરત મગજમાં ટંકાર થયો. ‘નક્કી એ જ.’<br /> <br /> ‘કોણ પપ્પા?’ થેલી ઉપર ટીંગાતો ટપુ બોલ્યો.<br /> <br /> ‘સરખો રહે ને દીયોર!’ મહેશે એના હાથમાંથી થેલી ઝપાટાભેર ઝૂંટવી લઈ હળવેકથી થેલીની સપાટી પર હાથ ફેરવી જોઈ ખાતરી કરી લીધી કે ભાજી ચગદાઈ તો નથી ગઈ ને!<br /> <br /> મહેશ શાહ ચગદાઈ જાત જો ટપુડાએ અણીને વખતે એના ઓર્ડીનરી પપ્પાને પાછળ ન ખેંચી લીધા હોત. એક નંબરની બસનો ડ્રાઇવર મહેશ માંદલાને ઓળખતો હતો એટલે હસીને માસ્તરના નામની ગાળો બોલતો બોલતો હંકારી ગયો. મહેશ ગાળ બોલ્યા વગર હસ્યો. પછી ફરી હસ્યો. આ વખતે જાત સાથે હસ્યો. મનમાં ગડ બેસતી જતી હતી : ‘શામળિયો જ. બીજું કોઈ નહીં! નહીં તો આ રીતે બચાવે કોણ?’<br /> <br /> ‘કોણ શામળિયો પપ્પા?’<br /> <br /> ‘તને ના ખબર પડે, તું રમવા જા, જા!’ કહીને મહેશે ટપુડાને બરડા ઉપર લગાવી દીધી. ટપુડો લંગડા કૂતરાની જેમ ખીખીખીખી કરતો એક હાથે લીલા સેનાની ચડ્ડી બચાવતો દોડી ગયો.<br /> <br /> મહેશને થયું કે આ રીતે મનમાં ચાલતા વિચારો આમ બહાર એકલા એકલા બોલી જવાય છે એ સારી ટેવ નથી. આ તો ઠીક છે ટપુડો હતો. બીજું કોઈ હોય તો એમ જ ધારે ને કે મહેશિયાનું…<br /> <br /> *<br /> <br /> મહેશને થયું કે લાવ ઘેર પહોંચતા સુધીમાં ફરી એકવાર પરોઢનું સપનું મનોમન યાદ કરી લઉં. કેવો તરવરાટ હતો શામળિયાના ચહેરા પર! શી છટા! રાજા શ્રીકૃષ્ણ પોતે જ, પછી પૂછવાનું હોય જ નહીં ને! એવી સ્ટાઇલ તો કૃષ્ણ ભગવાન બનતો’તો એ ફિલ્મ સ્ટારની પણ નહોતી! પણ એ તો સ્વાભાવિક છે ને, આ તો પોતે જ રીઅલ કેરેક્ટર એટલે ફેર તો પડે જ ને! કેવો સરસ અવાજ હતો? આ તો સારું થયું કે શામળિયાએ સપનામાં આવીને કીધું, નહીં તો આપણને તો બાપુ ખબર જ ના પડતને કે આપણે પોતે જ હજારો વર્ષ પહેલાં સુદામા હીમસેલ્ફ હતા. ને જન્મ જન્મે ફેરફાર થતા ગયા તે આજે મહેશ મણિભાઈ શાહ થઈને દેડકાની પોળમાં આવ્યા. ગ્રામર ટીચર મહેશ શાહને ડાઉટ ગયો, સુદામા તો બ્રાહ્મણ ને હું વાણીઓ, એમ કેમ?<br /> <br /> હશે. વચમાં એકાદ અવતારમાં મધરે ફાધર ચેઇન્જ કર્યા હશે…<br /> <br /> જો બૉલ સ્ટેજ વધુ વાંકો આવ્યો હોત તો સીધો થેલીમાં જઈને પડત, અને તાંદળજાની ભાજી છૂંદી નાખત. આખી બાજી બગડી જાત. સારું થયું કે બૉલ પેટની નીચે વાગ્યો. ભલે વાગ્યો ભાજી તો તાજી રહી ને!<br /> <br /> પપ્પાને બૉલ વાગ્યો છે એ જોતાં ટપુડો ભાગ્યો. જતાં જતાં સવિતામાસીની ગટુની રિબન ખેંચતો ગયો.<br /> <br /> પેટ પંપાળતાં, મહેશ શાહ ફરી વિચારે ચડ્યો. આમ જ ચાલતા ચાલતા નીકળ્યા હઈશું એક દિવસ દ્વારકા તરફ આપડે, ને રાજા કૃષ્ણના મહેલમાં આપડા તાંદુલની પોટલીની ગાંઠો છોડતાં છોડતાં કૃષ્ણ ભગવાને ઝૂંપડીમાંથી મહેલ બનાવી દીધો હશે. એ વખતે જેમ રકમાંથી રાય બની ગયા’તા એવી રીતે આ ફેરા ટીચરમાંથી પ્રિન્સિપાલ બનાવી દેશે શામળિયો. પોળવાળાઓને બરાબરની ખબર પડશે. ચાલ ઝડપથી ઘરે પહોંચું, શામળિયો મારી રાહ જોતો હશે…રીટાનું કંઈ ઠેકાણું નહીં. ઓળખે ન ઓળખે…!<br /> <br /> સુદામા તો ચાલતા ગયેલા શામળિયાને મળવા. આ તો શામળિયો જાતે. ઝડપથી ચાલતાં ચાલતાં મહેશ ધીમું મલકાતો હતો. સુદામાને ઘેર, આઈ મીન મારે ઘેર. મહીલાના મનમાં ગલગલી થઈ. એકવાર વિદૂરને ઘેર અને હવે આટલા વર્ષે મારે ઘેર તાંદળજો ખાશે શામળિયો…<br /> <br /> ભારે રમૂજ પડવા લાગી. બે સ્ટોરી કેવી ભેગી થઈ ગઈ! વિદૂરને બદલે સુદામા, ને તાંદુલને બદલે તાંદળજો!<br /> <br /> ચાલતાં ચાલતાં હાંફી ગયો મહેશ. ઘર આવી પહોંચ્યું ત્યાં સુધીમાં તો પગ લથડિયાં ખાવા લાગ્યા. પોળના નાકેથી છોકરાઓએ બૂમ મારી ‘મહીલો માંદલો!’ દાદરા ચડતાં ચડતાં મહેશ શાહ અટકી ગયો. કઠેડા ઉપર હથેળી દબાવી. બીજા હાથે આંખો દાબવાનો પ્રયત્ન કર્યો. સેનોની લીલી થેલી પેન્ડ્યુલમની માફક ચહેરા પાસેથી બે વાર પસાર થઈ ગઈ. તાંદળજાની તાજી તાજી સુવાસ એના નાકમાં ભરાઈ. સારું લાગ્યું. સપનામાં શામળિયાએ આપેલું વચન સાંભર્યું : ‘મહીલા! ભલે આપડે ભગવાન રહ્યા. પણ ભાઈબંધી ના ભૂલીએ, શું? તું ભલે ભૂલી ગયો હોય કે તું સુદામા હતો ત્યારે આપણે સાંદીપની સરને ત્યાં શી શી મિશ્ચિઝ કરેલી. પણ આપણને યાદ છે. તું તારે જોયા કરને, આપડે તને ટીચરમાંથી પ્રિન્સિપાલ ના બનાવી દઈએ તો આપડું નામ ગૉડ નહીં બસ! કાલે જ તારે ઘેર ના આવું તો કહેજે! દાઢી જોઈને ગભરાઈશ ના. એ તો વેશપલટો કરવો પડે. બધાંને ઘેર થોડું જવું છે મારે!’<br /> <br /> દરવાજા સુધી પહોંચતાં પહોંચતા મહેશ હાંફી ગયો. જાણે હમણાં શ્વાસ તૂટી જશે. માથાની નસો ફાટી પડશે જાણે. હાથમાં વીંટાળેલી થેલીમાં જાણે સીસું ભર્યું હોય એવો ભાર લાગવા માંડ્યો. માંડ માંડ હાથ ઊંચો કરીને બેલ માર્યો. બારણું ખુલે ત્યાં સુધી આંખ મીંચી શામળિયાનું નામસ્મરણ કરવા લાગ્યો. પછી તરત આંખો ખોલી થેલીમાં ડોકિયું કરી લીધું. તાજી તાજી તાંદળજાની ભાજીનાં તુલસી જેવાં પાન ને લાલ ચટક દાંડીઓ જોઈ મન ખીલી ઊઠ્યું. હરખનો માર્યો મહીલો હસી પડ્યો.<br /> <br /> બારણું ખોલતાં જ રીટા તાડૂકી.<br /> <br /> ‘એમ બારણે ઊભા ઊભા હસો છો શું? સારા નથી લાગતા, કેટલી વાર કરી? ક્યાં રખડતા’તા અત્યાર સુધી? નળ પણ જતા રહ્યા. છોકરા ભણાવવાય નથી જવું?’<br /> <br /> દરવાજા પાસે જડાઈ ગયેલા મહેશે ચકળવકળ આંખે ઓરડામાં જોયું, તો ટપુડો એક ખૂણામાં બેઠો બેઠો રાતની વધેલી ભાખરી ખાતો ચોરની માફક એની સામે તાકતો હતો.<br /> <br /> રીટાનો બબડાટ ચાલુ જ હતો.<br /> <br /> ‘તમારો કોઈ સગલો આવીને બેઠો’તો ક્યારનો. કંટાળીને ચાલતો થયો.’<br /> <br /> માંડ હિંમત એકઠી કરી મહેશે પૂછ્યું : ‘કોણ હતો?’<br /> <br /> ‘તે મને શું ખબર? મેં કોઈ દા’ડો જોયો હોય તો ઓળખું ને!’<br /> <br /> ‘નામ બામ ન કહ્યું?’<br /> <br /> ‘ના, હતો કોઈ લાંબી દાઢીવાળો, બાવા જેવો. તે હેં તમે આવા બામટાઓની ભાઈબંદી ક્યારથી કરવા માંડી છે?’<br /> <br /> ‘એ તો…’<br /> <br /> ‘શું એ તો એ તો કરો છો? લાવો જોઉં શું શાક લાવ્યા છો?’—કહેતાંક ને રીટાએ મહેશના હાથમાંથી થેલી ઝૂંટવી લીધી. થેલીનું મોં ફાડતાં જ એનો પીત્તો ગયો.<br /> <br /> ‘રોજ, રોજ તાંદળજાની ભાજી! આખા માણેકચોકમાં બીજું શાક ન દેખાયું તમને?’ પરસેવો લૂછતો મહેશ બેસી પડ્યો. ભાજીની ઝૂડીનો ઘા બચાવતો ટપુડો ખુલ્લા બારણામાંથી બહાર નાઠો. ટપુડાની પાછળ ઘાંટો પાડતી રીટા દોડી.<br /> <br /> ખૂણામાં પડેલી તાંદળજાની ભાજીનાં ચકચકિત લીલાં પાન અને એની નીચે ઝૂલતી કમળદંડ સમી સુકોમળ દાંડીની રતાશ. ગ્રામર ટીચર મહેશ મણિભાઈ શાહ એ તરફ લોભી નજરે જોઈ રહ્યો…<br /> {{Right|''(૧૯૮૭)''}}&lt;br&gt;<br /> {{Right|''(‘ખેવના’)''}}<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિતેન્દ્ર પટેલ/ખાડ|ખાડ]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક /પરપોટો|પરપોટો]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=Talk:%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE&diff=111426 2026-05-29T06:15:10Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>===ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા===<br /> # મલયાનિલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મલયાનિલ/ગોવાલણી|ગોવાલણી]]<br /> # કનૈયાલાલ મુન્શી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુનશી/શામળશાનો વિવાહ|શામળશાનો વિવાહ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુનશી/મારી કમલા|મારી કમલા]] {{done}}<br /> # ધૂમકેતુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પોસ્ટઑફિસ|પોસ્ટઑફિસ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પૃથ્વી અને સ્વર્ગ|પૃથ્વી અને સ્વર્ગ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/વિનિપાત|વિનિપાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/ભૈયાદાદા|ભૈયાદાદા]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/રજપૂતાણી|રજપૂતાણી]]<br /> # રા. વિ. પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/મુકુન્દરાય|મુકુન્દરાય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/ખેમી|ખેમી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/સૌભાગ્યવતી!!|સૌભાગ્યવતી!!]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/જક્ષણી|જક્ષણી]]<br /> # ઝવેરચંદ મેઘાણી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/સદાશિવ ટપાલી|સદાશિવ ટપાલી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/વહુ અને ઘોડો|વહુ અને ઘોડો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/જી’બા|જી’બા]]<br /> # ઉમાશંકર જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/છેલ્લું છાણું|છેલ્લું છાણું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/મારી ચંપાનો વર|મારી ચંપાનો વર]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/શ્રાવણી મેળો|શ્રાવણી મેળો]] {{done}}<br /> # સુન્દરમ્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/ખોલકી|ખોલકી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માજા વેલાનું મૃત્યુ|માજા વેલાનું મૃત્યુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માને ખોળે|માને ખોળે]]<br /> # ગુલાબદાસ બ્રોકર<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/લતા શું બોલે|લતા શું બોલે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ગુલામદીન ગાડીવાળો|ગુલામદીન ગાડીવાળો]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/નીલીનું ભૂત|નીલીનું ભૂત]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે|ઊભી વાટે]] {{done}}<br /> # પન્નાલાલ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/વાત્રકને કાંઠે|વાત્રકને કાંઠે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સાચી ગજિયાણીનું કાપડું|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/બાપુનો કૂતરો|બાપુનો કૂતરો]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સુખદુઃખનાં સાથી|સુખદુઃખનાં સાથી]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/પીઠીનું પડીકું|પીઠીનું પડીકું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/મોરલીના મૂંગા સૂર|મોરલીના મૂંગા સૂર]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/નૅશનલ સેવિંગ|નૅશનલ સેવિંગ]] {{done}}<br /> # ઈશ્વર પેટલીકર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/લોહીની સગાઈ|લોહીની સગાઈ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/મધુરાં સપનાં|મધુરાં સપનાં]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/વટ|વટ]] {{done}}<br /> # જયંતી દલાલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/અડખેપડખે|અડખેપડખે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/આ ઘેર પેલે ઘેર|આ ઘેર પેલે ઘેર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઉત્તરા|ઉત્તરા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઝાડ, ડાળ અને માળો|ઝાડ, ડાળ અને માળો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ટપુભાઈ રાતડિયા|ટપુભાઈ રાતડિયા]]<br /> # જયંત ખત્રી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ|તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/લોહીનું ટીપું|લોહીનું ટીપું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ધાડ|ધાડ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/નાગ|નાગ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ખરા બપોર|ખરા બપોર]]<br /> # અશોક હર્ષ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશોક હર્ષ/સુલોચના|સુલોચના]]<br /> # પીતાંબર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પીતાંબર પટેલ/દત્તક પિતા|દત્તક પિતા]]<br /> # હીરાલાલ ફોફલિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હીરાલાલ ફોફલિયા/રાતે વાત|રાતે વાત]]<br /> # ચુનીલાલ મડિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/વાની મારી કોયલ|વાની મારી કોયલ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/કમાઉ દીકરો|કમાઉ દીકરો]] {{done}}<br /> # સુરેશ જોષી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/થીગડું|થીગડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/રાક્ષસ|રાક્ષસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પદભ્રષ્ટ|પદભ્રષ્ટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/એક મુલાકાત|એક મુલાકાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/અગતિગમન|અગતિગમન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/લોહનગર|લોહનગર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/વરપ્રાપ્તિ|વરપ્રાપ્તિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/કુરુક્ષેત્ર|કુરુક્ષેત્ર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પુનરાગમન|પુનરાગમન]]<br /> # સરોજ પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર|ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/સારિકા પંજરસ્થા|સારિકા પંજરસ્થા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/પોસ્ટ-મૉર્ટમ|પોસ્ટ-મૉર્ટમ]]<br /> # ચંદ્રકાન્ત બક્ષી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...|આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/તમે આવશો?|તમે આવશો?]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/એક સાંજની મુલાકાત|એક સાંજની મુલાકાત]] {{done}}<br /> # મધુ રાય <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/બાંશી નામની એક છોકરી|બાંશી નામની એક છોકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ધારો કે –|ધારો કે –]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/કાન|કાન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ઊંટ|ઊંટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/મકાન|મકાન]]<br /> # વસુબહેન ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વસુબહેન ભટ્ટ/ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!|ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!]]<br /> # મોહમ્મદ માંકડ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/તપ|તપ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/મનેય કોઈ મારે!|મનેય કોઈ મારે!]]<br /> # વનુ પાંધી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વનુ પાંધી/બારી|બારી]]<br /> # ધીરુબહેન પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરુબહેન પટેલ/ટાઢ|ટાઢ]]<br /> # કુન્દનિકા કાપડિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/ફરી વરસાદ!|ફરી વરસાદ!]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/જવા દઈશું તમને…|જવા દઈશું તમને…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/પ્રેમનાં આંસુ|પ્રેમનાં આંસુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/તમારાં ચરણોમાં|તમારાં ચરણોમાં]]<br /> # ઇવા ડેવ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તરંગિણીનું સ્વપ્ન|તરંગિણીનું સ્વપ્ન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તમને ગમી ને?|તમને ગમી ને?]]<br /> # ભગવતીકુમાર શર્મા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભગવતીકુમાર શર્મા/અપ્રતીક્ષા|અપ્રતીક્ષા]]<br /> # મોહનભાઈ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહનભાઈ પટેલ/બ્લાઇન્ડ વર્મ|બ્લાઇન્ડ વર્મ]]<br /> # કિશોર જાદવ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/કાગ-કન્યા|કાગ-કન્યા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/વિસ્મૃત|વિસ્મૃત]]<br /> # રાધેશ્યામ શર્મા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના|સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સળિયા|સળિયા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/નૂતન વર્ષાભિનંદન|નૂતન વર્ષાભિનંદન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/ચર્ચબેલ|ચર્ચબેલ]]<br /> # રઘુવીર ચૌધરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/પોટકું|પોટકું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/જગા ધૂળાનો જમાનો|જગા ધૂળાનો જમાનો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ચિતા|ચિતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ|ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/મંદિરની પછીતે|મંદિરની પછીતે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/સાંજનો છાયો|સાંજનો છાયો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ભણેલી વહુ|ભણેલી વહુ]]<br /> # રાવજી પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/ચંપી|ચંપી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સગી|સગી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સૈનિકનાં બાળકો|સૈનિકનાં બાળકો]]<br /> # ઘનશ્યામ દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/ગોકળજીનો વેલો|ગોકળજીનો વેલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/કાગડો|કાગડો]]<br /> # જ્યોતિષ જાની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જ્યોતિષ જાની /એક સુખી માણસનું ચિત્ર|એક સુખી માણસનું ચિત્ર]]<br /> # સુધીર દલાલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુધીર દલાલ/પછી|પછી]]<br /> # વર્ષા અડાલજા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/‘એ’|‘એ’]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/લાશ|લાશ]]<br /> # વિભૂત શાહ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિભૂત શાહ/શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો|શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો]]<br /> # નાનાભાઈ જેબલિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/છટકું|છટકું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/કાટલું|કાટલું]]<br /> # હરિકૃષ્ણ પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/ઘરભંગ|ઘરભંગ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/નટુભાઈને તો જલસા છે|નટુભાઈને તો જલસા છે]]<br /> # વીનેશ અંતાણી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/શ્વાસનળીમાં ટ્રેન|શ્વાસનળીમાં ટ્રેન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ|તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી|સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સ્ત્રી નામે વિશાખા|સ્ત્રી નામે વિશાખા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/નિર્જનતા|નિર્જનતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/જૂના ઘરનું અજવાળું|જૂના ઘરનું અજવાળું]]<br /> # હિમાંશી શેલત<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં|અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/ઇતરા|ઇતરા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/બારણું|બારણું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/સાંજનો સમય|સાંજનો સમય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/કિંમત|કિંમત]]<br /> # ધીરેન્દ્ર મહેતા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરેન્દ્ર મહેતા/ઓળખાણ|ઓળખાણ]]<br /> # વિજય શાસ્ત્રી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય શાસ્ત્રી/મિસિસ શાહની એક બપોર|મિસિસ શાહની એક બપોર]]<br /> # પુરુરાજ જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પુરુરાજ જોશી/છત્રી|છત્રી]]<br /> # ઇલા આરબ મહેતા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પરીકથા|પરીકથા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પાંખ|પાંખ]]<br /> # રજનીકુમાર પંડ્યા<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રજનીકુમાર પંડ્યા/સીનો|સીનો]] <br /> # ચિનુ મોદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચિનુ મોદી/નાગના લિસોટા|નાગના લિસોટા]] <br /> # રમેશ પારેખ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ પારેખ/ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે|ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે]]<br /> # જોસેફ મેકવાન <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/પન્નાભાભી|પન્નાભાભી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/બાપનું લો’ય|બાપનું લો’ય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/ઘરનું ઘર|ઘરનું ઘર]]<br /> # મોહન પરમાર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/આંધું|આંધું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/કુંભી|કુંભી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/હિરવણું|હિરવણું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/થળી|થળી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/તણખલું|તણખલું]]<br /> # દલપત ચૌહાણ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/બદલો|બદલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/ગંગામા|ગંગામા]]<br /> # હરીશ મંગલમ્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/દાયણ|દાયણ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/ઉટાંટિયો|ઉટાંટિયો]]<br /> # અંજલિ ખાંડવાલા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અંજલિ ખાંડવાલા/લીલો છોકરો|લીલો છોકરો]]<br /> # મણિલાલ હ. પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/બાપાનો છેલ્લો કાગળ|બાપાનો છેલ્લો કાગળ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/રાતવાસો|રાતવાસો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પી.ટી.સી. થયેલી વહુ|પી.ટી.સી. થયેલી વહુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પડતર|પડતર]]<br /> # રમેશ દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ દવે/ને કંઈક થયું તો?|ને કંઈક થયું તો?]]<br /> # મનોહર ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/જલમટીપ|જલમટીપ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/પાછું વળવું|પાછું વળવું]]<br /> # પવનકુમાર જૈન <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/આ જમાનાનો પારસમણિ|આ જમાનાનો પારસમણિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/તરસ્યા કાગડાની વારતા|તરસ્યા કાગડાની વારતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/વરુ અને શ્રી પાપી|વરુ અને શ્રી પાપી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/ઈપાણનું યૌવન|ઈપાણનું યૌવન]]<br /> # કિરીટ દૂધાત <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આમ થાકી જવું…|આમ થાકી જવું…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…|આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/ભાય|ભાય]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/લીલ|લીલ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે|એક બપોરે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/વી. એમ.|વી. એમ.]] {{done}}<br /> # બિપિન પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/સંગીતશિક્ષક|સંગીતશિક્ષક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/વાંસનાં ફૂલ|વાંસનાં ફૂલ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/બૂફે|બૂફે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/કરિયાવર|કરિયાવર]]<br /> # માય ડિયર જયુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/ડારવિનનો પિતરાઈ|ડારવિનનો પિતરાઈ]] {{done}} <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/જીવ|જીવ]] {{working}} <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/વેકેશન|વેકેશન]] {{done}} <br /> # પન્ના નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/લેડી વિથ અ ડૉટ|લેડી વિથ અ ડૉટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/નિત્યક્રમ|નિત્યક્રમ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/સુજાતા|સુજાતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/ઊડી ગયો હંસ|ઊડી ગયો હંસ]]<br /> # અજિત ઠાકોર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ગૂમડું|ગૂમડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ખરજવું|ખરજવું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/માવઠું|માવઠું]]<br /> # અનિલ વ્યાસ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/સવ્ય-અપસવ્ય|સવ્ય-અપસવ્ય]]<br /> # હરીશ નાગ્રેચા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/`ચૂટકી'|`ચૂટકી']]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/ખલેલ|ખલેલ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/કૅટ-વૉક|કૅટ-વૉક]]<br /> # યોગેશ જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ચંદરવો|ચંદરવો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ગંગાબા|ગંગાબા]]<br /> # પ્રવીણ ગઢવી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/લીંબડાનું પાંદડું|લીંબડાનું પાંદડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/સૂરજપંખી|સૂરજપંખી]]<br /> # ભૂપેશ અધ્વર્યુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેશ અધ્વર્યુ/હનુમાન લવકુશ મિલન|હનુમાન લવકુશ મિલન]]<br /> # કેશુભાઈ દેસાઈ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/મહિષાસુર|મહિષાસુર]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/ઉપેક્ષિતા|ઉપેક્ષિતા]]<br /> # પ્રવીણસિંહ ચાવડા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/ચાકરી|ચાકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/લેણિયાત|લેણિયાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિઝિટ|વિઝિટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/જનારી|જનારી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી|બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિશાખાનો ભૂતકાળ|વિશાખાનો ભૂતકાળ]]<br /> # ઉત્પલ ભાયાણી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/ખતવણી|ખતવણી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/મિજબાની|મિજબાની]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બદલો|બદલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બંધન અને મુક્તિ|બંધન અને મુક્તિ]]<br /> # ધરમાભાઈ શ્રીમાળી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/નરક|નરક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/દાજવું તે...|દાજવું તે...]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/વરઘોડો|વરઘોડો]]<br /> # દશરથ પરમાર<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/ત્રીજું ઘર|ત્રીજું ઘર]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/બે ઇ-મેલ અને સરગવો|બે ઇ-મેલ અને સરગવો]]<br /> # મોના પાત્રાવાલા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોના પાત્રાવાલા/રાની બીલાડો|રાની બીલાડો]]<br /> # નાઝીર મનસૂરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાઝીર મનસૂરી/બોકાહો|બોકાહો]]<br /> # અઝીઝ ટંકારવી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અઝીઝ ટંકારવી/વાવાઝોડું|વાવાઝોડું]]<br /> # જિતેન્દ્ર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિતેન્દ્ર પટેલ/ખાડ|ખાડ]]<br /> # પરેશ નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/તાંદળજાની ભાજી|તાંદળજાની ભાજી]] {{Working}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક /પરપોટો|પરપોટો]]<br /> # કાનજી પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કાનજી પટેલ/ડેરો|ડેરો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/પડાવ|પડાવ]]<br /> # બિન્દુ ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/આંતરસેવો|આંતરસેવો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/જાગતું પડ|જાગતું પડ]]<br /> # પારુલ રાઠોડ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ રાઠોડ/વિપર્યાસ|વિપર્યાસ]]<br /> # સુમન્ત રાવલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/ખોયડું|ખોયડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/લાયન-શૉ|લાયન-શૉ]]<br /> # ભરત નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભરત નાયક/વગડો|વગડો]]<br /> # જનક ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ|સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/બાવળ વાવનાર|બાવળ વાવનાર]]<br /> # શિરીષ પંચાલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/શિરીષ પંચાલ/મજૂસ|મજૂસ]]<br /> # રાજેન્દ્ર પટેલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/લિફ્ટ|લિફ્ટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/જૂઈની સુગંધ|જૂઈની સુગંધ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/અધૂરી શોધ|અધૂરી શોધ]] <br /> # ગિરીશ ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/રેખલીનું મન|રેખલીનું મન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ|ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ]]<br /> # પ્રભુદાસ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/હડફેટ|હડફેટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ખાખી જીવડાં|ખાખી જીવડાં]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ફારગતી|ફારગતી]]<br /> # રામચંદ્ર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/સુવર્ણકન્યા|સુવર્ણકન્યા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/શ્યામલી|શ્યામલી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/ખેતર|ખેતર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/તીતીઘોડો|તીતીઘોડો]]<br /> # મહેન્દ્રસિંહ પરમાર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/પોલિટેકનિક|પોલિટેકનિક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/ઊડણચરકલડી|ઊડણચરકલડી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/એમ. પી. અજમેરા|એમ. પી. અજમેરા]]<br /> # જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ|<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/કંઈ પણ બની શકે...|કંઈ પણ બની શકે...]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/મહોરાં|મહોરાં]]<br /> # સાગર શાહ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/ગેટ ટુ ગેધર|ગેટ ટુ ગેધર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/સુજીની સમાજસેવા|સુજીની સમાજસેવા]]<br /> # અજય સોની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/ગળામાં અટવાયેલી તરસ|ગળામાં અટવાયેલી તરસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/તરસ|તરસ]]<br /> # વિજય સોની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/સાંકડી ગલીમાં ઘર|સાંકડી ગલીમાં ઘર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/મમ સત્યમ|મમ સત્યમ]]<br /> # નવનીત જાની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નવનીત જાની/સામા કાંઠાની વસ્તી|સામા કાંઠાની વસ્તી]]<br /> # પન્ના ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/સાતમો દિવસ|સાતમો દિવસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/ચપટી|ચપટી]]<br /> # રામ મોરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/મહોતું|મહોતું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/બળતરા|બળતરા]]<br /> # અભિમન્યુ આચાર્ય <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/પડછાયાઓ વચ્ચે|પડછાયાઓ વચ્ચે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/રાત|રાત]]<br /> # નરેશ શુક્લ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/અથઃ ઇતિ|અથઃ ઇતિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/ન કહેવાયેલી વાર્તા...!|ન કહેવાયેલી વાર્તા...!]]<br /> # હર્ષદ ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/જાળિયું|જાળિયું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/આઢ|આઢ]]<br /> # રેણુકા પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/મીરાંનું ઘર|મીરાંનું ઘર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/ધોધમાર|ધોધમાર]]<br /> # માવજી મહેશ્વરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/ગ્રહણ|ગ્રહણ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/સુખ|સુખ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/મિલકત|મિલકત]]<br /> # કેતન મુનશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/ફટકો|ફટકો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/લાલ ચીંદરડી|લાલ ચીંદરડી]]<br /> # બકુલેશ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બકુલેશ/આભાસની ગલીમાં|આભાસની ગલીમાં]]<br /> # પારુલ કંદર્પ દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ કંદર્પ દેસાઈ/એક ડગલું આગળ|એક ડગલું આગળ]]<br /> # કંદર્પ ર. દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કંદર્પ ર. દેસાઈ/આઠમી માર્ચ|આઠમી માર્ચ]]<br /> # રમેશ ર. દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ ર. દવે/શબવત્|શબવત્]]<br /> # પ્રાગજી ભામ્ભી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રાગજી ભામ્ભી/ફરી પાછા પૃથ્વી પર|ફરી પાછા પૃથ્વી પર]]<br /> # ભૂપેન ખખ્ખર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેન ખખ્ખર/વાડકી|વાડકી]]<br /> # રાજેશ વણકર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેશ વણકર/ધડાકા|ધડાકા]]<br /> # મીનળ દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મીનળ દવે/ઓથાર|ઓથાર]]<br /> # પૂજા તત્સત્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પૂજા તત્સત્/એક મેઇલ|એક મેઇલ]]<br /> # કલ્પેશ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/સહી|સહી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/કાઠું વરહ|કાઠું વરહ]]<br /> # અશ્વિની બાપટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશ્વિની બાપટ/તૃષ્ણા|તૃષ્ણા]]<br /> # નીતા જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નીતા જોશી/છેવાડાનાં બે જણ|છેવાડાનાં બે જણ]]</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AA%E0%AA%A8%E0%AB%8D%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%B8%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%A6%E0%AB%81%E0%AA%83%E0%AA%96%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%82_%E0%AA%B8%E0%AA%BE%E0%AA%A5%E0%AB%80&diff=111390 2026-05-27T14:04:40Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|સુખદુઃખનાં સાથી | પન્નાલાલ પટેલ}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> ‘કોઈ આંધળીને પાઈ પૈસો આપો, માબાપ!’ ફૂટપાથની ધાર પર બેસી એક બાઈ પોકારી રહી હતી.<br /> <br /> ‘માબાપ, કોઈ લૂલાંલંગડાં પર દિયા કરો, બાપ!’ બાજુમાંથી એક, બેઉ પગે લંગડાનો અવાજ આવ્યો.<br /> <br /> ‘કુણ જાણે નખ્ખોદિયાં ક્યાંથી ટળે છે? જ્યાં જાઉં છું ત્યાં કેડે ને કેડે…’ બબડતી બબડતી પેલી આંધળી બાઈ ઊઠી અને દીવાલનો ભોમિયો બનાવી ચાલવા લાગી.<br /> <br /> ‘એ બેસ બેસ. હું જાઉં છું.’ પેલા અપંગે ઢસડાતાં કહ્યું.<br /> <br /> ‘તારા બાપનો રસ્તો છે?’ – એને બદલે, આવું કહેનાર આ પહેલું જ માણસ સાંભળતાં, તે બાઈને મશ્કરી લાગી. આસ્તે આસ્તે ચાલતાં તેણે કહ્યું : ‘જવું’તું ત્યારે તારું મૂળ જવા અહીં પાસે ઘલાણો’તો?’<br /> <br /> ‘ના, ના, ખરું કહું છું, બેસ.’ લંગડાએ કહ્યું અને પછી હસતાં હસતાં ઉમેર્યું : ‘અમથું ગયેલા મૂળનું મૂળ શું કામ કાઢે છે?’ એટલામાં રસ્તે જતા એક ધાર્મિક માણસને દેખતાં એનો અન્નપૂર્ણા જેવો વાડકો ધરતાં બોલી પડ્યો : ‘લંગડાને કોઈ આલો, માબાપ!’<br /> <br /> ‘આંધળીને પાઈ પૈસો આલો, માબાપ!’ કહી બાઈએ પણ ઝટ પીઠ ફેરવતાં વાડકો ધર્યો; પેલા શેઠે લંગડાના વાડકામાં પાઈ નાખી. ખણખણાટ સાંભળતાં પાછી પેલી બાઈ આર્જવી રહી. શેઠને ચાલી જતા જોઈ લંગડાએ ભલામણ કરી : ‘આ આંધળીને આલતા જાઓ, શેઠ!’<br /> <br /> શેઠને દયા આવી અને પાછા ખિસ્સામાંથી પાઈ કાઢતાં કાઢતાં પૂછ્યું : ‘અલ્યા, તારી બૈરી છે?’<br /> <br /> ‘હઆં માબાપ!’ લંગડાથી બોલી જવાયું, અને પેલી બાઈ કાંઈ કહેવા જાય તે પહેલાં વાડકામાં કશુંક ખખડ્યું. શબ્દો જીભ પર જ રહ્યા. ગુસ્સો વાયરે ભળ્યો.<br /> <br /> શેઠના ગયા કેડે, દૂર દૂર નજર દોડાવી લઈ લંગડાએ હજુ ઊભી રહેલી એ બાઈને વળી કહ્યું : ‘લે બેસ, હું જઉં છું.’<br /> <br /> પેલી બાઈ બેઠી, અને લંગડાના ખસવાનો અવાજ આવતાં બોલી : ‘બેસ ને તુંય, કાંઈ મારા કરમમાંથી થોડું લઈ લેવાનો છે?’<br /> <br /> ‘પણ પાછી મૂળ કાઢે તો?’<br /> <br /> ‘તું તો કે’તો’તો ને મૂળ રે’વા સરખું તો કોઈ નથી?’ સહેજ મોં મલકાવતાં બાઈ બોલી, અને પછી પેલા શેઠને કહેલું યાદ આવતાં મોં ચઢાવી ઉમેર્યું : ‘જો પાછો પેલા શેઠને કહ્યું એવું ફરી કે’તો!’<br /> <br /> ‘અરે ગાંડી, એમ કહ્યું તો પાઈ મળી. એમાં તારું શું ગયું?’<br /> <br /> બાઈએ તેના તરફ ફક્ત ડોકું ફેરવ્યું. લંગડાએ એની નાચતી પાંપણો પરથી પારખ્યું કે એ અંધ આંખોમાં મોહિની છે.<br /> <br /> પછી પેલીએ એનું કામ શરૂ કર્યું : ‘આંધળીની કોઈ દિયા કરો માબાપ. કોઈ પાઈ પૈસો…’<br /> <br /> ‘શું કામ મોઢું દુખાડે છે? કોઈ આવતું હશે તો હું કાંઈ નહીં બોલું? એટલે તુંય બોલજે.’<br /> <br /> બાઈને પણ એ વાત ગમી. છતાંય રોજની ટેવ પ્રમાણે બોલી જવાતું હતું. અને જ્યારે પેલો લંગડો બોલતો ત્યારે વળી બમણા વેગે બોલતી.<br /> <br /> એમ કરતાં અંધારું પડ્યું. પેલી બાઈ ઊઠી ચાલવા લાગી.<br /> <br /> ‘ક્યાં જઈશ? તારે ક્યાંય ઠામઠેકાણું છે?’ લંગડાએ પૂછ્યું.<br /> <br /> ‘તારે શી પંચાત? જઈશ મારે જ્યાં જતી હઈશ ત્યાં. ભિખારીને વળી ઠામઠેકાણાં શાં?’ ચાલતાં ચાલતાં તે બોલી. પેલાના જવાબની આશા હતી, પણ વ્યર્થ ગઈ.<br /> <br /> લંગડો કંઈ ન બોલ્યો. તેણે પણ હમણાં બેચાર દિવસથી ગણેલા નવા ઘર તરફ સરકવા માંડ્યું.<br /> <br /> બીજે દિવસ સૂર્યના આવતા પહેલાં લંગડો પેલે ઠેકાણે આવી બેઠો. અને પેલી બાઈની પ્રતીક્ષા કરવા લાગ્યો. થોડી વાર કેડે દૂરથી તે બાઈ આવતી દેખાઈ. લંગડાએ બમણા વેગે ઘાંટો પાડ્યો : ‘કોઈ દિયા કરો રે શેઠ! કોઈ લંગડાને પાઈ પૈસો…’<br /> <br /> પેલી બાઈ પણ તેનાથી થોડે છેટે બેસી દયાળુઓને આર્જવી રહી.<br /> <br /> બપોર ચડ્યે, ઘરાકોની અવરજવર ઓછી થતાં, લંગડાએ તો બાઈ તરફ સરકતાં પૂછ્યું : ‘કેટલા પૈસા આવ્યા?’<br /> <br /> ‘એક આનો ને બે પાઈ. તારે કેટલા થયા?’ બાઈએ પૂછ્યું.<br /> <br /> ‘મારે તો એક આનામાંય બે પાઈ ઘટે છે.’ એટલામાં તો લંગડો છેક પાસે આવી લાગ્યો હતો.<br /> <br /> થોડી વાર ચુપકીદી છવાઈ.<br /> <br /> ‘તારું નામ શું?’ લંગડાએ પૂછ્યું.<br /> <br /> ‘તારે શું કામ છે! તારું નામ કે’ને!’<br /> <br /> ‘મારું નામ તો ચમનો.’<br /> <br /> ‘ત્યારે મારું નામ જમની.’ કહી જમનીએ તેના તરફ મોં ફેરવ્યું.<br /> <br /> ચમને જમનીના મોં પર હાસ્ય જોઈ હિંમત કરી કહ્યું : ‘જમની કરતાં ચમની નામ રાખ.’<br /> <br /> ‘તારું જ જમનો રાખને!’ <br /> <br /> એટલામાં ચમને બે-ચાર ઘરાક જેવા આવતા ભાળી બોલવા માંડ્યું : ‘લંગડાને કોઈ…’<br /> <br /> ‘આંધળીને કોઈ…!’ જમનીએ પણ બોલવા માંડ્યું.<br /> <br /> બપોર નમતાં બેઉ જણે બબ્બે પૈસાના ચણા લઈ લારીવાળાને ખટાવ્યો.<br /> <br /> સાંજ પડતાં પાછો હિસાબકિતાબ કર્યો અને જવાની તૈયારી કરી. જતાં જતાં ચમને પૂછ્યું : ‘કાલે અગ્યારસ છે. ભદરકાળી માતાએ આવીશ?’<br /> <br /> ‘હું શી રીતે આવું? ક્યાંય ભૂલી પડું તો?’<br /> <br /> ‘તું અહીં આવજે, પછી આપણે બેય જઈશું.’<br /> <br /> ‘સારું.’ કહી જમનીએ ચાલવા માંડ્યું.<br /> <br /> બેઉના ઉપર કાળનો કુહાડો તો બહુ નહોતો ફર્યો; હશે, અઠ્ઠાવીસ-ત્રીસની આજુબાજુ. પણ ભૂખના કુહાડાએ અંગને વેરણછેરણ કરી નાખ્યું હતું.<br /> <br /> પાછો દિવસ ઊગ્યો, ને લંગડો તે રસ્તા ઉપર આવી જમનીની રાહ જોતો બેઠો. થોડી વાર કેડે જમની પણ આવી લાગી.<br /> <br /> ‘જો, મારી પાછળ આવ્યા કર.’ કહી ચમન ખસવા લાગ્યો. રોજ જે રસ્તો કાપતાં ઘણી વાર થતી, તે આજ તેનાથી ઝટ ઝટ કપાઈ જતો હતો – આજ એને ચાલ પર કાબૂ રાખવો પડ્યો. રસ્તામાં ઊતરવાનું કે ચડવાનું આવતું તો ચમન જમનીને ચેતવતો : ‘જોજે ઢાળ છે.’ ‘એ અહીં ચડવાનું છે.’ વળી કોઈ મોટર કે ઘોડાગાડી રસ્તો ઓળંગતાં દેખાતી તોપણ બોલી ઊઠતો : ‘જમની, ઊભી રે’, મોટર આવે છે.’ અને એમ કરતાં કરતાં બેઉ જણે ધારેલે ઠેકાણે આવી, માતાને આંગણે ધૂણી ધખાવી : ‘માબાપ! કોઈ…!’<br /> <br /> સાંજ પડવા આવતાં, બેઉ જણ ઊઠ્યાં. આજ એમનામાં સારી કમાણીનો ઉલ્લાસ હતો તેમાંય જમનીને વધારે.<br /> <br /> ‘પેલી જગા આવતાં કે’જે પાછો હોં!’ જમનીએ કહ્યું.<br /> <br /> વીજળીના ગોળા, પોતાનાં અંતર બાળી બાળી રસ્તાઓને ઝળહળાવી રહ્યા. ચમને રસ્તાની આજુબાજુ ઘૂઘવતા અંધારાને જોઈ રાત પડતી જાણી; જમનીએ વાતાવરણની બોલચાલ ઉપરથી રાત પડતી માની.<br /> <br /> જમનીના અંતરમાં આથી આછી ફડક હતી : ‘ચમનો ક્યાંય અવળી ન દોરી જતો હોય!’ અને સવારના કાપેલા રસ્તાનું માપ કાઢતાં ઘડી ઘડી હાથને ભીંત તરફ લંબાવી ખાતરી કરી જોતી : ‘પેલી ભીંત આવી કે નહીં?!’<br /> <br /> ‘આ તારી હદ આવી, જમની! તું નિત આ મેરથી જ આવતી’તી.’<br /> <br /> ‘હઆં, બરોબર આ જ.’ જમનીએ ઊભા રહી દીવાલને આંગળીઓથી જ જોઈ કહ્યું. અને મગજમાંના એના નિતના રસ્તાનો નકશો પણ વિચારી રહી. વળી આ માતાના રસ્તાનો નકશો પણ ચીતરી લેવા ઓછોવત્તો પ્રયત્ન કરવા લાગી. એટલામાં ચમનનો અવાજ આવ્યો : ‘જમની! તું ક્યાં પડી રે’ છે? સારી જગા ન હોય તો મેં એક સારું ઠેકાણું ખોળી કાઢ્યું છે. ત્યાં નથી કોઈ ભિખારી વિતાડે એવું, કે નથી પોલીસવાળા છેડે એવું.’ અને જમનીને ચૂપ રહેલી જોઈ પાછું પૂછ્યું : ‘લે હીંડ આવે છે?’<br /> <br /> જમનીએ ફૂટપાથની એક દીવાલે સોડે ઝાડનાં બે જબરાં થડિયાં, એની વચ્ચે સૂઈ રહે એટલી જગ્યા, થોડે છેટે પાણીનો નળ, એમ પોતાના ઘર તથા લત્તાનું સ્મરણ કર્યું. વળી અખંડ રાત જાગતાની સાક્ષી પૂરતાં ભસ્યાં કરતાં બે કૂતરાં યાદ કર્યાં. તેને જવું ન ગમ્યું. ‘ના, મારે તો સારી જગા છે.’<br /> <br /> ‘તો તું જાણે, બાકી આ જગા સારી હતી.’ ચમન ઉદાસ થતાં બોલ્યો. અને પછી ઘસડાવા માંડતાં કહ્યું : ‘જા, તો.’<br /> <br /> જમની ચમનની ઉદાસી સમજી ગઈ. તેને પણ બેઉ પગે લૂલો જાણેલો અને અવાજથી કલ્પેલો ચમન છોડી જવો આજ નહોતો ગમતો. આખરે પોતાને પંથે પડતાં જમનીએ પૂછ્યું : ‘કાલ આવીશ ને?’<br /> <br /> ‘પાછી તું ભાંડશે તો?’<br /> <br /> ‘એવું ન બોલતો હોય તો! મેં ક્યારે તને ભાંડ્યો છે?’ મોં પર બનાવટી રોષ હતો.<br /> <br /> ‘સારું, જા.’ ચમને હસતાં હસતાં કહ્યું અને પછી વૃક્ષ નીચેના પોતાના ઘરને ગળે કોઈ ન પડી ગયું હોય એ ફિકરે હાથની ફંગાળો ભરતો સરકવા માંડ્યો.<br /> <br /> ઉનાળાનો સમય હતો એટલે બેઉને બિસ્તરાની પીડા ઓછી હતી.<br /> <br /> પછી તો રોજ જમની તથા ચમન એ રસ્તા પર બેસતાં અને નવરાશની ઘડીએ વાતોચીતો પણ કરતાં.<br /> <br /> એક દિવસ જમની પોકારી રહી હતી : ‘માબાપ! કોઈ…’ એટલામાં વાડકામાં કંઈક ખખડ્યું. જમનીએ હાથ ફેરવી જોતાં અને પાઈ પૈસાને બદલે કાંકરી હાથ આવતાં બાજુમાં બેઠેલા ચમનને છૂટી મારતાં કહ્યું : ‘ચાળાનો ભરેલો ન દીઠો હોય તો!’ અને અવળી દિશામાં ચમનને ખડખડાટ હસતો સાંભળી બોલી : ‘આવજે મારી પાસે હવે!’ ચમન તો હસતો જ હતો.<br /> <br /> આજે જમનીનું અક્ષયપાત્ર રૂઠ્યું હતું. સાંજ પડતાં ફક્ત ચાર પાઈ મળી હતી. સાલ્લાની પાલવતિજોરીએ બાંધેલા ચાર આનામાંથી ખાવું પડશે એ વિચારે તે ઉદાસ હતી. ચમનને પણ આજ પૈસો જ મળ્યો હતો. પણ તેની પાસે અકબંધ પડેલા બે રૂપિયાનો તેને તો ગરમાવો હતો.<br /> <br /> ‘લે ચાલ, વેળા થઈ, જવું નથી?’ ચમને પૂછ્યું.<br /> <br /> ‘બેસ ને! કોઈ દિયાળુ આવે તો.’ જમની બોલી.<br /> <br /> ચમન જમનીની ઉદાસીનું કારણ કળી ગયો.<br /> <br /> એવામાં જમનીના કાનોએ બૂટનો ખડખડાટ સાંભળ્યો. ‘કોઈ આંધળીને આપો, માબાપ!’ છાલામાં કંઈક પડતું સાંભળી ‘જીવતા રો’ શેઠ, ભગવાન તમારો વેલો વધારો.’ અને છાલામાંથી પૈસો હાથ આવતાં મોં પર આનંદ નાચી રહ્યો.<br /> <br /> ‘જમની વેલો તો શે વધે. મૂળમાં બૈરું જ ન હોય પછી? ભગવાન બૈરું આલે એમ કે.’ કહી ચમન હસવા લાગ્યો.<br /> <br /> જમની સમજી ગઈ. પેલા બૂટ તો સીધા જ જતા સાંભળ્યા હતા. માન ન માન, પણ કારસ્તાન ચમનનાં જ છે, વિચારી બોલી : ‘લે આ તારો પૈસો.’<br /> <br /> ‘પૈસાને શું કરું? મારે તો બૈરું મળે એવો આશરવાદ જોઈએ છે.’<br /> <br /> ‘એય મળશે, લે.’ ચમન તરફ પૈસો ધરેલો હાથ એમ ને એમ રાખી જમની બોલી. <br /> <br /> ‘દાનમાં દીધેલું પાછું ન લેવાય.’<br /> <br /> ‘ઊંહું, તારે લેવો જ પડશે.’<br /> <br /> ‘એક શરત કબૂલે તો લઉં.’ ચમને સહેજ પાસે ખસતાં કહ્યું.<br /> <br /> આલમને આંગણે અંધારાં ઘૂઘવતાં હતાં, પણ બેમાંથી એકેને ભાન નહોતું.<br /> <br /> ‘શું?’ જમનીએ ઇંતેજારી દર્શાવતા અવાજે પૂછ્યું.<br /> <br /> ‘તું આજ મારે ઘેર પરુણી થાય તો.’ ચમને છાતી પર હાથ રાખી કહ્યું.<br /> <br /> જમની વિચારમાં પડી અને થોડી વાર પછી બોલી : ‘તો તું જ મારી હારે હીંડ ને!’<br /> <br /> ‘આવી જગા ત્યાં નહીં હોય, જમની! અહીંથી ઘણું છેટું નથી. આ હવેલીઓથી થોડે વેગળે ઉઘાડામાં એક લીમડો છે. કોઈયે નામ લે એવું નથી ત્યાં.’ અને થોડી વાર છાના રહી પાછું ચલાવ્યું : ‘આજ ન ગોઠે તો કાલ ન આવતી.’<br /> <br /> ‘લે હીંડ ત્યારે.’ કહી જમની ઊઠી.<br /> <br /> ચમનનું હૈયું થનગની ઊઠ્યું – ભક્તને ઘેર જાણે ભગવાન આવતા હોય એમ.<br /> <br /> ‘ઊભી રે’, થોડાં ભજિયાં લઈ લઈએ. તું અહીં ઊભી રે’જે. હું તો આમ આવ્યો.’ હાથોના ઠેકડા ભરતો ચમન બોલ્યો અને નજીકની હોટલમાંથી શેર ભજિયાં લઈ, ખભે વીંટાળેલા કપડાએ ગાંઠ મારી, ઘડીકમાં પાછો ફર્યો.<br /> <br /> ‘લે, ચાલ’ ચમન આગળ થતાં બોલ્યો. પાછળ અવાજની લાકડીએ જમની દોરાઈ.<br /> <br /> ચમનનું ઘર આવી પહોંચ્યું. તેનું ઘર ધરતી માતાએ અંતરનાં અમી પાઈ ઉછેર્યું હતું. કુદરતે આછી આછી પાંદડીએ છાયું હતું, અનિલ સદાય જેને હસાડ્યા-રમાડ્યા કરતો હતો, અને રોગ જેનાથી તોબાહ પોકારતો હતો – એવા એ લીમડા નીચે હતું. ચારે બાજુ મેદાનનું ખુલ્લું આંગણું હતું. નીચે સદાય પડી ને પાથરી રહેતી ધૂળની પથારી પર ઠરતાં ચમને જમનીને કહ્યું : ‘બેસ.’<br /> <br /> પછી ભજિયાં છોડી બેઉ જણ ખાવા લાગ્યાં. જમનીની ભૂખ આજ ક્યાંય મૂઠીઓ વાળી ગઈ હતી. પણ ભજિયાના સ્વાદે થોડીક તાજી કરી. તેણે હાથ ફેરવતાં પૂછ્યું : ‘તું તો ખાય છે કે નથી ખાતો?’<br /> <br /> ‘ખઉં છું ને?’ ચમને જમનીના હાથને અડે એમ ભજિયું લેતાં કહ્યું. એને તો આજ જાણે જીવતરની ભૂખ ભાંગી હોય એવું હતું.<br /> <br /> થોડી વાર પછી પાછી જમની બોલી : ‘લુચ્ચો! ભજિયાં તો એટલાં ને એટલાં લાગે છે.’ અને ચમનને ‘ના, ના, ખાઉં છું ને?’ કહેતો સાંભળી પૂછ્યું, ‘ખા જો મારા સમ?’ પણ જ્યારે ચમન કાંઈ ન બોલ્યો ત્યારે, ‘એમ નહીં, અડધોઅડધ ભાગ પાડીએ.’ કહી બેઉ હાથે ભાગ પાડી પોતાનાં ભજિયાં પર એક હાથ મૂકી ખાવા લાગી.<br /> <br /> ‘તેં તો ઓછાં લીધાં!’<br /> <br /> ‘મારે વધારે નથી ખાવાં.’ જમનીએ કહ્યું.<br /> <br /> ખાઈ પરવાર્યા કેડે ચમન જમનીને થોડેક દૂર આવેલા નળે દોરી ગયો. બેઉ જણ પાણી પી પાછાં ફર્યાં અને આડાં પડી મોડી રાત સુધી વાતો કરતાં કરતાં ઊંઘી ગયાં.<br /> <br /> પછી તો જમની તથા ચમન સાથે જ માગવા જતાં, સાથે જ ખાતાં અને સાથે જ રહેવા લાગ્યાં.<br /> <br /> ચોમાસું શરૂ થઈ ગયું હતું. ચમનને ઘર બદલવાની જરૂર જણાઈ. ‘તું બેસ, હું જરા કોઈ સારું ઠેકાણું જોઈ આવું.’ કહી ચમન બેઉ હાથ વચ્ચે શરીર ઝુલાવતો નીકળ્યો.<br /> <br /> ‘જો ક્યાંય બહુ છેટે ન જતો. પાછો થાકી જઈશ. ને ઝટ પાછો વળજે.’ જમનીએ કહ્યું અને પાછી ઘરાકોની દયા યાચી રહી.<br /> <br /> ચમન મોડેથી, ઘર ખોળી આવી લાગ્યો, અને થોડી વાર પછી ગગનનો આગગોળો ક્ષિતિજના જડબામાં અદૃશ્ય થતાં બેઉ ઊઠ્યાં.<br /> <br /> થોડેક ગયા કેડે દૂરથી લૉજ જોઈ ચમનના મોંમાં પાણી વળ્યું. ‘જમની! બે પૈસા મારી પાસે છે. જો એક આનો આલે તો દાળભાત લાવત. ઘણા દન થયા, આજ સવાદ થયો’તો.’<br /> <br /> ભેગાં રહ્યાં કેડે બેઉની લક્ષ્મી જમનીના સાલ્લાને છેડે રહેતી.<br /> <br /> ‘તે લે ને, ના કોણે કહી? પણ લાવીશ શામાં?’<br /> <br /> ‘એક શકોરું મેં સંતાડી રાખ્યું છે. એ વીશીની પાસે ગટરના બાકોરામાં. તું ન’તી ત્યારે કો’ક કો’ક દન ત્યાં ખાઈ આવતો.’<br /> <br /> ‘પણ તને લાવતાં શી રીતે ફાવશે? લે હીંડ, હુંય આવું.’ જમની બોલી.<br /> <br /> વીશી પાસે જતાં ચમને, ફૂટપાથની કિનારી નીચે પાણી જવાના બાકોરામાંથી શકોરું કાઢી એક છોકરાને કહ્યું : ‘ભાઈ! એક છ પૈસાના દાળભાત આપો ને!’<br /> <br /> થોડી વાર પછી છોકરો દાળભાત નાખવા આવ્યો.<br /> <br /> ‘શાક નથી લાવ્યા, ભાઈસા’બ?’ ચમને ખાલી દાળભાત જોઈ પૂછ્યું.<br /> <br /> ‘લેવા હોય તો લે, નહીં તો ચાલતો થા. સાલી ભિખારીની જાત ને સ્વાદ તો જુઓ!’ થડે બેઠેલા શેઠ બોલ્યા.<br /> <br /> ચમને વાટલું ધર્યું.<br /> <br /> ‘અલ્યા, પૈસા લીધા?’ શેઠે પૂછ્યું.<br /> <br /> છોકરાએ પહેલાં પૈસા મુકાવ્યા અને પછી દાળભાત વાટલામાં નાખી, પૈસા લઈ ચાલતો થયો. ચમન-જમનીનું રગસિયું ગાડું પણ ચાલવા માંડ્યું.<br /> <br /> ‘હવે પડવા દેને? દાળભાતમાં ઉમેરો થશે. ક્યાંય પડી-બડી જઈશ.’ અને વરસાદનાં ફોરાંને ટાળવા શકોરા પર પાલવ ઢાંકતી જમનીને કહ્યું.<br /> <br /> એક દીવાલ પર નાગની ફેણ માફક ઝૂકેલા વૃક્ષ નીચે ઠરતાં ચમન બોલ્યો : ‘બેસ જો. અહીં છાંટોય પડે છે?’<br /> <br /> ‘સારું ખોળી કાઢ્યું છે! કોરુંકટ છે.’ જમનીએ બેસતાં કહ્યું.<br /> <br /> ‘મેં તો ગયે વર્ષે અહીં ચોમાસું ગાળ્યું’તું.’ ચમને કહ્યું. અને જમનીનો ખભો હલાવતાં ઉમેર્યું : ‘પણ એ વેળાએ જમની ન’તી. રાત તો જાણે કરડવા દોડતી.’ પછી બેઉ જણ, વચ્ચે વાટલું રાખી ખાવા વળ્યાં.<br /> <br /> ‘તું ભીંત બાજુ સૂઈ રહે’ જમનીએ ફૂટપાથની કિનાર તરફ ખસતા ચમનાને કહ્યું.<br /> <br /> ‘ના, એણી પા તું સૂઈ રહે.’ ચમને કહ્યું.<br /> <br /> અને એમ કેટલીય રકઝક પછી જમની દીવાલ તરફ સૂતી. સોડમાં ચમન સૂતો.<br /> <br /> એમ કરતાં દિવાળીના દિવસો આવ્યા. જમનીને ચમન પેલા રોજના ઠેકાણે મૂકી, બેઉ હાથના ઘોડા પર ચડી અલકમલકને મંદિરે ઘૂમી આવી, સુખિયા લોકોની દયાથી પાઈ પૈસો મેળવી એની મીઠાઈ લઈ સાંજે મુકામ પર જમનીને તેડી જઈ એની આગળ મૂકતો.<br /> <br /> ‘તું ખા ને!’ જમની કહેતી.<br /> <br /> ‘મેં તો ખાધું છે; તું ખા.’ કહી ચમન ના પાડતો.<br /> <br /> ‘ના, ખાધું હોય તોય ફરી વાર ખા, પણ એમ તો હું એકલી નહીં ખાઉં.’ અને આમ જ્યારે ચમનને ખાવું જ પડતું, ત્યારે જમની પાંપણો નચાવીને કહેતી : ‘હું તને ન ઓળખતી હોઉં ત્યારે ને? પણ કાલથી તું ન જતો. ક્યાંય ફરવામાં ને ફરવામાં મોટર નીચે આવી જઈશ. બળ્યું એ ખાવું. જીભને તો જેટલા સવાદ કરીએ એટલા ઓછા.’<br /> <br /> ‘આ બે દન. પછી ક્યાંથી આવા ચચાર આના મળવાનાય છે, ને આવું ખાવાનાંય છીએ?’<br /> <br /> ‘મૂવું નહીં મળે તો! થોડું મળશે તો સોંઘું ખાઈશું.’<br /> <br /> દિવાળીય પસાર થઈ ગઈ.<br /> <br /> એક દિવસ રાતના ઠંડીનો ચમકારો જોઈ ચમને સોડમાં સૂતેલી જમનીને પૂછ્યું : ‘જમની! કેટલા પૈસા છે?’<br /> <br /> ‘બે રૂપિયા ને એક આઠ આની બંધક છે. બીજી થોડીક પાઈઓ છે. કેમ પૂછવું પડ્યું?’<br /> <br /> ‘કાલે શક્કરવારીમાંથી એક સાલ્લો ને ઘાઘરો લઈ આવું.’ અને પછી જમનીના અંગ પર નજર દોડાવતાં ઉમેર્યું : ‘જો ને તારાં લૂગડાં! કાઢ્યું હોય તો એક ગયણુંય સાબત ન નીકળે.’<br /> <br /> ‘ત્યારે તારે ક્યાં સાજાં છે?’ અને આડા પડેલા ચમનના શરીર પર હાથ ફેરવતાં ‘આ…આ, જેમતેમ ગાંઠો મારીને તો વેંઢારી રાખ્યાં છે.’<br /> <br /> ‘મારી વાત તો ઠીક છે.’<br /> <br /> ‘ના; લાવે તો બેયને સારું લાવજે, નહીં તો નહીં પહેરું, હા!’ જમનીએ કહ્યું.<br /> <br /> જમની તથા ચમન ઠંડીના ચમકારામાં દિવસ ઊગતા પહેલાં રોજના સ્થાને આવી બેઠાં હતાં. માતા ચડી હોય એમ શરીર કાંપતું હતું. મોં પોકારી રહ્યું હતું : ‘કોઈ દિયાળુ દિયા કરો રે, શેઠ!’ પણ દયાળુનાય શા ભોગ લાગ્યા હોય તે આવા વખતે ખિસ્સામાંથી હાથ બહાર કાઢે?<br /> <br /> પેપરોવાળા ઝડપી ચાલથી ઠંડીને હંફાવતા પોકારી રહ્યા હતા : ‘ઠેર ઠેર પડેલાં હિમ! હિમે તારાજ થયેલો પાક!...’<br /> <br /> ‘આજ તો બહુ ટાઢ છે, જમની! ગોદડી વીંટી છે તોય કાળજું કાંપે છે!’ ચમને કડકડતી દાઢીએ વાત કરી.<br /> <br /> ‘તે અહીં મારે પડખે દબાઈને બેસ ને!’<br /> <br /> ‘ના રે ના, કોઈ પાઈ-પૈસો આપતું હોય તોય ન આપે.’ ચમને ભેગું હાસ્યને ભેળવ્યું.<br /> <br /> ‘તો ક્યાંક તાપમાં જઈને બેસ. હવે તો તાપ નીકળ્યો હશે!’<br /> <br /> જમનીએ કહ્યું અને પોતે ઓઢેલી ચારશેરેક ગાભાની ગોદડી કાઢતાં બોલી : ‘લે, આ ગોદડી લેતો જા.’<br /> <br /> ‘અરે ના, તું રે’વા દે, પેલા તાપમાં જઈને બેસું છું.’ કહી ચમન સરકવા લાગ્યો, ધીમે ધીમે. આજ હાથ ઊભા રહે તેમ નહોતું.<br /> <br /> બપોર થવા આવ્યા તોય ચમનની ટાઢ ઊડી નહીં. જમનીને વહેમ પડ્યો, ‘કે પછી તાવ-બાવ આવ્યો છે?’ કહી ચમનના શરીરને હાથ અડાડતામાં બોલી પડી : ‘હાય હાય! શું ટાઢ ટાઢ કરે છે? ડિલ તો તાવે ધીખે છે!’<br /> <br /> ‘એ તો અમથું.’ ચમને જમનીના મોં પરથી ઊડી જતું લોહી જોતાં કહ્યું.<br /> <br /> ‘અમથું શું તારું કપાળ! લે આ ગોદડી ને સૂઈ જા ઓઢીને.’<br /> <br /> ચમનથી આ વખત ના ન પાડી શકાઈ. ના પાડવી તેને યોગ્ય પણ ન લાગી; અને બેઉ ગોદડીઓ ઓઢી ભીંત સોડે ધ્રૂજતો લાંબો થયો.<br /> <br /> જમનીએ વચ્ચે બેત્રણ વાર, ‘પાણી-બાણી પીવું છે? સોડા લાવી આપું?’ વગેરે પૂછી જોયું, અને રોજની વેળા થતા પહેલાં, ચમનને આગળ કરી મુકામ પર આવી.<br /> <br /> ચમનના શરીર પર તલ મૂકો તો તતડી જાય એવો તાવ હતો. જમનીએ તેને ભીંત સોડે સુવડાવી બેઉ ગોદડીઓ ઓઢાડી અને બીજી બાજુમાં આખી રાત જાગતી પડી રહી તેને હૂંફ આપ્યા કરી.<br /> <br /> ‘જમની, વેળા થઈ. તું જા.’ સવાર પડતાં ચમને કહ્યું.<br /> <br /> ‘તને આવો મેલીને?’ જમનીએ કહ્યું.<br /> <br /> ‘તું જા, જમની!’ હું તો અહીં સૂઈ રહીશ. મને કાંઈ નથી થવાનું, મારું તો ઠીક છે, પણ તું શું ખાઈશ? અધૂરામાં પૂરી કાલની ભૂખી છે. ઊઠ.’ કહી ચમને તેને ધકેલી.<br /> <br /> જો ગોદડીઓ અને કપડાંમાં પૈસા ન ખર્ચી નાખ્યા હોત, તો જમની ન જાત; અને પેટને કાંઈ ઓછી લાજ-શરમ છે? વળી તે બેસી રહે તોય શું? થોડો કંઈ દવા-દારૂ કે શેક કરવાનો હતો? પણ તોય તેને ખસવાનું દિલ નહોતું થતું. આખરે જ્યારે ચમને મોંમાં જીભ ન ઘાલી ત્યારે, ‘જો માથેમોઢે ઓઢીને સૂઈ રે’જે, ને પાણી પીવું પડે તો વાડકો ઓશીકા તરફ ભરી મેલ્યો છે’, કહી જમની ઊઠી અને રોજની જગ્યાએ જઈ ભિક્ષાની નોકરીએ ચઢી ગઈ. જીવ ચમનમાં હતો. જીભ રોજને પંથે ચાલતી હતી : ‘આંધળીની કોઈ દિયા કરો માબાપ?–’ પણ મન નહોતું કોઈની ચાલ સાંભળવામાં કે વાતચીત પારખવામાં.<br /> <br /> થોડીક વાર થઈ હશે એટલામાં કાને અવાજ આવ્યો : ‘એ અંધી, ઊઠ ઇધર સે.’ જમની સમજી નહીં કે કોને કોણ કહે છે. તેણે તો બોલવું ચાલુ જ રાખ્યું : ‘દિયાળુ કોઈ…’ પણ આ વખત વાક્ય પૂરું ન થઈ શક્યું. ‘સાલી માનતી નહીં હૈ? ઊઠ ઇધર સે.’ મોં આગળથી જ અવાજ આવ્યો. જમની સમજી ગઈ કે પોલીસદાદા છે. ‘સા’બ! આંધળી છું! માગી ખાઉં છું. શું કામ…’<br /> <br /> ‘અરે ઊઠ, જા દૂસરી જગે બેઠના. ગવર્નર સા’બ ઇધર સે નિકલને કા હૈ, વો માલૂમ નહીં? ઊઠ, નહીં તો અભી દેતા હૂં.’<br /> <br /> જમની ઊઠી અને પોતાના ઘર તરફ મોં ફેરવ્યું. ત્યાં તો પાછો પેલો અવાજ આવ્યો : ‘એ ઉધર કહાં જાતી હૈ, ઉસ તરફ જા.’<br /> <br /> ‘સા’બ…!’<br /> <br /> ‘સુનતી નહીં ઔર સા’બ સા’બ કરતી હૈ?’ જમાદાર ઊખડ્યા અને બાવડે ઝાલી મોં અવળી દિશામાં ફેરવતાં બોલ્યા : ‘જા, ઇસ તરફ હો કર જલદી નિકલ જા.’<br /> <br /> જમનીને નછૂટકે અવળી દિશાએ માપવું પડ્યું. થોડેક ગઈ હશે ને બીજો અવાજ આવ્યો : ‘એ નીકળ જલદી.’ જમનીનો જીવ ચમનમાં હતો. આંધળા પગ અજાણ્યા રસ્તે આગળ ને આગળ માપતા હતા. ઘડી ઘડી જુદા અવાજ, પણ એનાં એ વાક્ય અથડાતાં હતાં – ‘એ ચલ, જલદી નિકલ.’ વળી એક બીજો અવાજ, ‘બિચારી અંધી હૈ, કહાં જાયગી?’ આવો અવાજ સાંભળતાં કાળજે પૂરી ટાઢક વળે ન વળે ત્યાં તો સાંભળ્યું : ‘અરે મિયાં, ગવર્નર સા’બકા આનેકા વખ્ત હોને આયા હૈ!’ અરે પાછો પોતાને જ ઉદ્દેશતો અવાજ લાગ્યો, ‘ચલ, ચલ, જલદી ચલ!’<br /> <br /> જમની ક્યાંય ભરાઈ બેસવાનો વિચાર કરી હાથની ઓથે ભીંતને જોવા લાગી, એટલામાં એક ખાંચા જેવું લાગતાં જમની સીધી અંદર ચાલી. ત્યાં તો સાંભળ્યું : ‘એ ક્યાં જાય છે અહીં; બહાર જા.’ લાચાર બની પછી પેલી તૂટેલી દીવાલનો છેડો ખોળી કાઢ્યો અને ચાલવા લાગી. અવાજ તો આવતા જ હતા : ‘ચલ, જલદી ચલ.’ જમનીને સમજ ન પડી કે ગવંડર એવું તે કેવું મનેખ હશે, કે ઠેર ઠેર પોલીસદાદા ઊભા છે! ને પોતે એમને શું કરવાની હતી? વળી જેમ જેમ પગલું આગળ માંડતી તેમ તેમ ચમનની યાદ આવતી હતી. મનમાં ફિકર ઘર કરી બેઠી હતી : ‘એનીય આવી દશા હશે, તો એ ક્યાં જશે!! કેમ કરીને જશે!’ એટલામાં દીવાલે દગો દીધો. જમનીને ખાતરી હતી કે ધરતી દગો દેવાની નથી અને આશરે સીધું માપવા લાગી ત્યાં અવાજ : ‘એ, ઉધર જમણે હાથકે ખાંચેકો વળ જા!’ આવતાં વળી ખાંચામાં વળી અને છેક દૂર ગઈ ત્યાં સુધી અવાજ આવ્યા કર્યો : ‘ઉધર મત બૈઠના. ઔર આગે જા.’ અને એમ જમની કોઈ ઊંડી ઊંડી ગુફામાં જતી હોય એમ જવા લાગી. થોડી વાર સુધી કંઈ અવાજ ન સાંભળતાં છુટકારાનો દમ લઈ બેસી પડી અને ચમનની પોતા જેવી દશા કલ્પી આંસુ નિતારવા લાગી. સારું હતું કે જોવાનો રસ્તો બંધ હતો, આંસુ વહાવવાનો રસ્તો બંધ નહોતો.<br /> <br /> જમનીની કલ્પના ખોટી નહોતી. તેના ગયા કેડે થોડી જ વારમાં ચમનને, કોઈ રાક્ષસી હાથે ઢંઢોળતું અને કહેવા લાગ્યું : ‘ઊઠ, એ ઉલ્લુ, અભી તક સોતા હૈ?’<br /> <br /> ચમને આંખ ઉઘાડી જોયું તો પોલીસદાદાના પગ ઢંઢોળતા હતા. ઊઠતાં ઊઠતાંમાં તો પાછો તેમનો પગ ઊપડ્યો. ‘ચલ ઊઠ, ક્યા દેખતા હૈ! ઉઠા યહ સબ.’<br /> <br /> ‘સા’બ! તાવ આવ્યો છે! અહીં બેસી તો રે’વા…’<br /> <br /> ‘અરે ચલ, બેસી રે’વાકી બહુ. બુખાર આયા હૈ તો જા હૉસ્પિટલમેં. ચલ ઊઠ જલદી.’<br /> <br /> ચમને પોલીસદાદાની એડીઓના સ્વાદ ઘણી વાર ચાખ્યા હતા. તેણે જવાની તૈયારી કરી. તે ટાઢે ધ્રૂજતો હતો. તાવની સગડી રોમેરોમ ધીખતી હતી. હાથના પંજામાં સળી ઉપાડવા જેટલી પણ તાકાત નહોતી. મિલકતમાં મિલકત ગોદડીઓ ને છાલું તેને મૂકી જવાનું મન થયું, પણ પોલીસદાદા એ શોભાનેય રહેવા દે ખરા કે? ‘ચલ કિતની દેર, ઉઠા લે સબ.’<br /> <br /> ચમને ખભાની પીઠ પર ગોદડીઓ લાદી અને ‘હે રામ!’ કહી, લાવ જમનીના તરફ જાઉં, થોડે છેટેથી બોલાવી કહીશ, વિચારી તે તરફ તે ખસવા માંડ્યો. ત્યાં તો પોલીસદાદા બોલ્યા : ‘એ ઉધર કહાં જાતા હૈ? યહ રાસ્તે પર તો અભી ગવર્નર સા’બ નિકલને કે હૈં. ઇધર જા ઔર વો ખાંચેમેં વળ જાના.’<br /> <br /> ચમન પાછો ફર્યો અને કીડીની પેઠે જવા લાગ્યો. ઘડી ઘડી પેલા જમાદારનો અવાજ ધકેલતો હતો : ‘ચલ, જલદી નિકલ જા.’ આખરે ખાંચામાં વળતાં એક પાણીના નળની દેરીનું ઓથું જોઈને તેની સોડમાં લપાયો. હાંફ એવી ચઢી હતી કે પૂરો શ્વાસ પણ લઈ શકાતો નહોતો. તાવ ઘોડે ચડીને આવ્યો હોય એમ લાગ્યું. અંગેઅંગ ઝાડની પત્તીઓ પેઠે કાંપતાં હતાં. આંખોનાં તેજ ઊંડાં ઊતરવા લાગ્યાં. જીવ જમીનમાં જઈ ભરાયો. જીભને બદલે હૈયું રટવા લાગ્યું : ‘જમની! જમની!’ થોડી વાર પછી ટાઢ ઓછી થઈ. હૈયાએ એકબે પછાડો મારી : ‘જમની! જમની’ અને તાવ ચેતન લઈ પલાયન થઈ ગયો! અંગ લાકડા જેવું થઈ પડ્યું રહ્યું.<br /> <br /> દિવસ માથા પર આવવા થયો હશે તેવામાં જમનીએ બૂટના અવાજ કરનારને પૂછ્યું : ‘શેઠ, ગવંડર સા’બ ગયા?’ પેલાને સહજ નવાઈ લાગી, પણ પૂછવાની ફુરસદ નહોતી : ‘હા, નીકળી ગયા.’<br /> <br /> જમની ઝટપટ ઊઠી અને મગજને પૂછતી પૂછતી પડતી-આખડતી ચાલવા લાગી, આવી હતી એ રસ્તે. ઠેકાણે આવી પહોંચતાં તેના મને નિરાંતનો શ્વાસ લેતાં કહ્યું : ‘ફકર નથી, હવે તો જઈ પહોંચીશ.’ અને થાકતે હૈયે પગની ફંગાળો ભરતી ઘર તરફ આગળ વધી. હૈયું ઘડી ઘડી વહેમ ખાધા કરતું હતું : ‘ચમનો ત્યાં હશે કે નહીં?’ મન સાંત્વન દેતું હતું : ‘નહીં હોય તો ક્યાં ગયો હશે? એવા તાવવાળા મનેખને તો કાંઈ નહીં કાઢી મૂક્યો હોય? અને કાઢી મૂક્યો હશે તોયે ક્યાંક એટલામાં હશે.’ એમ કરતાં કરતાં ઘર—સૂવાનું ઠેકાણું આવી પહોંચ્યું. જમનીએ બોલાવ્યો : ‘ચમના! એ ચમના!’ વળી હાથ વડે દસ-દસ હાથ ધરતી ખૂંદી વળી. પણ હોય તો ને! એણે જોરથી બૂમ પાડી : ‘ચમના! એ ચમના!’ જવાબ ન મળતાં જીવ અકળાઈ ઊઠ્યો. આજ તેને આંખોની ખોટ સાલી તેટલી કદાચ કદીય નહીં સાલી હોય. ગળામાં ડચૂરો બંધાયો. આંખો ઊભરાવા લાગી. તેણે થોડેક આગળ જઈ વળી માંડ માંડ બૂમ પાડી : ‘ચમના!’ રસ્તે ચાલતા એકબે જણનો અવાજ સાંભળ્યો : ‘ગાંડી લાગે છે.’ જમનીએ તેમને પૂછ્યું : ‘શેઠ, આટલામાં ક્યાંય ચમનો ભાળ્યો? પગે ટૂંટો છે, એ શેઠ?!’ ચાલ્યા જતા શેઠનો જવાબ આવ્યો : ‘ના.’ જમનીનું હૈયું લૂલું પડ્યું. તેણે ચાલવું ચાલુ રાખી નર્યા રુદનભીના અવાજે વળી બૂમ મારી : ‘ચમના! ક્યાં ગયો? એ ચમના!’<br /> <br /> ‘અરે, ક્યા ચિલ્લાતી હૈ કભી સે? કિસકું ઢૂંઢતી હૈ?’ એક નારંગી વેચવા બેઠેલા મુસલમાને પૂછ્યું.<br /> <br /> ‘તમે, બે પગે ટૂંટો છે એને ભાળ્યો ક્યાંઈ? એને તાવ આવતો’તો. કુણ જાણે ક્યાં…’<br /> <br /> ‘અરે હા, પાસમેં દો ગોદડી થી ના? ઔર એક છાલિયા, ઔર દોનું પગસે ટૂં…’<br /> <br /> ‘હાં હાં શેઠ! એ જ; એ ક્યાં છે, શેઠ? મને આંધળીને…!’ <br /> <br /> ‘અરે ઉસકુ તો અભી મ્યુનિસિપાલિટી કી ગાડીમેં ડાલ કર લે ગયે. ફોજદાર સા’બ ભી અભી ગયે. ઉધર નલકી પાસ મરા હુઆ પડા થા.’ પેલા મુસલમાને કહ્યું.<br /> <br /> ‘હેં! ચમનો મરી ગયો! હેં શેઠ, ખરી વાત?’ જમની બેસી પડતાં ફાટે મોંએ પૂછી વળી. અને પછી પાંપણની પાળ નીચેથી પૂરપાટ વહેતાં આંસુ સાથે આછા પડતા અવાજે ‘ચમના! તું મરી ગ…!’ બોલતાં બોલતાં ઢળી પડી.<br /> <br /> મિયાંએ ખભે નારંગીની ટોપલી મૂકી : ‘યે સાલી બલાકું મૈંને કહાં કીયા? મર જાયગી તો ભોગ મિલેંગે! ન લેના, ન દેના, ખામખાં…’ બબડતાં ચાલતી પકડી.<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/બાપુનો કૂતરો|બાપુનો કૂતરો]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/પીઠીનું પડીકું|પીઠીનું પડીકું]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AA%E0%AA%A8%E0%AB%8D%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%B8%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%A6%E0%AB%81%E0%AA%83%E0%AA%96%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%82_%E0%AA%B8%E0%AA%BE%E0%AA%A5%E0%AB%80&diff=111386 2026-05-27T12:25:32Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|સુખદુઃખનાં સાથી | પન્નાલાલ પટેલ}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> ‘કોઈ આંધળીને પાઈ પૈસો આપો, માબાપ!’ ફૂટપાથની ધાર પર બેસી એક બાઈ પોકારી રહી હતી.<br /> <br /> ‘માબાપ, કોઈ લૂલાંલંગડાં પર દિયા કરો, બાપ!’ બાજુમાંથી એક, બેઉ પગે લંગડાનો અવાજ આવ્યો.<br /> <br /> ‘કુણ જાણે નખ્ખોદિયાં ક્યાંથી ટળે છે? જ્યાં જાઉં છું ત્યાં કેડે ને કેડે…’ બબડતી બબડતી પેલી આંધળી બાઈ ઊઠી અને દીવાલનો ભોમિયો બનાવી ચાલવા લાગી.<br /> <br /> ‘એ બેસ બેસ. હું જાઉં છું.’ પેલા અપંગે ઢસડાતાં કહ્યું.<br /> <br /> ‘તારા બાપનો રસ્તો છે?’ – એને બદલે, આવું કહેનાર આ પહેલું જ માણસ સાંભળતાં, તે બાઈને મશ્કરી લાગી. આસ્તે આસ્તે ચાલતાં તેણે કહ્યું : ‘જવું’તું ત્યારે તારું મૂળ જવા અહીં પાસે ઘલાણો’તો?’<br /> <br /> ‘ના, ના, ખરું કહું છું, બેસ.’ લંગડાએ કહ્યું અને પછી હસતાં હસતાં ઉમેર્યું : ‘અમથું ગયેલા મૂળનું મૂળ શું કામ કાઢે છે?’ એટલામાં રસ્તે જતા એક ધાર્મિક માણસને દેખતાં એનો અન્નપૂર્ણા જેવો વાડકો ધરતાં બોલી પડ્યો : ‘લંગડાને કોઈ આલો, માબાપ!’<br /> <br /> ‘આંધળીને પાઈ પૈસો આલો, માબાપ!’ કહી બાઈએ પણ ઝટ પીઠ ફેરવતાં વાડકો ધર્યો; પેલા શેઠે લંગડાના વાડકામાં પાઈ નાખી. ખણખણાટ સાંભળતાં પાછી પેલી બાઈ આર્જવી રહી. શેઠને ચાલી જતા જોઈ લંગડાએ ભલામણ કરી : ‘આ આંધળીને આલતા જાઓ, શેઠ!’<br /> <br /> શેઠને દયા આવી અને પાછા ખિસ્સામાંથી પાઈ કાઢતાં કાઢતાં પૂછ્યું : ‘અલ્યા, તારી બૈરી છે?’<br /> <br /> ‘હઆં માબાપ!’ લંગડાથી બોલી જવાયું, અને પેલી બાઈ કાંઈ કહેવા જાય તે પહેલાં વાડકામાં કશુંક ખખડ્યું. શબ્દો જીભ પર જ રહ્યા. ગુસ્સો વાયરે ભળ્યો.<br /> <br /> શેઠના ગયા કેડે, દૂર દૂર નજર દોડાવી લઈ લંગડાએ હજુ ઊભી રહેલી એ બાઈને વળી કહ્યું : ‘લે બેસ, હું જઉં છું.’<br /> <br /> પેલી બાઈ બેઠી, અને લંગડાના ખસવાનો અવાજ આવતાં બોલી : ‘બેસ ને તુંય, કાંઈ મારા કરમમાંથી થોડું લઈ લેવાનો છે?’<br /> <br /> ‘પણ પાછી મૂળ કાઢે તો?’<br /> <br /> ‘તું તો કે’તો’તો ને મૂળ રે’વા સરખું તો કોઈ નથી?’ સહેજ મોં મલકાવતાં બાઈ બોલી, અને પછી પેલા શેઠને કહેલું યાદ આવતાં મોં ચઢાવી ઉમેર્યું : ‘જો પાછો પેલા શેઠને કહ્યું એવું ફરી કે’તો!’<br /> <br /> ‘અરે ગાંડી, એમ કહ્યું તો પાઈ મળી. એમાં તારું શું ગયું?’<br /> <br /> બાઈએ તેના તરફ ફક્ત ડોકું ફેરવ્યું. લંગડાએ એની નાચતી પાંપણો પરથી પારખ્યું કે એ અંધ આંખોમાં મોહિની છે.<br /> <br /> પછી પેલીએ એનું કામ શરૂ કર્યું : ‘આંધળીની કોઈ દિયા કરો માબાપ. કોઈ પાઈ પૈસો…’<br /> <br /> ‘શું કામ મોઢું દુખાડે છે? કોઈ આવતું હશે તો હું કાંઈ નહીં બોલું? એટલે તુંય બોલજે.’<br /> <br /> બાઈને પણ એ વાત ગમી. છતાંય રોજની ટેવ પ્રમાણે બોલી જવાતું હતું. અને જ્યારે પેલો લંગડો બોલતો ત્યારે વળી બમણા વેગે બોલતી.<br /> <br /> એમ કરતાં અંધારું પડ્યું. પેલી બાઈ ઊઠી ચાલવા લાગી.<br /> <br /> ‘ક્યાં જઈશ? તારે ક્યાંય ઠામઠેકાણું છે?’ લંગડાએ પૂછ્યું.<br /> <br /> ‘તારે શી પંચાત? જઈશ મારે જ્યાં જતી હઈશ ત્યાં. ભિખારીને વળી ઠામઠેકાણાં શાં?’ ચાલતાં ચાલતાં તે બોલી. પેલાના જવાબની આશા હતી, પણ વ્યર્થ ગઈ.<br /> <br /> લંગડો કંઈ ન બોલ્યો. તેણે પણ હમણાં બેચાર દિવસથી ગણેલા નવા ઘર તરફ સરકવા માંડ્યું.<br /> <br /> બીજે દિવસ સૂર્યના આવતા પહેલાં લંગડો પેલે ઠેકાણે આવી બેઠો. અને પેલી બાઈની પ્રતીક્ષા કરવા લાગ્યો. થોડી વાર કેડે દૂરથી તે બાઈ આવતી દેખાઈ. લંગડાએ બમણા વેગે ઘાંટો પાડ્યો : ‘કોઈ દિયા કરો રે શેઠ! કોઈ લંગડાને પાઈ પૈસો…’<br /> <br /> પેલી બાઈ પણ તેનાથી થોડે છેટે બેસી દયાળુઓને આર્જવી રહી.<br /> <br /> બપોર ચડ્યે, ઘરાકોની અવરજવર ઓછી થતાં, લંગડાએ તો બાઈ તરફ સરકતાં પૂછ્યું : ‘કેટલા પૈસા આવ્યા?’<br /> <br /> ‘એક આનો ને બે પાઈ. તારે કેટલા થયા?’ બાઈએ પૂછ્યું.<br /> <br /> ‘મારે તો એક આનામાંય બે પાઈ ઘટે છે.’ એટલામાં તો લંગડો છેક પાસે આવી લાગ્યો હતો.<br /> <br /> થોડી વાર ચુપકીદી છવાઈ.<br /> <br /> ‘તારું નામ શું?’ લંગડાએ પૂછ્યું.<br /> <br /> ‘તારે શું કામ છે! તારું નામ કે’ને!’<br /> <br /> ‘મારું નામ તો ચમનો.’<br /> <br /> ‘ત્યારે મારું નામ જમની.’ કહી જમનીએ તેના તરફ મોં ફેરવ્યું.<br /> <br /> ચમને જમનીના મોં પર હાસ્ય જોઈ હિંમત કરી કહ્યું : ‘જમની કરતાં ચમની નામ રાખ.’<br /> <br /> ‘તારું જ જમનો રાખને!’ <br /> <br /> એટલામાં ચમને બે-ચાર ઘરાક જેવા આવતા ભાળી બોલવા માંડ્યું : ‘લંગડાને કોઈ…’<br /> <br /> ‘આંધળીને કોઈ…!’ જમનીએ પણ બોલવા માંડ્યું.<br /> <br /> બપોર નમતાં બેઉ જણે બબ્બે પૈસાના ચણા લઈ લારીવાળાને ખટાવ્યો.<br /> <br /> સાંજ પડતાં પાછો હિસાબકિતાબ કર્યો અને જવાની તૈયારી કરી. જતાં જતાં ચમને પૂછ્યું : ‘કાલે અગ્યારસ છે. ભદરકાળી માતાએ આવીશ?’<br /> <br /> ‘હું શી રીતે આવું? ક્યાંય ભૂલી પડું તો?’<br /> <br /> ‘તું અહીં આવજે, પછી આપણે બેય જઈશું.’<br /> <br /> ‘સારું.’ કહી જમનીએ ચાલવા માંડ્યું.<br /> <br /> બેઉના ઉપર કાળનો કુહાડો તો બહુ નહોતો ફર્યો; હશે, અઠ્ઠાવીસ-ત્રીસની આજુબાજુ. પણ ભૂખના કુહાડાએ અંગને વેરણછેરણ કરી નાખ્યું હતું.<br /> <br /> પાછો દિવસ ઊગ્યો, ને લંગડો તે રસ્તા ઉપર આવી જમનીની રાહ જોતો બેઠો. થોડી વાર કેડે જમની પણ આવી લાગી.<br /> <br /> ‘જો, મારી પાછળ આવ્યા કર.’ કહી ચમન ખસવા લાગ્યો. રોજ જે રસ્તો કાપતાં ઘણી વાર થતી, તે આજ તેનાથી ઝટ ઝટ કપાઈ જતો હતો – આજ એને ચાલ પર કાબૂ રાખવો પડ્યો. રસ્તામાં ઊતરવાનું કે ચડવાનું આવતું તો ચમન જમનીને ચેતવતો : ‘જોજે ઢાળ છે’. ‘એ અહીં ચડવાનું છે.’ વળી કોઈ મોટર કે ઘોડાગાડી રસ્તો ઓળંગતાં દેખાતી તોપણ બોલી ઊઠતો : ‘જમની, ઊભી રે’, મોટર આવે છે.’ અને એમ કરતાં કરતાં બેઉ જણે ધારેલે ઠેકાણે આવી, માતાને આંગણે ધૂણી ધખાવી : ‘માબાપ! કોઈ…!’<br /> <br /> સાંજ પડવા આવતાં, બેઉ જણ ઊઠ્યાં. આજ એમનામાં સારી કમાણીનો ઉલ્લાસ હતો તેમાંય જમનીને વધારે.<br /> <br /> ‘પેલી જગા આવતાં કે’જે પાછો હોં!’ જમનીએ કહ્યું.<br /> <br /> વીજળીના ગોળા, પોતાનાં અંતર બાળી બાળી રસ્તાઓને ઝળહળાવી રહ્યા. ચમને રસ્તાની આજુબાજુ ઘૂઘવતા અંધારાને જોઈ રાત પડતી જાણી; જમનીએ વાતાવરણની બોલચાલ ઉપરથી રાત પડતી માની.<br /> <br /> જમનીના અંતરમાં આથી આછી ફડક હતી : ‘ચમનો ક્યાંય અવળી દિશાએ ન દોરી જતો હોય!’ અને સવારના કાપેલા રસ્તાનું માપ કાઢતાં ઘડી ઘડી હાથને ભીંત તરફ લંબાવી ખાતરી કરી જોતી : ‘પેલી ભીંત આવી કે નહીં?!’<br /> <br /> ‘આ તારી હદ આવી, જમની! તું નિત આ મેરથી જ આવતી’તી.’<br /> <br /> ‘હઆં, બરોબર આ જ.’ જમનીએ ઊભા રહી દીવાલને આંગળીઓથી જ જોઈ કહ્યું અને મગજમાંના એના નિતના રસ્તાનો નકશો પણ વિચારી રહી. વળી આ માતાના રસ્તાનો નકશો પણ ચીતરી લેવા ઓછોવત્તો પ્રયત્ન કરવા લાગી. એટલામાં ચમનનો અવાજ આવ્યો. ‘જમની! તું ક્યાં પડી રે’ છે? સારી જગા ન હોય તો મેં એક સારું ઠેકાણું ખોળી કાઢ્યું છે, ત્યાં નથી કોઈ ભિખારી વિતાડે એવું કે નથી પોલીસવાળા છેડે એવું.’<br /> <br /> અને જમનીને ચૂપ રહેલી જોઈ પાછું પૂછ્યું : ‘લે હીંડ, આવે છે?’<br /> <br /> જમનીએ ફૂટપાથની એક દીવાલે સોડે ઝાડનાં બે જબરાં થડિયાં, એની વચ્ચે સૂઈ રહે એટલી જગ્યા, થોડે છેટે પાણીનો નળ, એમ પોતાના ઘર તથા લત્તાનું સ્મરણ કર્યું. વળી અખંડરાત જાગતાની સાક્ષી પૂરતાં ભસ્યાં કરતાં બે કૂતરાં યાદ કર્યાં. તેને જવું ન ગમ્યું. ‘ના, મારે તો સારી જગા છે.’<br /> <br /> ‘તો તું જાણે, બાકી આ જગા સારી હતી.’ ચમન ઉદાસ થતાં બોલ્યો. અને પછી ઘસડાવા માંડતાં કહ્યું : ‘જા, તો.’<br /> <br /> જમની ચમનની ઉદાસી સમજી ગઈ. તેને પણ બેઉ પગે લૂલો જાણેલો અને અવાજથી કલ્પેલો ચમન છોડી જવો આજ નહોતો ગમતો. આખરે પોતાને પંથે પડતાં જમનીએ પૂછ્યું : ‘કાલ આવીશ ને?’<br /> <br /> ‘પાછી તું ભાંડશે તો?’<br /> <br /> ‘એવું ન બોલતો હોય તો! મેં ક્યારે તને ભાંડ્યો છે?’ મોં પર બનાવટી રોષ હતો.<br /> <br /> ‘સારું, જા.’ ચમને હસતાં હસતાં કહ્યું અને પછી વૃક્ષ નીચેના પોતાના ઘરને ગળે કોઈ ન પડી ગયું હોય એ ફિકરે હાથની ફંગાળો ભરતો સરકવા માંડ્યો.<br /> <br /> ઉનાળાનો સમય હતો એટલે બેઉને બિસ્તરાની પીડા ઓછી હતી.<br /> <br /> પછી તો રોજ જમની તથા ચમન એ રસ્તા પર બેસતાં અને નવરાશની ઘડીએ વાતોચીતોપણ કરતાં.<br /> <br /> એક દિવસ જમની પોકારી રહી હતી : ‘માબાપ! કોઈ…’ એટલામાં વાડકામાં કંઈક ખખડ્યું. જમનીએ હાથ ફેરવી જોતાં અને પાઈપૈસાને બદલે કાંકરી હાથ આવતાં બાજુમાં બેઠેલા ચમનને છૂટી મારતાં કહ્યું : ‘ચાળાનો ભરેલો ન દીઠો હોય તો!’ અને અવળી દિશામાં ચમનને ખડખડાટ હસતો સાંભળી બોલી : ‘આવજે મારી પાસે હવે!’ ચમન તો હસતો જ હતો.<br /> <br /> આજે જમનીનું અક્ષયપાત્ર રૂઠ્યું હતું. સાંજ પડતાં ફક્ત ચાર પાઈ મળી હતી. સાલ્લાની પાલવતિજોરીએ બાંધેલા ચાર આનામાંથી ખાવું પડશે એ વિચારે તે ઉદાસ હતી. ચમનને પણ આજ પૈસો જ મળ્યો હતો, પણ તેની પાસે અકબંધ પડેલા બે રૂપિયાનો તેને તો ગરમાવો હતો.<br /> <br /> ‘લે ચાલ, વેળા થઈ, જવું નથી?’ ચમને પૂછ્યું.<br /> <br /> ‘બેસ ને! કોઈ દિયાળુ આવે તો.’ જમની બોલી.<br /> <br /> ચમન જમનીની ઉદાસીનું કારણ કળી ગયો.<br /> <br /> એવામાં જમનીના કાને બૂટનો ખડખડાટ સાંભળ્યો. ‘કોઈ આંધળીને આપો, માબાપ!’<br /> <br /> છાલામાં કંઈક પડતું સાંભળી ‘જીવતા રો’ શેઠ, ભગવાન તમારો વેલો વધારો.’ અને છાલામાંથી પૈસો હાથ આવતાં મોં પર આનંદ નાચી રહ્યો.<br /> <br /> ‘જમની વેલો તો શેં વધે. મૂળમાં બૈરું જ ન હોય પછી? ભગવાન બૈરું આલે એમ કે.’ કહી ચમન હસવા લાગ્યો.<br /> <br /> જમની, સમજી ગઈ. પેલા બૂટ તો સીધા જ જતા સાંભળ્યા હતા. માન ન માન, પણ કારસ્તાન ચમનનાં જ છે, વિચારી બોલી : ‘લે આ તારો પૈસો.’<br /> <br /> ‘પૈસાને શું કરું? મારે તો બૈરું મળે એવો આશરવાદ જોઈએ છે.’<br /> <br /> ‘એય મળશે, લે.’ ચમન તરફ પૈસો ધરેલો હાથ એમ ને એમ રાખી જમની બોલી. <br /> <br /> ‘દાનમાં દીધેલું પાછું ન લેવાય.’<br /> <br /> ‘ઊંહું, તારે લેવો જ પડશે.’<br /> <br /> ‘એક શરત કબૂલે તો લઉં.’ ચમને સહેજ પાસે ખસતાં કહ્યું.<br /> <br /> આલમને આંગણે અંધારાં ઘૂઘવતાં હતાં, પણ બેમાંથી એકેને ભાન નહોતું.<br /> <br /> ‘શું?’ જમનીએ ઇંતેજારી દર્શાવતા અવાજે પૂછ્યું.<br /> <br /> ‘તું આજ મારે ઘેર પરુણી થાય તો.’ ચમને છાતી પર હાથ રાખી કહ્યું.<br /> <br /> જમની વિચારમાં પડી અને થોડી વાર પછી બોલી : ‘તો તું જ મારી હારે હીંડ ને!’<br /> <br /> ‘આવી જગા ત્યાં નહીં હોય, જમની! અહીંથી ઘણું છેટું નથી. આ હવેલીઓથી થોડે વેગળે ઉઘાડામાં એક લીમડો છે. કોઈયે નામ લે એવું નથી ત્યાં.’ અને થોડી વાર છાના રહી પાછું ચલાવ્યું : ‘આજ ન ગોઠે તો કાલ ન આવતી.’<br /> <br /> ‘લે હીંડ ત્યારે.’ કહી જમની ઊઠી.<br /> <br /> ચમનનું હૈયું થનગની ઊઠ્યું – ભક્તને ઘેર જાણે ભગવાન આવતા હોય એમ.<br /> <br /> ‘ઊભી રે’, થોડાં ભજિયાં લઈ લઈએ. તું અહીં ઊભી રે’જે. હું તો આમ આવ્યો.’ હાથોના ઠેકડા ભરતો ચમન બોલ્યો અને નજીકની હોટલમાંથી શેર ભજિયાં લઈ, ખભે વીંટાળેલા કપડાએ ગાંઠ મારી, ઘડીકમાં પાછો ફર્યો.<br /> <br /> ‘લે, ચાલ,’ ચમન આગળ થતાં બોલ્યો. પાછળ અવાજની લાકડીએ જમની દોરાઈ.<br /> <br /> ચમનનું ઘર આવી પહોંચ્યું. તેનું ઘર ધરતીમાતાએ અંતરનાં અમી પાઈ ઉછેર્યું હતું. કુદરતે આછી આછી પાંદડીએ છાયું હતું. અનિલ સદાય જેને હસાડ્યા-રમાડ્યા કરતો હતો અને રોગ જેનાથી તોબા પોકારતો હતો – એવા એ લીમડા નીચે હતું. ચારેબાજુ મેદાનનું ખુલ્લું આંગણું હતું. નીચે સદાય પડી ને પાથરી રહેતી ધૂળની પથારી પર ઠરતાં ચમને જમનીને કહ્યું : ‘બેસ.’<br /> <br /> પછી ભજિયાં છોડી બેઉ જણ ખાવા લાગ્યાં. જમનીની ભૂખ આજ ક્યાંય મૂઠીઓ વાળી ગઈ હતી. પણ ભજિયાંના સ્વાદે થોડીક તાજી કરી. તેણે હાથ ફેરવતાં પૂછ્યું : ‘તું તો ખાય છે કે નથી ખાતો?’<br /> <br /> ‘ખઉં છું ને?’ ચમને જમનીના હાથને અડે એમ ભજિયું લેતાં કહ્યું. એને તો આજ જાણે જીવતરની ભૂખ ભાંગી હોય એવું હતું.<br /> <br /> થોડી વાર પછી પાછી જમની બોલી : ‘લુચ્ચો! ભજિયાં તો એટલાં ને એટલાં લાગે છે.’ અને ચમનને ‘ના, ના, ખાઉં છું ને?’ કહેતો સાંભળી પૂછ્યું, ‘ખા જો મારા સમ?’ પણ જ્યારે ચમન કાંઈ ન બોલ્યો ત્યારે, ‘એમ નહીં, અડધોઅડધ ભાગ પાડીએ.’ કહી બેઉ હાથે ભાગ પાડી પોતાનાં ભજિયાં પર એક હાથ મૂકી ખાવા લાગી.<br /> <br /> ‘તેં તો ઓછાં લીધાં!’<br /> <br /> ‘મારે વધારે નથી ખાવાં.’ જમનીએ કહ્યું.<br /> <br /> ખાઈ પરવાર્યા કેડે ચમન જમનીને થોડેક દૂર આવેલા નળે દોરી ગયો. બેઉ જણ પાણી પી પાછાં ફર્યાં અને આડાં પડી મોડી રાત સુધી વાતો કરતાં કરતાં ઊંઘી ગયાં.<br /> <br /> પછી તો જમની તથા ચમન સાથે જ માગવા જતાં, સાથે જ ખાતાં અને સાથે જ રહેવા લાગ્યાં.<br /> <br /> ચોમાસું શરૂ થઈ ગયું હતું. ચમનને ઘર બદલવાની જરૂર જણાઈ. તું બેસ, હું જરા કોઈ સારું ઠેકાણું જોઈ આવું.’ કહી ચમન બેઉ હાથ વચ્ચે શરીર ઝુલાવતો નીકળ્યો.<br /> <br /> ‘જો ક્યાંય બહુ છેટે ન જતો. પાછો થાકી જઈશ. ને ઝટ પાછો વળજે.’ જમનીએ કહ્યું અને પાછી ઘરાકોની દયા યાચી રહી.<br /> <br /> ચમન મોડેથી, ઘર ખોળી આવી લાગ્યો અને થોડી વાર પછી ગગનનો આગગોળો ક્ષિતિજના જડબામાં અદૃશ્ય થતાં બેઉ ઊઠ્યાં.<br /> <br /> થોડેક ગયા કેડે દૂરથી લૉજ જોઈ ચમનના મોંમાં પાણી વળ્યું. ‘જમની! બે પૈસા મારી પાસે છે. જો એક આનો આલે તો દાળભાત લાવત. ઘણા દન થયા, આજ સવાદ થયો’તો.’<br /> <br /> ભેગાં રહ્યાં કેડે બેઉની લક્ષ્મી જમનીના સાલ્લાને છેડે રહેતી.<br /> <br /> ‘તે લે ને, ના કોણે કહી? પણ લાવીશ શામાં?’<br /> <br /> ‘એક શકોરું મેં સંતાડી રાખ્યું છે. એ વીશીની પાસે ગટરના બાકોરામાં. તું ન’તી ત્યારે કો’ક કો’ક દન ત્યાં ખાઈ આવતો.’<br /> <br /> ‘પણ તને લાવતાં શી રીતે ફાવશે? લે હીંડ, હુંય આવું.’ જમની બોલી.<br /> <br /> વીશી પાસે જતાં ચમને, ફૂટપાથની કિનારી નીચે પાણી જવાના બાકોરામાંથી શકોરું કાઢી એક છોકરાને કહ્યું : ‘ભાઈ! એક છ પૈસાના દાળભાત આપો ને!’<br /> <br /> થોડી વાર પછી છોકરો દાળભાત નાખવા આવ્યો.<br /> <br /> ‘શાક નથી લાવ્યા, ભાઈસા’બ?’ ચમને ખાલી દાળભાત જોઈ પૂછ્યું.<br /> <br /> ‘લેવા હોય તો લે, નહીં તો ચાલતો થા. સાલી ભિખારીની જાત ને સ્વાદ તો જુઓ!’ થડે બેઠેલા શેઠ બોલ્યા.<br /> <br /> ચમને વાટલું ધર્યું.<br /> <br /> ‘અલ્યા, પૈસા લીધા?’ શેઠે પૂછ્યું.<br /> <br /> છોકરાએ પહેલાં પૈસા મુકાવ્યા અને પછી દાળભાત વાટલામાં નાખી, પૈસા લઈ ચાલતો થયો. ચમન-જમનીનું રગશિયું ગાડું પણ ચાલવા માંડ્યું.<br /> <br /> ‘હવે પડવા દે ને? દાળભાતમાં ઉમેરો થશે. ક્યાંય પડી-બડી જઈશ.’ અને વરસાદનાં ફોરાંને ટાળવા શકોરા પર પાલવ ઢાંકતી જમનીને કહ્યું.<br /> <br /> એક દીવાલ પર નાગની ફેણ માફક ઝૂકેલા વૃક્ષ નીચે ઠરતાં ચમન બોલ્યો : ‘બેસ જો. અહીં છાંટોય પડે છે?’<br /> <br /> ‘સારું ખોળી કાઢ્યું છે! કોરુંકટ છે.’ જમનીએ બેસતાં કહ્યું.<br /> <br /> ‘મેં તો ગયે વર્ષે અહીં ચોમાસું ગાળ્યું’તું.’ ચમને કહ્યું. અને જમનીનો ખભો હલાવતાં ઉમેર્યું : ‘પણ એ વેળાએ જમની ન’તી. રાત તો જાણે કરડવા દોડતી.’ પછી બેઉ જણ, વચ્ચે વાટલું રાખી ખાવા વળ્યાં.<br /> <br /> ‘તું ભીંત બાજુ સૂઈ રહે’ જમનીએ ફૂટપાથની કિનાર તરફ ખસતા ચમનાને કહ્યું.<br /> <br /> ‘ના, એણી પા તું સૂઈ રહે.’ ચમને કહ્યું.<br /> <br /> અને એમ કેટલીય રકઝક પછી જમની દીવાલ તરફ સૂતી. સોડમાં ચમન સૂતો.<br /> <br /> એમ કરતાં દિવાળીના દિવસો આવ્યા. જમનીને ચમન પેલા રોજના ઠેકાણે મૂકી, બેઉ હાથના ઘોડા પર ચડી અલકમલકને મંદિરે ઘૂમી આવી. સુખિયા લોકોની દયાથી પાઈ પૈસો મેળવી એની મીઠાઈ લઈ સાંજે મુકામ પર જમનીને તેડી જઈ એની આગળ મૂકતો.<br /> <br /> ‘તું ખા ને!’ જમની કહેતી.<br /> <br /> ‘મેં તો ખાધું છે : તું ખા.’ કહી ચમન ના પાડતો.<br /> <br /> ‘ના, ખાધું હોય તોય ફરી વાર ખા, પણ એમ તો હું એકલી નહીં ખાઉં.’ અને આમ જ્યારે ચમનને ખાવું જ પડતું, ત્યારે જમની પાંપણો નચાવીને કહેતી, હું તને ન ઓળખતી હોઉં ત્યારે ને? પણ કાલથી તું ન જતો. ક્યાંય ફરવામાં ને ફરવામાં મોટર નીચે આવી જઈશ. બળ્યું એ ખાવું. જીભને તો જેટલા સવાદ કરીએ એટલા ઓછા.’<br /> <br /> ‘આ બે દન. પછી ક્યાંથી આવા ચચાર આના મળવાનાય છે. ને આવું ખાવાનાંય છીએ?’<br /> <br /> ‘મૂવું નહીં મળે તો! થોડું મળશે તો સોંઘું ખાઈશું.’<br /> <br /> દિવાળીય પસાર થઈ ગઈ.<br /> <br /> એક દિવસ રાતના ઠંડીનો ચમકારો જોઈ ચમને સોડમાં સૂતેલી જમનીને પૂછ્યું :<br /> <br /> ‘જમની! કેટલા પૈસા છે!’<br /> <br /> ‘બે રૂપિયા ને એક આઠ આની બંધક છે. બીજી થોડીક પાઈઓ છે. કેમ પૂછવું પડ્યું?’<br /> <br /> ‘કાલે શક્કરવારીમાંથી એક સાલ્લો ને ઘાઘરો લઈ આવું.’ અને પછી જમનીના અંગ પર નજર દોડાવતાં ઉમેર્યું : ‘જો ને તારાં લૂગડાં! કાઢ્યું હોય તો એક ગયણુંય સાબત ન નીકળે.’<br /> <br /> ‘ત્યારે તારે ક્યાં સાજાં છે?’ અને આડા પડેલા ચમનના શરીર પર હાથ ફેરવતાં ‘આ…આ, જેમતેમ ગાંઠો મારીને તો વેંઢારી રાખ્યાં છે.’<br /> <br /> ‘મારી વાત તો ઠીક છે.’<br /> <br /> ‘ના; લાવે તો બેયને સારુ લાવજે, નહીં તો નહીં પહેરું, હા!’ જમનીએ કહ્યું.<br /> <br /> જમની તથા ચમન ઠંડીના ચમકારામાં દિવસ ઊગતા પહેલાં રોજના સ્થાને આવી બેઠાં હતાં. માતા ચડી હોય એમ શરીર કાંપતું હતું. મોં પોકારી રહ્યું હતું : ‘કોઈ દિયાળુ દિયા કરો રે, શેઠ!’ પણ દયાળુનાય શા ભોગ લાગ્યા હોય તે આવા વખતે ખિસ્સામાંથી હાથ બહાર કાઢે?<br /> <br /> પેપરોવાળા ઝડપી ચાલથી ઠંડીને હંફાવતા પોકારી રહ્યા હતા : ‘ઠેર ઠેર પડેલાં હિમ! હિમે તારાજ થયેલો પાક…!’<br /> <br /> ‘આજ તો બહુ ટાઢ છે, જમની! ગોદડી વીંટી છે તોય કાળજું કાંપે છે!’ ચમને કડકડતી દાઢીએ વાત કરી.<br /> <br /> ‘તે અહીં મારે પડખે દબાઈને બેસ ને!’<br /> <br /> ‘ના રે ના, કોઈ પાઈ-પૈસો આપતું હોય તોય ન આપે.’ ચમને ભેગું હાસ્યને ભેળવ્યું.<br /> <br /> ‘તો ક્યાંક તાપમાં જઈને બેસ. હવે તો તાપ નીકળ્યો હશે!’ જમનીએ કહ્યું અને પોતે ઓઢેલી ચારશેરેક ગાભાની ગોદડી કાઢતાં બોલી : ‘લે, આ ગોદડી લેતો જા.’<br /> <br /> ‘અરે ના, તું રે’વા દે, પેલા તાપમાં જઈને બેસું છું.’ કહી ચમન સરકવા લાગ્યો. ધીમે ધીમે આજ હાથ ઊભા રહે તેમ નહોતું.<br /> <br /> બપોર થવા આવ્યા તોય ચમનની ટાઢ ઊડી નહીં. જમનીને વહેમ પડ્યો, ‘કે પછી તાવ-વાબ આવ્યો છે?’ કહી ચમનના શરીરને હાથ અડાડતામાં બોલી પડી : ‘હાય હાય! શું ટાઢ ટાઢ કરે છે? ડિલ તો તાવે ધીખે છે!’<br /> <br /> ‘એ તો અમથું.’ ચમને જમનીના મોં પરથી ઊડી જતું લોહી જોતાં કહ્યું.<br /> <br /> ‘અમથું શું તારું કપાળ! લે આ ગોદડી ને સૂઈ જા ઓઢીને.’<br /> <br /> ચમનથી આ વખત ના ન પાડી શકાઈ. ના પાડવી તેને યોગ્ય પણ ન લાગી : અને બેઉ ગોદડીઓ ઓઢી ભીંત સોડે ધ્રૂજતો લાંબો થયો.<br /> <br /> જમનીએ વચ્ચે બેત્રણ વાર, ‘પાણી-બાણી પીવું છે? સોડા લાવી આપું?’ વગેરે પૂછી જોયું અને રોજની વેળા થતા પહેલાં, ચમનને આગળ કરી મુકામ પર આવી.<br /> <br /> ચમનના શરીર પર તલ મૂકો તો તતડી જાય એવો તાવ હતો. જમનીએ તેને ભીંત સોડે સુવડાવી બેઉ ગોદડીઓ ઓઢાડી અને બીજી બાજુમાં આખી રાત જાગતી પડી રહી તેને હૂંફ આપ્યા કરી.<br /> <br /> ‘જમની, વેળા થઈ. તું જા.’ સવાર પડતાં ચમને કહ્યું.<br /> <br /> ‘તને આવો મેલીને?’ જમનીએ કહ્યું.<br /> <br /> ‘તું જા, જમની!’ હું તો અહીં સૂઈ રહીશ. મને કાંઈ નથી થવાનું, મારું તો ઠીક છે, પણ તું શું ખાઈશ? અધૂરામાં પૂરી કાલની ભૂખી છે. ઊઠ.’ કહી ચમને તેને ધકેલી.<br /> <br /> જો ગોદડીઓ અને કપડાંમાં પૈસા ન ખર્ચી નાખ્યા હોત, તો જમની ન જાત; અને પેટને કાંઈ ઓછી લાજ-શરમ છે? વળી તે બેસી રહે તોય શું? થોડો કંઈ દવા-દારૂ કે શેક કરવાનો હતો? પણ તોય તેને ખસવાનું દિલ નહોતું થતું. આખરે જ્યારે ચમને મોંમાં જીભ ન ઘાલી ત્યારે, ‘જો માથે-મોઢે ઓઢીને સૂઈ રે’જે, ને પાણી પીવું પડે તો વાડકો ઓશીકા તરફ ભરી મેલ્યો છે, કહી જમની ઊઠી અને રોજની જગ્યાએ જઈ ભિક્ષાની નોકરીએ ચઢી ગઈ. જીવ ચમનમાં હતો. જીભ રોજને પંથે ચાલતી હતી : ‘આંધળીની કોઈ દિયા કરો માબાપ? –’ પણ મન નહોતું કોઈની ચાલ સાંભળવામાં કે વાતચીત પારખવામાં.<br /> <br /> થોડીક વાર થઈ હશે એટલામાં કાને અવાજ આવ્યો : ‘એ અંધી, ઊઠ ઇધર સે.’ જમની સમજી નહીં કે કોને કોણ કહે છે. તેણે તો બોલવું ચાલુ જ રાખ્યું : ‘દિયાળુ કોઈ…’ પણ આ વખત વાક્ય પૂરું ન થઈ શક્યું. ‘સાલી માનતી નહીં હૈ? ઊઠ ઇધર સે.’ મોં આગળથી જ અવાજ આવ્યો. જમની સમજી ગઈ કે પોલીસદાદા છે. ‘સા’બ! આંધળી છું! માગી ખાઉં છું. શું કામ…’<br /> <br /> ‘અરે ઊઠ, જા દૂસરી જગે બેઠના. ગવર્નરસા’બ ઇધર સે નિકલને કા હૈ, વો માલૂમ નહીં? ઊઠ, નહીં તો અભી દેતા હૂં.’<br /> <br /> જમની ઊઠી અને પોતાના ઘર તરફ મોં ફેરવ્યું. ત્યાં તો પાછો પેલો અવાજ આવ્યો : ‘એ ઉધર કહાં જાતી હૈ, ઉસ તરફ જા.’<br /> <br /> ‘સાબ…!’<br /> <br /> ‘સુનતી નહીં ઔર સા’બ સા’બ કરતી હૈ?’ જમાદાર ઊખડ્યા અને બાવડે ઝાલી મોં અવળી દિશામાં ફેરવતાં બોલ્યા : ‘જા, ઇસ તરફ હો કર જલદી નિકલ જા.’<br /> <br /> જમનીને નછૂટકે અવળી દિશાએ માપવું પડ્યું. થોડેક ગઈ હશે ને બીજો અવાજ આવ્યો : ‘એ નીકળ જલદી.’ જમનીનો જીવ ચમનમાં હતો. આંધળા પગ અજાણ્યા રસ્તે આગળ ને આગળ માપતા હતા. ઘડી ઘડી જુદા અવાજ, પણ એનાં એ વાક્ય અથડાતાં હતાં – ’એ ચલ, જલદી નિકલ.’ વળી એક બીજો અવાજ, ‘બિચારી અંધી હૈ, કહાં જાયગી?’ આવો અવાજ સાંભળતાં કાળજે પૂરી ટાઢક વળે ન વળે ત્યાં તો સાંભળ્યું : ‘અરે મિયાં, ગવર્નરસા’બકા આને કા વખ્ત હોને આયા હૈ!’ અરે પાછો પોતાને જ ઉદ્દેશતો અવાજ લાગ્યો, ‘ચલ, ચલ, જલદી ચલ!’<br /> <br /> જમની ક્યાંય ભરાઈ બેસવાનો વિચાર કરી હાથની ઓથે ભીંતને જોવા લાગી, એટલામાં એક ખાંચા જેવું લાગતાં જમની સીધી અંદર ચાલી. ત્યાં તો સાંભળ્યું : ‘એ ક્યાં જાય છે અહીં : બહાર જા.’ લાચાર બની પછી પેલી તૂટેલી દીવાલનો છેડો ખોળી કાઢ્યો અને ચાલવા લાગી. અવાજ તો આવતા જ હતા : ‘ચલ, જલદી ચલ.’ જમનીને સમજ ન પડી કે ગવંડર એવું તે કેવું મનેખ હશે, કે ઠેર ઠેર પોલીસદાદા ઊભા છે! ને પોતે એમને શું કરવાની હતી? વળી જેમ જેમ પગલું આગળ માંડતી તેમ તેમ ચમનની યાદ આવતી હતી. મનમાં ફિકર ઘર કરી બેઠી હતી : ‘એનીય આવી દશા હશે, તો એ ક્યાં જશે!! કેમ કરીને જશે!’ એટલામાં દીવાલે દગો દીધો. જમનીને ખાતરી હતી કે ધરતી દગો દેવાની નથી અને આશરે સીધું માપવા લાગી ત્યાં અવાજ : ‘એ, ઉધર જમણે હાથ કે ખાંચેકો વળ જા!’ આવતાં વળી ખાંચામાં વળી અને છેક દૂર ગઈ ત્યાં સુધી અવાજ આવ્યા કર્યો : ‘ઉધર મત બૈઠના. ઔર આગે જા.’ અને એમ જમની કોઈ ઊંડી ઊંડી ગુફામાં જતી હોય એમ જવા લાગી. થોડી વાર સુધી કંઈ અવાજ ન સાંભળતાં છુટકારાનો દમ લઈ બેસી પડી અને ચમનની પોતા જેવી દશા કલ્પી આંસુ નિતારવા લાગી. સારું હતું કે જોવાનો રસ્તો બંધ હતો, આંસુ વહાવવાનો રસ્તો બંધ નહોતો.<br /> <br /> જમનીની કલ્પના ખોટી નહોતી. તેના ગયા કેડે થોડી જ વારમાં ચમનને, કોઈ રાક્ષસી હાથે ઢંઢોળતું અને કહેવા લાગ્યું : ‘ઊઠ, એ ઉલ્લુ, અભી તક સોતા હૈ?’<br /> <br /> ચમને આંખ ઉઘાડી જોયું તો પોલીસદાદાના પગ ઢંઢોળતા હતા. ઊઠતાં ઊઠતાંમાં તો પાછો તેમનો પગ ઊપડ્યો. ‘ચલ ઊઠ, ક્યા દેખતા હૈ! ઉઠા યહ સબ.’<br /> <br /> ‘સા’બ! તાવ આવ્યો છે! અહીં બેસી તો રે’વા…’<br /> <br /> ‘અરે ચલ, બેસી રે’વાકી બહુ. બુખાર આયા હૈ તો જા હૉસ્પિટલ મેં. ચલ ઊઠ જલદી.’<br /> <br /> ચમને પોલીસદાદાની એડીઓના સ્વાદ ઘણી વાર ચાખ્યા હતા. તેણે જવાની તૈયારી કરી. તે ટાઢે ધ્રૂજતો હતો. તાવની સગડી રોમેરોમ ધીખતી હતી. હાથના પંજામાં સળી ઉપાડવા જેટલી પણ તાકાત નહોતી. મિલકતમાં મિલકત ગોદડીઓ ને છાલું તેને મૂકી જવાનું મન થયું, પણ પોલીસદાદા એ શોભાનેય રહેવા દે ખરા કે? ‘ચલ કિતની દેર, ઉઠા લે સબ.’<br /> <br /> ચમને ખભાની પીઠ પર ગોદડીઓ લાદી અને ‘હે રામ!’ કહી, લાવ જમનીના તરફ જાઉં, થોડે છેટેથી બોલાવી કહીશ, વિચારી તે તરફ તે ખસવા માંડ્યો. ત્યાં તો પોલીસદાદા બોલ્યા : ‘એ ઉધર કહાં જાતા હૈ? યહ રાસ્તે પર તો અભી ગવર્નરસા’બ નિકલને કે હૈં. ઇધર જા ઔર વો ખાંચે મેં વળ જાના.’<br /> <br /> ચમન પાછો ફર્યો અને કીડીની પેઠે જવા લાગ્યો. ઘડી ઘડી પેલા જમાદારનો અવાજ ધકેલતો હતો : ‘ચલ, જલદી નિકલ જા.’ આખરે ખાંચામાં વળતાં એક પાણીના નળની દેરીનું ઓથું જોઈને તેની સોડમાં લપાયો. હાંફ એવી ચઢી હતી કે પૂરો શ્વાસ પણ લઈ શકાતો નહોતો. તાવ ઘોડે ચડીને આવ્યો હોય એમ લાગ્યું. અંગેઅંગ ઝાડની પત્તીઓ પેઠે કાંપતાં હતાં. આંખોનાં તેજ ઊંડાં ઊતરવા લાગ્યાં. જીવ જમીનમાં જઈ ભરાયો.<br /> <br /> જીભને બદલે હૈયું રટવા લાગ્યું : ‘જમની! જમની!’ થોડી વાર પછી ટાઢ ઓછી થઈ. હૈયાએ એકબે પછાડો મારી : ‘જમની! જમની’ અને તાવ ચેતન લઈ પલાયન થઈ ગયો! અંગ લાકડા જેવું થઈ પડ્યું રહ્યું.<br /> <br /> દિવસ માથા પર આવવા થયો હશે તેવામાં જમનીએ બૂટના અવાજ કરનારને પૂછ્યું : ‘શેઠ, ગવંડરસા’બ ગયા?’ પેલાને સહજ નવાઈ લાગી, પણ પૂછવાની ફુરસદ નહોતી : ‘હા, નીકળી ગયા.’<br /> <br /> જમની ઝટપટ ઊઠી અને મગજને પૂછતી પૂછતી પડતી-આખડતી ચાલવા લાગી, આવી હતી એ રસ્તે. ઠેકાણે આવી પહોંચતાં તેના મને નિરાંતનો શ્વાસ લેતાં કહ્યું : ‘ફકર નથી, હવે તો જઈ પહોંચીશ.’ અને થડકતે હૈયે પગની ફંગાળો ભરતી ઘર તરફ આગળ વધી. હૈયું ઘડી ઘડી વહેમ ખાધા કરતું હતું : ‘ચમનો ત્યાં હશે કે નહીં?’ મન સાંત્વન દેતું હતું : ‘નહીં હોય તો ક્યાં ગયો હશે? એવા તાવવાળા મનેખને તો કાંઈ નહીં કાઢી મૂક્યો હોય? અને કાઢી મૂક્યો હશે તોયે ક્યાંક એટલામાં હશે.’ એમ કરતાં કરતાં ઘર—સૂવાનું ઠેકાણું આવી પહોંચ્યું. જમનીએ બોલાવ્યો : ‘ચમના! એ ચમના!’ વળી હાથ વડે દસ-દસ હાથ ધરતી ખૂંદી વળી. પણ હોય તો ને! એણે જોરથી બૂમ પાડી : ‘ચમના! એ ચમના!’ જવાબ ન મળતાં જીવ અકળાઈ ઊઠ્યો. આજ તેને આંખોની ખોટ સાલી તેટલી કદાચ કદીય નહીં સાલી હોય. ગળામાં ડચૂરો બંધાયો. આંખો ઊભરાવા લાગી.<br /> <br /> તેણે થોડેક આગળ જઈ વળી માંડ માંડ બૂમ પાડી : ‘ચમના!’ રસ્તે ચાલતા એકબે જણનો અવાજ સાંભળ્યો : ‘ગાંડી લાગે છે.’ જમનીએ તેમને પૂછ્યું : ‘શેઠ, આટલામાં ક્યાંય ચમનો ભાળ્યો? પગે ટૂંટો છે, એ શેઠ?!’ ચાલ્યા જતા શેઠનો જવાબ આવ્યો : ‘ના.’ જમનીનું હૈયું લૂલું પડ્યું. તેણે ચાલવું ચાલુ રાખી નર્યા રુદનભીના અવાજે વળી બૂમ મારી : ‘ચમના! ક્યાં ગયો? એ ચમના!’<br /> <br /> ‘અરે, ક્યા ચિલ્લાતી હૈ કભી સે? કિસકું ઢૂંઢતી હૈ?’ એક નારંગી વેચવા બેઠેલા મુસલમાને પૂછ્યું.<br /> <br /> ‘તમે, બે પગે ટૂંટો છે એને ભાળ્યો ક્યાંઈ? એને તાવ આવતો’તો. કુણ જાણે ક્યાં…’<br /> <br /> ‘અરે હા, પાસ મેં દો ગોદડી થી ના? ઔર એક છાલિયા, ઔર દોનું પગ સે ટૂં…’<br /> <br /> ‘હાં હાં શેઠ! એ જ : એ ક્યાં છે, શેઠ? મને આંધળીને…!’ <br /> <br /> ‘અરે ઉસકુ તો અભી મ્યુનિસિપાલિટી કી ગાડી મેં ડાલ કર લે ગયે. ફોજદારસા’બ ભી અભી ગયે. ઉધર નલકી પાસ મરા હુઆ પડા થા.’ પેલા મુસલમાને કહ્યું.<br /> <br /> ‘હેં! ચમનો મરી ગયો! હેં શેઠ, ખરી વાત?’ જમની બેસી પડતાં ફાટે મોંએ પૂછી વળી. અને પછી પાંપણની પાળ નીચેથી પૂરપાટ વહેતાં આંસુ સાથે આછા પડતા અવાજે ‘ચમના! તું…મરી…ગ…!’ બોલતાં બોલતાં ઢળી પડી.<br /> <br /> મિયાંએ ખભે નારંગીની ટોપલી મૂકી : ‘યે સાલી બલાકું મૈંને કહાં કિયા? મર જાયગી તો ભોગ મિલેંગે! ન લેના, ન દેના, ખામખાં…’ બબડતાં ચાલતી પકડી.<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/બાપુનો કૂતરો|બાપુનો કૂતરો]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/પીઠીનું પડીકું|પીઠીનું પડીકું]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=Talk:%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE&diff=111385 2026-05-27T11:55:37Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>===ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા===<br /> # મલયાનિલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મલયાનિલ/ગોવાલણી|ગોવાલણી]]<br /> # કનૈયાલાલ મુન્શી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુનશી/શામળશાનો વિવાહ|શામળશાનો વિવાહ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુનશી/મારી કમલા|મારી કમલા]] {{done}}<br /> # ધૂમકેતુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પોસ્ટઑફિસ|પોસ્ટઑફિસ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પૃથ્વી અને સ્વર્ગ|પૃથ્વી અને સ્વર્ગ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/વિનિપાત|વિનિપાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/ભૈયાદાદા|ભૈયાદાદા]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/રજપૂતાણી|રજપૂતાણી]]<br /> # રા. વિ. પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/મુકુન્દરાય|મુકુન્દરાય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/ખેમી|ખેમી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/સૌભાગ્યવતી!!|સૌભાગ્યવતી!!]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/જક્ષણી|જક્ષણી]]<br /> # ઝવેરચંદ મેઘાણી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/સદાશિવ ટપાલી|સદાશિવ ટપાલી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/વહુ અને ઘોડો|વહુ અને ઘોડો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/જી’બા|જી’બા]]<br /> # ઉમાશંકર જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/છેલ્લું છાણું|છેલ્લું છાણું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/મારી ચંપાનો વર|મારી ચંપાનો વર]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/શ્રાવણી મેળો|શ્રાવણી મેળો]] {{done}}<br /> # સુન્દરમ્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/ખોલકી|ખોલકી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માજા વેલાનું મૃત્યુ|માજા વેલાનું મૃત્યુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માને ખોળે|માને ખોળે]]<br /> # ગુલાબદાસ બ્રોકર<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/લતા શું બોલે|લતા શું બોલે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ગુલામદીન ગાડીવાળો|ગુલામદીન ગાડીવાળો]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/નીલીનું ભૂત|નીલીનું ભૂત]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે|ઊભી વાટે]] {{done}}<br /> # પન્નાલાલ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/વાત્રકને કાંઠે|વાત્રકને કાંઠે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સાચી ગજિયાણીનું કાપડું|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/બાપુનો કૂતરો|બાપુનો કૂતરો]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સુખદુઃખનાં સાથી|સુખદુઃખનાં સાથી]] {{Working}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/પીઠીનું પડીકું|પીઠીનું પડીકું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/મોરલીના મૂંગા સૂર|મોરલીના મૂંગા સૂર]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/નૅશનલ સેવિંગ|નૅશનલ સેવિંગ]] {{done}}<br /> # ઈશ્વર પેટલીકર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/લોહીની સગાઈ|લોહીની સગાઈ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/મધુરાં સપનાં|મધુરાં સપનાં]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/વટ|વટ]] {{done}}<br /> # જયંતી દલાલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/અડખેપડખે|અડખેપડખે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/આ ઘેર પેલે ઘેર|આ ઘેર પેલે ઘેર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઉત્તરા|ઉત્તરા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઝાડ, ડાળ અને માળો|ઝાડ, ડાળ અને માળો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ટપુભાઈ રાતડિયા|ટપુભાઈ રાતડિયા]]<br /> # જયંત ખત્રી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ|તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/લોહીનું ટીપું|લોહીનું ટીપું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ધાડ|ધાડ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/નાગ|નાગ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ખરા બપોર|ખરા બપોર]]<br /> # અશોક હર્ષ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશોક હર્ષ/સુલોચના|સુલોચના]]<br /> # પીતાંબર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પીતાંબર પટેલ/દત્તક પિતા|દત્તક પિતા]]<br /> # હીરાલાલ ફોફલિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હીરાલાલ ફોફલિયા/રાતે વાત|રાતે વાત]]<br /> # ચુનીલાલ મડિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/વાની મારી કોયલ|વાની મારી કોયલ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/કમાઉ દીકરો|કમાઉ દીકરો]] {{done}}<br /> # સુરેશ જોષી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/થીગડું|થીગડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/રાક્ષસ|રાક્ષસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પદભ્રષ્ટ|પદભ્રષ્ટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/એક મુલાકાત|એક મુલાકાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/અગતિગમન|અગતિગમન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/લોહનગર|લોહનગર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/વરપ્રાપ્તિ|વરપ્રાપ્તિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/કુરુક્ષેત્ર|કુરુક્ષેત્ર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પુનરાગમન|પુનરાગમન]]<br /> # સરોજ પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર|ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/સારિકા પંજરસ્થા|સારિકા પંજરસ્થા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/પોસ્ટ-મૉર્ટમ|પોસ્ટ-મૉર્ટમ]]<br /> # ચંદ્રકાન્ત બક્ષી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...|આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/તમે આવશો?|તમે આવશો?]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/એક સાંજની મુલાકાત|એક સાંજની મુલાકાત]] {{done}}<br /> # મધુ રાય <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/બાંશી નામની એક છોકરી|બાંશી નામની એક છોકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ધારો કે –|ધારો કે –]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/કાન|કાન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ઊંટ|ઊંટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/મકાન|મકાન]]<br /> # વસુબહેન ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વસુબહેન ભટ્ટ/ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!|ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!]]<br /> # મોહમ્મદ માંકડ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/તપ|તપ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/મનેય કોઈ મારે!|મનેય કોઈ મારે!]]<br /> # વનુ પાંધી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વનુ પાંધી/બારી|બારી]]<br /> # ધીરુબહેન પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરુબહેન પટેલ/ટાઢ|ટાઢ]]<br /> # કુન્દનિકા કાપડિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/ફરી વરસાદ!|ફરી વરસાદ!]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/જવા દઈશું તમને…|જવા દઈશું તમને…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/પ્રેમનાં આંસુ|પ્રેમનાં આંસુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/તમારાં ચરણોમાં|તમારાં ચરણોમાં]]<br /> # ઇવા ડેવ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તરંગિણીનું સ્વપ્ન|તરંગિણીનું સ્વપ્ન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તમને ગમી ને?|તમને ગમી ને?]]<br /> # ભગવતીકુમાર શર્મા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભગવતીકુમાર શર્મા/અપ્રતીક્ષા|અપ્રતીક્ષા]]<br /> # મોહનભાઈ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહનભાઈ પટેલ/બ્લાઇન્ડ વર્મ|બ્લાઇન્ડ વર્મ]]<br /> # કિશોર જાદવ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/કાગ-કન્યા|કાગ-કન્યા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/વિસ્મૃત|વિસ્મૃત]]<br /> # રાધેશ્યામ શર્મા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના|સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સળિયા|સળિયા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/નૂતન વર્ષાભિનંદન|નૂતન વર્ષાભિનંદન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/ચર્ચબેલ|ચર્ચબેલ]]<br /> # રઘુવીર ચૌધરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/પોટકું|પોટકું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/જગા ધૂળાનો જમાનો|જગા ધૂળાનો જમાનો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ચિતા|ચિતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ|ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/મંદિરની પછીતે|મંદિરની પછીતે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/સાંજનો છાયો|સાંજનો છાયો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ભણેલી વહુ|ભણેલી વહુ]]<br /> # રાવજી પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/ચંપી|ચંપી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સગી|સગી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સૈનિકનાં બાળકો|સૈનિકનાં બાળકો]]<br /> # ઘનશ્યામ દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/ગોકળજીનો વેલો|ગોકળજીનો વેલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/કાગડો|કાગડો]]<br /> # જ્યોતિષ જાની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જ્યોતિષ જાની /એક સુખી માણસનું ચિત્ર|એક સુખી માણસનું ચિત્ર]]<br /> # સુધીર દલાલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુધીર દલાલ/પછી|પછી]]<br /> # વર્ષા અડાલજા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/‘એ’|‘એ’]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/લાશ|લાશ]]<br /> # વિભૂત શાહ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિભૂત શાહ/શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો|શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો]]<br /> # નાનાભાઈ જેબલિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/છટકું|છટકું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/કાટલું|કાટલું]]<br /> # હરિકૃષ્ણ પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/ઘરભંગ|ઘરભંગ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/નટુભાઈને તો જલસા છે|નટુભાઈને તો જલસા છે]]<br /> # વીનેશ અંતાણી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/શ્વાસનળીમાં ટ્રેન|શ્વાસનળીમાં ટ્રેન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ|તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી|સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સ્ત્રી નામે વિશાખા|સ્ત્રી નામે વિશાખા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/નિર્જનતા|નિર્જનતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/જૂના ઘરનું અજવાળું|જૂના ઘરનું અજવાળું]]<br /> # હિમાંશી શેલત<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં|અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/ઇતરા|ઇતરા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/બારણું|બારણું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/સાંજનો સમય|સાંજનો સમય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/કિંમત|કિંમત]]<br /> # ધીરેન્દ્ર મહેતા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરેન્દ્ર મહેતા/ઓળખાણ|ઓળખાણ]]<br /> # વિજય શાસ્ત્રી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય શાસ્ત્રી/મિસિસ શાહની એક બપોર|મિસિસ શાહની એક બપોર]]<br /> # પુરુરાજ જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પુરુરાજ જોશી/છત્રી|છત્રી]]<br /> # ઇલા આરબ મહેતા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પરીકથા|પરીકથા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પાંખ|પાંખ]]<br /> # રજનીકુમાર પંડ્યા<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રજનીકુમાર પંડ્યા/સીનો|સીનો]] <br /> # ચિનુ મોદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચિનુ મોદી/નાગના લિસોટા|નાગના લિસોટા]] <br /> # રમેશ પારેખ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ પારેખ/ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે|ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે]]<br /> # જોસેફ મેકવાન <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/પન્નાભાભી|પન્નાભાભી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/બાપનું લો’ય|બાપનું લો’ય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/ઘરનું ઘર|ઘરનું ઘર]]<br /> # મોહન પરમાર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/આંધું|આંધું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/કુંભી|કુંભી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/હિરવણું|હિરવણું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/થળી|થળી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/તણખલું|તણખલું]]<br /> # દલપત ચૌહાણ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/બદલો|બદલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/ગંગામા|ગંગામા]]<br /> # હરીશ મંગલમ્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/દાયણ|દાયણ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/ઉટાંટિયો|ઉટાંટિયો]]<br /> # અંજલિ ખાંડવાલા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અંજલિ ખાંડવાલા/લીલો છોકરો|લીલો છોકરો]]<br /> # મણિલાલ હ. પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/બાપાનો છેલ્લો કાગળ|બાપાનો છેલ્લો કાગળ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/રાતવાસો|રાતવાસો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પી.ટી.સી. થયેલી વહુ|પી.ટી.સી. થયેલી વહુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પડતર|પડતર]]<br /> # રમેશ દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ દવે/ને કંઈક થયું તો?|ને કંઈક થયું તો?]]<br /> # મનોહર ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/જલમટીપ|જલમટીપ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/પાછું વળવું|પાછું વળવું]]<br /> # પવનકુમાર જૈન <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/આ જમાનાનો પારસમણિ|આ જમાનાનો પારસમણિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/તરસ્યા કાગડાની વારતા|તરસ્યા કાગડાની વારતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/વરુ અને શ્રી પાપી|વરુ અને શ્રી પાપી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/ઈપાણનું યૌવન|ઈપાણનું યૌવન]]<br /> # કિરીટ દૂધાત <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આમ થાકી જવું…|આમ થાકી જવું…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…|આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/ભાય|ભાય]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/લીલ|લીલ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે|એક બપોરે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/વી. એમ.|વી. એમ.]] {{done}}<br /> # બિપિન પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/સંગીતશિક્ષક|સંગીતશિક્ષક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/વાંસનાં ફૂલ|વાંસનાં ફૂલ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/બૂફે|બૂફે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/કરિયાવર|કરિયાવર]]<br /> # માય ડિયર જયુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/ડારવિનનો પિતરાઈ|ડારવિનનો પિતરાઈ]] {{working}} <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/જીવ|જીવ]] {{working}} <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/વેકેશન|વેકેશન]] {{working}} <br /> # પન્ના નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/લેડી વિથ અ ડૉટ|લેડી વિથ અ ડૉટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/નિત્યક્રમ|નિત્યક્રમ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/સુજાતા|સુજાતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/ઊડી ગયો હંસ|ઊડી ગયો હંસ]]<br /> # અજિત ઠાકોર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ગૂમડું|ગૂમડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ખરજવું|ખરજવું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/માવઠું|માવઠું]]<br /> # અનિલ વ્યાસ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/સવ્ય-અપસવ્ય|સવ્ય-અપસવ્ય]]<br /> # હરીશ નાગ્રેચા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/`ચૂટકી'|`ચૂટકી']]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/ખલેલ|ખલેલ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/કૅટ-વૉક|કૅટ-વૉક]]<br /> # યોગેશ જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ચંદરવો|ચંદરવો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ગંગાબા|ગંગાબા]]<br /> # પ્રવીણ ગઢવી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/લીંબડાનું પાંદડું|લીંબડાનું પાંદડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/સૂરજપંખી|સૂરજપંખી]]<br /> # ભૂપેશ અધ્વર્યુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેશ અધ્વર્યુ/હનુમાન લવકુશ મિલન|હનુમાન લવકુશ મિલન]]<br /> # કેશુભાઈ દેસાઈ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/મહિષાસુર|મહિષાસુર]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/ઉપેક્ષિતા|ઉપેક્ષિતા]]<br /> # પ્રવીણસિંહ ચાવડા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/ચાકરી|ચાકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/લેણિયાત|લેણિયાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિઝિટ|વિઝિટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/જનારી|જનારી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી|બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિશાખાનો ભૂતકાળ|વિશાખાનો ભૂતકાળ]]<br /> # ઉત્પલ ભાયાણી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/ખતવણી|ખતવણી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/મિજબાની|મિજબાની]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બદલો|બદલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બંધન અને મુક્તિ|બંધન અને મુક્તિ]]<br /> # ધરમાભાઈ શ્રીમાળી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/નરક|નરક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/દાજવું તે...|દાજવું તે...]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/વરઘોડો|વરઘોડો]]<br /> # દશરથ પરમાર<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/ત્રીજું ઘર|ત્રીજું ઘર]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/બે ઇ-મેલ અને સરગવો|બે ઇ-મેલ અને સરગવો]]<br /> # મોના પાત્રાવાલા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોના પાત્રાવાલા/રાની બીલાડો|રાની બીલાડો]]<br /> # નાઝીર મનસૂરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાઝીર મનસૂરી/બોકાહો|બોકાહો]]<br /> # અઝીઝ ટંકારવી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અઝીઝ ટંકારવી/વાવાઝોડું|વાવાઝોડું]]<br /> # જિતેન્દ્ર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિતેન્દ્ર પટેલ/ખાડ|ખાડ]]<br /> # પરેશ નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/તાંદળજાની ભાજી|તાંદળજાની ભાજી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક /પરપોટો|પરપોટો]]<br /> # કાનજી પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કાનજી પટેલ/ડેરો|ડેરો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/પડાવ|પડાવ]]<br /> # બિન્દુ ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/આંતરસેવો|આંતરસેવો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/જાગતું પડ|જાગતું પડ]]<br /> # પારુલ રાઠોડ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ રાઠોડ/વિપર્યાસ|વિપર્યાસ]]<br /> # સુમન્ત રાવલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/ખોયડું|ખોયડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/લાયન-શૉ|લાયન-શૉ]]<br /> # ભરત નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભરત નાયક/વગડો|વગડો]]<br /> # જનક ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ|સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/બાવળ વાવનાર|બાવળ વાવનાર]]<br /> # શિરીષ પંચાલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/શિરીષ પંચાલ/મજૂસ|મજૂસ]]<br /> # રાજેન્દ્ર પટેલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/લિફ્ટ|લિફ્ટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/જૂઈની સુગંધ|જૂઈની સુગંધ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/અધૂરી શોધ|અધૂરી શોધ]] <br /> # ગિરીશ ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/રેખલીનું મન|રેખલીનું મન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ|ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ]]<br /> # પ્રભુદાસ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/હડફેટ|હડફેટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ખાખી જીવડાં|ખાખી જીવડાં]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ફારગતી|ફારગતી]]<br /> # રામચંદ્ર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/સુવર્ણકન્યા|સુવર્ણકન્યા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/શ્યામલી|શ્યામલી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/ખેતર|ખેતર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/તીતીઘોડો|તીતીઘોડો]]<br /> # મહેન્દ્રસિંહ પરમાર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/પોલિટેકનિક|પોલિટેકનિક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/ઊડણચરકલડી|ઊડણચરકલડી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/એમ. પી. અજમેરા|એમ. પી. અજમેરા]]<br /> # જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ|<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/કંઈ પણ બની શકે...|કંઈ પણ બની શકે...]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/મહોરાં|મહોરાં]]<br /> # સાગર શાહ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/ગેટ ટુ ગેધર|ગેટ ટુ ગેધર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/સુજીની સમાજસેવા|સુજીની સમાજસેવા]]<br /> # અજય સોની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/ગળામાં અટવાયેલી તરસ|ગળામાં અટવાયેલી તરસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/તરસ|તરસ]]<br /> # વિજય સોની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/સાંકડી ગલીમાં ઘર|સાંકડી ગલીમાં ઘર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/મમ સત્યમ|મમ સત્યમ]]<br /> # નવનીત જાની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નવનીત જાની/સામા કાંઠાની વસ્તી|સામા કાંઠાની વસ્તી]]<br /> # પન્ના ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/સાતમો દિવસ|સાતમો દિવસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/ચપટી|ચપટી]]<br /> # રામ મોરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/મહોતું|મહોતું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/બળતરા|બળતરા]]<br /> # અભિમન્યુ આચાર્ય <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/પડછાયાઓ વચ્ચે|પડછાયાઓ વચ્ચે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/રાત|રાત]]<br /> # નરેશ શુક્લ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/અથઃ ઇતિ|અથઃ ઇતિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/ન કહેવાયેલી વાર્તા...!|ન કહેવાયેલી વાર્તા...!]]<br /> # હર્ષદ ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/જાળિયું|જાળિયું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/આઢ|આઢ]]<br /> # રેણુકા પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/મીરાંનું ઘર|મીરાંનું ઘર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/ધોધમાર|ધોધમાર]]<br /> # માવજી મહેશ્વરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/ગ્રહણ|ગ્રહણ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/સુખ|સુખ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/મિલકત|મિલકત]]<br /> # કેતન મુનશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/ફટકો|ફટકો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/લાલ ચીંદરડી|લાલ ચીંદરડી]]<br /> # બકુલેશ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બકુલેશ/આભાસની ગલીમાં|આભાસની ગલીમાં]]<br /> # પારુલ કંદર્પ દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ કંદર્પ દેસાઈ/એક ડગલું આગળ|એક ડગલું આગળ]]<br /> # કંદર્પ ર. દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કંદર્પ ર. દેસાઈ/આઠમી માર્ચ|આઠમી માર્ચ]]<br /> # રમેશ ર. દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ ર. દવે/શબવત્|શબવત્]]<br /> # પ્રાગજી ભામ્ભી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રાગજી ભામ્ભી/ફરી પાછા પૃથ્વી પર|ફરી પાછા પૃથ્વી પર]]<br /> # ભૂપેન ખખ્ખર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેન ખખ્ખર/વાડકી|વાડકી]]<br /> # રાજેશ વણકર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેશ વણકર/ધડાકા|ધડાકા]]<br /> # મીનળ દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મીનળ દવે/ઓથાર|ઓથાર]]<br /> # પૂજા તત્સત્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પૂજા તત્સત્/એક મેઇલ|એક મેઇલ]]<br /> # કલ્પેશ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/સહી|સહી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/કાઠું વરહ|કાઠું વરહ]]<br /> # અશ્વિની બાપટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશ્વિની બાપટ/તૃષ્ણા|તૃષ્ણા]]<br /> # નીતા જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નીતા જોશી/છેવાડાનાં બે જણ|છેવાડાનાં બે જણ]]</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AA%E0%AA%A8%E0%AB%8D%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%AE%E0%AB%8B%E0%AA%B0%E0%AA%B2%E0%AB%80%E0%AA%A8%E0%AA%BE_%E0%AA%AE%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%97%E0%AA%BE_%E0%AA%B8%E0%AB%82%E0%AA%B0&diff=111378 2026-05-27T06:03:31Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|મોરલીના મૂંગા સૂર | પન્નાલાલ પટેલ}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> ઉલતો મેળો હતો – આભનો ને ધરતીનો પણ. ભાદરવાની વાદળીઓ રંગમાં તરબોળ હતી તો રંગબેરંગી યુવતીઓ ને યુવાનોની લીલા પણ છાકમછોળ હતી – ઘેર જવાની આખરી વેળા હતી ને?<br /> <br /> જોકે ધરતી-આભની ગતિમાં ઘણો ભેદ હતો. આભમાં એક જ દિશાની ગતિ હતી. મેળાની ગતિ છિન્નભિન્ન હતી...<br /> <br /> પણ મેળાના એક ખૂણામાં ભરાઈને ક્યારનાંય વાતો કરી રહેલાં પેલાં યુવાન-યુવતીની ગતિ તો ધરતી સાથે જડાઈ ગયેલી લાગતી હતી. (જવાની દિશા સામસામે હતી તેથી.)<br /> <br /> યુવતીની આંખો આંસુભરી હતી. લાકડીનો ટેકો લઈને ઊભેલા યુવાનની આખીય આકૃતિ વિષાદમાં તરબોળ હતી.<br /> <br /> યુવતી કહ્યે જતી હતી : ‘સાસુને બિલાડીની બીક ઓછી, પણ મારી વધારે. રોટલાનું ઓસાણું ને કઢીનું પાટુંડું એ વગર કશીય ચીજ કોઠેલામાં ન રહેવા દે. ઘીની વાઢી કોક દબલીમાં મેલી હોય તોય વાઢી ઢાંકેલી કાછલી ઉપર નિશાની ને દબલીના પડ ઉપરેય એંધાણી. તોય પાછાં કોઠીઓ આડે એવાં ઢૂંકી રે’ કે આટલી ખણસ (દાઝ) તો બિલાડીનેય ઉંદર ઉપર નથી હોતી! ને બિલાડીથી કે ઉંદરથી જો દબલી ઉપરનું એંધાણ આઘુંપાછું થઈ ગયું તો જુઓ પછી આખાય ગામમાં મારી ફજેતી…’<br /> <br /> ‘પૈણ્યોય પીટ્યો તાકતો ને તાકતો – હું તો જાણે હરાયું ઢોર. ખેતરોમાં જો ચાર લેવા એકલી ગઈ તો મારું આવી બન્યું. દસેકની મારી નણંદ છે એ પૂંછડે વળગેલી હોય જ કે કોકની સાથે હસતાં જોયાં કે જરીક જો ઊભાં રહ્યાં તો રજનું ગજ કરીને એના ભાઈને ભરવવાની. અડધું તો એનો ભાઈ પૂછી પૂછીને લાંબું કરે. ને પીટ્યો પછી મારા ઉપર એવો તૂટી પડે કે’ ...ને એવી તો એ સુરખીભરી આંખો દ્રવી પડી – માર ખાતાં માળા જ જાણે તૂટી પડી!<br /> <br /> યુવાને એને સાંત્વન આપ્યું : ‘આમ તો તું બા’દુર છે ને આવી ઢીલી?… તારાં માબાપ ભલે આબરૂ સામે જોઈને કશો રસ્તો ન કાઢે, બાકી મને તો…’ એ જ ક્ષણે એનો અવાજ ઢીલો પડી ગયો. બબડ્યો : ‘જો પૈણ્યો ન હોત તો – એક તો હાળો આ બે બૈરાંવાળો રાજનો મને કાયદો નડે છે. નકર નાતને તો હું ઘણોય પોં’ચી વળત!’<br /> <br /> ‘કાંઈ નઈ!’ આવું બબડી યુવતીએ પગ ઉપાડ્યો. ‘મારાં માબાપને કે’જે કે હું મળી’તી.’<br /> <br /> ‘ઊભી રે.’ યુવાન એની આડે ફર્યો. કહ્યું : ‘તારે એકલીને દુઃખ છે એમ નથી. મારેય એવું કરમમાં બૈરું મલ્યું છે કે હેંડતાં કજિયો કરે છે. તારી સાથે આ આટલી વાર વાત કરી છે પણ ગામનું જો કોઈ જોઈ ગયું ને ઘેર જઈને વાત કરી તો - તારી શી અજાણી છે એ કુવેચ? વાસણોનું ને ઢોરોનું તો આવી જ બન્યું. ને ગાળોના તો એવા પાપડ પિટાવાના!’<br /> <br /> ‘મારું તો વળી... કોણ જાણે આજ’ ને યુવતીએ પગ ઉપાડ્યો.<br /> <br /> પાંચેક ડગ ભર્યાં હશે ને વળી યુવાન રસ્તા આડે જઈ ઊભો : ‘એમ કર : આજથી એવી ડાહી થઈ જા કે – નણંદ જાણે સગી બુન. સાસુનોય પડતો બોલ ઝીલી લે. ને વરનેય એમ થાય કે તારી આંખે એનાં જ એક અજવાળાં છે. પિયરમાં મહિને બે મહિને આવે છે એય સમૂળગું બંધ કરી દેવું. આમેય માબાપ તારું દુઃખ કાને તો ધરતાં નથી ત્યારે શું કામ આવવું? સમાચાર મોકલે તોય કે’વાનું કે ‘કામમાં છું.’ એટલે સાસુનેય થશે કે વહુનો જીવ ઘરમાં બરોબર ચોંટી ગયો છે. મારુંયે તારે નામ ન લેવું. ક્યાંક મળીએ તોય આડું જોઈને હેંડ્યાં જવું. સમજી ને?’<br /> <br /> ‘પછી?’ યુવતીએ સવાલ કર્યો.<br /> <br /> ‘આમ વિશ્વાસ બેસી જશે એટલે પછી એક દા’ડો આપણે બેય આવજો ને જાગતાં રાખજો.’<br /> <br /> રાજી રાજી થઈ ઊઠેલી મુગ્ધાનું મોં છેલ્લા શબ્દો સાંભળીને એવું તો પડી ગયું : ‘ઉંહું! બધું મેલાય પણ મલકની માયા આપણાથી નઈ મેલાય.’<br /> <br /> ‘માર ખાઈ ખાઈને મરી જઈશ… જોને આ ધણી તો બે ગાઉ ઉપર પડ્યો છે ને ફાળભરી આંખે જો જો કેવું કરે છે!’<br /> <br /> ‘જુએ નહિ તો! ગામનું કોઈ જોઈ જાય ને ચાડી કરે તો ચામડીય રે’ કે ડિલ ઉપર. તારું તો એ નામ સાંભળે કે ભડકો થઈ જાય છે.’<br /> <br /> ‘તો પછી – સારું એમ કર – મેં કહ્યું એટલું કર. એક છ મહિના.’<br /> <br /> જુવાન પોતાની વાતમાં એવો તો મક્કમ હતો કે, યુવતીએ ‘શું કરીશ?’ આવો સવાલ પૂછ્યો ત્યારેય સીધો જ એણે જવાબ આપ્યો : ‘જે કરીશ એ ઠીક કરીશ. પણ એવું કરીશ કે તારે નઈ દેશ છોડવો પડે કે નઈ પડે આ વાટે જવુંય.’ છેલ્લો શબ્દ બોલતાં એવો એ હસી રહ્યો કે યુવતીને પણ ખાતરી થઈ ગઈ : ‘આ વખતે તો એ મને લઈ જ જવાનો.’<br /> <br /> એટલું જ નહિ, યુવાને તો છ માસ ઉપર આવી રહેલો આંબળીનો મેળો પણ નક્કી કરી નાંખ્યો...<br /> <br /> ને વિદાય લેતી યુવતીએ તૂટી રહેલી આશામાં દોરો પરોવનાર તરફ એવી તો નજર નાખી કે મચ્છવેધ પછી દ્રૌપદીએ અર્જુન ઉપર આવી જ નજર નાખી હશે...<br /> <br /> ચાલ પણ એની એટલી બધી ઉલ્લાસભરી હતી કે ક્યારે જાણે ઘેર પહોંચે અને ક્યારે આ નવી જાતની ભવાઈ શરૂ કરી દે.<br /> <br /> પણ મેળાના નાકા આગળ ઊભી રહી પાછળ રહેલા લોકોની રાહ જોતાં સંગાથ ઉપર નજર પડતાં એ એકદમ થંભી ગઈ. હાક પાડીને કહ્યું પણ ખરું : ‘જરા ઊભા રે’જો; આવી આમ.’<br /> <br /> ને સાડલાના પાલવે બાંધ્યા પૈસા છોડતી ઉતાવળી મેળામાં પાછી ફરી.<br /> <br /> મોખરાની જ દુકાનેથી નણંદ માટે મોતીની એક માળા લીધી તો સાસુ માટે પણ - શું લેવું એની સૂઝ ન પડતાં અત્તરવાળી છીંકણી છેવટ ખરીદી લીધી, ચાર આનાની.<br /> <br /> પતિ માટેય લેવું હતું. શું લેવું એ સૂઝ્યુંય ખરું.<br /> <br /> અરે પૈસા નો’તા તોપણ એણે પૂછી જોયું : ‘શું કિંમત આ પિત્તળની વાંસળીની, વોરાજી?’<br /> <br /> વોરાજી ભડક્યા. ચકળવકળ નેણ ને બાઈમાણસ મોરલીનો ભાવ પૂછતી હતી! કહ્યું : ‘મોરલી જોઈએ એમ? સવા રૂપિયો.’<br /> <br /> યુવતીને આ મોરલી લેવાની વાત એટલી બધી ગમી ગઈ હતી કે, સાચેસાચ એને લેવી હોય એ રીતે મૂલવવા લાગી : ‘કાંઈ ઓછું?’<br /> <br /> ‘લાવ ચાલ રૂપિયો. ઉલતો મેળો છે. છોડ પૈસા.’<br /> <br /> ‘ઊભા રો, હું લઈ આવું જો મળે તો’, ને નાકા આગળ ઊભેલી ટોળીમાં જઈ પૂછવા લાગી : ‘કોઈની પાસે એક રૂપિયો છે વધેલો? ઘેર જઈને આપી દઈશ.’<br /> <br /> એક જણ પાસે નીકળ્યો પણ ખરો. આપતાં આપતાં સવાલ કર્યો : ‘શું રહી ગયું છે એવું ભાભી?’<br /> <br /> ‘છે એક વસ. લાવું એટલે જોજો.’ કહેતી યુવતી રૂપિયો લઈને રવાના થઈ ગઈ…<br /> <br /> ને ઘડીકમાં પાછી ફરેલી આ યુવતીના હાથમાં વાંસળી જોઈ ત્યારે તો ગામની એ આખીય યુવાન ટોળી એવી તો વિચિત્ર નજરે એકબીજા સામે તો વળી પેલી વાંસળી સામે જોવા લાગી!<br /> <br /> ને તેમાંય જ્યારે ખબર પડી કે, એણે એ એના ધણી સારુ જ લીધી છે ત્યારે તો એક-બે બહેનપણીઓએ તો કહ્યું પણ ખરું : ‘લીધી તો છે પણ કોક દન આ વાંસળીનો માર તને જ ન પડે, તો યાદ રાખજે!’<br /> <br /> ‘પડશે તો વેઠી લઈશું.’ યુવતીએ લહેરથી જવાબ આપ્યો. મનમાં તો આમ પણ હતું : ‘વેઠવાનું તો આખું છ મહિના છે ને!’<br /> <br /> ને અંધારું પડ્યે ઘેર ગયા પછી પેલા ત્રણેય જણને - પોતપોતાને ગમતી વસ્તુઓ મળી ત્યારે તો—<br /> <br /> સાસુ તો વળી અનાયાસે જ લવી પડ્યાં : ‘ઓહો… કઈ પા આજે દન ઊગ્યો તે સાસુ સારુ છીંકણી લાવી ભા!’<br /> <br /> પાડોશમાંથી પાડોશણે સૂર પુરાવ્યો : ‘હવેય નઈ ઊગે ઉગમણો; સાસરે આવ્યે ત્રણ ત્રણ વરસ થયાં તોય!’<br /> <br /> અલ્લડ એવો વર પણ ચોપાડમાંના ખાટલા ઉપર બેઠો બેઠો દીવાના પ્રકાશમાં બહેન મારફતે મોકલાવેલી વાંસળી જોતો વિચારમાં પડી ગયો હતો : ‘હાળી કાં તો છેતરતી તો નથી?’<br /> <br /> સારું થયું કે વહુ વાંસળી લાવી હતી. બાકી કંઈ ખાવાનું લાવી હોત તો નક્કી હતું : પતિ એ પડીકું કૂતરાને જ નાખી દેત!<br /> <br /> ને એટલે જ એણે બીજા દિવસે ઇધરઉધર પૂછી જોયું : ‘પેલી કાલે મેળામાં એના ‘ભાઈઓ’ સાથે હતી કે તમારા ભેગી ફરતી’તી?’<br /> <br /> પણ સહુ કોઈ જાણતું હતું આ ભાઈ હજી ઊભે પાણીએ છે ને રજ કહીશું તો ગજ કરશે, એટલે એક-બે જણે જોયું હતું એમણે પણ ન કહ્યું કે, એના પિયરના ફલાણા જોડે વાતો કરતી જોઈ હતી.<br /> <br /> વળી રૂપિયો પણ ગામવાળા પાસેથી ઊછીનો લીધેલો નીકળ્યો એટલે પૈસાનો હિસાબ પણ બરાબર મળી ગયો.<br /> <br /> છતાંય પતિ, જેવો આ વાંસળીને વગાડવા માટે હાથમાં લેતો કે, લાગલો જ દેવતાથી ચેતતો હોય એ રીતે ચેતી જતો : ‘હાળી ક્યાંક બનાવતી ન હોય!’<br /> <br /> પણ બનાવવાની ક્યાં વાત! ઊલટાની એ તો એવી લાગતી જાણે-<br /> <br /> બાની સામેય ચૂં સુદ્ધાં નો’તી કરતી. જ્યારે પહેલાં તો એવા એવા જવાબ આપતી : ‘ચાર હાથ કરું કે શું? હવે તો પાંખો કરું તો પાણી ઝટ ઝટ ભરાઈ જાય! ઘરમાં બેઠાં બેઠાં તમારે તો જ્યાં-ત્યાં જીભ હલાવવી છે પણ જીભને ઝપાટે કામ ઓછું થાય છે? કરે છે એ જાણે છે.’<br /> <br /> અરે ધણીને પણ કોઈ કોઈ વાર તો એવું પરખાવતી! ‘ભગવાને જીભ આલી છે તે બોલશુંય ખરા! - મારે કોણ મરી ગયું છે તે ન હસું?… ન કેમ બોલું? એની સાથે શું મારે વેર છે?… કાંઈ લુચ્ચો નથી બાપડો. એના કરતાં એમ કો’ કે તમને જ કમળો થયો છે...’<br /> <br /> અને જો પતિ હાથ ઉપાડતો તો એ તું તુંકારો પણ કરી બેસતી ને કોઈ વાર તો દર્દની મારી ગાળો પણ ભાંડતી : ‘મારા પીટ્યા કસાઈ, આટલું બધું જોર છે તો જાને કોક બળિયા સાથે બાથ ભીડને, અહીં ઘરના બૈરા આગળ શું જોર દેખાડે છે?’<br /> <br /> પણ હવે તો એ વહેમ લાવતા પતિને પણ આંખો નચાવતાં આમ જ કહેતી : ‘આ રે’લ્લો તો ઓછા (કમ) હશે તે એની ઉપર હું મોહી પડીશ… લુચ્ચો હશે તો એ લુચ્ચાનેય જાણવા મળશે કે ધરતી ઉપર બધાં કાંઈ એકસરખાં નથી.’<br /> <br /> છતાંય પતિને એનો વિશ્વાસ નો’તો પડતો. એટલે જ તો નાની બહેનને એ દમ પણ ભરાવતો હતો : ‘બોલ સાચું?’ પેલાં તો તું એની (ભાભીની) ન હોય એવી વાતો લાવતી’તી ને હવે કેમ કશું કે’તી નથી?’<br /> <br /> છોરી બિચારી લાચાર અવાજે કહેતી : ‘આપણી માના સમ ભાઈ! જોઉં તો કહું ને? હવે તો મને છણકાય નથી કરતાં… માની ને તમારી વાતોય મેંઠી મેંઠી કરે છે…’<br /> <br /> વાત સાચી હતી.<br /> <br /> પહેલાં તો ભાભી આ નાની નણંદથી છણકા સિવાય વાત જ નો’તી કરતી. બલકે આંખના કાંટા જેવી લાગતી હતી. કારણ લડાઈનું અડધું મૂળ તો આ નણંદ જ હતી ને!<br /> <br /> પણ નણંદનોય ઝાઝો વાંક ન હતો. પતિ-સાસુથી અપમાનીત થયેલી ભાભી અનાયાસે આ નણંદ ઉપર પોતાની રીસ ઠાલવ્યા કરતી. પાણીની માણ ચઢાવતાં માથા ઉપર પછડતી મૂકતી તો ઘાસનો ભારો પણ એવો કચકચાવીને બાંધતી કે દેખાય ત્યારે પૂળેટો ને ભાર જોયો હોય તો દોઢ મણનો!<br /> <br /> પણ હવે તો એ ખાટલામાં સવારે ઊઠે ત્યારથી જ નણંદ સાથે એવી રીતે વાત કરતી કે – નણંદને જ નહિ – સાસુના હૈયે પણ વહુ તરફ વહાલ ઊઠતું.<br /> <br /> પાણિયારે પણ હળવેક રહીને નણંદના માથા ઉપર માણ ચઢાવતી ને ઊઢેણું જો સાંકડું હોય તો મૂકેલી માણ ઉતારીને એ પોતે સરસ ઊઢેણું વાળી આપતી.<br /> <br /> ચાર વખતે પણ વાટ આવતાં અવારનવાર પૂછ્યા કરતી : ‘ભાર તો નથી લાગ્યો બુન? ખાવો છે થાક? ઉતારું ભારો?...’<br /> <br /> પણ નણંદને માથે હવે પૂળેટો એટલો બધો હળવો રહેતો ને એમાં વળી ભાભી અવારનવાર પૂછીને જાણે આટલો ભારેય ફૂલ સરખો કરી આપતી હતી...<br /> <br /> સાસુને જ નહિ, ચારેક મહિનાના ગાળા પછી તો પતિને પણ લાગવા માંડ્યું : ‘ના ના ઘડાઈને હવે ઠેકાણે આવી છે.’<br /> <br /> એક વાર એણે એ પણ જોયું હતું કે, મા વગેરે પેલા જુવાનની વાત કરતાં હતાં પણ એ સાંભળવાય પત્ની ઘરમાં નો’તી રોકાઈ ને નણંદને લઈને ખેતરે ચાલતી થઈ હતી...<br /> <br /> ને આ બધા પુરાવા કરતાં રાતના પુરાવા તો વળી એવા હતા કે—<br /> <br /> પહેલાં તો પત્ની દળવામાં તથા ઠોબરઠીકરમાં (વાસણકૂસણમાં) એવી ગૂંથાઈ રહેતી કે ઘરમાં સાસુનો કે ગૂંજારમાં પતિનો કોઈનોય ખાટલો નો’તી પાથરતી. પોતાનો ખાટલો પણ પેલા બધા ખાટલા ભેગા થઈ ગયા હોય તે પછી છેલ્લા કામ તરીકે નાહી આવીને છેવટમાં પાથરી લેતી. પતિ તો ભલું હોય તો ઊંઘી ગયો હોય ને ખબરેય ન પડે કે ક્યારે બાજુમાં ખાટલો ઢળાયો.<br /> <br /> પણ હવે તો પતિ તથા નણંદ વગેરે જમતાં હોય ને પોતે જ ઘંટીએથી ઊઠતાંકને ચારેય ખાટલા પાથરી દેતી. બે મોવડમાં ને બે ગૂંજારમાં.<br /> <br /> જમવાનું તથા વાસણકૂસણ વગેરે પણ એવી ઝડપથી પતાવી દેતી કે, કોઈ દિવસ તો સાસુ મોવડમાં પડોશીઓ સાથે વાતો કરતાં બેઠાં હોય તો પોતે જ ગૂંજારમાં જઈને—<br /> <br /> પહેલાં તો – જો મારઝૂડ થઈ હોય તો પતિ સાથે અઠવાડિયાના જ સીધા અબોલા. ગાળો ભાંડી હોય તો બે-ત્રણ દનના, ને દાંતિયાં કર્યાં હોય તો – બલકે પતિનાં દાંતિયાં તો રોજનાં હતાં. તો પત્નીને રિસામણાં સદાનાં હતાં – એક પણ દિવસ એ પતિના ખાટલે નો’તી ગઈ.<br /> <br /> પણ હવે તો – કોઈ કોઈ વાર તો સીધી જ એ પતિના ખાટલે પોઢી જતી’તી.<br /> <br /> ને પત્નીની આ બધી રીતભાત જોઈને પતિના દિલમાં એવો તો વિશ્વાસ જામતો ગયો કે—<br /> <br /> એક રાતે પત્નીને એણે સવાલ કર્યો : ‘સાચું કે – જૂઠું બોલે તો તને તારાં માબાપના સમ—’<br /> <br /> પત્ની વચ્ચે બોલી : ‘પિયરમાં ક્યાં જઉં છું તે હવે?’<br /> <br /> ‘તો તને—’ પતિને પોતાના સમ દેવા હતા પણ હજી એનામાં એટલો વિશ્વાસ નો’તો પ્રગટ્યો. કહ્યું : ‘તું કે’ એના સમ દઉં?’<br /> <br /> ‘સમ શું કામ દેવા છે પણ?’<br /> <br /> પણ પતિને તો હવે પહેલા પ્રશ્ન કરતાંય આ બીજો પ્રશ્ન મહત્ત્વનો થઈ પડ્યો. કહ્યું : ‘એ વાત પછી, પે’લાં આ કે’ કોના સમ – કોણ તને વધારે વા’લું?’<br /> <br /> પત્ની પણ હવે મન મૂકીને ‘નાટક’ કરતી હતી. અરે નાટક કરતી હતી એ વાત જ ભૂલી ગઈ હતી. બોલી : ‘બાપ કરતાં મા વા’લી, મા કરતાં સાસુ વા’લા ને સાસુ કરતાંય ધણી વા’લો.’<br /> <br /> બિચારો પતિ! એને તો હજીય ક્યાંક શંકા ઊઠતી હતી : ‘હાળી કાં તો બનાવે છે!’<br /> <br /> હાસ્તો ભિખારીની સ્થિતિમાંથી રાજાપદે – અરે આ પળે તો પોતે જાણે પત્નીના હૃદયસિંહાસન પર બિરાજતો હોય એવું એને લાગતું હતું – કેવી રીતે માની શકે!<br /> <br /> અને એણે – એનેય ખબર નથી, પત્નીને પોતે ચેતવતો હતો કે, પછી વિનંતી કરતો હતો – કહ્યું : ‘જોજે બનાવતી હાં?’ ને લાગલો પછી સવાલ કર્યો : ‘તો કે’ હેંડ, ક્યાંથી તને આ વાંસળી સૂઝી?’<br /> <br /> પત્ની વિચારમાં પડી ગઈ. ‘ક્યાંથી એમ?’ આવું બબડી પાંચેક માસ ઉપરના ભૂતકાળમાં ડૂબકી મારી. એ વખતની પોતાની જાતમાં પ્રવેશ કરીને (નાકા પાસે વોરાની હાટડી હતી. હાટડીએ પોતે ગઈ હતી ને… પતિ માટે શું લેવું તે વિચારતી હતી ત્યાં જ લાકડીને ટેકે ઊભેલી પેલી પ્રતિમૂર્તિના હાથમાંની વાંસળી એના ધ્યાનમાં આવી.) કહેવા લાગી : ‘ક્યાંથી તે - મેળામાં એક જણ પાસે આવી જ વાંસળી જોઈ હતી.’<br /> <br /> ‘જોઈ તો હશે સ્તો. આપણા ગામમાંય બે-ત્રણ જણ પાસે છે. પણ આવું કરવાનું મન કેમ થયું?’<br /> <br /> પત્ની કેવી રીતે કહી શકે કે પેલાએ એને વિશ્વાસ બેસાડવાનું કહ્યું હતું ને એમાંથી પછી પોતાને આ બધું ઊકલ્યું હતું? બોલી : ‘રામ જાણે પણ મનને એમ થયું કે ઘણા દન લઢ્યાં હવે બધાંને રીઝવી લેવાં!’<br /> <br /> ‘તો તો, હવે મારેય તને રીઝવવી જોઈએ.’<br /> <br /> ‘રીઝેલી જ છું હું તો.’<br /> <br /> ‘ના તેં જેમ મને વાસળીથી રીઝવ્યો એમ મારેય તને’ - ને ટૂંકમાં જ પતાવ્યું, ‘ઠીક છે. દેખ મઝા, કેવું હું લાવું છું એ?’<br /> <br /> અલબત્ત પત્નીએ બે-ત્રણ વાર પૂછ્યું હતું : ‘શું લાવશો?’ પણ એય જાણે પૂછવા ખાતર પૂછતી હતી.<br /> <br /> કોણ જાણે કેમ પતિની આ પ્રસન્નતા ને પ્રેમ, ખુશ કરવાને બદલે ઊલટાનાં પત્નીને અકળાવતાં હતાં…<br /> <br /> ઓછું હોય તેમ પતિ જ્યારે ભાડું ભરીને શહેરમાં ગયો ને પોતાની મા ન જાણે એમ એક કબજો લાવ્યો ત્યારે તો—<br /> <br /> વહેલું વહેલું વાળુ પતાવી, મોવડ તરફનું બારણું વાસી પત્નીએ એ પહેરી જોયો.<br /> <br /> ને ભરત ભરેલી એ સારસજોડી પાસપાસેની ટેકરીઓ ઉપર ઊભી હોય ને ગેલમાં આવી એકબીજાથી ચાંચો લડાવતી હોય એવું આ ચિત્ર જોયું ત્યારે તો—<br /> <br /> પત્નીથી પણ પૂછ્યા વગર ન રહેવાયું :<br /> <br /> ‘તમને તમારી માના સમ, જો જૂઠું બોલો તો. ક્યાંથી આ આવો–’<br /> <br /> પતિ વચ્ચે બોલ્યો : ‘તો તો હું જૂઠું જ બોલીશ – ડોશી હવે મરવાજોગ થયાં છે.’<br /> <br /> પત્ની સમજી ગઈ. છતાંય એનાથી એમ તો ન જ કહી શકાયું : ‘મારા સમ’ બલકે લાડ કરતાં બોલી : ‘તમારી વહુના સમ જો સાચું ન કહો તો.’ (પતિ માટે આટલુંય ઘણું હતું.)<br /> <br /> ને પતિએ પછી માંડીને વાત કરી. કેવી રીતે એ ગામના બીજા ગાડાવાળાઓથી છૂટો પડીને બજારમાં ગયો ને દુકાનમાં જઈને શું લેવું ન લેવું એ વિચારમાં ગૂંચવાવા લાગ્યો. ને છેવટ પછી વાણિયાએ ગમ ભાળ્યો. કે’ છે : ‘બૈરાંને જો રીઝવવું હોય તો કિંમતી તો પડશે પણ લઈ જા આ ભરેલો કબજો. હમણાં જ તારા જેવો કોક રસિયો જીવ આમાંનો એક લઈ ગયો ને એક આ રહ્યો છે.’<br /> <br /> બિચારી યુવતી! એને શી ખબર કે—<br /> <br /> એ તો જ્યારે આંબળીના મેળામાં ગઈ ને ‘પે’લાને સાથે જવાની ના પાડી ત્યારે જ ખબર પડી કે—<br /> <br /> ફરી જતું માથું પકડી રાખતાં પેલાએ જાણે ચીસ નાખી : ‘ગાંડી ન થા. તારા સારું લૂગડાંય એવાં એવાં લાવ્યો છું કે—’<br /> <br /> યુવતીને વહેમ પડ્યો : પેલો કબજો લઈ જનાર આ જ રસિયો જીવ હશે. પણ એ પૂછવાની એનામાં હવે હિંમત જ નો’તી રહી. બોલી તે પણ આંસુ સારતાં : ‘મારાથી હવે એ ઘર નઈ છોડાય! કોટી ઉપાયેય એ આદમીનો (પતિનો) મારાથી વિશ્વાસભંગ નઈ થાય… મારું જો તું ભલું ઇચ્છતો હોય તો મને તું લલચાવતો નઈ.’ ને પીઠ ફેરવી.<br /> <br /> કાળઝાળ યુવાન આડો ફર્યો : ‘તને ખબર છે? તારા સારુ તો ગઈ કાલે સાસરીમાં જઈને મેં કાઢી મૂકેલી વહુને હાથછેડોય ફાડી આલ્યો. ને હવે તું—’<br /> <br /> મૌનની ચીસ હોય એમ યુવતીનું મોં પહોળું થઈ ગયું. આંસુભરી આંખો પણ સહરાના રણ સરખી બની હતી…<br /> <br /> પરંતુ કળ વળ્યા પછીય ક્ષમા યાચતી સૂરતે, અધમૂઆ સરખા આ યુવાન સામે નજર માંડી એકની એક વાત લવી રહી: ‘મીં કર્યું એમ તુંય કર. વહુની આગળ ગળી જા ને લઈ આવ પાતીં તાં’ કહ્યું એમ કર્યું મીં તો… એમાંથી આવું થઈને ઊભું રહ્યું. હું શું કરું!’ ને સ્વપ્નમાંથી જાગતી હોય તેમ ચાલતી થઈ. ખરી રહેલાં આંસુઓને પાલવમાં સંતાડતી ને લવારો કરતી: ‘જા, ને લઈ આવ. મીં કર્યું એમ તુંય કર – હજાર દુઃખનું એક જ ઓસડ!’મોરલીના મૂંગા સૂર<br /> પન્નાલાલ પટેલ<br /> <br /> ઉલતો મેળો હતો – આભનો ને ધરતીનો પણ. ભાદરવાની વાદળીઓ રંગમાં તરબોળ હતી તો રંગબેરંગી યુવતીઓ ને યુવાનોની લીલા પણ છાકમછોળ હતી – ઘેર જવાની આખરી વેળા હતી ને?<br /> <br /> જોકે ધરતી-આભની ગતિમાં ઘણો ભેદ હતો. આભમાં એક જ દિશાની ગતિ હતી. મેળાની ગતિ છિન્નભિન્ન હતી...<br /> <br /> પણ મેળાના એક ખૂણામાં ભરાઈને ક્યારનાંય વાતો કરી રહેલાં પેલાં યુવાન-યુવતીની ગતિ તો ધરતી સાથે જડાઈ ગયેલી લાગતી હતી. (જવાની દિશા સામસામે હતી તેથી.)<br /> <br /> યુવતીની આંખો આંસુભરી હતી. લાકડીનો ટેકો લઈને ઊભેલા યુવાનની આખીય આકૃતિ વિષાદમાં તરબોળ હતી.<br /> <br /> યુવતી કહ્યે જતી હતી : ‘સાસુને બિલાડીની બીક ઓછી, પણ મારી વધારે. રોટલાનું ઓસાણું ને કઢીનું પાટુંડું એ વગર કશીય ચીજ કોઠેલામાં ન રહેવા દે. ઘીની વાઢી કોક દબલીમાં મેલી હોય તોય વાઢી ઢાંકેલી કાછલી ઉપર નિશાની ને દબલીના પડ ઉપરેય એંધાણી. તોય પાછાં કોઠીઓ આડે એવાં ઢૂંકી રે’ કે આટલી ખણસ (દાઝ) તો બિલાડીનેય ઉંદર ઉપર નથી હોતી! ને બિલાડીથી કે ઉંદરથી જો દબલી ઉપરનું એંધાણ આઘુંપાછું થઈ ગયું તો જુઓ પછી આખાય ગામમાં મારી ફજેતી…’<br /> <br /> ‘પૈણ્યોય પીટ્યો તાકતો ને તાકતો – હું તો જાણે હરાયું ઢોર. ખેતરોમાં જો ચાર લેવા એકલી ગઈ તો મારું આવી બન્યું. દસેકની મારી નણંદ છે એ પૂંછડે વળગેલી હોય જ કે કોકની સાથે હસતાં જોયાં કે જરીક જો ઊભાં રહ્યાં તો રજનું ગજ કરીને એના ભાઈને ભરવવાની. અડધું તો એનો ભાઈ પૂછી પૂછીને લાંબું કરે. ને પીટ્યો પછી મારા ઉપર એવો તૂટી પડે કે’ ...ને એવી તો એ સુરખીભરી આંખો દ્રવી પડી – માર ખાતાં માળા જ જાણે તૂટી પડી!<br /> <br /> યુવાને એને સાંત્વન આપ્યું : ‘આમ તો તું બા’દુર છે ને આવી ઢીલી?… તારાં માબાપ ભલે આબરૂ સામે જોઈને કશો રસ્તો ન કાઢે, બાકી મને તો…’ એ જ ક્ષણે એનો અવાજ ઢીલો પડી ગયો. બબડ્યો : ‘જો પૈણ્યો ન હોત તો – એક તો હાળો આ બે બૈરાંવાળો રાજનો મને કાયદો નડે છે. નકર નાતને તો હું ઘણોય પોં’ચી વળત!’<br /> <br /> ‘કાંઈ નઈ!’ આવું બબડી યુવતીએ પગ ઉપાડ્યો. ‘મારાં માબાપને કે’જે કે હું મળી’તી.’<br /> <br /> ‘ઊભી રે.’ યુવાન એની આડે ફર્યો. કહ્યું : ‘તારે એકલીને દુઃખ છે એમ નથી. મારેય એવું કરમમાં બૈરું મલ્યું છે કે હેંડતાં કજિયો કરે છે. તારી સાથે આ આટલી વાર વાત કરી છે પણ ગામનું જો કોઈ જોઈ ગયું ને ઘેર જઈને વાત કરી તો - તારી શી અજાણી છે એ કુવેચ? વાસણોનું ને ઢોરોનું તો આવી જ બન્યું. ને ગાળોના તો એવા પાપડ પિટાવાના!’<br /> <br /> ‘મારું તો વળી... કોણ જાણે આજ’ ને યુવતીએ પગ ઉપાડ્યો.<br /> <br /> પાંચેક ડગ ભર્યાં હશે ને વળી યુવાન રસ્તા આડે જઈ ઊભો : ‘એમ કર : આજથી એવી ડાહી થઈ જા કે – નણંદ જાણે સગી બુન. સાસુનોય પડતો બોલ ઝીલી લે. ને વરનેય એમ થાય કે તારી આંખે એનાં જ એક અજવાળાં છે. પિયરમાં મહિને બે મહિને આવે છે એય સમૂળગું બંધ કરી દેવું. આમેય માબાપ તારું દુઃખ કાને તો ધરતાં નથી ત્યારે શું કામ આવવું? સમાચાર મોકલે તોય કે’વાનું કે ‘કામમાં છું.’ એટલે સાસુનેય થશે કે વહુનો જીવ ઘરમાં બરોબર ચોંટી ગયો છે. મારુંયે તારે નામ ન લેવું. ક્યાંક મળીએ તોય આડું જોઈને હેંડ્યાં જવું. સમજી ને?’<br /> <br /> ‘પછી?’ યુવતીએ સવાલ કર્યો.<br /> <br /> ‘આમ વિશ્વાસ બેસી જશે એટલે પછી એક દા’ડો આપણે બેય આવજો ને જાગતાં રાખજો.’<br /> <br /> રાજી રાજી થઈ ઊઠેલી મુગ્ધાનું મોં છેલ્લા શબ્દો સાંભળીને એવું તો પડી ગયું : ‘ઉંહું! બધું મેલાય પણ મલકની માયા આપણાથી નઈ મેલાય.’<br /> <br /> ‘માર ખાઈ ખાઈને મરી જઈશ… જોને આ ધણી તો બે ગાઉ ઉપર પડ્યો છે ને ફાળભરી આંખે જો જો કેવું કરે છે!’<br /> <br /> ‘જુએ નહિ તો! ગામનું કોઈ જોઈ જાય ને ચાડી કરે તો ચામડીય રે’ કે ડિલ ઉપર. તારું તો એ નામ સાંભળે કે ભડકો થઈ જાય છે.’<br /> <br /> ‘તો પછી – સારું એમ કર – મેં કહ્યું એટલું કર. એક છ મહિના.’<br /> <br /> જુવાન પોતાની વાતમાં એવો તો મક્કમ હતો કે, યુવતીએ ‘શું કરીશ?’ આવો સવાલ પૂછ્યો ત્યારેય સીધો જ એણે જવાબ આપ્યો : ‘જે કરીશ એ ઠીક કરીશ. પણ એવું કરીશ કે તારે નઈ દેશ છોડવો પડે કે નઈ પડે આ વાટે જવુંય.’ છેલ્લો શબ્દ બોલતાં એવો એ હસી રહ્યો કે યુવતીને પણ ખાતરી થઈ ગઈ : ‘આ વખતે તો એ મને લઈ જ જવાનો.’<br /> <br /> એટલું જ નહિ, યુવાને તો છ માસ ઉપર આવી રહેલો આંબળીનો મેળો પણ નક્કી કરી નાંખ્યો...<br /> <br /> ને વિદાય લેતી યુવતીએ તૂટી રહેલી આશામાં દોરો પરોવનાર તરફ એવી તો નજર નાખી કે મચ્છવેધ પછી દ્રૌપદીએ અર્જુન ઉપર આવી જ નજર નાખી હશે...<br /> <br /> ચાલ પણ એની એટલી બધી ઉલ્લાસભરી હતી કે ક્યારે જાણે ઘેર પહોંચે અને ક્યારે આ નવી જાતની ભવાઈ શરૂ કરી દે.<br /> <br /> પણ મેળાના નાકા આગળ ઊભી રહી પાછળ રહેલા લોકોની રાહ જોતાં સંગાથ ઉપર નજર પડતાં એ એકદમ થંભી ગઈ. હાક પાડીને કહ્યું પણ ખરું : ‘જરા ઊભા રે’જો; આવી આમ.’<br /> <br /> ને સાડલાના પાલવે બાંધ્યા પૈસા છોડતી ઉતાવળી મેળામાં પાછી ફરી.<br /> <br /> મોખરાની જ દુકાનેથી નણંદ માટે મોતીની એક માળા લીધી તો સાસુ માટે પણ - શું લેવું એની સૂઝ ન પડતાં અત્તરવાળી છીંકણી છેવટ ખરીદી લીધી, ચાર આનાની.<br /> <br /> પતિ માટેય લેવું હતું. શું લેવું એ સૂઝ્યુંય ખરું.<br /> <br /> અરે પૈસા નો’તા તોપણ એણે પૂછી જોયું : ‘શું કિંમત આ પિત્તળની વાંસળીની, વોરાજી?’<br /> <br /> વોરાજી ભડક્યા. ચકળવકળ નેણ ને બાઈમાણસ મોરલીનો ભાવ પૂછતી હતી! કહ્યું : ‘મોરલી જોઈએ એમ? સવા રૂપિયો.’<br /> <br /> યુવતીને આ મોરલી લેવાની વાત એટલી બધી ગમી ગઈ હતી કે, સાચેસાચ એને લેવી હોય એ રીતે મૂલવવા લાગી : ‘કાંઈ ઓછું?’<br /> <br /> ‘લાવ ચાલ રૂપિયો. ઉલતો મેળો છે. છોડ પૈસા.’<br /> <br /> ‘ઊભા રો, હું લઈ આવું જો મળે તો’, ને નાકા આગળ ઊભેલી ટોળીમાં જઈ પૂછવા લાગી : ‘કોઈની પાસે એક રૂપિયો છે વધેલો? ઘેર જઈને આપી દઈશ.’<br /> <br /> એક જણ પાસે નીકળ્યો પણ ખરો. આપતાં આપતાં સવાલ કર્યો : ‘શું રહી ગયું છે એવું ભાભી?’<br /> <br /> ‘છે એક વસ. લાવું એટલે જોજો.’ કહેતી યુવતી રૂપિયો લઈને રવાના થઈ ગઈ…<br /> <br /> ને ઘડીકમાં પાછી ફરેલી આ યુવતીના હાથમાં વાંસળી જોઈ ત્યારે તો ગામની એ આખીય યુવાન ટોળી એવી તો વિચિત્ર નજરે એકબીજા સામે તો વળી પેલી વાંસળી સામે જોવા લાગી!<br /> <br /> ને તેમાંય જ્યારે ખબર પડી કે, એણે એ એના ધણી સારુ જ લીધી છે ત્યારે તો એક-બે બહેનપણીઓએ તો કહ્યું પણ ખરું : ‘લીધી તો છે પણ કોક દન આ વાંસળીનો માર તને જ ન પડે, તો યાદ રાખજે!’<br /> <br /> ‘પડશે તો વેઠી લઈશું.’ યુવતીએ લહેરથી જવાબ આપ્યો. મનમાં તો આમ પણ હતું : ‘વેઠવાનું તો આખું છ મહિના છે ને!’<br /> <br /> ને અંધારું પડ્યે ઘેર ગયા પછી પેલા ત્રણેય જણને - પોતપોતાને ગમતી વસ્તુઓ મળી ત્યારે તો—<br /> <br /> સાસુ તો વળી અનાયાસે જ લવી પડ્યાં : ‘ઓહો… કઈ પા આજે દન ઊગ્યો તે સાસુ સારુ છીંકણી લાવી ભા!’<br /> <br /> પાડોશમાંથી પાડોશણે સૂર પુરાવ્યો : ‘હવેય નઈ ઊગે ઉગમણો; સાસરે આવ્યે ત્રણ ત્રણ વરસ થયાં તોય!’<br /> <br /> અલ્લડ એવો વર પણ ચોપાડમાંના ખાટલા ઉપર બેઠો બેઠો દીવાના પ્રકાશમાં બહેન મારફતે મોકલાવેલી વાંસળી જોતો વિચારમાં પડી ગયો હતો : ‘હાળી કાં તો છેતરતી તો નથી?’<br /> <br /> સારું થયું કે વહુ વાંસળી લાવી હતી. બાકી કંઈ ખાવાનું લાવી હોત તો નક્કી હતું : પતિ એ પડીકું કૂતરાને જ નાખી દેત!<br /> <br /> ને એટલે જ એણે બીજા દિવસે ઇધરઉધર પૂછી જોયું : ‘પેલી કાલે મેળામાં એના ‘ભાઈઓ’ સાથે હતી કે તમારા ભેગી ફરતી’તી?’<br /> <br /> પણ સહુ કોઈ જાણતું હતું આ ભાઈ હજી ઊભે પાણીએ છે ને રજ કહીશું તો ગજ કરશે, એટલે એક-બે જણે જોયું હતું એમણે પણ ન કહ્યું કે, એના પિયરના ફલાણા જોડે વાતો કરતી જોઈ હતી.<br /> <br /> વળી રૂપિયો પણ ગામવાળા પાસેથી ઊછીનો લીધેલો નીકળ્યો એટલે પૈસાનો હિસાબ પણ બરાબર મળી ગયો.<br /> <br /> છતાંય પતિ, જેવો આ વાંસળીને વગાડવા માટે હાથમાં લેતો કે, લાગલો જ દેવતાથી ચેતતો હોય એ રીતે ચેતી જતો : ‘હાળી ક્યાંક બનાવતી ન હોય!’<br /> <br /> પણ બનાવવાની ક્યાં વાત! ઊલટાની એ તો એવી લાગતી જાણે-<br /> <br /> બાની સામેય ચૂં સુદ્ધાં નો’તી કરતી. જ્યારે પહેલાં તો એવા એવા જવાબ આપતી : ‘ચાર હાથ કરું કે શું? હવે તો પાંખો કરું તો પાણી ઝટ ઝટ ભરાઈ જાય! ઘરમાં બેઠાં બેઠાં તમારે તો જ્યાં-ત્યાં જીભ હલાવવી છે પણ જીભને ઝપાટે કામ ઓછું થાય છે? કરે છે એ જાણે છે.’<br /> <br /> અરે ધણીને પણ કોઈ કોઈ વાર તો એવું પરખાવતી! ‘ભગવાને જીભ આલી છે તે બોલશુંય ખરા! - મારે કોણ મરી ગયું છે તે ન હસું?… ન કેમ બોલું? એની સાથે શું મારે વેર છે?… કાંઈ લુચ્ચો નથી બાપડો. એના કરતાં એમ કો’ કે તમને જ કમળો થયો છે...’<br /> <br /> અને જો પતિ હાથ ઉપાડતો તો એ તું તુંકારો પણ કરી બેસતી ને કોઈ વાર તો દર્દની મારી ગાળો પણ ભાંડતી : ‘મારા પીટ્યા કસાઈ, આટલું બધું જોર છે તો જાને કોક બળિયા સાથે બાથ ભીડને, અહીં ઘરના બૈરા આગળ શું જોર દેખાડે છે?’<br /> <br /> પણ હવે તો એ વહેમ લાવતા પતિને પણ આંખો નચાવતાં આમ જ કહેતી : ‘આ રે’લ્લો તો ઓછા (કમ) હશે તે એની ઉપર હું મોહી પડીશ… લુચ્ચો હશે તો એ લુચ્ચાનેય જાણવા મળશે કે ધરતી ઉપર બધાં કાંઈ એકસરખાં નથી.’<br /> <br /> છતાંય પતિને એનો વિશ્વાસ નો’તો પડતો. એટલે જ તો નાની બહેનને એ દમ પણ ભરાવતો હતો : ‘બોલ સાચું?’ પેલાં તો તું એની (ભાભીની) ન હોય એવી વાતો લાવતી’તી ને હવે કેમ કશું કે’તી નથી?’<br /> <br /> છોરી બિચારી લાચાર અવાજે કહેતી : ‘આપણી માના સમ ભાઈ! જોઉં તો કહું ને? હવે તો મને છણકાય નથી કરતાં… માની ને તમારી વાતોય મેંઠી મેંઠી કરે છે…’<br /> <br /> વાત સાચી હતી.<br /> <br /> પહેલાં તો ભાભી આ નાની નણંદથી છણકા સિવાય વાત જ નો’તી કરતી. બલકે આંખના કાંટા જેવી લાગતી હતી. કારણ લડાઈનું અડધું મૂળ તો આ નણંદ જ હતી ને!<br /> <br /> પણ નણંદનોય ઝાઝો વાંક ન હતો. પતિ-સાસુથી અપમાનીત થયેલી ભાભી અનાયાસે આ નણંદ ઉપર પોતાની રીસ ઠાલવ્યા કરતી. પાણીની માણ ચઢાવતાં માથા ઉપર પછડતી મૂકતી તો ઘાસનો ભારો પણ એવો કચકચાવીને બાંધતી કે દેખાય ત્યારે પૂળેટો ને ભાર જોયો હોય તો દોઢ મણનો!<br /> <br /> પણ હવે તો એ ખાટલામાં સવારે ઊઠે ત્યારથી જ નણંદ સાથે એવી રીતે વાત કરતી કે – નણંદને જ નહિ – સાસુના હૈયે પણ વહુ તરફ વહાલ ઊઠતું.<br /> <br /> પાણિયારે પણ હળવેક રહીને નણંદના માથા ઉપર માણ ચઢાવતી ને ઊઢેણું જો સાંકડું હોય તો મૂકેલી માણ ઉતારીને એ પોતે સરસ ઊઢેણું વાળી આપતી.<br /> <br /> ચાર વખતે પણ વાટ આવતાં અવારનવાર પૂછ્યા કરતી : ‘ભાર તો નથી લાગ્યો બુન? ખાવો છે થાક? ઉતારું ભારો?...’<br /> <br /> પણ નણંદને માથે હવે પૂળેટો એટલો બધો હળવો રહેતો ને એમાં વળી ભાભી અવારનવાર પૂછીને જાણે આટલો ભારેય ફૂલ સરખો કરી આપતી હતી...<br /> <br /> સાસુને જ નહિ, ચારેક મહિનાના ગાળા પછી તો પતિને પણ લાગવા માંડ્યું : ‘ના ના ઘડાઈને હવે ઠેકાણે આવી છે.’<br /> <br /> એક વાર એણે એ પણ જોયું હતું કે, મા વગેરે પેલા જુવાનની વાત કરતાં હતાં પણ એ સાંભળવાય પત્ની ઘરમાં નો’તી રોકાઈ ને નણંદને લઈને ખેતરે ચાલતી થઈ હતી...<br /> <br /> ને આ બધા પુરાવા કરતાં રાતના પુરાવા તો વળી એવા હતા કે—<br /> <br /> પહેલાં તો પત્ની દળવામાં તથા ઠોબરઠીકરમાં (વાસણકૂસણમાં) એવી ગૂંથાઈ રહેતી કે ઘરમાં સાસુનો કે ગૂંજારમાં પતિનો કોઈનોય ખાટલો નો’તી પાથરતી. પોતાનો ખાટલો પણ પેલા બધા ખાટલા ભેગા થઈ ગયા હોય તે પછી છેલ્લા કામ તરીકે નાહી આવીને છેવટમાં પાથરી લેતી. પતિ તો ભલું હોય તો ઊંઘી ગયો હોય ને ખબરેય ન પડે કે ક્યારે બાજુમાં ખાટલો ઢળાયો.<br /> <br /> પણ હવે તો પતિ તથા નણંદ વગેરે જમતાં હોય ને પોતે જ ઘંટીએથી ઊઠતાંકને ચારેય ખાટલા પાથરી દેતી. બે મોવડમાં ને બે ગૂંજારમાં.<br /> <br /> જમવાનું તથા વાસણકૂસણ વગેરે પણ એવી ઝડપથી પતાવી દેતી કે, કોઈ દિવસ તો સાસુ મોવડમાં પડોશીઓ સાથે વાતો કરતાં બેઠાં હોય તો પોતે જ ગૂંજારમાં જઈને—<br /> <br /> પહેલાં તો – જો મારઝૂડ થઈ હોય તો પતિ સાથે અઠવાડિયાના જ સીધા અબોલા. ગાળો ભાંડી હોય તો બે-ત્રણ દનના, ને દાંતિયાં કર્યાં હોય તો – બલકે પતિનાં દાંતિયાં તો રોજનાં હતાં. તો પત્નીને રિસામણાં સદાનાં હતાં – એક પણ દિવસ એ પતિના ખાટલે નો’તી ગઈ.<br /> <br /> પણ હવે તો – કોઈ કોઈ વાર તો સીધી જ એ પતિના ખાટલે પોઢી જતી’તી.<br /> <br /> ને પત્નીની આ બધી રીતભાત જોઈને પતિના દિલમાં એવો તો વિશ્વાસ જામતો ગયો કે—<br /> <br /> એક રાતે પત્નીને એણે સવાલ કર્યો : ‘સાચું કે – જૂઠું બોલે તો તને તારાં માબાપના સમ—’<br /> <br /> પત્ની વચ્ચે બોલી : ‘પિયરમાં ક્યાં જઉં છું તે હવે?’<br /> <br /> ‘તો તને—’ પતિને પોતાના સમ દેવા હતા પણ હજી એનામાં એટલો વિશ્વાસ નો’તો પ્રગટ્યો. કહ્યું : ‘તું કે’ એના સમ દઉં?’<br /> <br /> ‘સમ શું કામ દેવા છે પણ?’<br /> <br /> પણ પતિને તો હવે પહેલા પ્રશ્ન કરતાંય આ બીજો પ્રશ્ન મહત્ત્વનો થઈ પડ્યો. કહ્યું : ‘એ વાત પછી, પે’લાં આ કે’ કોના સમ – કોણ તને વધારે વા’લું?’<br /> <br /> પત્ની પણ હવે મન મૂકીને ‘નાટક’ કરતી હતી. અરે નાટક કરતી હતી એ વાત જ ભૂલી ગઈ હતી. બોલી : ‘બાપ કરતાં મા વા’લી, મા કરતાં સાસુ વા’લા ને સાસુ કરતાંય ધણી વા’લો.’<br /> <br /> બિચારો પતિ! એને તો હજીય ક્યાંક શંકા ઊઠતી હતી : ‘હાળી કાં તો બનાવે છે!’<br /> <br /> હાસ્તો ભિખારીની સ્થિતિમાંથી રાજાપદે – અરે આ પળે તો પોતે જાણે પત્નીના હૃદયસિંહાસન પર બિરાજતો હોય એવું એને લાગતું હતું – કેવી રીતે માની શકે!<br /> <br /> અને એણે – એનેય ખબર નથી, પત્નીને પોતે ચેતવતો હતો કે, પછી વિનંતી કરતો હતો – કહ્યું : ‘જોજે બનાવતી હાં?’ ને લાગલો પછી સવાલ કર્યો : ‘તો કે’ હેંડ, ક્યાંથી તને આ વાંસળી સૂઝી?’<br /> <br /> પત્ની વિચારમાં પડી ગઈ. ‘ક્યાંથી એમ?’ આવું બબડી પાંચેક માસ ઉપરના ભૂતકાળમાં ડૂબકી મારી. એ વખતની પોતાની જાતમાં પ્રવેશ કરીને (નાકા પાસે વોરાની હાટડી હતી. હાટડીએ પોતે ગઈ હતી ને… પતિ માટે શું લેવું તે વિચારતી હતી ત્યાં જ લાકડીને ટેકે ઊભેલી પેલી પ્રતિમૂર્તિના હાથમાંની વાંસળી એના ધ્યાનમાં આવી.) કહેવા લાગી : ‘ક્યાંથી તે - મેળામાં એક જણ પાસે આવી જ વાંસળી જોઈ હતી.’<br /> <br /> ‘જોઈ તો હશે સ્તો. આપણા ગામમાંય બે-ત્રણ જણ પાસે છે. પણ આવું કરવાનું મન કેમ થયું?’<br /> <br /> પત્ની કેવી રીતે કહી શકે કે પેલાએ એને વિશ્વાસ બેસાડવાનું કહ્યું હતું ને એમાંથી પછી પોતાને આ બધું ઊકલ્યું હતું? બોલી : ‘રામ જાણે પણ મનને એમ થયું કે ઘણા દન લઢ્યાં હવે બધાંને રીઝવી લેવાં!’<br /> <br /> ‘તો તો, હવે મારેય તને રીઝવવી જોઈએ.’<br /> <br /> ‘રીઝેલી જ છું હું તો.’<br /> <br /> ‘ના તેં જેમ મને વાસળીથી રીઝવ્યો એમ મારેય તને’ - ને ટૂંકમાં જ પતાવ્યું, ‘ઠીક છે. દેખ મઝા, કેવું હું લાવું છું એ?’<br /> <br /> અલબત્ત પત્નીએ બે-ત્રણ વાર પૂછ્યું હતું : ‘શું લાવશો?’ પણ એય જાણે પૂછવા ખાતર પૂછતી હતી.<br /> <br /> કોણ જાણે કેમ પતિની આ પ્રસન્નતા ને પ્રેમ, ખુશ કરવાને બદલે ઊલટાનાં પત્નીને અકળાવતાં હતાં…<br /> <br /> ઓછું હોય તેમ પતિ જ્યારે ભાડું ભરીને શહેરમાં ગયો ને પોતાની મા ન જાણે એમ એક કબજો લાવ્યો ત્યારે તો—<br /> <br /> વહેલું વહેલું વાળુ પતાવી, મોવડ તરફનું બારણું વાસી પત્નીએ એ પહેરી જોયો.<br /> <br /> ને ભરત ભરેલી એ સારસજોડી પાસપાસેની ટેકરીઓ ઉપર ઊભી હોય ને ગેલમાં આવી એકબીજાથી ચાંચો લડાવતી હોય એવું આ ચિત્ર જોયું ત્યારે તો—<br /> <br /> પત્નીથી પણ પૂછ્યા વગર ન રહેવાયું :<br /> <br /> ‘તમને તમારી માના સમ, જો જૂઠું બોલો તો. ક્યાંથી આ આવો–’<br /> <br /> પતિ વચ્ચે બોલ્યો : ‘તો તો હું જૂઠું જ બોલીશ – ડોશી હવે મરવાજોગ થયાં છે.’<br /> <br /> પત્ની સમજી ગઈ. છતાંય એનાથી એમ તો ન જ કહી શકાયું : ‘મારા સમ’ બલકે લાડ કરતાં બોલી : ‘તમારી વહુના સમ જો સાચું ન કહો તો.’ (પતિ માટે આટલુંય ઘણું હતું.)<br /> <br /> ને પતિએ પછી માંડીને વાત કરી. કેવી રીતે એ ગામના બીજા ગાડાવાળાઓથી છૂટો પડીને બજારમાં ગયો ને દુકાનમાં જઈને શું લેવું ન લેવું એ વિચારમાં ગૂંચવાવા લાગ્યો. ને છેવટ પછી વાણિયાએ ગમ ભાળ્યો. કે’ છે : ‘બૈરાંને જો રીઝવવું હોય તો કિંમતી તો પડશે પણ લઈ જા આ ભરેલો કબજો. હમણાં જ તારા જેવો કોક રસિયો જીવ આમાંનો એક લઈ ગયો ને એક આ રહ્યો છે.’<br /> <br /> બિચારી યુવતી! એને શી ખબર કે—<br /> <br /> એ તો જ્યારે આંબળીના મેળામાં ગઈ ને ‘પે’લાને સાથે જવાની ના પાડી ત્યારે જ ખબર પડી કે—<br /> <br /> ફરી જતું માથું પકડી રાખતાં પેલાએ જાણે ચીસ નાખી : ‘ગાંડી ન થા. તારા સારું લૂગડાંય એવાં એવાં લાવ્યો છું કે—’<br /> <br /> યુવતીને વહેમ પડ્યો : પેલો કબજો લઈ જનાર આ જ રસિયો જીવ હશે. પણ એ પૂછવાની એનામાં હવે હિંમત જ નો’તી રહી. બોલી તે પણ આંસુ સારતાં : ‘મારાથી હવે એ ઘર નઈ છોડાય! કોટી ઉપાયેય એ આદમીનો (પતિનો) મારાથી વિશ્વાસભંગ નઈ થાય… મારું જો તું ભલું ઇચ્છતો હોય તો મને તું લલચાવતો નઈ.’ ને પીઠ ફેરવી.<br /> <br /> કાળઝાળ યુવાન આડો ફર્યો : ‘તને ખબર છે? તારા સારુ તો ગઈ કાલે સાસરીમાં જઈને મેં કાઢી મૂકેલી વહુને હાથછેડોય ફાડી આલ્યો. ને હવે તું.’<br /> <br /> મૌનની ચીસ હોય એમ યુવતીનું મોં પહોળું થઈ ગયું. આંસુભરી આંખો પણ સહરાના રણ સરખી બની હતી…<br /> <br /> પરંતુ કળ વળ્યા પછીય ક્ષમા યાચતી સૂરતે, અધમૂઆ સરખા આ યુવાન સામે નજર માંડી એકની એક વાત લવી રહી : ‘મીં કર્યું એમ તુંય કર. વહુની આગળ ગળી જા ને લઈ આવ પાછી... તીં કહ્યું એમ કર્યું મીં તો… એમાંથી આવું થઈને ઊભું રહ્યું. હું શું કરું!’ ને સ્વપ્નમાંથી જાગતી હોય તેમ ચાલતી થઈ. ખરી રહેલાં આંસુઓને પાલવમાં સંતાડતી ને લવારો કરતી : ‘જા, ને લઈ આવ. મીં કર્યું એમ તુંય કર – હજાર દુઃખનું એક જ ઓસડ!’<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/પીઠીનું પડીકું|પીઠીનું પડીકું]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/નૅશનલ સેવિંગ|નૅશનલ સેવિંગ]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=Talk:%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE&diff=111295 2026-05-26T04:33:17Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>===ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા===<br /> # મલયાનિલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મલયાનિલ/ગોવાલણી|ગોવાલણી]]<br /> # કનૈયાલાલ મુન્શી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુનશી/શામળશાનો વિવાહ|શામળશાનો વિવાહ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુનશી/મારી કમલા|મારી કમલા]] {{done}}<br /> # ધૂમકેતુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પોસ્ટઑફિસ|પોસ્ટઑફિસ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પૃથ્વી અને સ્વર્ગ|પૃથ્વી અને સ્વર્ગ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/વિનિપાત|વિનિપાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/ભૈયાદાદા|ભૈયાદાદા]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/રજપૂતાણી|રજપૂતાણી]]<br /> # રા. વિ. પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/મુકુન્દરાય|મુકુન્દરાય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/ખેમી|ખેમી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/સૌભાગ્યવતી!!|સૌભાગ્યવતી!!]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/જક્ષણી|જક્ષણી]]<br /> # ઝવેરચંદ મેઘાણી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/સદાશિવ ટપાલી|સદાશિવ ટપાલી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/વહુ અને ઘોડો|વહુ અને ઘોડો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/જી’બા|જી’બા]]<br /> # ઉમાશંકર જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/છેલ્લું છાણું|છેલ્લું છાણું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/મારી ચંપાનો વર|મારી ચંપાનો વર]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/શ્રાવણી મેળો|શ્રાવણી મેળો]] {{done}}<br /> # સુન્દરમ્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/ખોલકી|ખોલકી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માજા વેલાનું મૃત્યુ|માજા વેલાનું મૃત્યુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માને ખોળે|માને ખોળે]]<br /> # ગુલાબદાસ બ્રોકર<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/લતા શું બોલે|લતા શું બોલે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ગુલામદીન ગાડીવાળો|ગુલામદીન ગાડીવાળો]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/નીલીનું ભૂત|નીલીનું ભૂત]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે|ઊભી વાટે]] {{done}}<br /> # પન્નાલાલ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/વાત્રકને કાંઠે|વાત્રકને કાંઠે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સાચી ગજિયાણીનું કાપડું|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/બાપુનો કૂતરો|બાપુનો કૂતરો]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સુખદુઃખનાં સાથી|સુખદુઃખનાં સાથી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/પીઠીનું પડીકું|પીઠીનું પડીકું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/મોરલીના મૂંગા સૂર|મોરલીના મૂંગા સૂર]] {{Working}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/નૅશનલ સેવિંગ|નૅશનલ સેવિંગ]] {{done}}<br /> # ઈશ્વર પેટલીકર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/લોહીની સગાઈ|લોહીની સગાઈ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/મધુરાં સપનાં|મધુરાં સપનાં]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/વટ|વટ]] {{done}}<br /> # જયંતી દલાલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/અડખેપડખે|અડખેપડખે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/આ ઘેર પેલે ઘેર|આ ઘેર પેલે ઘેર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઉત્તરા|ઉત્તરા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઝાડ, ડાળ અને માળો|ઝાડ, ડાળ અને માળો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ટપુભાઈ રાતડિયા|ટપુભાઈ રાતડિયા]]<br /> # જયંત ખત્રી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ|તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/લોહીનું ટીપું|લોહીનું ટીપું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ધાડ|ધાડ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/નાગ|નાગ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ખરા બપોર|ખરા બપોર]]<br /> # અશોક હર્ષ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશોક હર્ષ/સુલોચના|સુલોચના]]<br /> # પીતાંબર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પીતાંબર પટેલ/દત્તક પિતા|દત્તક પિતા]]<br /> # હીરાલાલ ફોફલિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હીરાલાલ ફોફલિયા/રાતે વાત|રાતે વાત]]<br /> # ચુનીલાલ મડિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/વાની મારી કોયલ|વાની મારી કોયલ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/કમાઉ દીકરો|કમાઉ દીકરો]] {{done}}<br /> # સુરેશ જોષી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/થીગડું|થીગડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/રાક્ષસ|રાક્ષસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પદભ્રષ્ટ|પદભ્રષ્ટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/એક મુલાકાત|એક મુલાકાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/અગતિગમન|અગતિગમન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/લોહનગર|લોહનગર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/વરપ્રાપ્તિ|વરપ્રાપ્તિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/કુરુક્ષેત્ર|કુરુક્ષેત્ર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પુનરાગમન|પુનરાગમન]]<br /> # સરોજ પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર|ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/સારિકા પંજરસ્થા|સારિકા પંજરસ્થા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/પોસ્ટ-મૉર્ટમ|પોસ્ટ-મૉર્ટમ]]<br /> # ચંદ્રકાન્ત બક્ષી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...|આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/તમે આવશો?|તમે આવશો?]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/એક સાંજની મુલાકાત|એક સાંજની મુલાકાત]] {{done}}<br /> # મધુ રાય <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/બાંશી નામની એક છોકરી|બાંશી નામની એક છોકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ધારો કે –|ધારો કે –]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/કાન|કાન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ઊંટ|ઊંટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/મકાન|મકાન]]<br /> # વસુબહેન ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વસુબહેન ભટ્ટ/ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!|ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!]]<br /> # મોહમ્મદ માંકડ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/તપ|તપ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/મનેય કોઈ મારે!|મનેય કોઈ મારે!]]<br /> # વનુ પાંધી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વનુ પાંધી/બારી|બારી]]<br /> # ધીરુબહેન પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરુબહેન પટેલ/ટાઢ|ટાઢ]]<br /> # કુન્દનિકા કાપડિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/ફરી વરસાદ!|ફરી વરસાદ!]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/જવા દઈશું તમને…|જવા દઈશું તમને…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/પ્રેમનાં આંસુ|પ્રેમનાં આંસુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/તમારાં ચરણોમાં|તમારાં ચરણોમાં]]<br /> # ઇવા ડેવ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તરંગિણીનું સ્વપ્ન|તરંગિણીનું સ્વપ્ન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તમને ગમી ને?|તમને ગમી ને?]]<br /> # ભગવતીકુમાર શર્મા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભગવતીકુમાર શર્મા/અપ્રતીક્ષા|અપ્રતીક્ષા]]<br /> # મોહનભાઈ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહનભાઈ પટેલ/બ્લાઇન્ડ વર્મ|બ્લાઇન્ડ વર્મ]]<br /> # કિશોર જાદવ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/કાગ-કન્યા|કાગ-કન્યા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/વિસ્મૃત|વિસ્મૃત]]<br /> # રાધેશ્યામ શર્મા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના|સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સળિયા|સળિયા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/નૂતન વર્ષાભિનંદન|નૂતન વર્ષાભિનંદન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/ચર્ચબેલ|ચર્ચબેલ]]<br /> # રઘુવીર ચૌધરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/પોટકું|પોટકું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/જગા ધૂળાનો જમાનો|જગા ધૂળાનો જમાનો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ચિતા|ચિતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ|ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/મંદિરની પછીતે|મંદિરની પછીતે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/સાંજનો છાયો|સાંજનો છાયો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ભણેલી વહુ|ભણેલી વહુ]]<br /> # રાવજી પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/ચંપી|ચંપી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સગી|સગી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સૈનિકનાં બાળકો|સૈનિકનાં બાળકો]]<br /> # ઘનશ્યામ દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/ગોકળજીનો વેલો|ગોકળજીનો વેલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/કાગડો|કાગડો]]<br /> # જ્યોતિષ જાની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જ્યોતિષ જાની /એક સુખી માણસનું ચિત્ર|એક સુખી માણસનું ચિત્ર]]<br /> # સુધીર દલાલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુધીર દલાલ/પછી|પછી]]<br /> # વર્ષા અડાલજા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/‘એ’|‘એ’]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/લાશ|લાશ]]<br /> # વિભૂત શાહ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિભૂત શાહ/શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો|શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો]]<br /> # નાનાભાઈ જેબલિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/છટકું|છટકું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/કાટલું|કાટલું]]<br /> # હરિકૃષ્ણ પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/ઘરભંગ|ઘરભંગ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/નટુભાઈને તો જલસા છે|નટુભાઈને તો જલસા છે]]<br /> # વીનેશ અંતાણી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/શ્વાસનળીમાં ટ્રેન|શ્વાસનળીમાં ટ્રેન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ|તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી|સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સ્ત્રી નામે વિશાખા|સ્ત્રી નામે વિશાખા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/નિર્જનતા|નિર્જનતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/જૂના ઘરનું અજવાળું|જૂના ઘરનું અજવાળું]]<br /> # હિમાંશી શેલત<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં|અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/ઇતરા|ઇતરા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/બારણું|બારણું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/સાંજનો સમય|સાંજનો સમય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/કિંમત|કિંમત]]<br /> # ધીરેન્દ્ર મહેતા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરેન્દ્ર મહેતા/ઓળખાણ|ઓળખાણ]]<br /> # વિજય શાસ્ત્રી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય શાસ્ત્રી/મિસિસ શાહની એક બપોર|મિસિસ શાહની એક બપોર]]<br /> # પુરુરાજ જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પુરુરાજ જોશી/છત્રી|છત્રી]]<br /> # ઇલા આરબ મહેતા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પરીકથા|પરીકથા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પાંખ|પાંખ]]<br /> # રજનીકુમાર પંડ્યા<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રજનીકુમાર પંડ્યા/સીનો|સીનો]] <br /> # ચિનુ મોદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચિનુ મોદી/નાગના લિસોટા|નાગના લિસોટા]] <br /> # રમેશ પારેખ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ પારેખ/ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે|ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે]]<br /> # જોસેફ મેકવાન <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/પન્નાભાભી|પન્નાભાભી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/બાપનું લો’ય|બાપનું લો’ય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/ઘરનું ઘર|ઘરનું ઘર]]<br /> # મોહન પરમાર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/આંધું|આંધું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/કુંભી|કુંભી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/હિરવણું|હિરવણું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/થળી|થળી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/તણખલું|તણખલું]]<br /> # દલપત ચૌહાણ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/બદલો|બદલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/ગંગામા|ગંગામા]]<br /> # હરીશ મંગલમ્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/દાયણ|દાયણ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/ઉટાંટિયો|ઉટાંટિયો]]<br /> # અંજલિ ખાંડવાલા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અંજલિ ખાંડવાલા/લીલો છોકરો|લીલો છોકરો]]<br /> # મણિલાલ હ. પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/બાપાનો છેલ્લો કાગળ|બાપાનો છેલ્લો કાગળ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/રાતવાસો|રાતવાસો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પી.ટી.સી. થયેલી વહુ|પી.ટી.સી. થયેલી વહુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પડતર|પડતર]]<br /> # રમેશ દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ દવે/ને કંઈક થયું તો?|ને કંઈક થયું તો?]]<br /> # મનોહર ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/જલમટીપ|જલમટીપ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/પાછું વળવું|પાછું વળવું]]<br /> # પવનકુમાર જૈન <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/આ જમાનાનો પારસમણિ|આ જમાનાનો પારસમણિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/તરસ્યા કાગડાની વારતા|તરસ્યા કાગડાની વારતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/વરુ અને શ્રી પાપી|વરુ અને શ્રી પાપી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/ઈપાણનું યૌવન|ઈપાણનું યૌવન]]<br /> # કિરીટ દૂધાત <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આમ થાકી જવું…|આમ થાકી જવું…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…|આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/ભાય|ભાય]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/લીલ|લીલ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે|એક બપોરે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/વી. એમ.|વી. એમ.]] {{done}}<br /> # બિપિન પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/સંગીતશિક્ષક|સંગીતશિક્ષક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/વાંસનાં ફૂલ|વાંસનાં ફૂલ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/બૂફે|બૂફે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/કરિયાવર|કરિયાવર]]<br /> # માય ડિયર જયુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/ડારવિનનો પિતરાઈ|ડારવિનનો પિતરાઈ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/જીવ|જીવ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/વેકેશન|વેકેશન]]<br /> # પન્ના નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/લેડી વિથ અ ડૉટ|લેડી વિથ અ ડૉટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/નિત્યક્રમ|નિત્યક્રમ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/સુજાતા|સુજાતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/ઊડી ગયો હંસ|ઊડી ગયો હંસ]]<br /> # અજિત ઠાકોર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ગૂમડું|ગૂમડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ખરજવું|ખરજવું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/માવઠું|માવઠું]]<br /> # અનિલ વ્યાસ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/સવ્ય-અપસવ્ય|સવ્ય-અપસવ્ય]]<br /> # હરીશ નાગ્રેચા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/`ચૂટકી'|`ચૂટકી']]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/ખલેલ|ખલેલ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/કૅટ-વૉક|કૅટ-વૉક]]<br /> # યોગેશ જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ચંદરવો|ચંદરવો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ગંગાબા|ગંગાબા]]<br /> # પ્રવીણ ગઢવી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/લીંબડાનું પાંદડું|લીંબડાનું પાંદડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/સૂરજપંખી|સૂરજપંખી]]<br /> # ભૂપેશ અધ્વર્યુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેશ અધ્વર્યુ/હનુમાન લવકુશ મિલન|હનુમાન લવકુશ મિલન]]<br /> # કેશુભાઈ દેસાઈ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/મહિષાસુર|મહિષાસુર]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/ઉપેક્ષિતા|ઉપેક્ષિતા]]<br /> # પ્રવીણસિંહ ચાવડા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/ચાકરી|ચાકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/લેણિયાત|લેણિયાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિઝિટ|વિઝિટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/જનારી|જનારી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી|બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિશાખાનો ભૂતકાળ|વિશાખાનો ભૂતકાળ]]<br /> # ઉત્પલ ભાયાણી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/ખતવણી|ખતવણી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/મિજબાની|મિજબાની]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બદલો|બદલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બંધન અને મુક્તિ|બંધન અને મુક્તિ]]<br /> # ધરમાભાઈ શ્રીમાળી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/નરક|નરક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/દાજવું તે...|દાજવું તે...]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/વરઘોડો|વરઘોડો]]<br /> # દશરથ પરમાર<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/ત્રીજું ઘર|ત્રીજું ઘર]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/બે ઇ-મેલ અને સરગવો|બે ઇ-મેલ અને સરગવો]]<br /> # મોના પાત્રાવાલા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોના પાત્રાવાલા/રાની બીલાડો|રાની બીલાડો]]<br /> # નાઝીર મનસૂરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાઝીર મનસૂરી/બોકાહો|બોકાહો]]<br /> # અઝીઝ ટંકારવી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અઝીઝ ટંકારવી/વાવાઝોડું|વાવાઝોડું]]<br /> # જિતેન્દ્ર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિતેન્દ્ર પટેલ/ખાડ|ખાડ]]<br /> # પરેશ નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/તાંદળજાની ભાજી|તાંદળજાની ભાજી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક /પરપોટો|પરપોટો]]<br /> # કાનજી પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કાનજી પટેલ/ડેરો|ડેરો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/પડાવ|પડાવ]]<br /> # બિન્દુ ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/આંતરસેવો|આંતરસેવો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/જાગતું પડ|જાગતું પડ]]<br /> # પારુલ રાઠોડ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ રાઠોડ/વિપર્યાસ|વિપર્યાસ]]<br /> # સુમન્ત રાવલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/ખોયડું|ખોયડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/લાયન-શૉ|લાયન-શૉ]]<br /> # ભરત નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભરત નાયક/વગડો|વગડો]]<br /> # જનક ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ|સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/બાવળ વાવનાર|બાવળ વાવનાર]]<br /> # શિરીષ પંચાલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/શિરીષ પંચાલ/મજૂસ|મજૂસ]]<br /> # રાજેન્દ્ર પટેલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/લિફ્ટ|લિફ્ટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/જૂઈની સુગંધ|જૂઈની સુગંધ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/અધૂરી શોધ|અધૂરી શોધ]] <br /> # ગિરીશ ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/રેખલીનું મન|રેખલીનું મન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ|ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ]]<br /> # પ્રભુદાસ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/હડફેટ|હડફેટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ખાખી જીવડાં|ખાખી જીવડાં]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ફારગતી|ફારગતી]]<br /> # રામચંદ્ર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/સુવર્ણકન્યા|સુવર્ણકન્યા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/શ્યામલી|શ્યામલી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/ખેતર|ખેતર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/તીતીઘોડો|તીતીઘોડો]]<br /> # મહેન્દ્રસિંહ પરમાર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/પોલિટેકનિક|પોલિટેકનિક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/ઊડણચરકલડી|ઊડણચરકલડી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/એમ. પી. અજમેરા|એમ. પી. અજમેરા]]<br /> # જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ|<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/કંઈ પણ બની શકે...|કંઈ પણ બની શકે...]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/મહોરાં|મહોરાં]]<br /> # સાગર શાહ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/ગેટ ટુ ગેધર|ગેટ ટુ ગેધર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/સુજીની સમાજસેવા|સુજીની સમાજસેવા]]<br /> # અજય સોની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/ગળામાં અટવાયેલી તરસ|ગળામાં અટવાયેલી તરસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/તરસ|તરસ]]<br /> # વિજય સોની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/સાંકડી ગલીમાં ઘર|સાંકડી ગલીમાં ઘર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/મમ સત્યમ|મમ સત્યમ]]<br /> # નવનીત જાની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નવનીત જાની/સામા કાંઠાની વસ્તી|સામા કાંઠાની વસ્તી]]<br /> # પન્ના ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/સાતમો દિવસ|સાતમો દિવસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/ચપટી|ચપટી]]<br /> # રામ મોરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/મહોતું|મહોતું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/બળતરા|બળતરા]]<br /> # અભિમન્યુ આચાર્ય <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/પડછાયાઓ વચ્ચે|પડછાયાઓ વચ્ચે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/રાત|રાત]]<br /> # નરેશ શુક્લ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/અથઃ ઇતિ|અથઃ ઇતિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/ન કહેવાયેલી વાર્તા...!|ન કહેવાયેલી વાર્તા...!]]<br /> # હર્ષદ ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/જાળિયું|જાળિયું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/આઢ|આઢ]]<br /> # રેણુકા પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/મીરાંનું ઘર|મીરાંનું ઘર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/ધોધમાર|ધોધમાર]]<br /> # માવજી મહેશ્વરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/ગ્રહણ|ગ્રહણ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/સુખ|સુખ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/મિલકત|મિલકત]]<br /> # કેતન મુનશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/ફટકો|ફટકો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/લાલ ચીંદરડી|લાલ ચીંદરડી]]<br /> # બકુલેશ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બકુલેશ/આભાસની ગલીમાં|આભાસની ગલીમાં]]<br /> # પારુલ કંદર્પ દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ કંદર્પ દેસાઈ/એક ડગલું આગળ|એક ડગલું આગળ]]<br /> # કંદર્પ ર. દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કંદર્પ ર. દેસાઈ/આઠમી માર્ચ|આઠમી માર્ચ]]<br /> # રમેશ ર. દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ ર. દવે/શબવત્|શબવત્]]<br /> # પ્રાગજી ભામ્ભી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રાગજી ભામ્ભી/ફરી પાછા પૃથ્વી પર|ફરી પાછા પૃથ્વી પર]]<br /> # ભૂપેન ખખ્ખર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેન ખખ્ખર/વાડકી|વાડકી]]<br /> # રાજેશ વણકર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેશ વણકર/ધડાકા|ધડાકા]]<br /> # મીનળ દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મીનળ દવે/ઓથાર|ઓથાર]]<br /> # પૂજા તત્સત્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પૂજા તત્સત્/એક મેઇલ|એક મેઇલ]]<br /> # કલ્પેશ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/સહી|સહી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/કાઠું વરહ|કાઠું વરહ]]<br /> # અશ્વિની બાપટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશ્વિની બાપટ/તૃષ્ણા|તૃષ્ણા]]<br /> # નીતા જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નીતા જોશી/છેવાડાનાં બે જણ|છેવાડાનાં બે જણ]]</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AA%E0%AA%A8%E0%AB%8D%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%B8%E0%AA%BE%E0%AA%9A%E0%AB%80_%E0%AA%97%E0%AA%9C%E0%AA%BF%E0%AA%AF%E0%AA%BE%E0%AA%A3%E0%AB%80%E0%AA%A8%E0%AB%81%E0%AA%82_%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%AA%E0%AA%A1%E0%AB%81%E0%AA%82&diff=111294 2026-05-26T04:31:26Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું | પન્નાલાલ પટેલ}}<br /> <br /> &lt;hr&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> &amp;#9724;<br /> &lt;br&gt;<br /> {{#widget:Audio<br /> |url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/e/e5/KAURESH_SACHI_GAJIYANI_NU_KAPDU.mp3<br /> }}<br /> &lt;br&gt;<br /> સાચી ગજિયાણીનું કાપડું • પન્નાલાલ પટેલ • ઑડિયો પઠન: કૌરેશ વચ્છરાજાની<br /> &lt;br&gt;<br /> &amp;#9724;<br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;hr&gt;<br /> <br /> {{Poem2Open}}<br /> ‘શિવલાલકાકા, જરા બાયણાં બારું તો જુઓ!… કહું છું – ક્યારનો હું રાડો કરું છું!…’ વીસેકની ઉંમરના હરિજન લખુડાની દોઢ કલાક દરમિયાન આ પાંચમી વારની બૂમ હતી.<br /> <br /> પણ શિવલાલ શેઠે તો ગયા વખતની જેમ આ વખતેય, ‘એ બેસ જરા વાર, આવું છું.’ કહી ચોપડામાં જ માથું ઘાલી દીધું : ‘હાં, શું લીધું, રામા પટેલ?… અરે શાન્તિ, આ મરઘાને કેટલું તેલ આપ્યું?… આ પેલી બીડીઓના પૈસા લીધા કે નહિ, સખારામ?… આય ઠીક ભાઈ! બીડીઓય ઉધારમાં…?’<br /> <br /> આ વખત તો લખુડાને ઊઠીને ચાલતા જવાનું મન થયું : ‘જે વાણિયો આટલા વખતથી સામું પણ નથી જોતો એ શું તને ઉધાર આલવાનો છે! જોતો નથી શાહુકાર લોકોનેય ઉધાર માંડતાં માંડતાં દાંતિયા કરે છે એ? ને તેય મારે ચાર-આઠ આનાની વસ લેવી હોત તો ઠીક પણ આ તો - તું ભલે ન માને બાકી સાચી ગજિયાણીના કાપડાના ઓછામાં ઓછા ત્રણેક રૂપિયા તો લાગવાના જ.’-<br /> <br /> ત્યાં તો પોતાની વાત ઉપર પોતે જ આંખો ફાડી બેઠો : ‘ઓ બાપ, એક કાપડાના ત્રણ રૂપિયા?’ ને પોતે જ પાછો મલકાઈ રહ્યો : ‘ત્યારે એ તો ભાઈ, સાચી ગજિયાણીનું કાપડું!’<br /> <br /> આ સાથે જ એની નજર સામે વાતવાતમાં ભડકતી ને અમથી અમથી હણહણ્યા કરતી બાજુના ડેલામાં બાંધેલી શેઠની વણપલોટેલી પેલી વછેરી સરખી જુવાન છોકરી જાણે ખડી થઈ ગઈ. લખુડો, કપડું તો હજુ શેઠના કબાટમાં પડ્યું છે એ પહેલાં તો પેલા દરજીએય જાણે સીવી નાખ્યું હોય તેમ, એ જુવાનડીની છાતી ઉપર તસતસતું ને તકતકતું બસ જોઈ જ રહ્યો.<br /> <br /> આ પછી તો એણે, કોઈ બુઢ્ઢા માણસની જેમ સલાહ આપવા ઊઠેલા મનને પણ રોકડું જ પરખાવી દીધું : ‘રૂપિયો તો શું પણ પાવલું ઉમેરવું પડતું હોય તોય મારે નથી તો આને સાડલો ઓઢાડવો કે નથી કે’વડાવવું લોકોમાં વધારે સારુંય! આપણે તો બસ એક આ કાપડું જ લેવું છે.’ ને વળી એણે શેઠને છઠ્ઠી વારની બૂમ મારી : ‘શિવલાલકાકા!’<br /> <br /> પણ આ વખતે તો એ, શેઠે શો જવાબ આપ્યો એય પૂરું સાંભળવા ન રહ્યો. પોતાનામાં જ પાછો પુરાઈ ગયો : ‘પણ ભલા માણસ, તારી પાસે પૈસા તો છે નંઈ ને શાનો સાડલો ને કાપડું કરી રહ્યો છે!… જોતો નથી આ શેઠ તારી સામે પૂરું જોતોય નથી એ? ત્યારે એના કરતાં – એ ભડાક દઈને ઉધાર માંડવાની ના પાડશે પછી કેમ તું ખાસિયાણું મોઢું કરીને પાછો જઈશ? ત્યારે એ પે’લાં લીધી લાજે જ – તારે ને આ છોડીને એવું છે શું કે તું પાછો સાચી ગજિયાણીનું કાપડું વો’રવા નીકળી પડ્યો છે? અરે, આ શેઠ જ તને આટલાં મનેખમાં – ઉધાર આપવાની તો મા મરી ગઈ ને ઉપરથી તને બનાવશે! કે’શે ન મળે સગું ન મળે વા’લું ને તારે એને કાપડું — ને તેય પાછું સાચી ગજિયાણીનું લેવાનું કાંઈ કારણ?’<br /> <br /> પણ લખુડો અહીં શેઠ કરતાંય વધારે ડાહ્યલા આ મન ઉપર ખિજાઈ ઊઠ્યો : ‘એમાં કારણ શું વળી! નાનપણમાં ઘણા દન ભેગાં રમ્યાં છીએ ને ઘણાં દન ભેગી ગોવાળીય કરી છે, તો સમજણાં થયાં પછીય ઘણી વાર હસીમશ્કરી કરી છે... ભેગાં ગાણાં ગાયાં છે ને આમ આટલી ઉંમર ભેગાં ભેગાં ઊછર્યાં છીએ. આજે તો એ સાસરે જાય છે ત્યારે હું કટકાના એક કપડામાંથીય જાઉં?…’<br /> <br /> અલબત્ત મનને તો આ વાત ઠીક લાગી, પણ તોય એણે આ અલ્લડ લખુડાને શિખામણ તો આપી જ. ‘એક રીતે તો તારી વાત ખરી છે પણ જોજે પાછો, આ શેઠ કે બીજું કોઈ પૂછે તો કાપડું આલવાનું આવું કારણ જણાવતો, કે’જે કે માબાપ વગરની આ છોડીને કાકાએ સાસરવાસો કર્યો ને વાસમાંથીય વત્તાઓછા સગપણવાળાંએ ઘટતું લીધું છે ત્યારે મીકું લાવ હુંય એને લટકાનું એક કાપડું લઉં. એમ કરીને… ને તોય આ વાણિયા જેવું કોઈ ચીકણું પાછળ પડે તો કહી નાખવું : ‘એક જ વાસમાં રહ્યાં એટલે ગણવા બેસીએ તો ભાઈબુનેય ગણાઈએ જ ને! બાકી ઘરમાં તો તારે વહુ હજુ સાસરે નથી આવી ને ભાઈ તો હજુ બેય નાના છે. પછી કોણ તને પૂછનાર જ છે?…’<br /> <br /> ને વળી એણે શેઠને હાંક મારી : ‘શિવલાલકાકા, મારેય વાઢવા જવું છે ને જરા—’<br /> <br /> શેઠે પણ આ વખતે તો આંખથી આંખ માંડીને સવાલ કર્યો : ‘શિવલાલકાકા, શિવલાલકાકા કર્યા વગર શું લેવું છે એ ભસી મરને!’<br /> <br /> પણ હાય રે લખુડા! ભસવાનું આવ્યું ત્યારે જ એ મૂંગો થઈ ગયો. શરમાતાં ને સંકોચ પામતાં શેઠને કે’ છે : ‘પણ તમે જરા બા’ર આવો તો ને કાકા?’<br /> <br /> ‘તો બાંધ ત્યારે ઘોડું જરા વાર.’ કહી વળી પાછા શેઠ ઘરાકોમાં ને ચોપડામાં ડૂબી ગયા.<br /> <br /> તો લખુડાએ પણ આ વખતે તો કીડીયો ચઢવાને બદલે ઊલટાની નિરાંત અનુભવી. અરે એના બોલાવ્યા પ્રમાણે શેઠ જો ઉંબરમાં આવી ઊભા રહ્યા હોત તો ઊલટાનો એ બેવડી મુસીબતમાં મુકાઈ જાત. કારણ, ન તો આ બાબત એકાન્તમાં કહેવા સરખી કોઈ ખાનગી હતી કે નો’તી પડતી હિંમત કે’વાની.<br /> <br /> હાસ્તો, શેઠની પેઠે ગામના પેલા શાહુકારોનેય થાય તો ખરું ને કે ન મળે સાંધો કે સગપણ ને જુઓ મારો બેટો સાચી ગજિયાણીનું કાપડું વો’રે છે એ?…<br /> <br /> પણ જ્યાં ઢોર હડ્યાં ત્યાં તો શિવલાલ શેઠનું હાટ ઘરાકોએ છોડવા માંડ્યું. તે અગિયાર વાગતામાં તો વહોર્યું ન વહોર્યું કરી એવું તો સહુ રવાના થઈ ગયું કે કોઈ ન માને કે સવારના અહીં ભીડ જામી ગઈ હશે. અરે નોકરો પણ — શાન્તિથી ધોતિયું લઈ નાહવા માટે નદીએ ઊપડ્યા, તો સખારામ પણ રસોડામાં જઈ દાળ આટવવામાં પડી ગયો. રહ્યા ફક્ત હાટમાં શેઠ અને હાટ બહાર લખુડો.<br /> <br /> ને શેઠ, રાત સુધીની હવે જાણે રિસેસ પડી હોય એમ નિરાંત અનુભવતા માટીની ચલમમાં સૂકો (તમાકુ) ભરી ઉપર દીવાસળી ચાંપી, ‘બચ, બચ’ કરી તાણતા ને ધુમાડો કાઢતા ઉંબર પર આવી બેઠા : ‘બોલ હેંડ, હવે શાની બૂમો પાડ્યા કરે છે?’<br /> <br /> ‘બૂમો તો કાકા, આ બધા શાહુકારોને તો ધાન વાઢવાનું ને અમારે ચમારોને ચાર વાધવાની એટલે જ છેવટનો વારો ને?’ શેઠને ખુશ જોઈને લખુડાએ જરા રમૂજ કરી.<br /> <br /> પણ ખરી રીતે તો શેઠને પેલી હરિજન ચળવળની બલકે અસ્પૃશ્યતા નિવારણની હવા બોલતી હોય એમ જ લાગ્યું હતું. પણ જાણે લખુડાની ફરિયાદ વાજબી હોય એ રીતે જ બોલ્યા : ‘હા. પણ તું બોલ ને હવે, અબ ઘડી તનેય રવાના કરી દઉં.’ ને પૈસા લેવા માટે હાથ લંબાવતાં પૂછ્યું : ‘લાવ હેંડ, શું લેવું છે?’<br /> <br /> ‘પૈસા તો છે હમણાં.’ લખુડાએ જ હળવી રમૂજમાં કહ્યું.<br /> <br /> ને લાગલો જ શેઠે લખુડાને કાળજે બરફના ગાંગડાનો હળવેકથી ડામ દીધો : ‘આ લો! હાથમાં કાવડિયો તો છે નહિ ને રોફ તો જુઓ લખેશરી જેવો!’ અલબત્ત છોભીલા પડી જતા લખુડાએ અહીં પોતાનો બચાવ કરવાનો પ્રયત્ન તો કર્યો પણ એટલી વારમાં તો શેઠ એમનાં અસલ બોલી અને મિજાજમાં પહોંચી ગયા હતા : ‘બાપ જાણે થાપણ મૂકી ગયો હોય તેમ બૂમો કેવી પાડે છે પાછો!’<br /> <br /> ને આ પછી તો આગળ-પાછળનાં લેણાં માટે શેઠે એવાં વેણ કાઢ્યાં કે આડો દિવસ હોત તો લખુડો ઊઠીને ચાલતી જ પકડત.<br /> <br /> પણ પછી તો શેઠ પણ થોડાક નરમ પડ્યા. પૂછ્યું : ‘શું લેવું છે, એ ભસ તો ખરો પણ?’<br /> <br /> શેઠની લક્ષ્મીવર્ધક વાણીએ લખુડાના ઉત્સાહનો જાણે ભૂકો બોલાવી દીધો હતો, પણ હવે જો કંઈ નથી લેવું એમ કહે તો તો એનું વધારે આવી બને એમ હતું! ને, ‘મરશે ત્યારે છીંટનું એક સાદું કાપડું જ લઈ જાઉં.’ આવા વિચાર ઉપર આવી ઊભતાં જરા લાપરવા પણ બની ગયો.<br /> <br /> એમ તો જોકે લખુડો બા’ર જેવો વીસનો હતો એવો વીસનો બીજો ભોંયમાં હતો! હાસ્તો! દશ વર્ષનો મૂકીને બાપની પાછળ મા પણ પેલા કોગળિયામાં મરી ગઈ ત્યારથી આ બીજાં દશ વર્ષ દરમિયાન જગતમાં એના ઉપર કંઈ કમ ટપલાં નો’તાં પડ્યાં! એટલે જ તો શેઠનો પેલો ક્રોધ અને વેણ ગળી જતો હોય તેમ હસીને બોલ્યો : ‘શું બોલું, મારું કપાળ! હું જાણું કે હેંડો હવે તો પાક્યું છે તે ભરશું શેઠને એમ કરીને હરખાઈને લેવા આવ્યા હોઈએ ને તમે તો વરસ પાકેય દાંતિયું કરીને ઊઠો છો પછી બોલે તેય શું બોલે!’<br /> <br /> શેઠ પણ આખર તો પાછો ડાહી માનો દીકરોને? જાણે કશું બોલ્યા જ ન હોય એમ હળવી હલકે કહ્યું : ‘હા, પણ તો તું પાછો – અરે હરખથી લેવા આવ્યા હોઈએ તો થોડી વાર ખોટીય થવું પડે ગાંડા! લે બોલ હેંડ-’ હસીને ઉમેર્યું : ‘હરખાઈને આવ્યો છે તે કાંઈ વિવા કે શું વો’રવો છે?’<br /> <br /> ‘વિવાય વો’રશું એની વખત આવે, પણ અત્યારે તો – ગજિયાણીનું એક કાપડું લેવું છે, કાકા! જો સારું જોઈને—’<br /> <br /> કોણ જાણે કે એ તો પોતાની વાત થોડીકેય સાચી પડી એમ ગણીને કે પછી કાપડું ને તેય પાછું ગજિયાણીનું એ સાંભળીને કે ગમે તેમ પણ શેઠ ખુશ થતાં વચ્ચે જ બોલી ઊઠ્યા, ‘લે ત્યારે મારું કે’વું થોડુંક તો સાચું પડ્યું ને?’<br /> <br /> તો સામી બાજુ લખુડાને થોડોક ક્ષોભ થયો : ‘સાચું-જૂઠું તો રામ જાણે. બાકી આ તો હું અમારા વાસમાં એક છોડીનું આણું આવ્યું છે એટલે.’<br /> <br /> ‘પણ આણું એય વિવા જ ને ગાંડા.’ ને લાગલું જ પૂછ્યું : ‘કોની છોડી ’લ્યા?’<br /> <br /> ‘માનિયાની કાકા!’<br /> <br /> ‘માનિયો ક્યો?’ કહેતા શેઠે પોતાની યાદદાસ્તામાં સીધી ડૂબકી લગાવી.<br /> <br /> લખુડો બોલ્યો : ‘માનિયો તો કાકા - દશેક વરસ ઉપર નઈ પેલા કોગળિયામાં–’ ત્યાં તો ખુદ એની જ યાદદાસ્તામાં એક નવો ઝબકારો ઝબકી ઊઠ્યો. ‘કેમ ભૂલો છો શિવલાલકાકા? આ પેલી જમની તમારી ઘોડી સારુ ચોમાસામાં ચાર નાખ્યા કરતી’તીને ચારેક વરસ ઉપર નઈ નાતરે જતી રઈ એની જ આગલા ઘરની આ છોડી. નઈં રાંડેલી હતી ને—’<br /> <br /> પણ ત્યાં તો એકાએક કંઈ કામ યાદ આવી ગયું હોય તેમ, શિવલાલ શેઠ સફાળા ઊભા થઈ જતાં વચ્ચે જ બોલી ઊઠ્યા : ‘મરશે નાતરે જતી રે’ કે કૂવામાં પડે એમાં આપણે શું!’ ને પીઠ ફેરવતાં મૂળ વાત જ લાવી મૂકી : ‘પણ ’લ્યા છીંટનું કાપડું હશે તો નહિ ચાલે?’<br /> <br /> ‘છીંટનુંય ચાલે, કાકા. પણ મીકું ગજિયાણીનું—’<br /> <br /> ‘અરે પણ ગજિયાણીના મૂલની તને કંઈ ખબર છે કે બસ એમ જ? આ કંઈ એનો વિવા ઓછો છે કે દે’જમાં–’<br /> <br /> લખુડો વિનંતીના રૂપમાં વચ્ચે બોલ્યો : ‘હા કાકા, પણ મીંકુ નમાઈ છોડી છે તો મરશે ત્યારે–’<br /> <br /> ‘અરે પણ નમાઈ હોઈને સગપણ તો તારે એવું કાંઈ લાગતું નથી ત્યારે તારે શું તે આ મોંઘા મૂલનું કાપડું વો’રવા બેઠો છે?’ શેઠને જરા ચીઢ પણ ચઢી હતી.<br /> <br /> લખુડાએ માથું ખંજવાળતાં લગભગ એની એ જ વાત કરી : ‘બીજું તો કંઈ નઈ કાકા, પણ મીકું - એનો કાકો આજે લોપાઈને ચાર જોડાં લૂગડાં લાવ્યો તો છે પણ તમે જોયાં હોય તો બધાંય ભૂંડી ભૂખ જેવાં! પછી બીજાંની તો વાત જ શું કરવી! એટલે મીકું લાવ ત્યારે – વાસનાં બીજાં લોકોએય સહુ સહુને ઘટતી રીતે કાંક ને કાંક લીધું છે તો હુંય – મોંઘા મૂલનો સાડલો કે ઘાઘરો લેવાનું તો આપણું ગજું નઈ પણ એક આ સારી જાતનું—’<br /> <br /> શેઠેય પોતાનો વિરોધ પડતો મૂક્યો : ‘લઈ જાને તો મારે શું!’ કહી પેલા ચાલુ કબાટમાંથી નહિ પણ બાજુના પટારામાં રહેતાં ઊંચી જાતના કાપડમાંથી ગજિયાણીનો તાકો કાઢતાં ઉમેર્યું : ભેંસનાં શીંગડાં ભેંશને ભારે — દેવું થશે તો તું ભરીશ!’<br /> <br /> આટલી બધી સરળતાથી શેઠને આવું મોંઘા મૂલનું લૂગડું ઉધાર આપતા જોઈને લખુડો ખુશ થયો. એટલું જ નહિ, એક મોટી ઘાંટી પૂરી કરી હોય એ પ્રકારની નિરાંત બલકે રાહત અનુભવી રહ્યો. અલબત્ત, શેઠનું ભવન ફરી જવાનો ભય તો ઊંડે ઊંડે ચાલુ જ હતો. ને માટે જ શેઠની દયાને સતેજ રાખવાની રીતે જ એ બોલવા લાગ્યો : ‘ભરવું તો પડશે જ ને કાકા, પણ મીંકુ મરશે! નમાઈ છે ત્યારે—’<br /> <br /> શેઠે કંઈક વધુ પડતી ઇંતેજારીથી વચ્ચે જ પૂછ્યું: ‘તો શું જ...’ પણ ‘જમની’ બોલવા જતાં જીભને જાણે કાંટો વાગ્યો હોય તેમ શબ્દ બદલ્યો.<br /> <br /> ‘એની મા મરી ગઈ એમ? ને તાકા સાથે ઊભા થયા.<br /> <br /> ‘મરી તો નથી ગઈ કાકા, પણ કયું મોઢું લઈને એ દીકરીને વળાવવા આવે!’<br /> <br /> ‘એમ ત્યારે તો,’ કહી શિવલાલે તરઘટ ઉપર કંતાન નાંખી એ ઉપર તાકો નાંખ્યો : ‘જોઈ લે હેંડ.’<br /> <br /> લખુડાએ પણ હાથ ફેરવતાં ગલગલિયાં થાય એવી સુંવાળપ માણતાં વાત ચાલુ રાખવામાં લાભ જોયો, ને ચલાવે રાખ્યું : ‘એમ જ ને કાકા! આખા વાસમાં ઘો (કજિયો) ઘાલી ગઈ એ તો ખરું ને?’<br /> <br /> તો શેઠ જાણે આ વાતે ચડેલા જુવાનની વાતોમાં જાણે બોલવા ખાતર જ બોલી રહ્યા : ‘એમાં આખા વાસમાં ઘો શાની?’<br /> <br /> ‘આખા વાસમાં તો એમ કાકા, કે એ રાંડીરાડ બાઈના પાપનો કોઈ એક ભાગીદાર જડ્યો નઈં એટલે પછી – તમે મારા ઉપર વેમ લાવ્યા ને હું લાવ્યો તમારા ઉપર!’<br /> <br /> લખુડાના છેલ્લા શબ્દોનો ભાવાર્થ સમજવા છતાંય શેઠ થોડાક ચમક્યા. સાથે સાથે આ જુવાન છોકરાની આંખમાંના ભાવ પણ એ જોઈ વળ્યા. ને તાકો ઉકેલતાં લાગલું જ બોલી ઊઠ્યા : ‘મરવા દે એવી ગોબરી વાત! બોલ હેંડ, કેટલી ફાડું?’<br /> <br /> ‘ફાડોને કાકા એક કાપડાની પૂણ, તમે તો એક જ જાતની ગજિયાણી લાવ્યા.’<br /> <br /> શેઠનેય લાગ્યું કે પોતાનું મગજ અત્યારે બરાબર નથી. નહિ તો અહીં આવીને બેસવાની જરૂર જ ક્યાં હતી! ને તેમાંય આ એક જ તાકો લઈને? અરે, આ છોકરાને વળી દેખાડવું શું હતું?...<br /> <br /> અને એ, ‘મારું હાળું કહેવાય ત્યારે કપડું ને જોઈએ ત્યારે’ આમ બબડતા તાકો, ગજ તથા કાતર લઈને પેલા પટારા પાસે જઈ બેઠા. પટારો ઉઘાડી જોઈતી ચીજો બહાર કાઢતાં પૂછ્યું : ‘બોલ, મોરિયાં કટોરી સાચામાં કે જૂઠામાં?<br /> <br /> ‘આલો તો બધુંય સાચું જ આલોને કાકા!’<br /> <br /> ને સાચે જ અહીં શિવલાલકાકા મૂંઝવણમાં મુકાઈ ગયા. કારણ પેલી દેખાડી હતી એ ગજિયાણી જ મૂળ જૂઠી હતી, ને એ જૂઠી જ આખાય ગામમાં સાચામાં ખપતી હતી.<br /> <br /> ત્યાં તો લખુડાએ શ્વાસ લઈને ઉમેર્યું : ‘મરશે બાપડી! હરખાઈને પે’રશે તો ખરી! એને પછી કયા અવતારમાં સાચી ગજિયાણીનું કાપડું પે’રવા મળવાનું છે!’<br /> <br /> ને શિવલાલે અહીં મનને જાણે મોકળું જ મૂકી દીધું. એક બીજો તાકો કાઢતાં કહ્યું : ‘જો સાચું જ લેવું હોય તો તો પછી સોનેરી બુટ્ટાવાળી સાચી ગજિયાણી જ લઈ જા. પૈસા તો બમણા પડશે પણ જો સોનેરી ઝબ્બાવાળી કટોરીઓ ભેગી એમાં આવવાની.’ ઓછું હોય તેમ એ કટોરીઓની ગડી ઉખેળી કોઈના અંગ ઉપર જાણે મૂકી જોતા ન હોય તેમ બાજુમાં ધરતા ઉમેર્યું : ‘છે ને માલ?’<br /> <br /> લખુડો અવાક બની સોનેરી બુટ્ટાવાળા એ લાલભડક કાપડને ને તેમાંય પેલી મરક મરક હસ્યા કરતી કટોરીઓ તરફ બસ તાકી જ રહ્યો. મન સાથે બબડ્યોય ખરો : ‘જોયો મારો બેટો વાણિયો! સાચી ગજિયાણી અત્યાર લગી ભાળતોય હતો?’ ને ખુશ થતાં બોલી ઊઠ્યો : ‘હા કાકા! મનેય એવું તો ખરું કે જો લેવું તો તો શોભતું જ લેવું.’<br /> <br /> કોણ જાણે કે એ તો કાપડનો પેલો જાતજાતનો ને ભાતભાતનો શણગાર જોઈને કે ગમે તેમ પણ પિસ્તાળીસેક વર્ષનો શિવલાલનો જીવ અત્યારે જરા રોનકમાં તો આવી જ ગયો હતો. કહેવાય જતા હતા : ‘અલ્યા, પે’રનારી ને શોભે એવું કે પે’રાવનારને?’ પણ એમને પોતાની ઠાવકાઈનો જ નહિ લખુડાના જવાબનો ખ્યાલ આવી ગયો – ‘અરે રે! તમેય શું અમારા જેવા છોરા આગળ આવું બોલો છો, કાકા?’ ને આને સાટે – ભગવાન જાણે કે એ તો ખુશ થવા કે ખુશ કરવા પણ ફટ દઈને એમણે ભરત ભરેલી બીજી કટોરીઓ બહાર કાઢી, ઉકેલીને લખુડા તરફ ધરતાં બોલ્યા : ‘ને એથીય જો વધારે શોભાવવું હોય તો જો આ કટોરીઓ ઉપર ભરત ભરેલો જાણે જીવતો જાગતો મોર!… બોલ, આપું આમાંનું?’<br /> <br /> ગમે તેમ પણ લખુડાને શેઠનો જીવ આજે બદલાયેલો તો લાગતો જ હતો, નહિ તો જે માણસ દશ વાર માગો ત્યારે એકાદ વાર માંડ ભારે કીમતી ચીજ દેખાડે તે સામેથી આમ ઊંચી જાતનો માલ ઉઘાડી ઉઘાડીને ઘરાકનું જાણે મન પલાળવા માગતો હોય તે રીતે ભાળેય ખરો? અરે, હાથમાં પૈસા હોય તોય આમ જ કહે, ‘તમારે હલકી વરણને તો શોભતું હોય એ જ શોભે!... આની કિંમત તારાથી નહિ ઊંચકાય! અરે, એક દન પે’ર્યું-પે’રાવ્યું એમાં શું ન્યાલ થઈ ગયા ગાંડા! માટે ઠેઠ લગી પોસાય એવું જ વો’રિયે કે લોકો પછી પાછળની મશ્કરીઓ ન કરે...’<br /> <br /> આના સાટે શિવલાલ શેઠ તો જાતજાતના ભરતવાળી કટોરીઓ ને બાંયો વગેરે લઈ ઊભા જ થઈ ગયા. લખુડા સામે આવી એ ભરત ઉપર પ્રકાશ પાડતાં ને ખુશખુશાલ થતા આ અવળે પાટે જ બોલવા લાગ્યા : ‘જો શોભવાની જ વાત કરતો હોય તો મરવા દે ગજિયાણીને લઈ જા પોપટ ને મોર ભરેલું ભરતનું રેશમી કાપડું.’ ઉમેરવા જતા હતા : ‘પે’રનારીય જિંદગીમાં યાદ કરશે વળી!’ પણ ભાન આવતાં લખુડા સામે આંખો ઉલાળી રહ્યા : ‘હાં...! છે વિચાર?’<br /> <br /> તો લખુડાનેય જાણે કલ્પનાની પાંખો ફૂટી હોય તેમ પેલાં અલ્લડ અંગોમાં થનગની રહેલી જોવનાઈનાં તાન ભેગાં સુંવાળાં એ બાવડાં પરના આ પોપટ અને હૈયે ટાંકેલા મોર પણ જાણે તાલ પુરાવતા આબેહૂબ લાગવા માંડ્યા…<br /> <br /> પણ એણે ખરીદવાનો વિચાર કરતા પહેલાં, પાણી પાણી થઈ ઊઠેલા જીવને કિંમતનો ભારે આંકડો સાંભળી ભડકાવવા હોય તેમ શેઠને સવાલ કર્યો : ‘પણ એની કિંમત તો કો’ એક ફરા!’<br /> <br /> શેઠની સાન પણ આ સવાલ સાંભળીને જાણે ઠેકાણે આવી. ‘વીસ રૂપિયા.’ – કહી પાછા ફરતા બોલવા લાગ્યા. ‘આ તો હું તને ભાળું છું કે જેવી પે’રનારી ને જેવો પે’રાવનારો! બાકી તારા જેવાનું આ ગજું નહિ!’ ને વળી પાછો ગજિયાણીનો પેલો પહેલો તાકો સંભાળતાં પૂછ્યું : ‘લે બોલ હેંડ, ફાડુંને આમાંથી?’<br /> <br /> ‘પણ એનીય તમે કિંમત તો ભાળી નથી, કાકા!’ લખુડાનો જીવ હજુય જાણે પેલા ભરત ભરેલ પોપટ-મોરમાં ભરાઈ રહ્યો હતો.<br /> <br /> હિસાબ ગણતાં શેઠ બોલ્યા : ‘કિંમત તો – દોઢ રૂપિયાની ગજ ગજિયાણીને મોરિયાં-કટોરીઓનાં થઈને રૂપિયો એક પડશે. બોલ, ફાડુંને?’<br /> <br /> ‘ફાડો, કાકા!’ કહેતાં લાગલું જ લખુડાએ ઉમેર્યું : ‘પણ એટલું કે એક તો એ નમાઈ છે ને એને પાછું આગળ પાછળેય કોઈ નથી કે પાછળથી (મામેરા સરખા) સારા અવસરેય મોંઘું લૂગડું પે’રવા મળે! એટલે મન ભરીને પે’રે એવું આલો, આ મેં તો કહ્યું, પછી તો—’ને છેવટનો આખોય ભાર એણે શેઠ ઉપર જ ભરી દીધો : ‘તમને જે ગમ પડે એ.’<br /> <br /> વળી પાછા શેઠ અહીં મૂંઝવણમાં મુકાઈ ગયા. બોલ્યા તે પણ આછી આછી અકળામણ સાથે : ‘અરે, પણ એ બધી લાહ્ય તું શું કામ કરે છે ભલા માણસ!’ ને ઉમેર્યું : ‘આ વખતે એની મા કદાચ નથી આવી પણ પાછળના અવસરોમાં કેમ જાણ્યું કે-’<br /> <br /> લખુડો વચ્ચે જ બોલી ઊઠ્યો : ‘એ વાત તો ત્યારેય ભૂલી જ જજો, કાકા! માને ને આ છોડીને તો એ નાતરે ગઈ ત્યારના અવતારભરના રામ રામ સમજી લેવા!<br /> <br /> તાકો ઉકેલતા શેઠ માનતા ન હોય તેમ તાકી રહ્યા. ગજ ભરતાં બોલ્યા : ‘બેસ બેસ હવે. તમારે નાતરિયા નાતને આટલી બધી આંટી તે—’<br /> <br /> ‘પણ આ તો એણે કર્યું જ આંટી પડવા સરખું ને કાકા?’<br /> <br /> ‘શાની આંટી ને શાના લોચા વાળે છે મૂરખા!—’ શેઠે ગજ ભરવામાં જ મૂળ લક્ષ હોય એ રીતે કહ્યું.<br /> <br /> ‘તમે તો એમ માનો નહિ કાકા! અમારી નાતને તમે હજી ઓળખતા નથી. એ બાઈએ આખોય અમારો વાસ ને છેવટને ઉપાયે નાતના પંચાતિયાય થાકી ગયા પણ તોય જ્યારે કોઈનું નામ ન પાડ્યું ત્યારે પછી ન થાય ને પંચ ભૂંડી તે— ‘ચોર થાઓ કે ચોર ભાળો’ આમ કરીને અમારા આખાય વાસને દંડ ઠપકારી ઘાલ્યો. અરે, અમારે ને જમનાકાકીને શું? હું તો એમના દીકરા જેવડો, પણ વાસની હારમાં મારેય વીસ રૂપિયા દંડ ભરવો પડ્યો હતો. પછી અમે પણ નિયમ કર્યો કે કોઈનું નામ ન પાડ્યું તો ભલે પણ આજથી અમારાં સગાંનાં સગામાંય સારે હીણે અવસરે કાં તો તું નઈં કે કાં તો અમે નંઈ!’<br /> <br /> ‘મરવા દે. હેંડ, બોલ, ફાડું ને ત્યારે—’ શેઠને પોતાની સુસ્તીનું જાણે ભાન થઈ આવ્યું.<br /> <br /> ‘હા, પણ અડધો ગજ લીલું ને અડધો ગજ રાતું હોત તો કાકા? એક રંગની બાંયો તો બીજા રંગનાં બે પડખાં. બીજું કંઈ નઈ પણ શોભત સારું-’ લખુડાએ બને તેટલી નમ્રતાથી કહ્યું.<br /> <br /> શેઠનેય થયું કે પોતાનું આજે ભવન જ ફરી ગયું છે. બોલ્યા : ‘અરે, આમાંનું આ અડધો ગજ લે. ને હેંડ! પણ ફાડું ને હવે?’<br /> <br /> લખુડો સમજી ગયો કે શેઠ પોતાનો જીવ પેલા બીજી જાતના કપડામાં છે એ જાણી ગયા છે ને એટલે જ બોલવાની હિંમત એણે કરી જ નાખી : ‘તમે જો ઠીક કરીને આલો તો પેલું ભરત ભરેલા કાપડનું તો આપણું ગજું નઈ પણ મેકું અવતારમાં આવીને આ સાચી ગજિયાણીનું કાપડું એ નમાઈને—’<br /> <br /> કોણ જાણે કેમ શિવલાલકાકા એકદમ ભડકો થઈ ગયા : ‘ઊઠ, ઊઠ અહીંથી, એ તો લીધા તેં! સાલી લુચ્ચી જાત! પૈસા ખરચવા નઈ ને નમાઈ નમાઈ કરીને–’<br /> <br /> લખુડો તો આભો જ બની ગયો. ધૂંવાંપૂંવાં થતા શેઠને પેલાં મોરિયાં-કટોરીઓ વાળતા જોઈને લગભગ કરગરી જ પડ્યો : ‘અરે પણ કાકા! મરશે, સાચી ગજિયાણી નઈ તો છેવટ પેલી જૂઠી તો આલો, માબાપ!’<br /> <br /> પણ શેઠ તો ત્યાં બબડી જ રહ્યા હતા : ‘સાલાં હલકાંને ચઢાવ્યાં તેમ પાછાં–’<br /> <br /> લખુડો જરા જોરથી બોલ્યો : ‘પણ તે હું એ જ કહું છું ને કાકા! ન મળે મારે સગાઈ કે સાંધો ને તમારું કે’વું ખરું છે કે એવું મોંઘું – પણ આ તો ઠીક મારા ભાઈ, એક નમાઈ ગણીને—’<br /> <br /> શિવલાલકાકા મહામહેનતે ઠંડા પડવા જતા હતા ત્યાં જ પાછો અણગમતો ‘નમાઈ’ શબ્દ વાપર્યો!—<br /> <br /> અહીં કોઈ ત્રીજો માણસ હોત તો શેઠને નમાઈ શબ્દ ઉપર છેડાઈ પડતા જાણીને કહેત પણ ખરો : ‘હાસ્તો, આ વૈષ્ણવ માણસના જીવને વારે ઘડીએ ‘નમાઈ’ ‘નમાઈ’ કહીને દયા ખાવા તરફ ઉશ્કેર્યા કરે તે ચીઢ તો ચઢે જ ને?’<br /> <br /> પણ શેઠને ક્યાં ખબર હતી કે આ બિચારો જુવાનિયો તો સાચી ગજિયાણીનું કાપડું કો’કને પે’રાવવાના પોતાના ઓરતા વાજબી ઠેરવવા જ આ શબ્દ શેઠની સામે વારે ઘડીએ વાપર્યા કરતો હતો? આવું મોંઘું કપડું ઉધાર નહિ મળે એવી બીક પણ ખરી પાછી.<br /> <br /> પણ શેઠે અહીં ધૂંધવાટને મહામહેનતે દબાવી રાખતાં માત્ર ડોળા કાઢીને જ આ છોકરાને આગળ બોલતો અટકાવી દીધો. બે-પાંચ ક્ષણ તાકી જ રહ્યા પછી બોલ્યા તે ઠંડા અવાજે ને મક્કમ એવા વલણે : ‘જો, હવે ચુંય કર્યું તો’ ને ભરત ભરેલું પેલું કાપડ કાઢતાં ઉમેર્યું : ‘હું જે આપું એ છાનોમાનો લેતોક ને હેંડતો થા!’<br /> <br /> પણ લખુડો અહીં ભરત ભરેલું કાપડું શેઠના હાથમાં રમતું જોઈને એવો તો અકળાઈ રહ્યો કે એને સમજ ન પડી. આ સારું થઈ રહ્યું છે કે ખોટું? રાજી થવું કે દુઃખ લગાડવું? ને એવો એ અકળાઈ રહ્યો! જો બોલે છે તો શેઠ એને ધુતકારી કાઢે છે. ને નથી બોલતો તો મન સાથે બબડી પડ્યો : ‘ઓ બાપ! એક કાપડાના વીસ રૂપિયા!’<br /> <br /> પણ એમને એ બધો ભરત ભરેલો સરંજામ બીડામાં વાળતા જોઈને એનાથી જાણે ચીસ જ નંખાઈ ગઈ : ‘ના રે ના, કાકા! આલો તો તો સાચી ગજિયાણીનું—’<br /> <br /> ‘અરે તને મૂલમાં પરવડશે એવું કરીશ, તું તારે લઈ જાને!’ શેઠ પાછા ખુશમિજાજમાં આવતા જતા હતા.<br /> <br /> ‘મૂલનું તો ઠીક શિવલાલકાકા, પણ મારું ગણવું એમ કે આ આટલી બધી ઊંચી જાતનું કાપડું લઈ જાઉં તો પે’રનારીને તો જોઈને જ રાજી થવાનું ને?’<br /> <br /> તે જાણે હતાશ બની તાકી રહ્યો હોય એ રીતે જોતાં શિવલાલકાકાને એણે સમજ પાડી : ‘કારણ, આવું કાપડું ઘરના વિવા વગર બીજા અવસરમાં તો પે’રાય જ નઈં, જ્યારે આ સાચી ગજિયાણીનું તો નાના મોટા ગમે તે દનેય—’<br /> <br /> પણ શેઠ તો – એમની ઇન્દ્રિયો જાણે ક્યાંક અટવાઈ પડી હોય એ રીતે જોઈ જ રહ્યા… બોલ્યા તે પણ ઊંડે ઊંડેથી : ‘સાચું કે’જે ’લ્યા, આ તે હમણાં કહ્યું કે આ ભરત ભરેલું કાપડું તો જોઈને રાજી થવાનું કે પે’રીને એ વાત તેં, કોઈની કહેલી કહી કે પછી – જો જૂઠું બોલ્યો તો યાદ રાખજે કે દુકાનનું કદી આંગણું જ નહિ ચઢવા દઉં!’<br /> <br /> લખુડો તો શેઠના આ શબ્દો કરતાંય પોલીસના જેવી સૂરત જોઈને હેબતાઈ ગયો. કરગરતા અવાજે બોલી ઊઠ્યો : ‘અરે, ના રે કાકા! આ તો તમેય શું મારા ગરીબ ઉપર! પણ – મારા ગોગળાના (ગળાના) સોગન જો જૂઠું કે’તો હોઉં તો! અરે આ છોડીના જ ઘરનો હું તમને દાખલો આલું. ને તોય જો માન્યામાં ન આવતું હોય તો એની માનું ભરત ભરેલું કાપડું લાવીને દેખાડું. પછી તો માનશો ને કે લખુડો કે’ છે એમ જોઈને જ રાજી થવાની વાત-’<br /> <br /> ત્યાં તો શેઠે પેલા સાચા ગજિયાણીના કાપડા માટે દરજીની અદાથી ફટોફટ કાતર પણ ચલાવવા માંડી હતી. ઘડીકમાં તો એ બધો જ સરંજામ કાપી, ગોઠવી, એનું બીડું વાળી, લીલા પીળાં મોતી ભરેલી ને રંગબેરંગી ગોટા ગૂંથેલ પેલી કસો ઉપર વીંટતાકને એ લખુડાના ખોળા તરફ ઉછાળ્યું પણ ખરું- ‘હેંડતો થા, બોલ્યા વગર…’<br /> <br /> તો લખુડો પણ – બોલવાનું તો ઘણું ઘણું ઊભું થયું હતું. પણ એ બોલવા સરખું લાગતું હોય તો ને? બંડલ લેતોક ને ચાલતો થયો. અરે, મૂલ શું માંડ્યું એ પણ એ પૂછવા ન રોકાયો : ‘નામા વખતે ખબર પડશે.’<br /> <br /> પણ હાય રે લખુડા! નામા વખતેય આ ડાહી માના દીકરાએ મગનું નામ મરી જ નો’તું પાડ્યું! સાચી ગજિયાણીના કાપડાનું અંદર નામ જ ન બોલ્યું! પછી!<br /> <br /> ને આ જાણી લખુડો એવો તો આ નામા વખતેય મૂંઝાઈ રહ્યો કે-<br /> <br /> ને અંતે પછી ગાલમાં હસતાં મનનેય એ મનાવી રહ્યો : ‘લખવું ભૂલી ગયા એમ જ સમજ, લખુડા! નકર તું જ કે’ આ નમાઈ છોડીને ને શેઠને શું? – એટલે એ તો – ચોપડામાં ભલે ન બોલ્યું બાકી પેલી પે’રનારીના કાળજામાં તો લખાઈ જ ગયું છે ને કે લખુડાએ જ ગોઠીપણાની યાદમાં આ સાચી ગજિયાણીનું કાપડું – બસ ત્યારે.’<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/વાત્રકને કાંઠે|વાત્રકને કાંઠે]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/બાપુનો કૂતરો|બાપુનો કૂતરો]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AA%E0%AA%A8%E0%AB%8D%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%B8%E0%AA%BE%E0%AA%9A%E0%AB%80_%E0%AA%97%E0%AA%9C%E0%AA%BF%E0%AA%AF%E0%AA%BE%E0%AA%A3%E0%AB%80%E0%AA%A8%E0%AB%81%E0%AA%82_%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%AA%E0%AA%A1%E0%AB%81%E0%AA%82&diff=111253 2026-05-25T13:59:25Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું | પન્નાલાલ પટેલ}}<br /> <br /> &lt;hr&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> &amp;#9724;<br /> &lt;br&gt;<br /> {{#widget:Audio<br /> |url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/e/e5/KAURESH_SACHI_GAJIYANI_NU_KAPDU.mp3<br /> }}<br /> &lt;br&gt;<br /> સાચી ગજિયાણીનું કાપડું • પન્નાલાલ પટેલ • ઑડિયો પઠન: કૌરેશ વચ્છરાજાની<br /> &lt;br&gt;<br /> &amp;#9724;<br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;hr&gt;<br /> <br /> {{Poem2Open}}<br /> ‘શિવલાલકાકા, જરા બાયણાં બારું તો જુઓ!… કહું છું – ક્યારનો હું રાડો કરું છું!…’ વીસેકની ઉંમરના હરિજન લખુડાની દોઢ કલાક દરમિયાન આ પાંચમી વારની બૂમ હતી.<br /> <br /> પણ શિવલાલ શેઠે તો ગયા વખતની જેમ આ વખતેય, ‘એ બેસ જરા વાર, આવું છું.’ કહી ચોપડામાં જ માથું ઘાલી દીધું : ‘હાં, શું લીધું, રામા પટેલ?… અરે શાન્તિ, આ મરઘાને કેટલું તેલ આપ્યું?… આ પેલી બીડીઓના પૈસા લીધા કે નહિ, સખારામ?… આય ઠીક ભાઈ! બીડીઓય ઉધારમાં…?’<br /> <br /> આ વખત તો લખુડાને ઊઠીને ચાલતા જવાનું મન થયું : ‘જે વાણિયો આટલા વખતથી સામું પણ નથી જોતો એ શું તને ઉધાર આલવાનો છે! જોતો નથી શાહુકાર લોકોનેય ઉધાર માંડતાં માંડતાં દાંતિયા કરે છે એ? ને તેય મારે ચાર-આઠ આનાની વસ લેવી હોત તો ઠીક પણ આ તો - તું ભલે ન માને બાકી સાચી ગજિયાણીના કાપડાના ઓછામાં ઓછા ત્રણેક રૂપિયા તો લાગવાના જ.’-<br /> <br /> ત્યાં તો પોતાની વાત ઉપર પોતે જ આંખો ફાડી બેઠો : ‘ઓ બાપ, એક કાપડાના ત્રણ રૂપિયા?’ ને પોતે જ પાછો મલકાઈ રહ્યો : ‘ત્યારે એ તો ભાઈ, સાચી ગજિયાણીનું કાપડું!’<br /> <br /> આ સાથે જ એની નજર સામે વાતવાતમાં ભડકતી ને અમથી અમથી હણહણ્યા કરતી બાજુના ડેલામાં બાંધેલી શેઠની વણપલોટેલી પેલી વછેરી સરખી જુવાન છોકરી જાણે ખડી થઈ ગઈ. લખુડો, કપડું તો હજુ શેઠના કબાટમાં પડ્યું છે એ પહેલાં તો પેલા દરજીએય જાણે સીવી નાખ્યું હોય તેમ, એ જુવાનડીની છાતી ઉપર તસતસતું ને તકતકતું બસ જોઈ જ રહ્યો.<br /> <br /> આ પછી તો એણે, કોઈ બુઢ્ઢા માણસની જેમ સલાહ આપવા ઊઠેલા મનને પણ રોકડું જ પરખાવી દીધું : ‘રૂપિયો તો શું પણ પાવલું ઉમેરવું પડતું હોય તોય મારે નથી તો આને સાડલો ઓઢાડવો કે નથી કે’વડાવવું લોકોમાં વધારે સારુંય! આપણે તો બસ એક આ કાપડું જ લેવું છે.’ ને વળી એણે શેઠને છઠ્ઠી વારની બૂમ મારી : ‘શિવલાલકાકા!’<br /> <br /> પણ આ વખતે તો એ, શેઠે શો જવાબ આપ્યો એય પૂરું સાંભળવા ન રહ્યો. પોતાનામાં જ પાછો પુરાઈ ગયો : ‘પણ ભલા માણસ, તારી પાસે પૈસા તો છે નંઈ ને શાનો સાડલો ને કાપડું કરી રહ્યો છે!… જોતો નથી આ શેઠ તારી સામે પૂરું જોતોય નથી એ? ત્યારે એના કરતાં – એ ભડાક દઈને ઉધાર માંડવાની ના પાડશે પછી કેમ તું ખાસિયાણું મોઢું કરીને પાછો જઈશ? ત્યારે એ પે’લાં લીધી લાજે જ – તારે ને આ છોડીને એવું છે શું કે તું પાછો સાચી ગજિયાણીનું કાપડું વો’રવા નીકળી પડ્યો છે? અરે, આ શેઠ જ તને આટલાં મનેખમાં – ઉધાર આપવાની તો મા મરી ગઈ ને ઉપરથી તને બનાવશે! કે’શે ન મળે સગું ન મળે વા’લું ને તારે એને કાપડું — ને તેય પાછું સાચી ગજિયાણીનું લેવાનું કાંઈ કારણ?’<br /> <br /> પણ લખુડો અહીં શેઠ કરતાંય વધારે ડાહ્યલા આ મન ઉપર ખિજાઈ ઊઠ્યો : ‘એમાં કારણ શું વળી! નાનપણમાં ઘણા દન ભેગાં રમ્યાં છીએ ને ઘણાં દન ભેગી ગોવાળીય કરી છે, તો સમજણાં થયાં પછીય ઘણી વાર હસીમશ્કરી કરી છે... ભેગાં ગાણાં ગાયાં છે ને આમ આટલી ઉંમર ભેગાં ભેગાં ઊછર્યાં છીએ. આજે તો એ સાસરે જાય છે ત્યારે હું કટકાના એક કપડામાંથીય જાઉં?…’<br /> <br /> અલબત્ત મનને તો આ વાત ઠીક લાગી, પણ તોય એણે આ અલ્લડ લખુડાને શિખામણ તો આપી જ. ‘એક રીતે તો તારી વાત ખરી છે પણ જોજે પાછો, આ શેઠ કે બીજું કોઈ પૂછે તો કાપડું આલવાનું આવું કારણ જણાવતો, કે’જે કે માબાપ વગરની આ છોડીને કાકાએ સાસરવાસો કર્યો ને વાસમાંથીય વત્તાઓછા સગપણવાળાંએ ઘટતું લીધું છે ત્યારે મીકું લાવ હુંય એને લટકાનું એક કાપડું લઉં. એમ કરીને… ને તોય આ વાણિયા જેવું કોઈ ચીકણું પાછળ પડે તો કહી નાખવું : ‘એક જ વાસમાં રહ્યાં એટલે ગણવા બેસીએ તો ભાઈબુનેય ગણાઈએ જ ને! બાકી ઘરમાં તો તારે વહુ હજુ સાસરે નથી આવી ને ભાઈ તો હજુ બેય નાના છે. પછી કોણ તને પૂછનાર જ છે?…’<br /> <br /> ને વળી એણે શેઠને હાંક મારી : ‘શિવલાલકાકા, મારેય વાઢવા જવું છે ને જરા—’<br /> <br /> શેઠે પણ આ વખતે તો આંખથી આંખ માંડીને સવાલ કર્યો : ‘શિવલાલકાકા, શિવલાલકાકા કર્યા વગર શું લેવું છે એ ભસી મરને!’<br /> <br /> પણ હાય રે લખુડા! ભસવાનું આવ્યું ત્યારે જ એ મૂંગો થઈ ગયો. શરમાતાં ને સંકોચ પામતાં શેઠને કે’ છે : ‘પણ તમે જરા બા’ર આવો તો ને કાકા?’<br /> <br /> ‘તો બાંધ ત્યારે ઘોડું જરા વાર.’ કહી વળી પાછા શેઠ ઘરાકોમાં ને ચોપડામાં ડૂબી ગયા.<br /> <br /> તો લખુડાએ પણ આ વખતે તો કીડીયો ચઢવાને બદલે ઊલટાની નિરાંત અનુભવી. અરે એના બોલાવ્યા પ્રમાણે શેઠ જો ઉંબરમાં આવી ઊભા રહ્યા હોત તો ઊલટાનો એ બેવડી મુસીબતમાં મુકાઈ જાત. કારણ, ન તો આ બાબત એકાન્તમાં કહેવા સરખી કોઈ ખાનગી હતી કે નો’તી પડતી હિંમત કે’વાની.<br /> <br /> હાસ્તો, શેઠની પેઠે ગામના પેલા શાહુકારોનેય થાય તો ખરું ને કે ન મળે સાંધો કે સગપણ ને જુઓ મારો બેટો સાચી ગજિયાણીનું કાપડું વો’રે છે એ?…<br /> <br /> પણ જ્યાં ઢોર હડ્યાં ત્યાં તો શિવલાલ શેઠનું હાટ ઘરાકોએ છોડવા માંડ્યું. તે અગિયાર વાગતામાં તો વહોર્યું ન વહોર્યું કરી એવું તો સહુ રવાના થઈ ગયું કે કોઈ ન માને કે સવારના અહીં ભીડ જામી ગઈ હશે. અરે નોકરો પણ — શાન્તિથી ધોતિયું લઈ નાહવા માટે નદીએ ઊપડ્યા, તો સખારામ પણ રસોડામાં જઈ દાળ આટવવામાં પડી ગયો. રહ્યા ફક્ત હાટમાં શેઠ અને હાટ બહાર લખુડો.<br /> <br /> ને શેઠ, રાત સુધીની હવે જાણે રિસેસ પડી હોય એમ નિરાંત અનુભવતા માટીની ચલમમાં સૂકો (તમાકુ) ભરી ઉપર દીવાસળી ચાંપી, ‘બચ, બચ’ કરી તાણતા ને ધુમાડો કાઢતા ઉંબર પર આવી બેઠા : ‘બોલ હેંડ, હવે શાની બૂમો પાડ્યા કરે છે?’<br /> <br /> ‘બૂમો તો કાકા, આ બધા શાહુકારોને તો ધાન વાઢવાનું ને અમારે ચમારોને ચાર વાધવાની એટલે જ છેવટનો વારો ને?’ શેઠને ખુશ જોઈને લખુડાએ જરા રમૂજ કરી.<br /> <br /> પણ ખરી રીતે તો શેઠને પેલી હરિજન ચળવળની બલકે અસ્પૃશ્યતા નિવારણની હવા બોલતી હોય એમ જ લાગ્યું હતું. પણ જાણે લખુડાની ફરિયાદ વાજબી હોય એ રીતે જ બોલ્યા : ‘હા. પણ તું બોલ ને હવે, અબ ઘડી તનેય રવાના કરી દઉં.’ ને પૈસા લેવા માટે હાથ લંબાવતાં પૂછ્યું : ‘લાવ હેંડ, શું લેવું છે?’<br /> <br /> ‘પૈસા તો છે હમણાં.’ લખુડાએ જ હળવી રમૂજમાં કહ્યું.<br /> <br /> ને લાગલો જ શેઠે લખુડાને કાળજે બરફના ગાંગડાનો હળવેકથી ડામ દીધો : ‘આ લો! હાથમાં કાવડિયો તો છે નહિ ને રોફ તો જુઓ લખેશરી જેવો!’ અલબત્ત છોભીલા પડી જતા લખુડાએ અહીં પોતાનો બચાવ કરવાનો પ્રયત્ન તો કર્યો પણ એટલી વારમાં તો શેઠ એમનાં અસલ બોલી અને મિજાજમાં પહોંચી ગયા હતા : ‘બાપ જાણે થાપણ મૂકી ગયો હોય તેમ બૂમો કેવી પાડે છે પાછો!’<br /> <br /> ને આ પછી તો આગળ-પાછળનાં લેણાં માટે શેઠે એવાં વેણ કાઢ્યાં કે આડો દિવસ હોત તો લખુડો ઊઠીને ચાલતી જ પકડત.<br /> <br /> પણ પછી તો શેઠ પણ થોડાક નરમ પડ્યા. પૂછ્યું : ‘શું લેવું છે, એ ભસ તો ખરો પણ?’<br /> <br /> શેઠની લક્ષ્મીવર્ધક વાણીએ લખુડાના ઉત્સાહનો જાણે ભૂકો બોલાવી દીધો હતો, પણ હવે જો કંઈ નથી લેવું એમ કહે તો તો એનું વધારે આવી બને એમ હતું! ને, ‘મરશે ત્યારે છીંટનું એક સાદું કાપડું જ લઈ જાઉં.’ આવા વિચાર ઉપર આવી ઊભતાં જરા લાપરવા પણ બની ગયો.<br /> <br /> એમ તો જોકે લખુડો બા’ર જેવો વીસનો હતો એવો વીસનો બીજો ભોંયમાં હતો! હાસ્તો! દશ વર્ષનો મૂકીને બાપની પાછળ મા પણ પેલા કોગળિયામાં મરી ગઈ ત્યારથી આ બીજાં દશ વર્ષ દરમિયાન જગતમાં એના ઉપર કંઈ કમ ટપલાં નો’તાં પડ્યાં! એટલે જ તો શેઠનો પેલો ક્રોધ અને વેણ ગળી જતો હોય તેમ હસીને બોલ્યો : ‘શું બોલું, મારું કપાળ! હું જાણું કે હેંડો હવે તો પાક્યું છે તે ભરશું શેઠને એમ કરીને હરખાઈને લેવા આવ્યા હોઈએ ને તમે તો વરસ પાકેય દાંતિયું કરીને ઊઠો છો પછી બોલે તેય શું બોલે!’<br /> <br /> શેઠ પણ આખર તો પાછો ડાહી માનો દીકરોને? જાણે કશું બોલ્યા જ ન હોય એમ હળવી હલકે કહ્યું : ‘હા, પણ તો તું પાછો – અરે હરખથી લેવા આવ્યા હોઈએ તો થોડી વાર ખોટીય થવું પડે ગાંડા! લે બોલ હેંડ-’ હસીને ઉમેર્યું : ‘હરખાઈને આવ્યો છે તે કાંઈ વિવા કે શું વો’રવો છે?’<br /> <br /> ‘વિવાય વો’રશું એની વખત આવે, પણ અત્યારે તો – ગજિયાણીનું એક કાપડું લેવું છે, કાકા! જો સારું જોઈને—’<br /> <br /> કોણ જાણે કે એ તો પોતાની વાત થોડીકેય સાચી પડી એમ ગણીને કે પછી કાપડું ને તેય પાછું ગજિયાણીનું એ સાંભળીને કે ગમે તેમ પણ શેઠ ખુશ થતાં વચ્ચે જ બોલી ઊઠ્યા, ‘લે ત્યારે મારું કે’વું થોડુંક તો સાચું પડ્યું ને?’<br /> <br /> તો સામી બાજુ લખુડાને થોડોક ક્ષોભ થયો : ‘સાચું-જૂઠું તો રામ જાણે. બાકી આ તો હું અમારા વાસમાં એક છોડીનું આણું આવ્યું છે એટલે.’<br /> <br /> ‘પણ આણું એય વિવા જ ને ગાંડા.’ ને લાગલું જ પૂછ્યું : ‘કોની છોડી ’લ્યા?’<br /> <br /> ‘માનિયાની કાકા!’<br /> <br /> ‘માનિયો ક્યો?’ કહેતા શેઠે પોતાની યાદદાસ્તામાં સીધી ડૂબકી લગાવી.<br /> <br /> લખુડો બોલ્યો : ‘માનિયો તો કાકા - દશેક વરસ ઉપર નઈ પેલા કોગળિયામાં–’ ત્યાં તો ખુદ એની જ યાદદાસ્તામાં એક નવો ઝબકારો ઝબકી ઊઠ્યો. ‘કેમ ભૂલો છો શિવલાલકાકા? આ પેલી જમની તમારી ઘોડી સારુ ચોમાસામાં ચાર નાખ્યા કરતી’તીને ચારેક વરસ ઉપર નઈ નાતરે જતી રઈ એની જ આગલા ઘરની આ છોડી. નઈં રાંડેલી હતી ને—’<br /> <br /> પણ ત્યાં તો એકાએક કંઈ કામ યાદ આવી ગયું હોય તેમ, શિવલાલ શેઠ સફાળા ઊભા થઈ જતાં વચ્ચે જ બોલી ઊઠ્યા : ‘મરશે નાતરે જતી રે’ કે કૂવામાં પડે એમાં આપણે શું!’ ને પીઠ ફેરવતાં મૂળ વાત જ લાવી મૂકી : ‘પણ ’લ્યા છીંટનું કાપડું હશે તો નહિ ચાલે?’<br /> <br /> ‘છીંટનુંય ચાલે, કાકા. પણ મીકું ગજિયાણીનું—’<br /> <br /> ‘અરે પણ ગજિયાણીના મૂલની તને કંઈ ખબર છે કે બસ એમ જ? આ કંઈ એનો વિવા ઓછો છે કે દે’જમાં–’<br /> <br /> લખુડો વિનંતીના રૂપમાં વચ્ચે બોલ્યો : ‘હા કાકા, પણ મીંકુ નમાઈ છોડી છે તો મરશે ત્યારે–’<br /> <br /> ‘અરે પણ નમાઈ હોઈને સગપણ તો તારે એવું કાંઈ લાગતું નથી ત્યારે તારે શું તે આ મોંઘા મૂલનું કાપડું વો’રવા બેઠો છે?’ શેઠને જરા ચીઢ પણ ચઢી હતી.<br /> <br /> લખુડાએ માથું ખંજવાળતાં લગભગ એની એ જ વાત કરી : ‘બીજું તો કંઈ નઈ કાકા, પણ મીકું - એનો કાકો આજે લોપાઈને ચાર જોડાં લૂગડાં લાવ્યો તો છે પણ તમે જોયાં હોય તો બધાંય ભૂંડી ભૂખ જેવાં! પછી બીજાંની તો વાત જ શું કરવી! એટલે મીકું લાવ ત્યારે – વાસનાં બીજાં લોકોએય સહુ સહુને ઘટતી રીતે કાંક ને કાંક લીધું છે તો હુંય – મોંઘા મૂલનો સાડલો કે ઘાઘરો લેવાનું તો આપણું ગજું નઈ પણ એક આ સારી જાતનું—’<br /> <br /> શેઠેય પોતાનો વિરોધ પડતો મૂક્યો : ‘લઈ જાને તો મારે શું!’ કહી પેલા ચાલુ કબાટમાંથી નહિ પણ બાજુના પટારામાં રહેતાં ઊંચી જાતના કાપડમાંથી ગજિયાણીનો તાકો કાઢતાં ઉમેર્યું : ભેંસનાં શીંગડાં ભેંશને ભારે — દેવું થશે તો તું ભરીશ!’<br /> <br /> આટલી બધી સરળતાથી શેઠને આવું મોંઘા મૂલનું લૂગડું ઉધાર આપતા જોઈને લખુડો ખુશ થયો. એટલું જ નહિ, એક મોટી ઘાંટી પૂરી કરી હોય એ પ્રકારની નિરાંત બલકે રાહત અનુભવી રહ્યો. અલબત્ત, શેઠનું ભવન ફરી જવાનો ભય તો ઊંડે ઊંડે ચાલુ જ હતો. ને માટે જ શેઠની દયાને સતેજ રાખવાની રીતે જ એ બોલવા લાગ્યો : ‘ભરવું તો પડશે જ ને કાકા, પણ મીંકુ મરશે! નમાઈ છે ત્યારે—’<br /> <br /> શેઠે કંઈક વધુ પડતી ઇંતેજારીથી વચ્ચે જ પૂછ્યું: ‘તો શું જ...’ પણ ‘જમની’ બોલવા જતાં જીભને જાણે કાંટો વાગ્યો હોય તેમ શબ્દ બદલ્યો.<br /> <br /> ‘એની મા મરી ગઈ એમ? ને તાકા સાથે ઊભા થયા.<br /> <br /> ‘મરી તો નથી ગઈ કાકા, પણ કયું મોઢું લઈને એ દીકરીને વળાવવા આવે!’<br /> <br /> ‘એમ ત્યારે તો,’ કહી શિવલાલે તરઘટ ઉપર કંતાન નાંખી એ ઉપર તાકો નાંખ્યો : ‘જોઈ લે હેંડ.’<br /> <br /> લખુડાએ પણ હાથ ફેરવતાં ગલગલિયાં થાય એવી સુંવાળપ માણતાં વાત ચાલુ રાખવામાં લાભ જોયો, ને ચલાવે રાખ્યું : ‘એમ જ ને કાકા! આખા વાસમાં ઘો (કજિયો) ઘાલી ગઈ એ તો ખરું ને?’<br /> <br /> તો શેઠ જાણે આ વાતે ચડેલા જુવાનની વાતોમાં જાણે બોલવા ખાતર જ બોલી રહ્યા : ‘એમાં આખા વાસમાં ઘો શાની?’<br /> <br /> ‘આખા વાસમાં તો એમ કાકા, કે એ રાંડીરાડ બાઈના પાપનો કોઈ એક ભાગીદાર જડ્યો નઈં એટલે પછી – તમે મારા ઉપર વેમ લાવ્યા ને હું લાવ્યો તમારા ઉપર!’<br /> <br /> લખુડાના છેલ્લા શબ્દોનો ભાવાર્થ સમજવા છતાંય શેઠ થોડાક ચમક્યા. સાથે સાથે આ જુવાન છોકરાની આંખમાંના ભાવ પણ એ જોઈ વળ્યા. ને તાકો ઉકેલતાં લાગલું જ બોલી ઊઠ્યા : ‘મરવા દે એવી ગોબરી વાત! બોલ હેંડ, કેટલી ફાડું?’<br /> <br /> ‘ફાડોને કાકા એક કાપડાની પૂણ, તમે તો એક જ જાતની ગજિયાણી લાવ્યા.’<br /> <br /> શેઠનેય લાગ્યું કે પોતાનું મગજ અત્યારે બરાબર નથી. નહિ તો અહીં આવીને બેસવાની જરૂર જ ક્યાં હતી! ને તેમાંય આ એક જ તાકો લઈને? અરે, આ છોકરાને વળી દેખાડવું શું હતું?...<br /> <br /> અને એ, ‘મારું હાળું કહેવાય ત્યારે કપડું ને જોઈએ ત્યારે’ આમ બબડતા તાકો, ગજ તથા કાતર લઈને પેલા પટારા પાસે જઈ બેઠા. પટારો ઉઘાડી જોઈતી ચીજો બહાર કાઢતાં પૂછ્યું : ‘બોલ, મોરિયાં કટોરી સાચામાં કે જૂઠામાં?<br /> <br /> ‘આલો તો બધુંય સાચું જ આલોને કાકા!’<br /> <br /> ને સાચે જ અહીં શિવલાલકાકા મૂંઝવણમાં મુકાઈ ગયા. કારણ પેલી દેખાડી હતી એ ગજિયાણી જ મૂળ જૂઠી હતી, ને એ જૂઠી જ આખાય ગામમાં સાચામાં ખપતી હતી.<br /> <br /> ત્યાં તો લખુડાએ શ્વાસ લઈને ઉમેર્યું : ‘મરશે બાપડી! હરખાઈને પે’રશે તો ખરી! એને પછી કયા અવતારમાં સાચી ગજિયાણીનું કાપડું પે’રવા મળવાનું છે!’<br /> <br /> ને શિવલાલે અહીં મનને જાણે મોકળું જ મૂકી દીધું. એક બીજો તાકો કાઢતાં કહ્યું : ‘જો સાચું જ લેવું હોય તો તો પછી સોનેરી બુટ્ટાવાળી સાચી ગજિયાણી જ લઈ જા. પૈસા તો બમણા પડશે પણ જો સોનેરી ઝબ્બાવાળી કટોરીઓ ભેગી એમાં આવવાની.’ ઓછું હોય તેમ એ કટોરીઓની ગડી ઉખેળી કોઈના અંગ ઉપર જાણે મૂકી જોતા ન હોય તેમ બાજુમાં ધરતા ઉમેર્યું : ‘છે ને માલ?’<br /> <br /> લખુડો અવાક બની સોનેરી બુટ્ટાવાળા એ લાલભડક કાપડને ને તેમાંય પેલી મરક મરક હસ્યા કરતી કટોરીઓ તરફ બસ તાકી જ રહ્યો. મન સાથે બબડ્યોય ખરો : ‘જોયો મારો બેટો વાણિયો! સાચી ગજિયાણી અત્યાર લગી ભાળતોય હતો?’ ને ખુશ થતાં બોલી ઊઠ્યો : ‘હા કાકા! મનેય એવું તો ખરું કે જો લેવું તો તો શોભતું જ લેવું.’<br /> <br /> કોણ જાણે કે એ તો કાપડનો પેલો જાતજાતનો ને ભાતભાતનો શણગાર જોઈને કે ગમે તેમ પણ પિસ્તાળીસેક વર્ષનો શિવલાલનો જીવ અત્યારે જરા રોનકમાં તો આવી જ ગયો હતો. કહેવાય જતા હતા : ‘અલ્યા, પે’રનારી ને શોભે એવું કે પે’રાવનારને?’ પણ એમને પોતાની ઠાવકાઈનો જ નહિ લખુડાના જવાબનો ખ્યાલ આવી ગયો – ‘અરે રે! તમેય શું અમારા જેવા છોરા આગળ આવું બોલો છો, કાકા?’ ને આને સાટે – ભગવાન જાણે કે એ તો ખુશ થવા કે ખુશ કરવા પણ ફટ દઈને એમણે ભરત ભરેલી બીજી કટોરીઓ બહાર કાઢી, ઉકેલીને લખુડા તરફ ધરતાં બોલ્યા : ‘ને એથીય જો વધારે શોભાવવું હોય તો જો આ કટોરીઓ ઉપર ભરત ભરેલો જાણે જીવતો જાગતો મોર!… બોલ, આપું આમાંનું?’<br /> <br /> ગમે તેમ પણ લખુડાને શેઠનો જીવ આજે બદલાયેલો તો લાગતો જ હતો, નહિ તો જે માણસ દશ વાર માંગો ત્યારે એકાદ વાર માંડ ભારે કીમતી ચીજ દેખાડે તે સામેથી આમ ઊંચી જાતનો માલ ઉઘાડી ઉઘાડીને ઘરાકનું જાણે મન પલાળવા માંગતો હોય તે રીતે ભાળેય ખરો? અરે, હાથમાં પૈસા હોય તોય આમ જ કહે, ‘તમારે હલકા વરણને તો શોભતું હોય એ જ શોભે!… આની કિંમત તારાથી નહિ ઊંચકાય! અરે, એક દન પેર્યું-પેરાવ્યું એમાં શું ન્યાલ થઈ ગયા ગાંડા! માટે ઠેઠ લગી પોસાય એવું જ વોરિયે કે લોકો પછી પાછળની મશ્કરીઓ ન કરે….’<br /> <br /> આના સાટે શિવલાલ શેઠ તો જાતજાતના ભરતવાળી કટોરીઓ ને બાંહો વગેરે લઈ ઊભા જ થઈ ગયા. લખુડા સામે આવી એ ભરત ઉપર પ્રકાશ પાડતાં ને ખુશખુશાલ થતા આ અવળે પાટે જ બોલવા લાગ્યા: ‘જો શોભવાની જ વાત કરતો હોય તો મરવા દે ગજિયાણીને લઈ જા પોપટ ને મોર ભરેલું ભરતનું રેશમી કાપડું.’ ઉમેરવા જતા હતા: ‘પે’રનારીય જિંદગીમાં યાદ કરશે વળી!’ પણ ભાન આવતાં લખુડા સામે આંખો ઉલાળી રહ્યા: ‘હાં.. છે વિચાર?’<br /> <br /> તો લખુડાનેય જાણે કલ્પનાની પાંખો ફૂટી હોય તેમ પેલાં અલ્લડ અંગોમાં થનગની રહેલી જોવનાઈનાં તાન ભેગાં સુંવાળાં એ બાવડાં પરના આ પોપટ અને હૈયે ટાંકેલા મોર પણ જાણે તાલ પુરાવતા આબેહૂબ લાગવા માંડ્યા…<br /> <br /> પણ એણે ખરીદવાનો વિચાર કરતા પહેલાં, પાણી પાણી થઈ ઊઠેલા જીવને કિંમતનો ભારે આંકડો સાંભળી ભડકાવવા હોય તેમ શેઠને સવાલ કર્યો: ‘પણ એની કિંમત તો કો’ એક ફરા!’<br /> <br /> શેઠની સાન પણ આ સવાલ સાંભળીને જાણે ઠેકાણે આવી. ‘વીસ રૂપિયા.’ – કહી પાછા ફરતા બોલવા લાગ્યા. ‘આ તો હું તને ભાળું છું કે જેવી પે’રનારી ને જેવો પે’રાવનારો! બાકી તારા જેવાનું આ ગજું નહિ!’ ને વળી પાછો ગજિયાણીનો પેલો પહેલો તાકો સંભાળતાં પૂછ્યું: ‘લે બોલ હંડ, ફાડું ને આમાંથી?’<br /> <br /> ‘પણ એનીય તમે કિંમત તો ભાળી નથી, કાકા!’ લખુડાનો જીવ હજુય જાણે પેલા ભરત ભરેલ પોપટ-મોરમાં ભરાઈ રહ્યો હતો.<br /> <br /> હિસાબ ગણતાં શેઠ બોલ્યા: ‘કિંમત તો – દોઢ રૂપિયાની ગજ ગજિયાણીને મોરિયાં-કટોરીઓનાં થઈને રૂપિયો એક પડશે. બોલ, ફાડું ને?’<br /> <br /> ‘ફાડો, કાકા!’ કહેતાં લાગલું જ લખુડાએ ઉમેર્યુંઃ ‘પણ એટલું કે એક તો એ નમાઈ છે ને એને પાછું આગળ પાછળેય કોઈ નથી કે પાછળથી (મામેરા સરખા) સારા અવસરેય મોંઘું લૂગડું પેરવા મળે! એટલે મન ભરીને પે’રે એવું આલો, આ મેં તો કહ્યું, પછી તો—’ને છેવટનો આખોય ભાર એણે શેઠ ઉપર જ ભરી દીધો: ‘તમને જે ગમ પડે એ.’<br /> <br /> વળી પાછા શેઠ અહીં મૂંઝવણમાં મુકાઈ ગયા. બોલ્યા તે પણ આછી આછી અકળામણ સાથે: ‘અરે, પણ એ બધી લાહ્ય તું શું કામ કરે છે ભલા માણસ!’ ને ઉમેર્યું: ‘આ વખતે એની મા કદાચ નથી આવી પણ પાછળના અવસરોમાં કેમ જાણ્યું કે...<br /> <br /> લખુડો વચ્ચે જ બોલી ઊઠ્યો: ‘એ વાત તો ત્યારેય ભૂલી જ જજો, કાકા! માને ને આ છોડીને તો એ નાતરે ગઈ ત્યારના અવતારભરના રામ રામ સમજી લેવા!<br /> <br /> તાકો ઉકેલતા શેઠ માનતા ન હોય તેમ તાકી રહ્યા. ગજ ભરતાં બોલ્યા: ‘બેસ બેસ હવે. તમારે નાતરિયા નાતને આટલી બધી આંટી તે—’<br /> <br /> ‘પણ આ તો એણે કર્યું જ આંટી પડવા સરખું ને કાકા?’<br /> <br /> ‘શાની આંટી ને શાના લોચા વાળે છે મૂરખા! — શેઠે ગજ ભરવામાં જ મૂળ લક્ષ હોય એ રીતે કહ્યું.<br /> <br /> ‘તમે તો એમ માનો નહિ કાકા! અમારી નાતને તમે હજી ઓળખતા નથી. એ બાઈએ – આખોય અમારો વાસ ને છેવટને ઉપાયે નાતના પંચાતિયાય થાકી ગયા પણ તોય જ્યારે – કોઈનું નામ ન પાડ્યું ત્યારે પછી ન થાય ને પંચ ભૂંડી તે— ‘ચોર થાઓ કે ચોર ભાળો’ આમ કરીને અમારા આખાય વાસને દંડ ઠપકારી ઘાલ્યો. અરે, મારે ને જમનાકાકીને શું? હું તો એમના દીકરા જેવડો, પણ વાસની હારમાં મારેય વીસ રૂપિયા દંડ ભરવો પડ્યો હતો. પછી અમે પણ નિયમ કર્યો કે કોઈનું નામ ન પાડ્યું તો ભલે, પણ આજથી અમારાં સગાંનાં સગામાંય સારે હીણે અવસરે કાં તો તું નઈ કે કાં તો અમે નંઈ!’<br /> <br /> ‘મરવા દે. હેંડ, બોલ, ફાડું ને ત્યારે— શેઠને પોતાની સુસ્તીનું જાણે ભાન થઈ આવ્યું.<br /> <br /> ‘હા, પણ અડધો ગજ લીલું ને અડધો ગજ રાતું હોય તો કાકા? એક રંગની બાંયો તો બીજા રંગનાં બે પડખાં. બીજું કંઈ નંઈ પણ શોભત સારું.’ લખુડાએ બને તેટલી નમ્રતાથી કહ્યું.<br /> <br /> શેઠનેય થયું કે પોતાનું આજે ભવન જ ફરી ગયું છે. બોલ્યા: ‘અરે, આમાંનું આ અડધો ગજ લે. ને હેંડ! પણ ફાડું ને હવે?’<br /> <br /> લખુડો સમજી ગયો કે શેઠ પોતાનો જીવ પેલા બીજી જાતના કપડામાં છે એ જાણી ગયા છે ને એટલે જ બોલવાની હિંમત એણે કરી જ નાખી: ‘તમે જો ઠીક કરીને આલો તો પેલું ભરત ભરેલા કાપડનું તો આપણું ગજું નંઈ પણ મેકું અવતારમાં આવીને આ સાચી ગજિયાણીનું કાપડું એ નમાઈને—’<br /> <br /> કોણ જાણે કેમ શિવલાલકાકા એકદમ ભડકો થઈ ગયા: ‘ઊઠ, ઊઠ અહીંથી, એ તો લીધા તેં! સાલી લુચ્ચી જાત! પૈસા ખરચવા નંઈ ને નમાઈ નમાઈ કરીને–’<br /> <br /> લખુડો તો આભો જ બની ગયો. ધૂંવાંધૂંવાં થતા શેઠને પેલાં મોરિયાં-કટોરીઓ વાળતા જોઈને લગભગ કરગરી જ પડ્યો: ‘અરે પણ કાકા! મરશે, સાચી ગજિયાણી નંઈ તો છેવટ પેલી જૂઠી તો આલો, માબાપ!’<br /> <br /> પણ શેઠ તો ત્યાં બબડી જ રહ્યા હતા: ‘સાલાં હલકાંને ચઢાવ્યાં તેમ પાછાં–’<br /> <br /> લખુડો જરા જોરથી બોલ્યો: ‘પણ તે હું એ જ કહું છું ને કાકા! ન મળે મારે સગાઈ કે સાંધો ને તમારું કે’વું ખરું છે કે એવું મોંઘું – પણ આ તો ઠીક મારા ભાઈ, એક નમાઈ ગણીને—’<br /> <br /> શિવલાલકાકા મહામહેનતે ઠંડા પડવા જતા હતા ત્યાં જ પાછો અણગમતો ‘નમાઈ’ શબ્દ વાપર્યો!—<br /> <br /> અહીં કોઈ ત્રીજો માણસ હોત તો શેઠને નમાઈ શબ્દ ઉપર છેડાઈ પડતા જાણીને કહેત પણ ખરોઃ ‘હાસ્તો, આ વૈષ્ણવ માણસના જીવને વારેઘડીએ ‘માયી’ ‘નમાયી’ કહીને દયા ખાવા તરફ ઉશ્કેર્યા કરે તે ચીઢ તો ચઢે જ ને?’<br /> <br /> પણ શેઠને ક્યાં ખબર હતી કે આ બિચારો જુવાનિયો તો સાચી ગજિયાણીનું કાપડું કો’કને પેરાવવાના પોતાના ઓરતા વાજબી ઠેરવવા જ આ શબ્દ શેઠની સામે વારેઘડીએ વાપર્યા કરતો હતો? આવું મોંઘું કપડું ઉધાર નહિ મળે એવી બીક પણ ખરી પાછી.<br /> <br /> પણ શેઠે અહીં ધૂંધવાટને મહામહેનતે દબાવી રાખતાં માત્ર ડોળા કાઢીને જ આ છોકરાને આગળ બોલતો અટકાવી દીધો. બે-પાંચ ક્ષણ તાકી જ રહ્યા પછી બોલ્યા તે ઠંડા અવાજે ને મક્કમ એવા વલણે: ‘જો, હવે ચુંય કર્યું તો ’ ને ભરત ભરેલું પેલું કાપડ કાઢતાં ઉમેર્યું: ‘જે આપું એ છાનોમાનો લેતોક ને હેંડતો થા!’<br /> <br /> પણ લખુડો અહીં ભરત ભરેલું કાપડું શેઠના હાથમાં રમતું જોઈને એવો તો અકળાઈ રહ્યો કે એને સમજ ન પડી. આ સારું થઈ રહ્યું છે કે ખોટું? રાજી થવું કે દુઃખ લગાડવું? ને એવો એ અકળાઈ રહ્યો! જો બોલે છે તો શેઠ એને ધુતકારી કાઢે છે. ને નથી બોલતો તો— મન સાથે બબડી પડ્યો: ‘ઓ બાપ! એક કાપડાના વીસ રૂપિયા!’<br /> <br /> પણ એમને એ બધો ભરત ભરેલો સરંજામ બીડામાં વાળતા જોઈને એનાથી જાણે ચીસ જ નંખાઈ ગઈ: ‘ના રે ના, કાકા! આલો તો સાચી ગજિયાણીનું—’<br /> <br /> અરે તને મૂલમાં પરવડશે એવું કરીશ, તું તારે લઈ જા ને! શેઠ પાછા ખુશમિજાજમાં આવતા જતા હતા.<br /> <br /> મૂલનું તો ઠીક શિવલાલકાકા, પણ મારું ગણવું એમ કે આ આટલી બધી ઊંચી જાતનું કાપડું લઈ જાઉં તો પે’રનારીને તો જોઈને જ રાજી થવાનું ને?’<br /> <br /> તે જાણે હતાશ બની તાકી રહ્યો હોય એ રીતે જોતાં શિવલાલ કાકાને એણે સમજ પાડી: ‘કારણ, આવું કાપડું ઘરના વિવા વગર બીજા અવસરમાં તો પે’રાય જ નંઈ, જ્યારે આ સાચી ગજિયાણીનું તો નાનામોટા ગમે તે દનેય—’<br /> <br /> પણ શેઠ તો – એમની ઇન્દ્રિયો જાણે ક્યાંક અટવાઈ પડી હોય એ રીતે જોઈ જ રહ્યા… બોલ્યા તે પણ ઊંડે ઊંડેથી: ‘સાચું કે’જે ’લ્યા, આ તે હમણાં કહ્યું કે આ ભરત ભરેલું કાપડું તો જોઈને રાજી થવાનું કે પે’રીને એ વાત તેં, કોઈની કહેલી કહી કે પછી – જૂઠું બોલ્યો તો યાદ રાખજે કે દુકાનનું કદી આંગણું જ નહિ ચઢવા દઉં!’<br /> <br /> લખુડો તો શેઠના આ શબ્દો કરતાંય પોલીસના જેવી સૂરત જોઈને હેબતાઈ ગયો. કરગરતા અવાજે બોલી ઊઠ્યો: ‘અરે, ના રે કાકા! આ તો તમેય શું મારા ગરીબ ઉપર! પણ – મારા ઘોગળાના (ગળાના) સોગન જો જૂઠું કે’તો હોઉં તો! અરે આ છોડીના જ ઘરનો હું તમને દાખલો આલું. ને તોય જો માન્યામાં ન આવતું હોય તો એની માનું ભરત ભરેલું કાપડું લાવીને દેખાડું. પછી તો માનશો ને કે લખુડો કે’છે એમ જોઈને જ રાજી થવાની વાત…’<br /> <br /> ત્યાં તો શેઠે પેલા સાચા ગજિયાણીના કાપડા માટે દરજીની અદાથી ફટોફટ કાતર પણ ચલાવવા માંડી હતી. ઘડીકમાં તો એ બધો જ સરંજામ કાપી, ગોઠવી, એનું બીડું વાળી, લીલા-પીળાં મોતી ભરેલી ને રંગબેરંગી ગોટા ગૂંથેલ પેલી કસો ઉપર વીંટતાક ને એ લખુડાના ખોળા તરફ ઉછાળ્યું પણ ખરું… ‘હેંડતો થા, બોલ્યા વગર…’<br /> <br /> તો લખુડો પણ – બોલવાનું તો ઘણું ઘણું ઊભું થયું હતું. પણ એ બોલવા સરખું લાગતું હોય તો ને? બંડલ લેતોક ને ચાલતો થયો. અરે, મૂલ શું માંડ્યું એ પણ એ પૂછવા ન રોકાયો: ‘નામા વખતે ખબર પડશે.’<br /> <br /> પણ હાય રે લખુડા! નામા વખતેય આ ડાહી માના દીકરાએ મગનું નામ મરી જ નો’તું પાડ્યું! સાચી ગજિયાણીના કાપડાનું અંદર નામ જ ન બોલ્યું! પછી!<br /> <br /> ને આ જાણી લખુડો એવો તો આ નામા વખતેય મૂંઝાઈ રહ્યો! ને અંતે પછી ગાલમાં હસતાં મનનેય એ મનાવી રહ્યો: ‘લખવું ભૂલી ગયા એમ જ સમજ, લખુડા! નકર તું જ કે આ નમાયી છોડીને ને શેઠને શું? – એટલે એ તો – ચોપડામાં ભલે ન બોલ્યું બાકી પેલી પૅરનારીના કાળજામાં તો લખાઈ જ ગયું છે ને કે લખુડાએ જ ગોઠીપણાની યાદમાં આ સાચી ગજિયાણીનું કાપડું – બસ ત્યારે.’<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/વાત્રકને કાંઠે|વાત્રકને કાંઠે]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/બાપુનો કૂતરો|બાપુનો કૂતરો]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=Template:Working&diff=111252 2026-05-25T12:35:37Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>[[File:Icon tools.svg|20px|alt=icon]]&amp;nbsp;'''{{{1|કામ ચાલુ}}}'''&lt;noinclude&gt;<br /> {{Documentation}}<br /> &lt;!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!--&gt;<br /> &lt;/noinclude&gt;</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=Talk:%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE&diff=111251 2026-05-25T12:34:57Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>===ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા===<br /> # મલયાનિલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મલયાનિલ/ગોવાલણી|ગોવાલણી]]<br /> # કનૈયાલાલ મુન્શી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુનશી/શામળશાનો વિવાહ|શામળશાનો વિવાહ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુનશી/મારી કમલા|મારી કમલા]] {{done}}<br /> # ધૂમકેતુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પોસ્ટઑફિસ|પોસ્ટઑફિસ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પૃથ્વી અને સ્વર્ગ|પૃથ્વી અને સ્વર્ગ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/વિનિપાત|વિનિપાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/ભૈયાદાદા|ભૈયાદાદા]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/રજપૂતાણી|રજપૂતાણી]]<br /> # રા. વિ. પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/મુકુન્દરાય|મુકુન્દરાય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/ખેમી|ખેમી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/સૌભાગ્યવતી!!|સૌભાગ્યવતી!!]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/જક્ષણી|જક્ષણી]]<br /> # ઝવેરચંદ મેઘાણી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/સદાશિવ ટપાલી|સદાશિવ ટપાલી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/વહુ અને ઘોડો|વહુ અને ઘોડો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/જી’બા|જી’બા]]<br /> # ઉમાશંકર જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/છેલ્લું છાણું|છેલ્લું છાણું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/મારી ચંપાનો વર|મારી ચંપાનો વર]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/શ્રાવણી મેળો|શ્રાવણી મેળો]] {{done}}<br /> # સુન્દરમ્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/ખોલકી|ખોલકી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માજા વેલાનું મૃત્યુ|માજા વેલાનું મૃત્યુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માને ખોળે|માને ખોળે]]<br /> # ગુલાબદાસ બ્રોકર<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/લતા શું બોલે|લતા શું બોલે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ગુલામદીન ગાડીવાળો|ગુલામદીન ગાડીવાળો]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/નીલીનું ભૂત|નીલીનું ભૂત]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે|ઊભી વાટે]] {{done}}<br /> # પન્નાલાલ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/વાત્રકને કાંઠે|વાત્રકને કાંઠે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સાચી ગજિયાણીનું કાપડું|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું]] {{Working}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/બાપુનો કૂતરો|બાપુનો કૂતરો]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સુખદુઃખનાં સાથી|સુખદુઃખનાં સાથી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/પીઠીનું પડીકું|પીઠીનું પડીકું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/મોરલીના મૂંગા સૂર|મોરલીના મૂંગા સૂર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/નૅશનલ સેવિંગ|નૅશનલ સેવિંગ]] {{done}}<br /> # ઈશ્વર પેટલીકર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/લોહીની સગાઈ|લોહીની સગાઈ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/મધુરાં સપનાં|મધુરાં સપનાં]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/વટ|વટ]] {{done}}<br /> # જયંતી દલાલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/અડખેપડખે|અડખેપડખે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/આ ઘેર પેલે ઘેર|આ ઘેર પેલે ઘેર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઉત્તરા|ઉત્તરા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઝાડ, ડાળ અને માળો|ઝાડ, ડાળ અને માળો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ટપુભાઈ રાતડિયા|ટપુભાઈ રાતડિયા]]<br /> # જયંત ખત્રી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ|તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/લોહીનું ટીપું|લોહીનું ટીપું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ધાડ|ધાડ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/નાગ|નાગ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ખરા બપોર|ખરા બપોર]]<br /> # અશોક હર્ષ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશોક હર્ષ/સુલોચના|સુલોચના]]<br /> # પીતાંબર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પીતાંબર પટેલ/દત્તક પિતા|દત્તક પિતા]]<br /> # હીરાલાલ ફોફલિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હીરાલાલ ફોફલિયા/રાતે વાત|રાતે વાત]]<br /> # ચુનીલાલ મડિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/વાની મારી કોયલ|વાની મારી કોયલ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/કમાઉ દીકરો|કમાઉ દીકરો]] {{done}}<br /> # સુરેશ જોષી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/થીગડું|થીગડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/રાક્ષસ|રાક્ષસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પદભ્રષ્ટ|પદભ્રષ્ટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/એક મુલાકાત|એક મુલાકાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/અગતિગમન|અગતિગમન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/લોહનગર|લોહનગર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/વરપ્રાપ્તિ|વરપ્રાપ્તિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/કુરુક્ષેત્ર|કુરુક્ષેત્ર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પુનરાગમન|પુનરાગમન]]<br /> # સરોજ પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર|ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/સારિકા પંજરસ્થા|સારિકા પંજરસ્થા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/પોસ્ટ-મૉર્ટમ|પોસ્ટ-મૉર્ટમ]]<br /> # ચંદ્રકાન્ત બક્ષી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...|આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/તમે આવશો?|તમે આવશો?]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/એક સાંજની મુલાકાત|એક સાંજની મુલાકાત]] {{done}}<br /> # મધુ રાય <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/બાંશી નામની એક છોકરી|બાંશી નામની એક છોકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ધારો કે –|ધારો કે –]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/કાન|કાન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ઊંટ|ઊંટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/મકાન|મકાન]]<br /> # વસુબહેન ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વસુબહેન ભટ્ટ/ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!|ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!]]<br /> # મોહમ્મદ માંકડ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/તપ|તપ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/મનેય કોઈ મારે!|મનેય કોઈ મારે!]]<br /> # વનુ પાંધી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વનુ પાંધી/બારી|બારી]]<br /> # ધીરુબહેન પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરુબહેન પટેલ/ટાઢ|ટાઢ]]<br /> # કુન્દનિકા કાપડિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/ફરી વરસાદ!|ફરી વરસાદ!]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/જવા દઈશું તમને…|જવા દઈશું તમને…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/પ્રેમનાં આંસુ|પ્રેમનાં આંસુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/તમારાં ચરણોમાં|તમારાં ચરણોમાં]]<br /> # ઇવા ડેવ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તરંગિણીનું સ્વપ્ન|તરંગિણીનું સ્વપ્ન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તમને ગમી ને?|તમને ગમી ને?]]<br /> # ભગવતીકુમાર શર્મા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભગવતીકુમાર શર્મા/અપ્રતીક્ષા|અપ્રતીક્ષા]]<br /> # મોહનભાઈ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહનભાઈ પટેલ/બ્લાઇન્ડ વર્મ|બ્લાઇન્ડ વર્મ]]<br /> # કિશોર જાદવ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/કાગ-કન્યા|કાગ-કન્યા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/વિસ્મૃત|વિસ્મૃત]]<br /> # રાધેશ્યામ શર્મા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના|સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સળિયા|સળિયા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/નૂતન વર્ષાભિનંદન|નૂતન વર્ષાભિનંદન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/ચર્ચબેલ|ચર્ચબેલ]]<br /> # રઘુવીર ચૌધરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/પોટકું|પોટકું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/જગા ધૂળાનો જમાનો|જગા ધૂળાનો જમાનો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ચિતા|ચિતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ|ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/મંદિરની પછીતે|મંદિરની પછીતે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/સાંજનો છાયો|સાંજનો છાયો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ભણેલી વહુ|ભણેલી વહુ]]<br /> # રાવજી પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/ચંપી|ચંપી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સગી|સગી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સૈનિકનાં બાળકો|સૈનિકનાં બાળકો]]<br /> # ઘનશ્યામ દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/ગોકળજીનો વેલો|ગોકળજીનો વેલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/કાગડો|કાગડો]]<br /> # જ્યોતિષ જાની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જ્યોતિષ જાની /એક સુખી માણસનું ચિત્ર|એક સુખી માણસનું ચિત્ર]]<br /> # સુધીર દલાલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુધીર દલાલ/પછી|પછી]]<br /> # વર્ષા અડાલજા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/‘એ’|‘એ’]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/લાશ|લાશ]]<br /> # વિભૂત શાહ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિભૂત શાહ/શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો|શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો]]<br /> # નાનાભાઈ જેબલિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/છટકું|છટકું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/કાટલું|કાટલું]]<br /> # હરિકૃષ્ણ પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/ઘરભંગ|ઘરભંગ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/નટુભાઈને તો જલસા છે|નટુભાઈને તો જલસા છે]]<br /> # વીનેશ અંતાણી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/શ્વાસનળીમાં ટ્રેન|શ્વાસનળીમાં ટ્રેન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ|તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી|સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સ્ત્રી નામે વિશાખા|સ્ત્રી નામે વિશાખા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/નિર્જનતા|નિર્જનતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/જૂના ઘરનું અજવાળું|જૂના ઘરનું અજવાળું]]<br /> # હિમાંશી શેલત<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં|અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/ઇતરા|ઇતરા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/બારણું|બારણું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/સાંજનો સમય|સાંજનો સમય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/કિંમત|કિંમત]]<br /> # ધીરેન્દ્ર મહેતા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરેન્દ્ર મહેતા/ઓળખાણ|ઓળખાણ]]<br /> # વિજય શાસ્ત્રી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય શાસ્ત્રી/મિસિસ શાહની એક બપોર|મિસિસ શાહની એક બપોર]]<br /> # પુરુરાજ જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પુરુરાજ જોશી/છત્રી|છત્રી]]<br /> # ઇલા આરબ મહેતા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પરીકથા|પરીકથા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પાંખ|પાંખ]]<br /> # રજનીકુમાર પંડ્યા<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રજનીકુમાર પંડ્યા/સીનો|સીનો]] <br /> # ચિનુ મોદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચિનુ મોદી/નાગના લિસોટા|નાગના લિસોટા]] <br /> # રમેશ પારેખ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ પારેખ/ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે|ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે]]<br /> # જોસેફ મેકવાન <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/પન્નાભાભી|પન્નાભાભી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/બાપનું લો’ય|બાપનું લો’ય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/ઘરનું ઘર|ઘરનું ઘર]]<br /> # મોહન પરમાર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/આંધું|આંધું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/કુંભી|કુંભી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/હિરવણું|હિરવણું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/થળી|થળી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/તણખલું|તણખલું]]<br /> # દલપત ચૌહાણ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/બદલો|બદલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/ગંગામા|ગંગામા]]<br /> # હરીશ મંગલમ્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/દાયણ|દાયણ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/ઉટાંટિયો|ઉટાંટિયો]]<br /> # અંજલિ ખાંડવાલા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અંજલિ ખાંડવાલા/લીલો છોકરો|લીલો છોકરો]]<br /> # મણિલાલ હ. પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/બાપાનો છેલ્લો કાગળ|બાપાનો છેલ્લો કાગળ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/રાતવાસો|રાતવાસો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પી.ટી.સી. થયેલી વહુ|પી.ટી.સી. થયેલી વહુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પડતર|પડતર]]<br /> # રમેશ દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ દવે/ને કંઈક થયું તો?|ને કંઈક થયું તો?]]<br /> # મનોહર ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/જલમટીપ|જલમટીપ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/પાછું વળવું|પાછું વળવું]]<br /> # પવનકુમાર જૈન <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/આ જમાનાનો પારસમણિ|આ જમાનાનો પારસમણિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/તરસ્યા કાગડાની વારતા|તરસ્યા કાગડાની વારતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/વરુ અને શ્રી પાપી|વરુ અને શ્રી પાપી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/ઈપાણનું યૌવન|ઈપાણનું યૌવન]]<br /> # કિરીટ દૂધાત <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આમ થાકી જવું…|આમ થાકી જવું…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…|આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/ભાય|ભાય]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/લીલ|લીલ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે|એક બપોરે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/વી. એમ.|વી. એમ.]] {{done}}<br /> # બિપિન પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/સંગીતશિક્ષક|સંગીતશિક્ષક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/વાંસનાં ફૂલ|વાંસનાં ફૂલ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/બૂફે|બૂફે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/કરિયાવર|કરિયાવર]]<br /> # માય ડિયર જયુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/ડારવિનનો પિતરાઈ|ડારવિનનો પિતરાઈ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/જીવ|જીવ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/વેકેશન|વેકેશન]]<br /> # પન્ના નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/લેડી વિથ અ ડૉટ|લેડી વિથ અ ડૉટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/નિત્યક્રમ|નિત્યક્રમ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/સુજાતા|સુજાતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/ઊડી ગયો હંસ|ઊડી ગયો હંસ]]<br /> # અજિત ઠાકોર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ગૂમડું|ગૂમડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ખરજવું|ખરજવું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/માવઠું|માવઠું]]<br /> # અનિલ વ્યાસ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/સવ્ય-અપસવ્ય|સવ્ય-અપસવ્ય]]<br /> # હરીશ નાગ્રેચા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/`ચૂટકી'|`ચૂટકી']]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/ખલેલ|ખલેલ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/કૅટ-વૉક|કૅટ-વૉક]]<br /> # યોગેશ જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ચંદરવો|ચંદરવો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ગંગાબા|ગંગાબા]]<br /> # પ્રવીણ ગઢવી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/લીંબડાનું પાંદડું|લીંબડાનું પાંદડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/સૂરજપંખી|સૂરજપંખી]]<br /> # ભૂપેશ અધ્વર્યુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેશ અધ્વર્યુ/હનુમાન લવકુશ મિલન|હનુમાન લવકુશ મિલન]]<br /> # કેશુભાઈ દેસાઈ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/મહિષાસુર|મહિષાસુર]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/ઉપેક્ષિતા|ઉપેક્ષિતા]]<br /> # પ્રવીણસિંહ ચાવડા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/ચાકરી|ચાકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/લેણિયાત|લેણિયાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિઝિટ|વિઝિટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/જનારી|જનારી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી|બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિશાખાનો ભૂતકાળ|વિશાખાનો ભૂતકાળ]]<br /> # ઉત્પલ ભાયાણી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/ખતવણી|ખતવણી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/મિજબાની|મિજબાની]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બદલો|બદલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બંધન અને મુક્તિ|બંધન અને મુક્તિ]]<br /> # ધરમાભાઈ શ્રીમાળી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/નરક|નરક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/દાજવું તે...|દાજવું તે...]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/વરઘોડો|વરઘોડો]]<br /> # દશરથ પરમાર<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/ત્રીજું ઘર|ત્રીજું ઘર]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/બે ઇ-મેલ અને સરગવો|બે ઇ-મેલ અને સરગવો]]<br /> # મોના પાત્રાવાલા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોના પાત્રાવાલા/રાની બીલાડો|રાની બીલાડો]]<br /> # નાઝીર મનસૂરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાઝીર મનસૂરી/બોકાહો|બોકાહો]]<br /> # અઝીઝ ટંકારવી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અઝીઝ ટંકારવી/વાવાઝોડું|વાવાઝોડું]]<br /> # જિતેન્દ્ર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિતેન્દ્ર પટેલ/ખાડ|ખાડ]]<br /> # પરેશ નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/તાંદળજાની ભાજી|તાંદળજાની ભાજી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક /પરપોટો|પરપોટો]]<br /> # કાનજી પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કાનજી પટેલ/ડેરો|ડેરો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/પડાવ|પડાવ]]<br /> # બિન્દુ ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/આંતરસેવો|આંતરસેવો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/જાગતું પડ|જાગતું પડ]]<br /> # પારુલ રાઠોડ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ રાઠોડ/વિપર્યાસ|વિપર્યાસ]]<br /> # સુમન્ત રાવલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/ખોયડું|ખોયડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/લાયન-શૉ|લાયન-શૉ]]<br /> # ભરત નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભરત નાયક/વગડો|વગડો]]<br /> # જનક ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ|સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/બાવળ વાવનાર|બાવળ વાવનાર]]<br /> # શિરીષ પંચાલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/શિરીષ પંચાલ/મજૂસ|મજૂસ]]<br /> # રાજેન્દ્ર પટેલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/લિફ્ટ|લિફ્ટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/જૂઈની સુગંધ|જૂઈની સુગંધ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/અધૂરી શોધ|અધૂરી શોધ]] <br /> # ગિરીશ ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/રેખલીનું મન|રેખલીનું મન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ|ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ]]<br /> # પ્રભુદાસ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/હડફેટ|હડફેટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ખાખી જીવડાં|ખાખી જીવડાં]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ફારગતી|ફારગતી]]<br /> # રામચંદ્ર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/સુવર્ણકન્યા|સુવર્ણકન્યા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/શ્યામલી|શ્યામલી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/ખેતર|ખેતર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/તીતીઘોડો|તીતીઘોડો]]<br /> # મહેન્દ્રસિંહ પરમાર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/પોલિટેકનિક|પોલિટેકનિક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/ઊડણચરકલડી|ઊડણચરકલડી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/એમ. પી. અજમેરા|એમ. પી. અજમેરા]]<br /> # જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ|<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/કંઈ પણ બની શકે...|કંઈ પણ બની શકે...]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/મહોરાં|મહોરાં]]<br /> # સાગર શાહ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/ગેટ ટુ ગેધર|ગેટ ટુ ગેધર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/સુજીની સમાજસેવા|સુજીની સમાજસેવા]]<br /> # અજય સોની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/ગળામાં અટવાયેલી તરસ|ગળામાં અટવાયેલી તરસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/તરસ|તરસ]]<br /> # વિજય સોની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/સાંકડી ગલીમાં ઘર|સાંકડી ગલીમાં ઘર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/મમ સત્યમ|મમ સત્યમ]]<br /> # નવનીત જાની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નવનીત જાની/સામા કાંઠાની વસ્તી|સામા કાંઠાની વસ્તી]]<br /> # પન્ના ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/સાતમો દિવસ|સાતમો દિવસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/ચપટી|ચપટી]]<br /> # રામ મોરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/મહોતું|મહોતું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/બળતરા|બળતરા]]<br /> # અભિમન્યુ આચાર્ય <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/પડછાયાઓ વચ્ચે|પડછાયાઓ વચ્ચે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/રાત|રાત]]<br /> # નરેશ શુક્લ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/અથઃ ઇતિ|અથઃ ઇતિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/ન કહેવાયેલી વાર્તા...!|ન કહેવાયેલી વાર્તા...!]]<br /> # હર્ષદ ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/જાળિયું|જાળિયું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/આઢ|આઢ]]<br /> # રેણુકા પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/મીરાંનું ઘર|મીરાંનું ઘર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/ધોધમાર|ધોધમાર]]<br /> # માવજી મહેશ્વરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/ગ્રહણ|ગ્રહણ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/સુખ|સુખ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/મિલકત|મિલકત]]<br /> # કેતન મુનશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/ફટકો|ફટકો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/લાલ ચીંદરડી|લાલ ચીંદરડી]]<br /> # બકુલેશ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બકુલેશ/આભાસની ગલીમાં|આભાસની ગલીમાં]]<br /> # પારુલ કંદર્પ દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ કંદર્પ દેસાઈ/એક ડગલું આગળ|એક ડગલું આગળ]]<br /> # કંદર્પ ર. દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કંદર્પ ર. દેસાઈ/આઠમી માર્ચ|આઠમી માર્ચ]]<br /> # રમેશ ર. દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ ર. દવે/શબવત્|શબવત્]]<br /> # પ્રાગજી ભામ્ભી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રાગજી ભામ્ભી/ફરી પાછા પૃથ્વી પર|ફરી પાછા પૃથ્વી પર]]<br /> # ભૂપેન ખખ્ખર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેન ખખ્ખર/વાડકી|વાડકી]]<br /> # રાજેશ વણકર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેશ વણકર/ધડાકા|ધડાકા]]<br /> # મીનળ દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મીનળ દવે/ઓથાર|ઓથાર]]<br /> # પૂજા તત્સત્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પૂજા તત્સત્/એક મેઇલ|એક મેઇલ]]<br /> # કલ્પેશ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/સહી|સહી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/કાઠું વરહ|કાઠું વરહ]]<br /> # અશ્વિની બાપટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશ્વિની બાપટ/તૃષ્ણા|તૃષ્ણા]]<br /> # નીતા જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નીતા જોશી/છેવાડાનાં બે જણ|છેવાડાનાં બે જણ]]</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=Template:Working&diff=111250 2026-05-25T12:33:54Z

<p>Vipul Shingala: Created page with &quot;alt=icon&amp;nbsp;&#039;&#039;&#039;{{{1|Working}}}&#039;&#039;&#039;&lt;noinclude&gt; {{Documentation}} &lt;!--Please add this template&#039;s categories to the /doc subpage, not here - thanks!--&gt; &lt;/noinclude&gt;&quot;</p> <hr /> <div>[[File:Icon tools.svg|20px|alt=icon]]&amp;nbsp;'''{{{1|Working}}}'''&lt;noinclude&gt;<br /> {{Documentation}}<br /> &lt;!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!--&gt;<br /> &lt;/noinclude&gt;</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=Talk:%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE&diff=111249 2026-05-25T12:30:13Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>===ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા===<br /> # મલયાનિલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મલયાનિલ/ગોવાલણી|ગોવાલણી]]<br /> # કનૈયાલાલ મુન્શી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુનશી/શામળશાનો વિવાહ|શામળશાનો વિવાહ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુનશી/મારી કમલા|મારી કમલા]] {{done}}<br /> # ધૂમકેતુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પોસ્ટઑફિસ|પોસ્ટઑફિસ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પૃથ્વી અને સ્વર્ગ|પૃથ્વી અને સ્વર્ગ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/વિનિપાત|વિનિપાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/ભૈયાદાદા|ભૈયાદાદા]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/રજપૂતાણી|રજપૂતાણી]]<br /> # રા. વિ. પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/મુકુન્દરાય|મુકુન્દરાય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/ખેમી|ખેમી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/સૌભાગ્યવતી!!|સૌભાગ્યવતી!!]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/જક્ષણી|જક્ષણી]]<br /> # ઝવેરચંદ મેઘાણી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/સદાશિવ ટપાલી|સદાશિવ ટપાલી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/વહુ અને ઘોડો|વહુ અને ઘોડો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/જી’બા|જી’બા]]<br /> # ઉમાશંકર જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/છેલ્લું છાણું|છેલ્લું છાણું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/મારી ચંપાનો વર|મારી ચંપાનો વર]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/શ્રાવણી મેળો|શ્રાવણી મેળો]] {{done}}<br /> # સુન્દરમ્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/ખોલકી|ખોલકી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માજા વેલાનું મૃત્યુ|માજા વેલાનું મૃત્યુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માને ખોળે|માને ખોળે]]<br /> # ગુલાબદાસ બ્રોકર<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/લતા શું બોલે|લતા શું બોલે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ગુલામદીન ગાડીવાળો|ગુલામદીન ગાડીવાળો]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/નીલીનું ભૂત|નીલીનું ભૂત]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે|ઊભી વાટે]] {{done}}<br /> # પન્નાલાલ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/વાત્રકને કાંઠે|વાત્રકને કાંઠે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સાચી ગજિયાણીનું કાપડું|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/બાપુનો કૂતરો|બાપુનો કૂતરો]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સુખદુઃખનાં સાથી|સુખદુઃખનાં સાથી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/પીઠીનું પડીકું|પીઠીનું પડીકું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/મોરલીના મૂંગા સૂર|મોરલીના મૂંગા સૂર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/નૅશનલ સેવિંગ|નૅશનલ સેવિંગ]] {{done}}<br /> # ઈશ્વર પેટલીકર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/લોહીની સગાઈ|લોહીની સગાઈ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/મધુરાં સપનાં|મધુરાં સપનાં]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/વટ|વટ]] {{done}}<br /> # જયંતી દલાલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/અડખેપડખે|અડખેપડખે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/આ ઘેર પેલે ઘેર|આ ઘેર પેલે ઘેર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઉત્તરા|ઉત્તરા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઝાડ, ડાળ અને માળો|ઝાડ, ડાળ અને માળો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ટપુભાઈ રાતડિયા|ટપુભાઈ રાતડિયા]]<br /> # જયંત ખત્રી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ|તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/લોહીનું ટીપું|લોહીનું ટીપું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ધાડ|ધાડ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/નાગ|નાગ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ખરા બપોર|ખરા બપોર]]<br /> # અશોક હર્ષ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશોક હર્ષ/સુલોચના|સુલોચના]]<br /> # પીતાંબર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પીતાંબર પટેલ/દત્તક પિતા|દત્તક પિતા]]<br /> # હીરાલાલ ફોફલિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હીરાલાલ ફોફલિયા/રાતે વાત|રાતે વાત]]<br /> # ચુનીલાલ મડિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/વાની મારી કોયલ|વાની મારી કોયલ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/કમાઉ દીકરો|કમાઉ દીકરો]] {{done}}<br /> # સુરેશ જોષી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/થીગડું|થીગડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/રાક્ષસ|રાક્ષસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પદભ્રષ્ટ|પદભ્રષ્ટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/એક મુલાકાત|એક મુલાકાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/અગતિગમન|અગતિગમન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/લોહનગર|લોહનગર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/વરપ્રાપ્તિ|વરપ્રાપ્તિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/કુરુક્ષેત્ર|કુરુક્ષેત્ર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પુનરાગમન|પુનરાગમન]]<br /> # સરોજ પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર|ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/સારિકા પંજરસ્થા|સારિકા પંજરસ્થા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/પોસ્ટ-મૉર્ટમ|પોસ્ટ-મૉર્ટમ]]<br /> # ચંદ્રકાન્ત બક્ષી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...|આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/તમે આવશો?|તમે આવશો?]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/એક સાંજની મુલાકાત|એક સાંજની મુલાકાત]] {{done}}<br /> # મધુ રાય <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/બાંશી નામની એક છોકરી|બાંશી નામની એક છોકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ધારો કે –|ધારો કે –]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/કાન|કાન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ઊંટ|ઊંટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/મકાન|મકાન]]<br /> # વસુબહેન ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વસુબહેન ભટ્ટ/ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!|ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!]]<br /> # મોહમ્મદ માંકડ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/તપ|તપ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/મનેય કોઈ મારે!|મનેય કોઈ મારે!]]<br /> # વનુ પાંધી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વનુ પાંધી/બારી|બારી]]<br /> # ધીરુબહેન પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરુબહેન પટેલ/ટાઢ|ટાઢ]]<br /> # કુન્દનિકા કાપડિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/ફરી વરસાદ!|ફરી વરસાદ!]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/જવા દઈશું તમને…|જવા દઈશું તમને…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/પ્રેમનાં આંસુ|પ્રેમનાં આંસુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/તમારાં ચરણોમાં|તમારાં ચરણોમાં]]<br /> # ઇવા ડેવ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તરંગિણીનું સ્વપ્ન|તરંગિણીનું સ્વપ્ન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તમને ગમી ને?|તમને ગમી ને?]]<br /> # ભગવતીકુમાર શર્મા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભગવતીકુમાર શર્મા/અપ્રતીક્ષા|અપ્રતીક્ષા]]<br /> # મોહનભાઈ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહનભાઈ પટેલ/બ્લાઇન્ડ વર્મ|બ્લાઇન્ડ વર્મ]]<br /> # કિશોર જાદવ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/કાગ-કન્યા|કાગ-કન્યા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/વિસ્મૃત|વિસ્મૃત]]<br /> # રાધેશ્યામ શર્મા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના|સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સળિયા|સળિયા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/નૂતન વર્ષાભિનંદન|નૂતન વર્ષાભિનંદન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/ચર્ચબેલ|ચર્ચબેલ]]<br /> # રઘુવીર ચૌધરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/પોટકું|પોટકું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/જગા ધૂળાનો જમાનો|જગા ધૂળાનો જમાનો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ચિતા|ચિતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ|ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/મંદિરની પછીતે|મંદિરની પછીતે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/સાંજનો છાયો|સાંજનો છાયો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ભણેલી વહુ|ભણેલી વહુ]]<br /> # રાવજી પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/ચંપી|ચંપી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સગી|સગી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સૈનિકનાં બાળકો|સૈનિકનાં બાળકો]]<br /> # ઘનશ્યામ દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/ગોકળજીનો વેલો|ગોકળજીનો વેલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/કાગડો|કાગડો]]<br /> # જ્યોતિષ જાની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જ્યોતિષ જાની /એક સુખી માણસનું ચિત્ર|એક સુખી માણસનું ચિત્ર]]<br /> # સુધીર દલાલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુધીર દલાલ/પછી|પછી]]<br /> # વર્ષા અડાલજા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/‘એ’|‘એ’]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/લાશ|લાશ]]<br /> # વિભૂત શાહ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિભૂત શાહ/શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો|શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો]]<br /> # નાનાભાઈ જેબલિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/છટકું|છટકું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/કાટલું|કાટલું]]<br /> # હરિકૃષ્ણ પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/ઘરભંગ|ઘરભંગ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/નટુભાઈને તો જલસા છે|નટુભાઈને તો જલસા છે]]<br /> # વીનેશ અંતાણી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/શ્વાસનળીમાં ટ્રેન|શ્વાસનળીમાં ટ્રેન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ|તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી|સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સ્ત્રી નામે વિશાખા|સ્ત્રી નામે વિશાખા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/નિર્જનતા|નિર્જનતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/જૂના ઘરનું અજવાળું|જૂના ઘરનું અજવાળું]]<br /> # હિમાંશી શેલત<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં|અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/ઇતરા|ઇતરા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/બારણું|બારણું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/સાંજનો સમય|સાંજનો સમય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/કિંમત|કિંમત]]<br /> # ધીરેન્દ્ર મહેતા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરેન્દ્ર મહેતા/ઓળખાણ|ઓળખાણ]]<br /> # વિજય શાસ્ત્રી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય શાસ્ત્રી/મિસિસ શાહની એક બપોર|મિસિસ શાહની એક બપોર]]<br /> # પુરુરાજ જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પુરુરાજ જોશી/છત્રી|છત્રી]]<br /> # ઇલા આરબ મહેતા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પરીકથા|પરીકથા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પાંખ|પાંખ]]<br /> # રજનીકુમાર પંડ્યા<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રજનીકુમાર પંડ્યા/સીનો|સીનો]] <br /> # ચિનુ મોદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચિનુ મોદી/નાગના લિસોટા|નાગના લિસોટા]] <br /> # રમેશ પારેખ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ પારેખ/ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે|ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે]]<br /> # જોસેફ મેકવાન <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/પન્નાભાભી|પન્નાભાભી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/બાપનું લો’ય|બાપનું લો’ય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/ઘરનું ઘર|ઘરનું ઘર]]<br /> # મોહન પરમાર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/આંધું|આંધું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/કુંભી|કુંભી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/હિરવણું|હિરવણું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/થળી|થળી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/તણખલું|તણખલું]]<br /> # દલપત ચૌહાણ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/બદલો|બદલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/ગંગામા|ગંગામા]]<br /> # હરીશ મંગલમ્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/દાયણ|દાયણ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/ઉટાંટિયો|ઉટાંટિયો]]<br /> # અંજલિ ખાંડવાલા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અંજલિ ખાંડવાલા/લીલો છોકરો|લીલો છોકરો]]<br /> # મણિલાલ હ. પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/બાપાનો છેલ્લો કાગળ|બાપાનો છેલ્લો કાગળ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/રાતવાસો|રાતવાસો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પી.ટી.સી. થયેલી વહુ|પી.ટી.સી. થયેલી વહુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પડતર|પડતર]]<br /> # રમેશ દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ દવે/ને કંઈક થયું તો?|ને કંઈક થયું તો?]]<br /> # મનોહર ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/જલમટીપ|જલમટીપ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/પાછું વળવું|પાછું વળવું]]<br /> # પવનકુમાર જૈન <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/આ જમાનાનો પારસમણિ|આ જમાનાનો પારસમણિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/તરસ્યા કાગડાની વારતા|તરસ્યા કાગડાની વારતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/વરુ અને શ્રી પાપી|વરુ અને શ્રી પાપી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/ઈપાણનું યૌવન|ઈપાણનું યૌવન]]<br /> # કિરીટ દૂધાત <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આમ થાકી જવું…|આમ થાકી જવું…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…|આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/ભાય|ભાય]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/લીલ|લીલ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે|એક બપોરે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/વી. એમ.|વી. એમ.]] {{done}}<br /> # બિપિન પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/સંગીતશિક્ષક|સંગીતશિક્ષક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/વાંસનાં ફૂલ|વાંસનાં ફૂલ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/બૂફે|બૂફે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/કરિયાવર|કરિયાવર]]<br /> # માય ડિયર જયુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/ડારવિનનો પિતરાઈ|ડારવિનનો પિતરાઈ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/જીવ|જીવ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/વેકેશન|વેકેશન]]<br /> # પન્ના નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/લેડી વિથ અ ડૉટ|લેડી વિથ અ ડૉટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/નિત્યક્રમ|નિત્યક્રમ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/સુજાતા|સુજાતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/ઊડી ગયો હંસ|ઊડી ગયો હંસ]]<br /> # અજિત ઠાકોર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ગૂમડું|ગૂમડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ખરજવું|ખરજવું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/માવઠું|માવઠું]]<br /> # અનિલ વ્યાસ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/સવ્ય-અપસવ્ય|સવ્ય-અપસવ્ય]]<br /> # હરીશ નાગ્રેચા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/`ચૂટકી'|`ચૂટકી']]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/ખલેલ|ખલેલ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/કૅટ-વૉક|કૅટ-વૉક]]<br /> # યોગેશ જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ચંદરવો|ચંદરવો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ગંગાબા|ગંગાબા]]<br /> # પ્રવીણ ગઢવી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/લીંબડાનું પાંદડું|લીંબડાનું પાંદડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/સૂરજપંખી|સૂરજપંખી]]<br /> # ભૂપેશ અધ્વર્યુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેશ અધ્વર્યુ/હનુમાન લવકુશ મિલન|હનુમાન લવકુશ મિલન]]<br /> # કેશુભાઈ દેસાઈ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/મહિષાસુર|મહિષાસુર]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/ઉપેક્ષિતા|ઉપેક્ષિતા]]<br /> # પ્રવીણસિંહ ચાવડા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/ચાકરી|ચાકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/લેણિયાત|લેણિયાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિઝિટ|વિઝિટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/જનારી|જનારી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી|બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિશાખાનો ભૂતકાળ|વિશાખાનો ભૂતકાળ]]<br /> # ઉત્પલ ભાયાણી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/ખતવણી|ખતવણી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/મિજબાની|મિજબાની]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બદલો|બદલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બંધન અને મુક્તિ|બંધન અને મુક્તિ]]<br /> # ધરમાભાઈ શ્રીમાળી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/નરક|નરક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/દાજવું તે...|દાજવું તે...]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/વરઘોડો|વરઘોડો]]<br /> # દશરથ પરમાર<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/ત્રીજું ઘર|ત્રીજું ઘર]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/બે ઇ-મેલ અને સરગવો|બે ઇ-મેલ અને સરગવો]]<br /> # મોના પાત્રાવાલા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોના પાત્રાવાલા/રાની બીલાડો|રાની બીલાડો]]<br /> # નાઝીર મનસૂરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાઝીર મનસૂરી/બોકાહો|બોકાહો]]<br /> # અઝીઝ ટંકારવી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અઝીઝ ટંકારવી/વાવાઝોડું|વાવાઝોડું]]<br /> # જિતેન્દ્ર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિતેન્દ્ર પટેલ/ખાડ|ખાડ]]<br /> # પરેશ નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/તાંદળજાની ભાજી|તાંદળજાની ભાજી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક /પરપોટો|પરપોટો]]<br /> # કાનજી પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કાનજી પટેલ/ડેરો|ડેરો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/પડાવ|પડાવ]]<br /> # બિન્દુ ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/આંતરસેવો|આંતરસેવો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/જાગતું પડ|જાગતું પડ]]<br /> # પારુલ રાઠોડ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ રાઠોડ/વિપર્યાસ|વિપર્યાસ]]<br /> # સુમન્ત રાવલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/ખોયડું|ખોયડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/લાયન-શૉ|લાયન-શૉ]]<br /> # ભરત નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભરત નાયક/વગડો|વગડો]]<br /> # જનક ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ|સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/બાવળ વાવનાર|બાવળ વાવનાર]]<br /> # શિરીષ પંચાલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/શિરીષ પંચાલ/મજૂસ|મજૂસ]]<br /> # રાજેન્દ્ર પટેલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/લિફ્ટ|લિફ્ટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/જૂઈની સુગંધ|જૂઈની સુગંધ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/અધૂરી શોધ|અધૂરી શોધ]] <br /> # ગિરીશ ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/રેખલીનું મન|રેખલીનું મન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ|ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ]]<br /> # પ્રભુદાસ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/હડફેટ|હડફેટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ખાખી જીવડાં|ખાખી જીવડાં]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ફારગતી|ફારગતી]]<br /> # રામચંદ્ર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/સુવર્ણકન્યા|સુવર્ણકન્યા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/શ્યામલી|શ્યામલી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/ખેતર|ખેતર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/તીતીઘોડો|તીતીઘોડો]]<br /> # મહેન્દ્રસિંહ પરમાર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/પોલિટેકનિક|પોલિટેકનિક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/ઊડણચરકલડી|ઊડણચરકલડી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/એમ. પી. અજમેરા|એમ. પી. અજમેરા]]<br /> # જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ|<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/કંઈ પણ બની શકે...|કંઈ પણ બની શકે...]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/મહોરાં|મહોરાં]]<br /> # સાગર શાહ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/ગેટ ટુ ગેધર|ગેટ ટુ ગેધર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/સુજીની સમાજસેવા|સુજીની સમાજસેવા]]<br /> # અજય સોની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/ગળામાં અટવાયેલી તરસ|ગળામાં અટવાયેલી તરસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/તરસ|તરસ]]<br /> # વિજય સોની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/સાંકડી ગલીમાં ઘર|સાંકડી ગલીમાં ઘર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/મમ સત્યમ|મમ સત્યમ]]<br /> # નવનીત જાની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નવનીત જાની/સામા કાંઠાની વસ્તી|સામા કાંઠાની વસ્તી]]<br /> # પન્ના ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/સાતમો દિવસ|સાતમો દિવસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/ચપટી|ચપટી]]<br /> # રામ મોરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/મહોતું|મહોતું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/બળતરા|બળતરા]]<br /> # અભિમન્યુ આચાર્ય <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/પડછાયાઓ વચ્ચે|પડછાયાઓ વચ્ચે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/રાત|રાત]]<br /> # નરેશ શુક્લ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/અથઃ ઇતિ|અથઃ ઇતિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/ન કહેવાયેલી વાર્તા...!|ન કહેવાયેલી વાર્તા...!]]<br /> # હર્ષદ ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/જાળિયું|જાળિયું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/આઢ|આઢ]]<br /> # રેણુકા પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/મીરાંનું ઘર|મીરાંનું ઘર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/ધોધમાર|ધોધમાર]]<br /> # માવજી મહેશ્વરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/ગ્રહણ|ગ્રહણ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/સુખ|સુખ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/મિલકત|મિલકત]]<br /> # કેતન મુનશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/ફટકો|ફટકો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/લાલ ચીંદરડી|લાલ ચીંદરડી]]<br /> # બકુલેશ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બકુલેશ/આભાસની ગલીમાં|આભાસની ગલીમાં]]<br /> # પારુલ કંદર્પ દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ કંદર્પ દેસાઈ/એક ડગલું આગળ|એક ડગલું આગળ]]<br /> # કંદર્પ ર. દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કંદર્પ ર. દેસાઈ/આઠમી માર્ચ|આઠમી માર્ચ]]<br /> # રમેશ ર. દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ ર. દવે/શબવત્|શબવત્]]<br /> # પ્રાગજી ભામ્ભી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રાગજી ભામ્ભી/ફરી પાછા પૃથ્વી પર|ફરી પાછા પૃથ્વી પર]]<br /> # ભૂપેન ખખ્ખર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેન ખખ્ખર/વાડકી|વાડકી]]<br /> # રાજેશ વણકર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેશ વણકર/ધડાકા|ધડાકા]]<br /> # મીનળ દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મીનળ દવે/ઓથાર|ઓથાર]]<br /> # પૂજા તત્સત્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પૂજા તત્સત્/એક મેઇલ|એક મેઇલ]]<br /> # કલ્પેશ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/સહી|સહી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/કાઠું વરહ|કાઠું વરહ]]<br /> # અશ્વિની બાપટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશ્વિની બાપટ/તૃષ્ણા|તૃષ્ણા]]<br /> # નીતા જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નીતા જોશી/છેવાડાનાં બે જણ|છેવાડાનાં બે જણ]]</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AA%E0%AA%A8%E0%AB%8D%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%AC%E0%AA%BE%E0%AA%AA%E0%AB%81%E0%AA%A8%E0%AB%8B_%E0%AA%95%E0%AB%82%E0%AA%A4%E0%AA%B0%E0%AB%8B&diff=111248 2026-05-25T12:29:10Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|બાપુનો કૂતરો | પન્નાલાલ પટેલ}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> વિલાયતથી આવ્યા પછી બાપુની સવારી આજ પહેલી જ વખત આકડિયાં ગામમાં આવતી હતી. એ પચ્ચીસ હજારના જાગીરદારની વાટ જોવાતી હતી, જોવરાવવામાં આવતી હતી.<br /> <br /> જોકે તલાટીએ તો આજકાલ કરતાં આઠ દિવસથી દૂધની તાંબડી ભરાવી રાખવા માંડી હતી. ‘બાપુનું ભલું પૂછવું. કઈ ઘડીએ આવતાંક ને ઊભા રે’… ખાટલા, ગાદલાના ગંજ પણ ખડકાઈ ગયા હતા. મુખીને બહારગામ ન જવાની હિદાયત કરી દેવામાં આવી હતી. રાવળિયા, ચમાર, નાઈ અને ગામના બે-ત્રણ ચોકિયાતો તો ચોવીસ કલાક માટે ચોકી ઉપર ખડે પગે જ હતા. ઘેર ખાવા જતા તે પણ બદલીમાં બીજાને મૂકીને.<br /> <br /> પણ આજ તો બાપુની રસોઈ કરનાર પેલો ભોઈ, બે સિપાહી, ત્રણ ચાકર અને એમ રસાલો પણ ઢોર હડતા પહેલાં આવી ચૂક્યો. કોણ જાણે કેમ ગામમાં એક જાતનો ‘હબાકો’ – દેકાર દેવાઈ ગયો.<br /> <br /> ભોઈએ રસોડું સંભાળ્યું : ચાર માણસોને એની તહેનાતમાં ખડા કરી દેવામાં આવ્યા : બે ચોકિયાત, એક કુંભાર અને એક હજામ, જ્યારે મુખી તો ભોઈની, પેલા સિપાહીઓની અને ચાકરોની બધાયની તહેનાતમાં ખડે પગે હતા. રાંધવાનાં વાસણ, દહીં વગેરે ભેગું કરવા માટે ચોકિયાતોને આગળ કરી પેલા સિપાહીઓ ગામમાં ફરતા થઈ ગયા. સીધું તો વાણિયાને ત્યાંથી – ગામને નામેસ્તો – લાવવાનું હતું.<br /> <br /> પેલા ચાકરો ઠાકોરની હાજરીમાં એમનો ચાર્જ સંભાળતા હોય તેમ બિસ્તર, પાણીનાં માટલાં વગેરે વ્યવસ્થા કરવા – અરે કરાવવા લાગ્યા.<br /> <br /> જ્યારે તલાટી, ગામના પેલા દલા દરજી પાસે પાંચ વર્ષ પર સિવડાવી રાખેલા ખાખી બીરજીસ ઉપર ચોકિયાતને હાથે ધોવાયેલો કોટ ચઢાવી, ગુલાબી રંગથી રંગેલો સાફો બાંધી બાપુના રસ્તા પર ધ્યાન રાખતા આઘાપાછા થઈ રહ્યા.<br /> <br /> કોઈકે વધાઈ ખાધી! ‘મોટર આવતી હોય એમ લાગે છે.’ ગામ વચ્ચે આવેલો આખોય ચોરો જાણે એકકાન થયો. નાકા ઉપર માનવીની ઠઠ જામી, ‘એ આવે, એ ધૂળ ઊડે... આ આવતી નીકળે…’<br /> <br /> ત્યાં તો પેલા સિપાઈઓ આ ટોળા આગળ આવી કૂદ્યા. ‘એ ગધેડા, એ વાટમાં ક્યાં ઊભો છે? એ, બધા હારમાં પડી જાઓ... એ છોકરાં, સાળાં ચૂં ચાં કર્યું છે તો… જતાં રો’ બધાં પાછળ; હારમાં ઊભાં થઈ જાઓ. બાપુ આવે એટલે બધાય - એ હેવાન, સાંભળતો નથી? ઝૂકીને સલામ કરજો હોં!...’<br /> <br /> અને બાપુની મોટર પેલાં ઝૂકેલાં માથાં ઉપર ધૂળ ઉડાડતી ચોરા આગળ જઈ ઊભી.<br /> <br /> કટ દઈને આગળનું બારણું ઊઘડ્યું. અંદરથી ટોપાધારી બાપુ ઊતર્યા એ સાથે જ વાળથી ભરેલું, લાંબા લાંબા કાન અને ટૂંકા ટૂંકા પગવાળું બરફ સરખું સફેદ એવું પ્રાણી પણ કૂદી પડ્યું. પાછલી સીટમાંથી કારભારી ઊતર્યા.<br /> <br /> ઠાકોરની ઉમ્મર અઠ્ઠાવીસેકની હતી. કાઠું મજબૂત હતું. પરંતુ મોંનો ઘાટ એટલો બધો સારો ન હતો. હા, કપડાં ‘અપ ટુ ડેટ’ – ‘અપ ટુ ડેટ’ એટલે કે કોટ, પાટલૂન, ટાઈ, હેટ, મોજાં, બૂટ, રિસ્ટવૉચ, ચશ્માં (શોખનાં) અને ટચલી આંગળીએ વેઢ. એક હાથમાં સોટી, બીજા હાથમાં સાંકળ જેવું કશુંક હતું… સ્ટીમરમાંથી જ સીધા ન ઊતરતા હોય!<br /> <br /> પણ સાચું પૂછો તો એકઠાં થઈ ગયેલાં ગામનાં માણસોમાંથી કોઈનુંય ધ્યાન ઠાકોર તરફ ન હતું. સલામ ભરતી વખતે પણ એમની અડધી નજર તો ઠાકોરના પગમાં અટવાતા પેલા પ્રાણી તરફ જ રહેતી.<br /> <br /> અંદરોઅંદર ચર્ચા પણ, ‘બાપુ વિલાયત જઈને કેટલા બદલાઈ ગયા છે’ એની નહિ પણ પેલા જાનવરની જ ચાલતી હતી. કોઈ કહેતું કે વિલાયતી સસલું છે તો કોઈ વળી કૂતરું હોવાનો શક પણ જણાવતું. કોઈને ‘ચમ જાણ્યું કે વિલાયતમાં આવા દીપડા નંઈ હોય!’ આવો વહેમ ઊઠતો હતો. તો કોઈ કોઈને કૂતરું, બિલાડું કે સસલું કશું જ નહોતું લાગતું, કોક જુદી જ જાતનું જાનવર હોવાનું અનુમાન નીકળતું. ચર્ચા વધી પડી. કોઈ કોઈ તો શરત મારવા સુધી જઈ પહોંચ્યા… જેમ જેમ જાણ થતી ગઈ તેમ તેમ માણસોની ઠઠ પણ જામતી ગઈ… હરેક નવું આવનાર એ જ સવાલ કરતું : ‘મારું હાળું આ જાનવર છે શું?’ ઘણાને તો ડર પણ લાગવા માંડ્યો : ‘બાપુ આને બાંધી દે તો ઠીક, નકર કોકને કાં તો ફાડી ખાશે…’<br /> <br /> પણ ત્યાં તો કેટલાક જુવાન કૂતરું હોવાની નક્કી વાત લઈ આવ્યા – કોઈ પેલા સિપાહીને પૂછી આવ્યો હતો તો કોઈએ વળી ચાકરને પૂછી જોયું હતું. નામ પણ જાણી લાવ્યા હતા પણ એ નામમાંય ગોટાળો પડ્યો. કોઈએ શીવલર કહ્યું. આ સાંભળી બીજાની જીભે તેવું કંઈક હતું તે વળી સુધારીને શીવલો કહ્યું, જ્યારે ત્રીજો તો કંઈક, ‘શીલ્લું-ફીલ્લું’ જ કરવા લાગ્યો… નામની કડાકૂટ પડતી મૂકતાં કેટલાકે કૂતરાનું રૂપ વર્ણવવા માંડ્યું : ‘શું કૂતરું છે! ચચ્ચાર આંગળના તો પગ. ને કાન તો છેક ભોંએ અડી ગયા છે. અને વાળ તો ઓ મારા બાપ, શું લાંબા છે! જાણે કોઈ જટાળો જોગી જોઈ લ્યોને. ધોળાય કેટલા બધા!’ ત્યારે કોઈને તો વળી શંકા પણ થઈ : ‘અલે ભાઈ, આ કૂતરાના વાળ રૂપાના તો ન હોય! નહિ, તે દન આપણા શેઠ કે’તા’તા કે મઢમના વાળ તો સોનાના હોય ત્યારે આ કૂતરાના… ભલું પૂછવું, વલાયતમાં શું ન હોય!...’<br /> <br /> અલબત્ત આ વાત પર હસ્યા તો સૌ કોઈ, બાકી ઘણાનાં મનમાં શંકા તો રહી જ હતી : ‘હોય! બાપુ જેવો તેવો કૂતરો લાવે નહિ તો!…’<br /> <br /> આ નેવોમાં ઊભેલાં લોક સિવાય ચોરાની પેલી બાજુ ઊભેલી સ્ત્રીઓને મોઢે પણ કૂતરાની જ વાત ચાલી રહી હતી. વાત કરતાં કરતાં કેટલીક સ્ત્રીઓ ટીખળે પણ ચડી, પણ ત્યાં તો ગામના મુખી પાસેથી નીકળેલી ચેતવણી ત્યાં પણ ફરી વળી : ‘બધુંય કરજો પણ બાપુના પેલા કૂતરાની કોઈ મશ્કરી ન કરતાં. કુંવર કરતાં કૂતરા ઉપર એમને વધારે વહાલ છે! આ… તમને કહ્યું!’ પેલા નામ જાણી લાવેલા જુવાનોએ પણ ટાપસી પૂરી : ‘વાત તો સાચી છે, જાનુમિયાંય એ જ કે’તા’તા…’<br /> <br /> ઠાકોરના મિજાજથી પરિચિત એવા માણસોએ તો પોતાનું ડહાપણ પણ વાપરીને સલાહ પણ આપી : ‘ને કોઈ કૂતરું કૂતરુંય ન કરતાં પાછાં. ગમે તેમ તોય એ તો બાપુનો કૂતરો.’<br /> <br /> સૌ કોઈની નજર – બાપુની પાછળ એ કૂતરો ચાલતો હતો, કૂતરાની પાછળ ગામલોકોની સેંકડો આંખો ફરતી હતી.<br /> <br /> પલંગ ઉપર બેસતા બાપુની સાથે પેલો કૂતરો પણ લપ દેતોકને ચઢી ગયો. બાપુએ ‘સીળાઉન?’ આવો કંઈક હુકમ કર્યો. આ સાથે જ પેલો વિલાયતી કૂતરો પાંગેથ તરફ બેસી ગયો.<br /> <br /> લોકોની નવાઈનો પાર ન રહ્યો. કોઈકે પેલા ‘સીળાઉન’ શબ્દને કૂતરાનું નામ ગણ્યો તો કોઈએ બેસી જવાનો હુકમ કર્યો એમ પણ બેસાડ્યું.<br /> <br /> ગમે તેમ પણ લોકો એટલું તો સમજી ગયા કે આ કૂતરાનું — સીલુભાઈનું (અત્યાર સુધીમાં તો સાચું નામ પણ લોકોએ જાણી લીધું હતું.) માન પેલા કારભારી કરતાં – અરે એમના કુંવર કરતાંય વધારે છે. ત્રણ વરસ પર બાપુ સાથે કુંવર આવ્યા હતા એય આટલી છૂટથી તો બાપુના પલંગ ઉપર નો’તા ચઢી બેસતા!…<br /> <br /> ગામલોકોના મનમાં સીલનું (સિલ્વર આખું નામ હતું, ‘સીલુ’ ટૂંકું) માન અને મરતબો વધી પડ્યાં, ને તેમાંય જ્યારે એની કિંમત પાંચસો રૂપિયા સાંભળી ત્યારે તો કોઈએ એક વીસું બળદ સાથે તોલ કર્યું તો કોઈએ વળી પાંચ ઘોડા સાથે સરખાવ્યો. અરે હાથી સાથે સરખામણી કરનાર પણ કંઈ કમ ન હતા. લોકોની તાજુબીનો પાર ન રહ્યો : ‘ભારોભાર ચાંદી! આ શું કે’વાય?–’ ને લોકોનું માન એ કૂતરા તરફ અનેકગણું વધી ગયું.<br /> <br /> પણ ગામના કૂતરાને ક્યાં માન હતું? એ તો પેલાં પરાયાં – દેશી કૂતરાંને ભસતાં એ જ રીતે સીલુ તરફ પણ ભસતાં હતાં. પાંચ મિનિટમાં તો ચોપાડ આસપાસ ભસાભસ થઈ રહી. આ તરફ ‘સીલુ’ પણ ઘૂરક્યો. ‘કાઉ...કાઉ...કાઉ…’<br /> <br /> લોકામાં વળી એક થરથરાટી ફરી વળી : ‘ઓ બાપ! શો જબરો એનો સાદ છે! જાણે વાઘ બોલ્યો…’<br /> <br /> ‘અરે શાના વાઘ!’ એક જુવાને વાંધો ઉઠાવ્યો. ‘આવવા દો જોઉં જરા ફળીનાં કૂતરાં ભેગો. ફાંફોડી ખાય છે કે મૂકે છે? એ તો બધાં રૂપનાં રૂડાં! આના કરતાં તો આપણાં પેલાં ચમારાનાં કૂતરાં – ને વણજારાનાં તો વળી ભાળ્યાં જ નથી ત્યારે...’<br /> <br /> ગામલોકો ઇચ્છી રહ્યા કે બાપુ જરા સીલુભાઈને વહેતો મૂકે ને આ શિયાળવાં સરખાં કૂતરાંને ચમત્કાર દેખાડે! અને તેથી જ તો ગામનાં પેલાં કૂતરાંને કોઈ હાંકતું ન હતું ને? કોઈએ પેલા જાનુમિયાંને પણ વીનવી જોયા : ‘જાનુભાઈ, જરા જોવા દો તો ભલા માણસ; સીલુભાઈને જરા બા’ર તો નીકળવા દો. આ કૂતરાં તો એવા પગમાં પૂંછડી ઘાલીને નાસશે કે…જરા મઝા આવશે.’<br /> <br /> એટલામાં ઠાકોરે રાડ પાડી : ‘શું તાકી રહ્યા છો ઢેમ; મારો બ્લડી પેલાં કૂતરાંને!’<br /> <br /> અને સાથે જ – કૂતરાં કરતાં તો એમને હાંકનાર વધી પડ્યા. પથ્થરોની ગોળીઓ છૂટી તો કોઈએ બાપુના રસોડા માટે ઢગ કરેલાં લાકડાં તાણ્યાં.<br /> <br /> કૂતરાંને ફળી તો છોડવી પડી પરંતુ ભસવાનું ન છોડ્યું. ગામની બીજી ફળીઓમાં પણ પડઘા પડવા લાગ્યા. કૂતરામાં ઘરને–વતનને વળગી રહેવાનો જુસ્સો માણસ કરતાંય વધારે હોય છે. હાંકનારે પીઠ ફેરવી કે તરત એમણે મોં પાછું ફેરવ્યું. બીજી ફળીઓનાં કૂતરાં પણ ડોકવા માંડ્યાં.<br /> <br /> દસેક મિનિટ પછી વળી પાછો ચારેબાજુથી મોરચો સળગી ઊઠ્યો. મુખીએ તો ગામલોકોની ઇચ્છા આગળ કરીને બાપુને અરજ પણ કરી : બાપુ, જરા સીલુભાઈને છૂટા કરોને? એક જ બમકારે આટઆટલામાં તો નહિ ઊભા રે’.’<br /> <br /> અરે ના રે! એ વિફરે એટલે પછી કોઈના હાથમાં ઓછો રે. આ તો આમન્યાએ આટલો બેસી રહ્યો છે.’ બાપુએ મૂછને વળ દેતાં કહ્યું.<br /> <br /> મુખી સાથે બે-ત્રણ બીજા માણસો પણ બોલી ઊઠ્યા : ‘આમન્યા તો ખરી જ ને, બાપુ. નહિ તો આવું જાનવર—’ એકે તો ચાંપલૂસીભર્યું હસતાં હિંમત પણ કરી નાંખી, ‘એં બાપુ, વાટમાં વાઘ મળે તો સામો થઈ જાય ખરો કે?’<br /> <br /> બીજાએ આ ડોસાની તોછડી બોલીને સુધારી : ‘કોણ સીલુભાઈને? અરે આપણા વગડાનાં ચિતરાં (ચિત્તા) તો સીલુભાઈને જોતાં જ દરામાં (ખીણમાં) ક્યાંક ઊતરી પડે.’<br /> <br /> પણ પેલો ડોસો તો જાણે હાથ ધોઈને પાછળ પડ્યો હતો : ‘સાચું બાપુ?’<br /> <br /> ‘લઈ આવ એક ચિત્તો એટલે ખબર પડે.’ બાપુએ એમની એ કરડી આંખોમાં જરાક હાસ્ય ભરતાં કહ્યું. પેલાં કૂતરાંના ભસવાએ વળી એમનું ધ્યાન ખેંચ્યું.<br /> <br /> સીલુભાઈ તો બિચારા ક્યારનાય ઊંચાનીચા થઈ રહ્યા હતા, પરંતુ શું કરે? બાપુની આમન્યાએ બંધાઈ રહ્યા હતા.<br /> <br /> બાપુએ એમને–માનો કે આમન્યાએથી છૂટા કરવા સાંકળે બાંધ્યા. લઈને ઊઠવા પણ જતા હતા ત્યાં તો મુખી ચાના કપ સાથે આવી ઊભા. ‘બેસ હમણાં થોડી વાર’ કહી બાપુએ હાથ લંબાવ્યો. આ સાથે જ વિચાર ફરી ગયો, હાથ પાછો ખેંચાયો : ‘કંઈ ટેબલ જેવું નથી, મુખી?’<br /> <br /> મુખી તો વિચારમાં પડી ગયા : ‘ટેબલ વળી શું હશે?’ ત્યાં તો એમની નજર આગળ બાપુના જ ગામમાં રાજધાનીમાં જોયેલી હૉટલ ખડી થઈ. એમણે લાચાર અવાજે કહ્યું : ‘બાપુ, ખુરશી ને? એ તો’-<br /> <br /> ‘ઇડિયટ છે કે શું? ખુરશી શું કરવી છે? અહીં સામે કપ મૂકવા માટે’-<br /> <br /> આ સાંભળતાં જ અત્યાર સુધી સમજ્યા વગર અટવાયા કરતા પેલા સામેના માણસોમાંથી આઠ-દસ માણસો ખડા થઈ ગયા – જાણે ચકલાં ઊડ્યાં. આમતેમ ઘણાય ફરી વળ્યા પણ લાવે શું? ટોપલું ઊંધું પાડે તોય નીચું પડે. એવો મોટો કોઈ પથ્થર પણ ન હતો, નહિ તો દસ જણ મળીનેય ઊંચકી જાત.<br /> <br /> એકાએક પેલા ડોસાની અક્કલ પહોંચી : ‘અલે ક્યાંય ઢોલ નથી ’લે?’<br /> <br /> મુખી તો ડોસાની અક્કલ ઉપર બળી જ ઊઠ્યા, મનમાં મનમાં ચિઢાયા પણ ખરા : ‘પોતાને કેમ આટલું ન સૂઝ્યું! આ સામે જ તો લટકતો હતો-બળતો હતો!’<br /> <br /> એક માણસ હોત તો બે જ મિનિટમાં છોડી નાખત પણ આ તો ત્રણ વળગ્યા પછી છ મિનિટ જ થાયને?…<br /> <br /> પછી જ્યાં મુખી, બાપુ આગળ ગોઠવાયેલા ઢોલ ઉપર કપ મૂકવા ગયા ત્યાં તો બાપુને કાંક અવળું પડયું : ‘સાલા બધા ગમાર છો કે શું? કોઈ સાફ તો કરો?’<br /> <br /> વળી પાછા સામા બેઠેલાઓમાંથી પાંચ-સાત હાલી ઊઠ્યા. એક જુવાન એમાં જીતી ગયો. ખભેથી પછેડી કાઢતોક ને ઢોલને ઝાપટવા મંડ્યો.<br /> <br /> બાપુના મોં અને આંખો પરથી વળી પેલા ડોસા પારખી ગયા. બોલી ઊઠ્યા : ‘અરે, અરે, પેલા સીલુભાઈના ઉપર ધૂળ ઊડે છે, જરા જો તો ખરો!’<br /> <br /> બાપુએ પણ પ્રમાણપત્ર આપ્યું : ‘ઇડિયટ!’<br /> <br /> ઢોલ મૂક્યા પછી – બગડેલી બાજી સુધારી લેવા હોય કે પછી સીલુભાઈ ઉપર હાથ ફેરવવાનું ગૌરવ લેવા હોય. એ જુવાને બાપુને પૂછ્યું : ‘સીલુભાઈને જરા લૂઈ નાખું, બાપુ?’<br /> <br /> ‘કેમ? તારી પછેડી સાફ કરવા?’ બાપુને સામે જ હસવું આવ્યું.<br /> <br /> ક્ષણભર તો પેલા લોકો ન સમજ્યા પણ જ્યારે સમજ્યા ત્યારે પેલા ડોસાએ પણ ટીકા કરી : ‘તારી પછેડી કરતાં તો સીલુભાઈ ઊજળા છે.’ ત્યારે તો આખીય ચોપાડ પેલા જુવાન ઉપર હસી પડી.<br /> <br /> જુવાન છોભીલોય પડી ગયો ને રીસેય ચઢી : ‘હવે ગમે તેવું ઊજળું તોય કૂતરું જ ને?’-<br /> <br /> મુખીએ કપ મૂક્યા પછી બાપુની આગળ મુશ્કેલી જાહેર કરી : ‘હવે સીલુભાઈને ચાનું કેમ થશે?’-<br /> <br /> ‘કેમ, ચા નથી?’ બાપુના અવાજમાં કડકાઈ હતી.<br /> <br /> એ કડકાઈને જોરે જ તો એ મુખી પાછળ કપ લઈને ઊભેલો માણસ આગળ ધસી આવ્યો ને? ‘અન્નાતાર, ચા તો આ રહ્યો.’<br /> <br /> એક ક્ષણ માટે લોકોની આંખોમાં, આ ગોરા મલકનું કૂતરું ચા કેમ પીએ છે એ તો જોઈએ! એ સવાલ ઇન્તેજારી બનીને ઊભો રહ્યો.<br /> <br /> મુખી બીજો ઢોલ મંગાવવાની વેતરણ કરવા લાગ્યા. નાયીને કહ્યું : ‘તું લાવને કપ મારા હાથમાં. ને જા કુબેર કટારાને ત્યાંથી ઢોલ લઈ આવને?’<br /> <br /> બાપુ બોલી ઊઠ્યા : ‘અરે ગધેડો છે કે શું? એને શું કરવો છે ઢોલ? ને એ કંઈ આ કપરકાબીમાં ચા પીવાનો છે?’ ઠાકોરે બરાડો પાડ્યો : ‘ક્યાં મરી ગયા પેલા ચાકર?’-<br /> <br /> અંદર ગરમાગરમ ચા પીતા બેઠેલા ચાકર અને સિપાહી બધાયને ફાળ પડી… પણ એ લોકો અહીં આવી પહોંચે તે પહેલા બધું થાળે પડી ગયું હતું.<br /> <br /> સીલુભાઈ માટે જમીન પર ગોદડું પણ પથરાઈ ચૂક્યું હતું અને થાળી પણ આવી લાગી હતી.<br /> <br /> પણ સાચું પૂછો તો લોકોને સીલુભાઈમાંથી અડધો રસ – અડધી ઇન્તેજારી તો ઓછી જ થઈ ગઈ : ‘આપણાં કૂતરાંય આમ તો ચા પીએ છે!’<br /> <br /> પેલાં ગામનાં કૂતરાં પણ સીલુની હલનચલન જોઈને હોય કે ગમે તેમ પણ પાછાં તડાકે ચડ્યાં. સીલુભાઈને ચા પીતા જોવા વળેલા પેલા ચોકિયાતોનો લાભ લઈને કંઈક પાસે પણ આવી લાગ્યાં હતાં. તેમાંય પેલો કાળિયો કૂતરો તો છેક ચોપાડ સુધી ધસી આવ્યો.<br /> <br /> ઠાકોરે સામે થવા જતા સીલુને વળી હુકમ કર્યો : ‘સીળાઉન! તું એક વાર ચા પી લે પછી આપણે એ લોકની ખબર લઈએ છીએ!’<br /> <br /> વળી પાછી લોકોની ઇન્તેજારી વધી પડી. ત્યાં સુધી કે પેલા ચોકિયાતોએ પણ ગામનાં કૂતરાંને ખાસ ન હાંક્યાં. ઘણા તો વળી ઇચ્છવા લાગ્યા : ‘અમારા ફળીવાળો પેલો કાણિયો કૂતરો જો આવ્યો હોત! ને અમારી ફળીની પેલી કાબરી કૂતરી કમ છે કે…’<br /> <br /> અને સીલુભાઈ ચા પી લે, બાપુ પેલી ટાઈ, બૂટ, મોજાં ઉતારે તે પહેલાં કાણિયો ને કાબરી આવી લાગ્યાં હતાં…<br /> <br /> બાપુ પૉલિશ કરેલા પટામાં ચાંદી સરખી ચકચકાટ કરતી સાંકળ ભરવા એક છેડો હાથમાં લઈ ચોપાડ બહાર નીકળ્યા. લગભગ આખુંય ગામ જાણે કોઈ મદારીનો ખેલ ન થતો હોય તેમ આસપાસનાં મકાનોનાં નેવાંમાં ઠઠ વળ્યું.<br /> <br /> બાપુએ ગામનાં કૂતરાં આડે ફરતાં પેલાં ગામલોકોને વાર્યા : ‘આવવા દે ’લ્યા. એ બુથ્થડ. હટી જા તું એક બાજુ.’ અને સીલુને હુકમ કર્યો : ‘ગો ઓન, સીલુ.’<br /> <br /> સીલુ, સામે ઊભી ઘૂરકિયાં કરતા પેલા કાણિયા કૂતરા તરફ ધસ્યો. કાણિયો બે ડગ પાછો ભાગ્યો. બાપુ હસ્યા : ‘એમ ભાગે છે શું? આવને જરા સામે.’<br /> <br /> એ જ ઘડીએ એમની નજર પાછળ આવતા કાણિયા ઉપર પડી. ઠાકોરે સીલુનું ધ્યાન દોર્યું. સીલુ એ તરફ ફર્યો પણ કાણિયો હાળો કાફર નીકળ્યો. બબ્બે આંગળ જેવડા દાંત ગલોફામાંથી બહાર કાઢતો ત્યાં જ જડાઈ ગયો. ઠાકોરના હાથમાંથી છૂટી જવાનું જોર કરતા સીલુએ, ભસીને, ઘૂરકીઓ કરીને એને ઘણો ઘણો સમજાવ્યો : ‘પાછો વળી જા ઠીક કહું છું...’ પણ તોય કાણિયો તો – એ તો પાછળ ઊભેલાં બીજાં કૂતરાંની હૂંફને લીધે કે પછી સામી બાજુનાં કૂતરાં એને પાનો ચડાવતાં હતાં માટે કે એ જ ઘડીએ બૂમ સંભળાઈ, ‘બાપુ, પેલી કાબરી–’<br /> <br /> પણ તે પહેલાં તો કાબરી બાપુના પગે બચકું ભરી પાછી પણ વળી ચૂકી હતી. બીધેલા બાપુના હાથમાંથી સીલુ પણ છૂટો થઈ ગયો. ગડબડ મચી ગઈ. ગભરાટ થઈ રહ્યો… કેટલાક જણા બાપુનો પગ જોવા મંડ્યા તો કેટલાક વળી ગામનાં કૂતરામાં ઘેરાઈ વળેલા સીલુને બચાવવા લાગી ગયા. સીલુને બચાવવાનું કામ ભારે થઈ પડ્યું હતું. ગામનાં લગભગ પચ્ચીસેક કૂતરાંમાં સીલુનો પત્તો જ નહોતો લાગતો. ઘણાય પથ્થર ફેંકાયા... અરે લગભગ વરસાદ વરસ્યો. કોઈ કોઈ તો વળીઓ તાણી લાવીને દોડ્યા, પરંતુ પેલાં કૂતરાં – અરે એક-બે તો તમ્મર ખાઈને પડ્યાં તો બે-ચાર ભાગ્યાં પણ ખરાં, પણ તોય સીલુના પેલા ઊડતા વાળ સિવાય કશું જ નહોતું દેખાતું… જ્યારે એના બરાડા તો કાન – અરે બાપુનું તો કાળજું પણ ફાડી નાખતા હતા. બાપુએ ઘાંટો પાડ્યો : ‘અરે ક્યાં મરી ગયા બધા? મારી બંદૂક લાવો.’<br /> <br /> લોકોમાં થરથરાટી બોલી ગઈ.<br /> <br /> કોઈક દોડ્યું. બંદૂક લાવ્યું. બાપુ બરાડ્યા : ‘આ નહિ સાલા ગધ્ધા, બાર નંબરની.’<br /> <br /> અને એ બાર નંબરની બંદૂક એના કવરમાંથી બહાર આવે, હારડામાંથી કારતૂસ નીકળે તે પહેલાં તો ત્યાં કૂતરાંના પેલા ઢગલા પર કેટલીય વળીઓની ફાચરો ઊડી ગઈ. બેચાર કૂતરાંની લોથ વળી ગઈ. આડાઅવળીમાં એ મારનારામાં જ કોઈકને પગે તો કોઈકને હાથે પણ લોહી નીકળી ગયું.<br /> <br /> ક્ષણભર તો બાપુના હાથમાં આવેલી બંદૂક એમ ને એમ જ રહી ગઈ. કોને માથે તાકે! સફેદને બદલે લાલ રંગમાં ફેરવાઈ ગયેલો સીલુ તો છેલ્લો તડફડાટ કરી રહ્યો હતો. અને તાકેય કોની સામે? કૂતરાં તો ક્યારનાંય પલાયન કરી ગયાં હતાં જ્યારે પોતાને કરડનાર પેલી કાબરી કૂતરી તો સામે જ પડી રહી કકવાડા કરી રહી હતી.<br /> <br /> બાપુની બેનાળી બંદૂક કરતાંય પેલી ભૂખરી આંખો વધારે ભયંકર હતી. તો શાન્તિ તો વળી એથીય કારમી હતી અને એ શાન્તિ તોડતા-મરણપંથે પડેલા પેલા બે-ચાર કૂતરાના આર્તનાદો તો વળી એટલી હદે ભય પમાડતા હતા કે આસપાસ ઊભેલાં ગામલોકો પણ છટકવા લાગ્યાં. બાપુની આસપાસ ઊભેલાં વીસ-પચ્ચીસ માણસો પણ છૂ થઈ જાત, પરંતુ એમને પગ ઉપાડવો – અરે હાલવું એ ઊભા રહેવા કરતાં વધારે જોખમભર્યું લાગતું હતું.<br /> <br /> બાપુ બરાડી ઊઠ્યા : ‘શું ઊભા રહ્યા છો ઇડિયટ બધા? જાઓ, ને ગામમાંથી એકેએક કૂતરું સામેના પેલા નવેલા (બે ઘર વચ્ચેની જગ્યા) આગળ હાંકી લાવો. ને ગામમાં બધાંને કહી દો કે એ તરફ કોઈ ફરકે નહિ; ફરકશે ને મરી જશે તો એ જાણે. જાઓ જલદી કરો.’<br /> <br /> સૌ કોઈને જવામાં જ સલામતી લાગતી હતી. એક મિનિટમાં તો ત્યાં બાપુ સિવાય માનવી નામે કોઈ ન હતું.<br /> <br /> ગામના ઘણાખરા તો ઘરમાં જ પેસી ગયા હતા. અને જે લોકો પેલા સિપાહી અને ચાકરોની આંખ નીચે હતા એય બને ત્યાં સુધી તો કૂતરાંને હાંકી લાવવાને બદલે છોડી જ મૂકતા હતા. ખુદ સિપાહી અને ચાકરોનો વિચાર પણ એવો જ હતો. પરંતુ બીજી બાજુ, એ સિવાય બાપુનો રોષ નહિ ઊતરે એ પણ જાણતા હતા. પેલા ગામલોકોને પણ સમજાવ્યું : ‘અલ્યા થોડાંક કૂતરાને લઈ લો એટલે ગામ પરથી ગરો (ગ્રહ) ઊતરે.’<br /> <br /> વાત ખોટી પણ ન હતી. ગામના ગરો (ગ્રહ) ટાળવા આઠદશ કૂતરાંને ઘેરવાં જ પડ્યાં, જેમાંથી માંડ પાંચને પેલા નવેલા આગળ લાવી શકાયાં. અલબત્ત ગામલોકોના મનમાં તો હજુય આમ જ હતું : ‘બાપુ આમ સાચમાચ તો નહિ મારી નાખે!’ પણ બાપુએ તો પાંચ જ પળમાં એ પાંચ જીવને રામશરણ કરી નાખ્યા. સાથે જ ઘાંટો પાડ્યો : ‘ક્યાં છે બીજાં? કેટલી વાર?’<br /> <br /> કોની માએ સવાશેર સૂંઠ ખાધી છે કે જવાબ આપે? છેવટે જાનુમિયાંએ હિંમત કરી : ‘પણ બાપુ, કૂતરું તો આટઆટલામાં દેખાવા જ નથી જડતું. એ તો બધાં કયારનાંય ગામ છોડીને—’<br /> <br /> ‘અરે આ હરામીઓએ ઘરોમાં ઘાલી દીધાં હશે. તપાસ કરો ને કોઈના ઘરમાંથી નીકળે તો એ ઘરધણીને પણ સામે લાવીને ખડો કરી દો.’ બાપુએ હુકમ કર્યો.<br /> <br /> વળી પાછા જાનુમિયાં, પેલા ચાકર અને ગામના આઠ-દસ માણસોએ પીઠ ફેરવી.<br /> <br /> પણ ત્યાં તો બાપુ ઊભા થઈ ગયા. ‘જાનુ, પેલા સીલુને કશાક કપડામાં વીંટીને મોટરમાં મૂકી દે.’ કહી ચોપાડ તરફ પીઠ ફેરવતાં બબડ્યા : ‘એ તો લાવ્યાં તમે કૂતરાં!’<br /> <br /> કપડાં માટે જાનુમિયાંને પેલો જ જુવાન હાથ આવ્યો. બીજાઓ પાસે – (કોઈ ખાલી ખભે હતા તો કોઈની પાસે) મેલી અને ફાટેલી પછેડી હતી એ પણ એક કારણ હોય–ગમે તેમ પણ જે પછેડીથી સીલુ ઝાંખો પડી જતો હતો એ જ પછેડી સીલુનું કફન બની.<br /> <br /> પેલો જુવાન તો વિચારમાં જ પડી ગયો : ‘અરે ભગવાન! બીજું બધું તે ઠીક પણ મેં શું ગુનો કર્યો હતો કે દંડમાં આ પછેડી આલવી પડી!’… મોટર ઊપડી ત્યારે પણ એ તો આ જ સવાલ પૂછી રહ્યો હતો... ઊંચે શ્વાસે ઇધરઉધર ભરાઈ રહેલાં સૌ કોઈને ખાતરી હતી કે બાપુ આ કૂતરાની કિંમત પાંચસો રૂપિયા ગામ ઉપર ફાળવવાના. પણ એ ફિકર કરતાંય મોટી ફિકર તો- : ‘કરશે જે કરવું હશે એ, પણ અત્યારે અહીંથી એના ગરો જાય છે!’ -એ હતી.<br /> <br /> ને જ્યારે એ મોટર – બાપુના ગરો – ‘ઘરરર… છુક્-છૂક્’ના અવાજ સાથે નીકળ્યા ત્યાં જ એમનાં ફિક્કાં પડી ગયેલાં મોં પર કંઈક તેજ આવ્યું; હૈયાં પણ રાબેતા મુજબ થડકવા લાગ્યાં. આ પછી અડધા જ કલાકમાં જાનુમિયાં, ભોઈ વગેરે પણ લાવ્યા હતા એ સામાન સાથે ને આવ્યા હતા એ રસ્તા વાટે રવાના થઈ ગયા.<br /> <br /> મુખીના ફળિયામાં પેલાં આડાં પડેલાં આઠ કૂતરાં સિવાય કોઈ જ ન હતું. કાગડાની ઊડાઊડ અને અધમૂઆંના તરફડાટ સિવાય કશું જ હલનચલન પણ નો’તું દેખાતું. હૃદયવિદારક આર્તનાદો નીકળતા હતા છતાંય આખા ફળિયાને કોઈક શાન્તિ જાણે ભરખી રહી હતી.<br /> <br /> આવી પહોંચેલો ગામનો ભંગી, ચલમ ફૂંકતો ફૂંકતો છેલ્લી ચીસો નાખતાં કૂતરાંની મરવાની વાટ જોતો સ્મશાનમાં ભૂત ભમે તેમ ભમી રહ્યો.<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સાચી ગજિયાણીનું કાપડું|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સુખદુઃખનાં સાથી|સુખદુઃખનાં સાથી]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AA%E0%AA%A8%E0%AB%8D%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%AC%E0%AA%BE%E0%AA%AA%E0%AB%81%E0%AA%A8%E0%AB%8B_%E0%AA%95%E0%AB%82%E0%AA%A4%E0%AA%B0%E0%AB%8B&diff=111247 2026-05-25T09:41:51Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|બાપુનો કૂતરો | પન્નાલાલ પટેલ}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> વિલાયતથી આવ્યા પછી બાપુની સવારી આજ પહેલી જ વખત આકડિયાં ગામમાં આવતી હતી. એ પચ્ચીસ હજારના જાગીરદારની વાટ જોવાતી હતી, જોવરાવવામાં આવતી હતી.<br /> <br /> જોકે તલાટીએ તો આજકાલ કરતાં આઠ દિવસથી દૂધની તાંબડી ભરાવી રાખવા માંડી હતી. ‘બાપુનું ભલું પૂછવું. કઈ ઘડીએ આવતાંક ને ઊભા રે’… ખાટલા, ગાદલાના ગંજ પણ ખડકાઈ ગયા હતા. મુખીને બહારગામ ન જવાની હિદાયત કરી દેવામાં આવી હતી. રાવળિયા, ચમાર, નાઈ અને ગામના બે-ત્રણ ચોકિયાતો તો ચોવીસ કલાક માટે ચોકી ઉપર ખડે પગે જ હતા. ઘેર ખાવા જતા તે પણ બદલીમાં બીજાને મૂકીને.<br /> <br /> પણ આજ તો બાપુની રસોઈ કરનાર પેલો ભોઈ, બે સિપાહી, ત્રણ ચાકર અને એમ રસાલો પણ ઢોર હડતા પહેલાં આવી ચૂક્યો. કોણ જાણે કેમ ગામમાં એક જાતનો ‘હબાકો’ – દેકાર દેવાઈ ગયો.<br /> <br /> ભોઈએ રસોડું સંભાળ્યું : ચાર માણસોને એની તહેનાતમાં ખડા કરી દેવામાં આવ્યા : બે ચોકિયાત, એક કુંભાર અને એક હજામ, જ્યારે મુખી તો ભોઈની, પેલા સિપાહીઓની અને ચાકરોની બધાયની તહેનાતમાં ખડે પગે હતા. રાંધવાનાં વાસણ, દહીં વગેરે ભેગું કરવા માટે ચોકિયાતોને આગળ કરી પેલા સિપાહીઓ ગામમાં ફરતા થઈ ગયા. સીધું તો વાણિયાને ત્યાંથી – ગામને નામેસ્તો – લાવવાનું હતું.<br /> <br /> પેલા ચાકરો ઠાકોરની હાજરીમાં એમનો ચાર્જ સંભાળતા હોય તેમ બિસ્તર, પાણીનાં માટલાં વગેરે વ્યવસ્થા કરવા – અરે કરાવવા લાગ્યા.<br /> <br /> જ્યારે તલાટી, ગામના પેલા દલા દરજી પાસે પાંચ વર્ષ પર સિવડાવી રાખેલા ખાખી બીરજીસ ઉપર ચોકિયાતને હાથે ધોવાયેલો કોટ ચઢાવી, ગુલાબી રંગથી રંગેલો સાફો બાંધી બાપુના રસ્તા પર ધ્યાન રાખતા આઘાપાછા થઈ રહ્યા.<br /> <br /> કોઈકે વધાઈ ખાધી! ‘મોટર આવતી હોય એમ લાગે છે.’ ગામ વચ્ચે આવેલો આખોય ચોરો જાણે એકકાન થયો. નાકા ઉપર માનવીની ઠઠ જામી, ‘એ આવે, એ ધૂળ ઊડે... આ આવતી નીકળે…’<br /> <br /> ત્યાં તો પેલા સિપાઈઓ આ ટોળા આગળ આવી કૂદ્યા. ‘એ ગધેડા, એ વાટમાં ક્યાં ઊભો છે? એ, બધા હારમાં પડી જાઓ... એ છોકરાં, સાળાં ચૂં ચાં કર્યું છે તો… જતાં રો’ બધાં પાછળ; હારમાં ઊભાં થઈ જાઓ. બાપુ આવે એટલે બધાય - એ હેવાન, સાંભળતો નથી? ઝૂકીને સલામ કરજો હોં!...’<br /> <br /> અને બાપુની મોટર પેલાં ઝૂકેલાં માથાં ઉપર ધૂળ ઉડાડતી ચોરા આગળ જઈ ઊભી.<br /> <br /> કટ દઈને આગળનું બારણું ઊઘડ્યું. અંદરથી ટોપાધારી બાપુ ઊતર્યા એ સાથે જ વાળથી ભરેલું, લાંબા લાંબા કાન અને ટૂંકા ટૂંકા પગવાળું બરફ સરખું સફેદ એવું પ્રાણી પણ કૂદી પડ્યું. પાછલી સીટમાંથી કારભારી ઊતર્યા.<br /> <br /> ઠાકોરની ઉમ્મર અઠ્ઠાવીસેકની હતી. કાઠું મજબૂત હતું. પરંતુ મોંનો ઘાટ એટલો બધો સારો ન હતો. હા, કપડાં ‘અપ ટુ ડેટ’ – ‘અપ ટુ ડેટ’ એટલે કે કોટ, પાટલૂન, ટાઈ, હેટ, મોજાં, બૂટ, રિસ્ટવૉચ, ચશ્માં (શોખનાં) અને ટચલી આંગળીએ વેઢ. એક હાથમાં સોટી, બીજા હાથમાં સાંકળ જેવું કશુંક હતું… સ્ટીમરમાંથી જ સીધા ન ઊતરતા હોય!<br /> <br /> પણ સાચું પૂછો તો એકઠાં થઈ ગયેલાં ગામનાં માણસોમાંથી કોઈનુંય ધ્યાન ઠાકોર તરફ ન હતું. સલામ ભરતી વખતે પણ એમની અડધી નજર તો ઠાકોરના પગમાં અટવાતા પેલા પ્રાણી તરફ જ રહેતી.<br /> <br /> અંદરોઅંદર ચર્ચા પણ, ‘બાપુ વિલાયત જઈને કેટલા બદલાઈ ગયા છે એની નહિ પણ પેલા જાનવરની જ ચાલતી હતી. કોઈ કહેતું કે વિલાયતી સસલું છે તો કોઈ વળી કૂતરું હોવાનો શક પણ જણાવતું. કોઈને ચમ જાણ્યું કે વિલાયતમાં આવા દીપડા નંઈ હોય!’ આવો વહેમ ઊઠતો હતો. તો કોઈ કોઈને કૂતરું, બિલાડું કે સસલું કશું જ નહોતું લાગતું, કોક જુદી જ જાતનું જાનવર હોવાનું અનુમાન નીકળતું. ચર્ચા વધી પડી. કોઈ કોઈ તો શરત મારવા સુધી જઈ પહોંચ્યા… જેમ જેમ જાણ થતી ગઈ તેમ તેમ માણસોની ઠઠ પણ જામતી ગઈ… હરેક નવું આવનાર એ જ સવાલ કરતું મારું હાળું આ જાનવર છે શું?’ ઘણાને તો ડર પણ લાગવા માંડ્યો: ‘બાપુ આને બાંધી દે તો ઠીક, નકર કોકને કાં તો ફાડી ખાશે…’<br /> <br /> પણ ત્યાં તો કેટલાક જુવાન કૂતરું હોવાની નક્કી વાત લઈ આવ્યા – કોઈ પેલા સિપાહીને પૂછી આવ્યો હતો તો કોઈએ વળી ચાકરને પૂછી જોયું હતું. નામ પણ જાણી લાવ્યા હતા પણ એ નામમાંય ગોટાળો પડ્યો. કોઈએ શીવલર કહ્યું. આ સાંભળી બીજાની જીભે તેવું કંઈક હતું તે વળી સુધારીને શીવલો કહ્યું, જ્યારે ત્રીજો તો કંઈક, શીલ્લું-ફીલ્લું જ કરવા લાગ્યો… નામની કડાકૂટ પડતી મૂકતાં કેટલાકે કૂતરાનું રૂપ વર્ણવવા માંડ્યું: ‘શું કૂતરું છે! ચચ્ચાર આંગળના તો પગ. ને કાન તો છેક ભોંએ અડી ગયા છે. અને વાળ તો ઓ મારા બાપ, શું લાંબા છે! જાણે કોઈ જટાળો જોગી જોઈ લ્યો ને. ધોળાય કેટલા બધા!’ ત્યારે કોઈને તો વળી શંકા પણ થઈ: અલે ભાઈ, આ કૂતરાના વાળ રૂપાના તો ન હોય! નહિ, તે દન આપણા શેઠ કેતા’તા કે મઢમના વાળ તો સોનાના હોય ત્યારે આ કૂતરાના… ભલું પૂછવું, વલાયતમાં શું ન હોય!’<br /> <br /> અલબત્ત આ વાત પર હસ્યા તો સૌ કોઈ, બાકી ઘણાનાં મનમાં શંકા તો રહી જ હતી: ‘હોય! બાપુ જેવો તેવો કૂતરો લાવે નહિ તો!…’<br /> <br /> આ નેવોમાં ઊભેલાં લોક સિવાય ચોરાની પેલી બાજુ ઊભેલી સ્ત્રીઓને મોઢે પણ કૂતરાની જ વાત ચાલી રહી હતી. વાત કરતાં કરતાં કેટલીક સ્ત્રીઓ ટીખળે પણ ચડી, ત્યાં તો ગામના મુખી પાસેથી નીકળેલી ચેતવણી ત્યાં પણ ફરી વળી: ‘બધુંય કરજો, પણ બાપુના પેલા કૂતરાની કોઈ મશ્કરી ન કરતાં. કુંવર કરતાં કૂતરા ઉપર એમને વધારે વહાલ છે! આ… તમને કહ્યું!’ પેલા નામ જાણી લાવેલા જુવાનોએ પણ ટાપસી પૂરી વાત તો સાચી છે, જાનુમિયાંય એ જ કે’તા’તા…’<br /> <br /> ઠાકોરના મિજાજથી પરિચિત એવા માણસોએ તો પોતાનું ડહાપણ પણ વાપરીને સલાહ પણ આપી: ‘ને કોઈ કૂતરું કૂતરુંય ન કરતાં પાછાં. ગમે તેમ તોય એ તો બાપુનો કૂતરો.’<br /> <br /> — સૌ કોઈની નજર – બાપુની પાછળ એ કૂતરો ચાલતો હતો, કૂતરાની પાછળ ગામલોકોની સેંકડો આંખો ફરતી હતી.<br /> <br /> પલંગ ઉપર બેસતા બાપુની સાથે પેલો કૂતરો પણ લપ દેતોકને ચઢી ગયો. બાપુએ ‘સીળાઉન?’ આવો કંઈક હુકમ કર્યો. આ સાથે જ પેલો વિલાયતી કૂતરો પાંગેથ તરફ બેસી ગયો.<br /> <br /> લોકોની નવાઈનો પાર ન રહ્યો. કોઈકે પેલા ‘સીળાઉન’ શબ્દને કૂતરાનું નામ ગણ્યું તો કોઈએ બેસી જવાનો હુકમ કર્યો એમ પણ બેસાડ્યું.<br /> <br /> ગમે તેમ પણ લોકો એટલું તો સમજી ગયા કે આ કૂતરાનું — સીલુભાઈનું (અત્યાર સુધીમાં તો સાચું નામ પણ લોકોએ જાણી લીધું હતું.) માન પેલા કારભારી કરતાં – અરે એમના કુંવર કરતાંય વધારે છે. ત્રણ વરસ પર બાપુ સાથે કુંવર આવ્યા હતા એય આટલી છૂટથી તો બાપુના પલંગ ઉપર નો’તા ચઢી બેસતા!…<br /> <br /> ગામલોકોના મનમાં સીલનું (સિલ્વર આખું નામ હતું, ‘સીલુ’ ટૂંકું) માન અને મરતબો વધી પડ્યાં, ને તેમાંય જ્યારે એની કિંમત પાંચસો રૂપિયા સાંભળી ત્યારે તો કોઈએ એક વીસું બળદ સાથે તોલ કર્યું તો કોઈએ વળી પાંચ ઘોડા સાથે સરખાવ્યો. અરે હાથી સાથે સરખામણી કરનાર પણ કંઈ કમ ન હતા. લોકોની તાજુબીનો પાર ન રહ્યો: ‘ભારોભાર ચાંદી! આ શું કે’વાય?–’ ને લોકોનું માન એ કૂતરા તરફ અનેકગણું વધી ગયું.<br /> <br /> પણ ગામના કૂતરાને ક્યાં માન હતું? એ તો પેલાં પરાયાં – દેશી કૂતરાંને ભસતાં એ જ રીતે સીલુ તરફ પણ ભસતાં હતાં. પાંચ મિનિટમાં તો ચોપાડ આસપાસ ભસાભસ થઈ રહી. આ તરફ ‘નીલ’ પણ ઘૂરક્યો. ‘કાઉ..કાઉ..કાઉ…’<br /> <br /> લોકોમાં વળી એક થરથરાટી ફરી વળી: ‘ઓ બાપ! શો જબરો એનો સાદ છે! જાણે વાઘ બોલ્યો…’<br /> <br /> ‘અરે શાના વાઘ!’ એક જુવાને વાંધો ઉઠાવ્યો. ‘આવવા દો જોઉં જરા ફળીનાં કૂતરાં ભેગો. ફાંફોડી ખાય છે કે મૂકે છે? એ તો બધાં રૂપનાં રૂડાં! આના કરતાં તો આપણાં પેલાં ચમારાનાં કૂતરાં – ને વણજારાનાં તો. વળી ભાળ્યાં જ નથી ત્યારે..’<br /> <br /> ગામલોકો ઇચ્છી રહ્યા કે બાપુ જરા સીલુભાઈને વહેતો મૂકે ને આ શિયાળવાં સરખાં કૂતરાંને ચમત્કાર દેખાડે! અને તેથી જ તો ગામનાં પેલાં કૂતરાંને કોઈ હાંકતું ન હતું ને? કોઈએ પેલા જાનુમિયાંને પણ વીનવી જોયા: ‘જાનુભાઈ, જરા જવા દો તો ભલા માણસ; સીલુભાઈને જરા બા’ર તો નીકળવા દો. આ કૂતરાં તો એવા પગમાં પૂંછડી ઘાલીને નાસશે કે…જરા મઝા આવશે.’<br /> <br /> એટલામાં ઠાકોરે રાડ પાડી: ‘શું તાકી રહ્યા છો ઢેમ; મારો બ્લડી પેલાં કૂતરાંને!’<br /> <br /> અને સાથે જ – કૂતરાં કરતાં તો એમને હાંકનાર વધી પડ્યા. પથ્થરોની ગોળીઓ છૂટી તો કોઈએ બાપુના રસોડા માટે ઢગ કરેલાં લાકડાં તા’યાં.<br /> <br /> કૂતરાંને ફળી તો છોડવી પડી પરંતુ ભસવાનું ન છોડ્યું. ગામની બીજી ફળીઓમાં પણ પડઘા પડવા લાગ્યા. કૂતરામાં ઘરને – વતનને વળગી રહેવાનો જુસ્સો માણસ કરતાંય વધારે હોય છે. હાંકનારે પીઠ ફેરવી કે તરત એમણે મોં પાછું ફેરવ્યું. બીજી ફળીઓનાં કૂતરાં પણ ડોકવા માંડ્યાં.<br /> <br /> દસેક મિનિટ પછી વળી પાછો ચારેબાજુથી મોરચો સળગી ઊઠ્યો. મુખીએ તો ગામલોકોની ઇચ્છા આગળ કરીને બાપુને અરજ પણ કરી: બાપુ, જરા સીલુભાઈને છૂટા કરો ને? એક જ બમકારે આટઆટલામાં તો નહિ ઊભા રે’.’<br /> <br /> અરે ના રે! એ વિફરે એટલે પછી કોઈના હાથમાં ઓછો રે. આ તો આમન્યાએ આટલો બેસી રહ્યો છે. બાપુએ મૂછને વળ દેતાં કહ્યું.<br /> <br /> મુખી સાથે બે-ત્રણ બીજા માણસો પણ બોલી ઊઠ્યા: ‘આમન્યા તો ખરી જ ને, બાપુ. નહિ તો આવું જાનવર—’ એકે તો ચાંપલૂસીભર્યું હસતાં હિંમત પણ કરી નાંખી, એં બાપુ, વાટમાં વાઘ મળે તો સામો થઈ જાય ખરો કે?’<br /> <br /> બીજાએ આ ડોસાની તોછડી બોલીને સુધારી: ‘કોણ સીલુભાઈને? અરે આપણા વગડાનાં ચિતરાં (ચિત્તા) તો સીલુભાઈને જોતાં જ દરામાં (ખીણમાં) ક્યાંક ઊતરી પડે.’<br /> <br /> પણ પેલો ડોસો તો જાણે હાથ ધોઈને પાછળ પડ્યો હતો: ‘સાચું બાપુ?’<br /> <br /> ‘લઈ આવ એક ચિત્તો એટલે ખબર પડે.’ બાપુએ એમની એ કરડી આંખોમાં જરાક હાસ્ય ભરતાં કહ્યું. પેલાં કૂતરાંના ભસવાએ વળી એમનું ધ્યાન ખેંચ્યું.<br /> <br /> સીલુભાઈ તો બિચારા ક્યારનાય ઊંચાનીચા થઈ રહ્યા હતા, પરંતુ શું કરે? બાપુની આમન્યાએ બંધાઈ રહ્યા હતા.<br /> <br /> બાપુએ એમને – માનો કે આમન્યાએથી છૂટા કરવા સાંકળે બાંધ્યા. લઈને ઊઠવા પણ જતા હતા ત્યાં તો મુખી ચાના કપ સાથે આવી ઊભા. ‘બેસ હમણાં થોડી વાર’ કહી બાપુએ હાથ લંબાવ્યો. આ સાથે જ વિચાર ફરી ગયો, હાથ પાછો ખેંચાયો: ‘કંઈ ટેબલ જેવું નથી, મુખી?’<br /> <br /> મુખી તો વિચારમાં પડી ગયા: ‘ટેબલ વળી શું હશે?’ ત્યાં તો એમની નજર આગળ બાપુના જ ગામમાં રાજધાનીમાં જોયેલી હોટલ ખડી થઈ. એમણે લાચાર અવાજે કહ્યું: ‘બાપુ, ખુરશીને? એ તો—’<br /> <br /> ‘ઇડિયટ છે કે શું? ખુરશી શું કરવી છે? અહીં સામે કપ મૂકવા માટે–’<br /> <br /> આ સાંભળતાં જ અત્યાર સુધી સમજ્યા વગર અટવાયા કરતા પેલા સામેના માણસોમાંથી આઠ-દસ માણસો ખડા થઈ ગયા – જાણે ચકલાં ઊડ્યાં. આમતેમ ઘણાય ફરી વળ્યા પણ લાવે શું? ટોપલું ઊંધું પાડે તોય નીચું પડે. એવો મોટો કોઈ પથ્થર પણ ન હતો, નહિ તો દસ જણ મળીનેય ઊંચકી જાત.<br /> <br /> એકાએક પેલા ડોસાની અક્કલ પહોંચી: ‘અલે ક્યાંય ઢોલ નથી ’લે?’<br /> <br /> મુખી તો ડોસાની અક્કલ ઉપર બળી જ ઊઠ્યા, મનમાં મનમાં ચિઢયા પણ ખરા: ‘પોતાને કેમ આટલું ન સૂઝ્યું! આ સામે જ તો બળ્યો લટકતો હતો!’<br /> <br /> એક માણસ હોત તો બે જ મિનિટમાં છોડી નાખત પણ આ તો ત્રણ વળગ્યા. પછી છ મિનિટ જ થાય ને?…<br /> <br /> પછી જ્યાં મુખી, બાપુ આગળ ગોઠવાયેલા ઢોલ ઉપર કપ મૂકવા ગયા ત્યાં તો બાપુને કાંક અવળું પડયું: ‘સાલા બધા ગમાર છો કે શું? કોઈ સાફ તો કરો?’<br /> <br /> વળી પાછા સામા બેઠેલાઓમાંથી પાંચ-સાત હાલી ઊઠ્યા. એક જુવાન એમાં જીતી ગયો. ખભેથી પછેડી કાઢતોક ને ઢોલને ઝાપટવા માંડ્યો.<br /> <br /> બાપુના મોં અને આંખો પરથી વળી પેલા ડોસા પારખી ગયા. બોલી ઊઠ્યા: ‘અરે, અરે, પેલા સીલુભાઈના ઉપર ધૂળ ઊડે છે, જરા જો તો ખરો!’<br /> <br /> બાપુએ પણ પ્રમાણપત્ર આપ્યું ઃ ‘ઇડિયટ છે!’<br /> <br /> ઢોલ મૂક્યા પછી – બગડેલી બાજી સુધારી લેવા હોય કે પછી સીલુભાઈ ઉપર હાથ ફેરવવાનું ગૌરવ લેવા હોય – એ જુવાને બાપુને પૂછ્યું: ‘સલુભાઈને જરા લૂઈ નાખું, બાપુ?’<br /> <br /> કેમ? તારી પછેડી સાફ કરવા? બાપુને સામે જ હસવું આવ્યું.<br /> <br /> ક્ષણભર તો પેલા લોકો ન સમજ્યા પણ જ્યારે સમજ્યા ત્યારે પેલા ડોસાએ પણ ટીકા કરી: ‘તારી પછેડી કરતાં તો સીલુભાઈ ઊજળા છે.’ ત્યારે તો આખીય ચોપાડ પેલા જુવાન ઉપર હસી પડી.<br /> <br /> જુવાન છોભીલો પડી ગયો ને રીસેય ચઢીઃ ‘હવે ગમે તેવું ઊજળું તોય કૂતરું જ ને?–’<br /> <br /> મુખીએ કપ મૂક્યા પછી બાપુની આગળ મુશ્કેલી જાહેર કરી: હવે સીલુભાઈને ચાનું કેમ થશે –’<br /> <br /> ‘કેમ, ચા નથી?’ બાપુના અવાજમાં કડકાઈ હતી.<br /> <br /> એ કડકાઈને જોરે જ તો એ મુખી પાછળ કપ લઈને ઊભેલો માણસ આગળ ધસી આવ્યો ને? ‘અન્દાતાર, ચા તો આ રહ્યો.’<br /> <br /> એક ક્ષણ માટે લોકોની આંખોમાં, ‘આ ગોરા મલકનું કૂતરું ચા કેમ પીએ છે એ તો જોઈએ!’ એ સવાલ ઇન્તેજારી બનીને ઊભો રહ્યો.<br /> <br /> મુખી બીજો ઢોલ મંગાવવાની વેતરણ કરવા લાગ્યા. નાયીને કહ્યું: ‘તું લાવને કપ મારા હાથમાં. ને જા કુબેર કટારાને ત્યાંથી ઢોલ લઈ આવને?’<br /> <br /> બાપુ બોલી ઊઠ્યા: ‘અરે ગધેડો છે કે શું? એને શું કરવો છે ઢોલ? ને એ કંઈ આ કપરકાબીમાં ચા પીવાનો છે?’ ઠાકોરે બરાડો પાડ્યો: ક્યાં મરી ગયા પેલા ચાકર?–’<br /> <br /> અંદર ગરમાગરમ ચા પીતા બેઠેલા ચાકર અને સિપાહી બધાયને ફાળ પડી… પણ એ લોકો અહીં આવી પહોંચે તે પહેલા બધું થાળે પડી ગયું હતું.<br /> <br /> સીલુભાઈ માટે જમીન પર ગોદડું પણ પથરાઈ ચૂક્યું હતું અને થાળી પણ આવી લાગી હતી.<br /> <br /> પણ સાચું પૂછો તો લોકોને સીલુભાઈમાંથી અડધો રસ – અડધી ઇન્તેજારી તો ઓછી જ થઈ ગઈ: ‘આપણાં કૂતરાંય આમ તો ચા પીએ છે!’<br /> <br /> પેલાં ગામનાં કૂતરાં પણ સીલુની હલનચલન જોઈને હોય કે ગમે તેમ પણ પાછાં તડાકે ચડ્યાં. સીલુભાઈને ચા પીતા જોવા વળેલા પેલા ચોકિયાતોનો લાભ લઈને કંઈક પાસે પણ આવી લાગ્યાં હતાં. તેમાંય પેલો કાળિયો કૂતરો તો છેક ચોપાડ સુધી ધસી આવ્યો.<br /> <br /> ઠાકોરે સામે થવા જતા સીલુને વળી હુકમ કર્યો: ‘સીળાઉન! તું એક વાર ચા પી લે પછી આપણે એ લોકની ખબર લઈએ છીએ!’<br /> <br /> વળી પાછી લોકોની ઇન્તેજારી વધી પડી. ત્યાં સુધી કે પેલા ચોકિયાતોએ પણ ગામનાં કૂતરાંને ખાસ ન હાંક્યાં. ઘણા તો વળી ઇચ્છવા લાગ્યા: ‘અમારી ફળીવાળો પેલો કાણિયો કૂતરો જો આવ્યો હોત! ને અમારી ફળીની પેલી કાબરી કૂતરી કમ છે કે…’<br /> <br /> અને સીલુભાઈ ચા પી લે, બાપુ બૂટ, મોજાં ઉતારે તે પહેલા કાણિયો ને કાબરી આવી લાગ્યાં હતાં…<br /> <br /> બાપુ પૉલિશ કરેલા પટામાં ચાંદી સરખી ચકચકાટ કરતી સાંકળ ભરાવવા એક છેડો હાથમાં લઈ ચોપાડ બહાર નીકળ્યા. લગભગ આખુંય ગામ જાણે કોઈ મદારીનો ખેલ થતો ન હોય તેમ આસપાસનાં મકાનોનાં નેવાંમાં ઠઠ વળ્યું.<br /> <br /> બાપુએ ગામનાં કૂતરાં આડે ફરતાં પેલાં ગામલોકોને વાર્યાં: આવવા દે ’લ્યા. એ બુથ્થડ. હટી જા તું એક બાજુ..’ અને સીલુને હુકમ કર્યો: ‘ગો ઓન, સલુ.<br /> <br /> સીલુ, સામે ઊભી ઘુરકિયાં કરતા પેલા કાણિયા કૂતરા તરફ ધસ્યો. કાણિયો બે ડગ પાછો ભાગ્યો. બાપુ હસ્યા: ‘એમ ભાગે છે શું? આવને જરા સામે.’<br /> <br /> એ જ ઘડીએ એમની નજર પાછળ આવતા કાણિયા ઉપર પડી. ઠાકોરે સીલુનું ધ્યાન દોર્યું. સીલુ એ તરફ ફર્યો પણ કાણિયો હાળો કાફર નીકળ્યો. બબ્બે આંગળ જેવડા દાંત ગલોફામાંથી બહાર કાઢતો ત્યાં જ જડાઈ ગયો. ઠાકોરના હાથમાંથી છૂટી જવાનું જોર કરતા સીલુએ ભસીને. ઘૂરકીઓ કરીને એને ઘણો ઘણો સમજાવ્યો: ‘પાછો વળી જા. ઠીક કહું છું.’ પણ તોય કાણિયો તો – એ તો પાછળ ઊભેલાં બીજાં કૂતરાંની હૂંફને લીધે કે પછી સામી બાજુનાં કૂતરાં એને પાનો ચડાવતાં હતાં માટે કે..<br /> <br /> એ જ ઘડીએ બૂમ સંભળાઈ, ‘બાપુ, પેલી કાબરી–’<br /> <br /> પણ તે પહેલાં તો કાબરી બાપુના પગે બચકું ભરી પાછી પણ વળી ચૂકી હતી. બીધેલા બાપુના હાથમાંથી સીલુ પણ છૂટો થઈ ગયો. ગડબડ મચી ગઈ. ગભરાટ થઈ રહ્યો… કેટલાક જણા બાપુનો પગ જોવા મંડ્યા તો કેટલાક વળી ગામનાં કૂતરામાં ઘેરાઈ વળેલા સીલુને બચાવવા લાગી ગયા. સીલુને બચાવવાનું કામ ભારે થઈ પડ્યું હતું. ગામનાં લગભગ પચ્ચીસેક કૂતરાંમાં સીલુનો પત્તો જ નહોતો લાગતો. ઘણાય પથ્થર ફેંકાયા. અરે લગભગ વરસાદ વરસ્યો. કોઈ કોઈ તો વળીઓ તાણી લાવીને દોડ્યા, પરંતુ પેલાં કૂતરાં – અરે એક-બે તો તમ્મર ખાઈને પડ્યાં તો બે-ચાર ભાગ્યાં પણ ખરાં, પણ તોય સીલુના પેલા ઊડતા વાળ સિવાય કશું જ નહોતું દેખાતું… જ્યારે એના બરાડા તો કાન – અરે બાપુનું તો કાળજું પણ ફાડી નાખતા હતા. બાપુએ ઘાંટો પાડ્યો: ‘અરે ક્યાં મરી ગયા બધા? મારી બંદૂક લાવો.’<br /> <br /> લોકોમાં થરથરાટી બોલી ગઈ.<br /> <br /> કોઈક દોડ્યું. બંદૂક લાવ્યું. બાપુ બરાડ્યા: ‘આ નહિ સાલા ગધ્ધા, બાર નંબરની.’<br /> <br /> અને એ બાર નંબરની બંદૂક એના કવરમાંથી બહાર આવે, હારડામાંથી કારતૂસ નીકળે તે પહેલાં તો ત્યાં કૂતરાંના પેલા ઢગલા પર કેટલીય વળીઓની ફાચરો ઊડી ગઈ. બે-ચાર કૂતરાંની લોથ વળી ગઈ. આડાઅવળીમાં એ મારનારામાં જ કોઈકને પગે તો કોઈકને હાથે પણ લોહી નીકળી ગયું.<br /> <br /> ક્ષણભર તો બાપુના હાથમાં આવેલી બંદૂક એમ ને એમ જ રહી ગઈ. કોને માથે તાકે! સફેદને બદલે લાલ રંગમાં ફેરવાઈ ગયેલો સીલુ તો છેલ્લો તડફડાટ કરી રહ્યો હતો. અને તાકેય કોની સામે? કૂતરાં તો ક્યારનાંય પલાયન કરી ગયાં હતાં જ્યારે પોતાને કરડનાર પેલી કાબરી કૂતરી તો સામે જ પડી રહી કકવાડા કરી રહી હતી.<br /> <br /> બાપુની બેનાળી બંદૂક કરતાંય પેલી ભૂખરી આંખો વધારે ભયંકર હતી. તો શાન્તિ તો વળી એથીય કારમી હતી અને એ શાન્તિ તોડતા મરણપંથે પડેલા પેલા બે-ચાર કૂતરાના આર્તનાદો તો વળી એટલી હદે ભય પમાડતા હતા કે આસપાસ ઊભેલાં ગામલોકો પણ છટકવા લાગ્યાં. બાપુની આસપાસ ઊભેલાં વીસ-પચ્ચીસ માણસો પણ છૂ થઈ જાત, પરંતુ એમને પગ ઉપાડવો – અરે હાલવું એ ઊભા રહેવા કરતાં વધારે જોખમભર્યું લાગતું હતું.<br /> <br /> બાપુ બરાડી ઊઠ્યા: ‘શું ઊભા રહ્યા છો ઈડિયટ બધા? જાઓ, ને ગામમાંથી એકેએક કૂતરું સામેના પેલા નવેળા (બે ઘર વચ્ચેની જગ્યા) આગળ હાંકી લાવો. ને ગામમાં બધાંને કહી દો કે એ તરફ કોઈ ફરકે નહિ; ફરકશે ને મરી જશે તો એ જાણે. જાઓ જલદી કરો.’<br /> <br /> સૌ કોઈને જવામાં જ સલામતી લાગતી હતી. એક મિનિટમાં તો ત્યાં બાપુ સિવાય માનવી નામે કોઈ ન હતું.<br /> <br /> ગામના ઘણાખરા તો ઘરમાં જ પેસી ગયા હતા. અને જે લોકો પેલા સિપાહી અને ચાકરોની આંખ નીચે હતા એય બને ત્યાં સુધી તો કૂતરાંને હાંકી લાવવાને બદલે છોડી જ મૂકતા હતા. ખુદ સિપાહી અને ચાકરોનો વિચાર પણ એવો જ હતો. પરંતુ બીજી બાજુ, એ સિવાય બાપુનો રોષ નહિ ઊતરે એ પણ જાણતા હતા. પેલા ગામલોકોને પણ સમજાવ્યું: ‘અલ્યા થોડાંક કૂતરાને લઈ લો એટલે ગામ પરથી ગરો (ગ્રહ) ઊતરે.’<br /> <br /> વાત ખોટી પણ ન હતી. ગામના ગરો (ગ્રહ) ટાળવા આઠ-દસ કૂતરાંને ઘેરવાં જ પડ્યાં, જેમાંથી માંડ પાંચને પેલા નવેલા આગળ લાવી શકાયાં. અલબત્ત ગામલોકોના મનમાં તો હજુય આમ જ હતું: ‘બાપુ આમ સાચમાચ તો નહિ મારી નાખે!’ પણ બાપુએ તો પાંચ જ પળમાં એ પાંચ જીવને રામશરણ કરી નાખ્યા. સાથે જ ઘાંટો પાડ્યો: ‘ક્યાં છે બીજાં? કેટલી વાર?’<br /> <br /> ‘કોની માએ સવાશેર સૂંઠ ખાધી છે કે જવાબ આપે? છેવટે જાનુમિયાંએ હિંમત કરી: પણ બાપુ, કૂતરું તો આટઆટલામાં દેખાવા જ નથી જડતું. એ તો બધાં કયારનાંય ગામ છોડીને—’<br /> <br /> ‘અરે આ હરામીઓએ ઘરોમાં ઘાલી દીધાં હશે. તપાસ કરો ને કોઈના ઘરમાંથી નીકળે તો એ ઘરધણીને પણ સામે લાવીને ખડો કરી દો. બાપુએ હુકમ કર્યો.<br /> <br /> વળી પાછા જાનુમિયાં, પેલા ચાકર અને ગામના આઠ-દસ માણસોએ પીઠ ફેરવી.<br /> <br /> પણ ત્યાં તો બાપુ ઊભા થઈ ગયા. ‘જાનુ, પેલા સીલુને કશાક કપડામાં વીંટીને મોટરમાં મૂકી દે.’ કહી ચોપાડ તરફ પીઠ ફેરવતાં બબડ્યા: ‘એ તો લાવ્યાં તમે કૂતરાં!’<br /> <br /> કપડાં માટે જાનુમિયાંને પેલો જ જુવાન હાથ આવ્યો. બીજાઓ પાસે – કોઈ ખાલી ખભે હતા તો કોઈની પાસે મેલી અને ફાટેલી પછેડી હતી એ પણ એક કારણ હોય – ગમે તેમ પણ જે પછેડીથી સીલુ ઝાંખો પડી જતો હતો એ જ પછેડી સીલુનું કફન બની.<br /> <br /> પેલો જુવાન તો વિચારમાં જ પડી ગયો: ‘અરે ભગવાન! બીજું બધું તો ઠીક પણ મેં શું ગુનો કર્યો હતો કે દંડમાં આ પછેડી આલવી પડી!…’ મોટર ઊપડી ત્યારે પણ એ તો આ જ સવાલ પૂછી રહ્યો હતો. ઊંચે શ્વાસે ઇધરઉધર ભરાઈ રહેલાં સૌ કોઈને ખાતરી હતી કે બાપુ આ કૂતરાની કિંમત પાંચસો રૂપિયા ગામ ઉપર ફાળવવાના. પણ એ ફિકર કરતાંય મોટી ફિકર તો: ‘કરશે જે કરવું હશે એ, પણ અત્યારે અહીંથી એના ગરો જાય છે! એ હતી.<br /> <br /> ને જ્યારે એ મોટર – બાપુના ગરો – ‘ઘરરર… છુફ-છૂફ’ના અવાજ સાથે નીકળ્યા ત્યાં જ એમનાં ફિક્કા પડી ગયેલાં મોં પર કંઈક તેજ આવ્યું; હૈયાં પણ રાબેતા મુજબ થડકવા લાગ્યાં. આ પછી અડધા જ કલાકમાં જાનુમિયાં, ભોઈ વગેરે પણ લાવ્યા હતા એ સામાન સાથે ને આવ્યા હતા એ રસ્તા વાટે રવાના થઈ ગયા.<br /> <br /> મુખીના ફળિયામાં પેલાં આડાં પડેલાં આઠ કૂતરાં સિવાય કોઈ જ ન હતું. કાગડાની ઊડાઊડ અને અધમૂઆના તરફડાટ સિવાય કશું જ હલનચલન પણ નો’તું દેખાતું. હૃદયવિદારક આર્તનાદો નીકળતા હતા છતાંય આખા ફળિયાને કોઈક શાન્તિ જાણે ભરખી રહી હતી.<br /> <br /> આવી પહોંચેલો ગામનો વાળનારો, ચલમ ફૂંકતો ફૂંકતો છેલ્લી ચીસો નાખતાં કૂતરાંની મરવાની વાટ જોતો સ્મશાનમાં ભૂત ભમે તેમ ભમી રહ્યો.<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સાચી ગજિયાણીનું કાપડું|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સુખદુઃખનાં સાથી|સુખદુઃખનાં સાથી]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AA%E0%AA%A8%E0%AB%8D%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%AA%E0%AB%80%E0%AA%A0%E0%AB%80%E0%AA%A8%E0%AB%81%E0%AA%82_%E0%AA%AA%E0%AA%A1%E0%AB%80%E0%AA%95%E0%AB%81%E0%AA%82&diff=111244 2026-05-25T07:54:49Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|પીઠીનું પડીકું | પન્નાલાલ પટેલ}}<br /> <br /> &lt;hr&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> &amp;#9724;<br /> &lt;br&gt;<br /> {{#widget:Audio<br /> |url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/0/00/PALAK_PITHI_NU_PADIKU.mp3<br /> }}<br /> &lt;br&gt;<br /> પીઠીનું પડીકું • પન્નાલાલ પટેલ • ઑડિયો પઠન: પલક જાની <br /> &lt;br&gt;<br /> &amp;#9724;<br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;hr&gt;<br /> <br /> {{Poem2Open}}<br /> પાંજરામાં ઊભેલા એ જુવાન ગુનેગારની લાંબી-લાંબી તપાસ પછી ભાતીગળ રેશમી(!) રૂમાલે બાંધેલી પોટલી ચીંધતાં ન્યાયાધીશે વળી સવાલ કર્યો : ‘એ તો બધું ઠીક, પણ આ રૂમાલમાં શું બાંધ્યું છે ’લ્યાં?’<br /> <br /> જુવાન એ પોટલી સામે ક્ષણભર તાકી રહ્યો. ન્યાયાધીશનેય દેખાય એટલા જોરથી શ્વાસ લેતાં જાણે સ્વગત બબડતો હોય તેમ એણે કહ્યું : ‘એ પોટલીની જ તો આ બધી રામાયણ છે, સાહેબ!’<br /> <br /> ‘પણ એમાં છે શું?’<br /> <br /> ‘પીઠીનું પડીકું, સાહેબ.’<br /> <br /> ‘ત્યારે તો એમ કે’ને કે આ નવાં કપડાં પહેરીને વહેલમાં બેસીને પરણવા જ જતો’તો! ફેર એટલો કે વહેલને બદલે ચાર બળદિયું ગાડું હતું ને જાનડિયોને બદલે ડાંગર ભરેલા પેલા થેલા હતા. બધા દિવસે જાય એને બદલે તું રાતે જતો’તો. બધા વાજાં વગાડતા જાય ત્યારે તું છાનોમાનો જતો’તો!’<br /> <br /> ‘જે કો’ એ ખરું સાહેબ!’ જુવાને ચોગમ ઊઠી રહેલા હાસ્ય વચ્ચે કહ્યું. શાંતિ પડતાં એણે જાણે દયાની માંગણી કરી : ‘આપ કો’ તો આ પીઠીના પડીકાની માંડીને વાત કરું સાહેબ.’<br /> <br /> સામી સરહદના ભાવ ખાવા અનાજની આવી નાનીમોટી ચોરીઓ કંઈ નવાઈની તો ન હતી. પરંતુ આમાં આ પીઠીના પડીકાએ સૌ કોઈ માટે કુતૂહલ જન્માવ્યું.<br /> <br /> અને પેલા સરકારી વકીલે – પોલીસ પ્રૉસિક્યૂટરે, ‘અહીં કંઈ ડાયરો ઓછો છે કે તને વાત કહેવાની’ - આવા કંઈક શબ્દો માટે હોઠ ખોલ્યા ન ખોલ્યા ત્યાં તો ન્યાયાધીશે એને રજા આપી : ‘ઠીક છે. પણ જો, જે કહેવું હોય તે ટૂંકમાં જ પતાવજે, નહિ તો પંદર મિનિટથી ઉપર થશે તો આ સાહેબ તને નહિ બોલવા દે.’<br /> <br /> ન્યાયાધીશની લાલ બત્તી જુવાન માટે ઊલટાની ઉપકારક નીવડી. માટે જ તો, પોતાના આ પ્રણયકિસ્સા માટે ક્યાંથી શરૂ કરવું ને કયા શબ્દોમાં કયા સૂરમાં કહેવું વગેરે લપછપમાં ન પડતાં, ટૂંકમાં જ સાહેબ!’ કહીને એણે પાધરું જ કહેવા માંડ્યું ને?<br /> <br /> ‘આ ગયું એ સોમાસું, એનું આગલું ને એનાથીય આગળના સોમાસાની વાત છે સાહેબ.’<br /> <br /> અને સાચે જ એની નજર સામે એ મેઘલી સાંજ આબેહૂબ ખડી થઈ રહી : નદી આસપાસનાં ખખડધજ ઝાડ ઉપર જાણે લળીઢળી જતી શ્રાવણની વાદળીઓ, કોઈ ભરી, તો કોઈ ઠાલી, કોઈ વરસતી તો કોઈ વર્ષ્યા વની! વહી રહેલાં નદીનાં નીર પણ કાંઈ નીતર્યાં હતાં તો કોઈ વળી ભૂખરા રંગનાં—<br /> <br /> જુવાન ક્ષણેક થંભ્યો ન થંભ્યો ને આગળ ચલાવ્યું : ‘નદીને સામે કાંઠે આખો દન ભાઠોડ ખેડ્યા પછી દન આથમતા પે’લાં મેં બળદોની ખાંધે હળ ચઢાવ્યું ને ઘેર જવા નીકળ્યો. મારા ગામના ઢોર નદીના સામે કાંઠે નીકળી ગયાં’તાં ને પડોશી ગામનાં ઢોર અડધાં નદીમાં હતાં ને અડધાં આ કાંઠે હતાં. એ વખતે હુંય મારી નેંગોળ (બળદોની કાંધે ચઢાવેલું હળ) સાથે કાંઠે જઈ પોંચ્યો સાહેબ.’<br /> <br /> ‘બેય ગામ છે તો જુદા જુદા રાજમાં સાહેબ, પણ ચઢવા ઊતરવાનો આ કેડો ભેગો જ છે. એટલે મને થયું કે આ ઢોર ઊતરી જાય પછી હું નેંગોળ પાણીમાં ઉતારું.’<br /> <br /> ‘પણ સાહેબ મેં જોયું તો નદીનાં પાણી ચઢતાં’તાં ને પેલા બે ગોવાળોને એનું ભાન કશુંય નો’તું. એમાં છોકરી હતી એ ભરભાદર જુવાન તો ન’તી પણ જોવનાઈને કાંઠે ઊભેલી કે’વાય ખરી, સાહેબ. ને બીજો એક આધેડ માણસ હતો. મને થયું કે હું આમને કહું કે ચઢતું પૂર લાગે છે. માટે ઉતાવળ કરો. ને કહ્યા પછી મેં પણ એમનાં ઢોર હાંકવા લાગ્યાં. પાછળ પેલો આધેડ માણસ પણ ભેંસોને હાંકતો હાંકતો પાણીમાં ઊતર્યો. પણ પેલી છોકરી, સાહેબ—’<br /> <br /> સહેજ ગૂંચવાયો ન ગૂંચવાયો ને એણે આગળ ચલાવ્યું : મેં એને ઘણુંય કહ્યું કે કીકી – એનું નામ કીકલી છે સાહેબ, કે પાણી ચઢી રહ્યાં છે ને તુંય આ ભેંસોનું પૂંછડું પકડીને નીકળી જા પાર, પણ એ તો ઊલટી મને હસવા લાગી. કે’ છે, ‘હું તો પાણીમાં માછલી જાય એમ જઈશ, તમે શું કામ ફોગટની મારી લાય કરો છો?’ જુવાનને જરાક સંકોચ થયો. અને એટલે જ એણે હાથ જોડતાં કહ્યું : ‘કાંઈ બોલતાં ન આવડે તો માફ કરજો સાહેબ પણ સાચું કહું છું : એકવડિયા બાંધાની એ હતીય માછલી જેવી!’<br /> <br /> એટલે મેં કહ્યું : ‘સારું ભાઈ!’ ને મેં તો મારે નેંગોળ પાણીમાં ઉતારી દીધી. જતાં જતાં મેં એને ફેર કહ્યું, ‘અરે ભૂંડી! મારું કહ્યું માન ને મારા આ બળદનું પૂંછડું પકડીને હેંડ મારી ભેગી!’<br /> <br /> ‘પણ આખરે તો અસ્ત્રીની જાત સાહેબ, ન માની તે ન જ માની. એ કાછડો ભીડવા લાગી ને હું મારે આગળ વધ્યો.’<br /> <br /> ‘પણ આગળ તો ઘણો વધ્યો સાહેબ, પણ પાણીની તાણ જોઈને પગ આગળ ને જીવ પાછળ. અડધી નદીએ ગયો ને પેલીએ મેલ્યું પડતું પાણીમાં. શરૂશરૂમાં તો એને તરતી જોઈને હું મારા દોઢડહાપણ ઉપર શરમાઈ ગયો હો સાહેબ, પણ હાં કે અડધે આવીને આડે વાયરે જેમ પીછાં ભરેલા મોરની દશા થાય એમ એનીય થવા માંડી. ને પછી તો માંડી તણાવા. મને થયું કે કાં તો અમથી કરતી હોય ને હું એને ઉગારી લેવા દોડું તો કાં તો મારે પછી બનવા વખત આવે.<br /> <br /> ‘પણ એને તણાતી જોઈ મારો જીવ ન ચાલ્યો ને, ‘બનવા વખત આવે તો આવે ત્યારે’, આમ કરીને મેં પણ મેલ વે’ણમાં કાયા વે’તી!’<br /> <br /> અહીંયાં જુવાને એની જીભને પણ લગભગ વહેતી જ મૂકી દીધી હતી — મુકાઈ ગઈ હતી : ‘ઘડીકમાં તો લગોલગ સાહેબ. એ દુઃખમાંય મારાથી પૂછી જવાયું : ‘કેમ માછલી! ઘેર આવવું છે કે જવું છે બારોબાર દરિયામાં?’ ત્યાં તો જવાબ આપવાને બદલે એ મને વળગી જ પડી સાહેબ.’<br /> <br /> ‘પેલી કે’વતમાં કહ્યું છે કે, ‘મરતું મારે ને ડૂબતું ડુબાડે’ એ હિસાબે હું ચેતતો તો હતો જ, સાહેબ, ને મેં એને ચપ દેતીકને કે’ડમાંથી પકડીને બગલમાં દબાવી દીધી ને સાહેબ—’<br /> <br /> અહીં એણે જીભને ભલે પકડી લીધી, બાકી ભીતરમાં તો શરણાઈ ચાલુ જ હતી : ‘એ તો ભગવાન જાણે કે હું એને ભીડતો હતો કે મને બાથમાં ઘાલી રહેતી એ ‘માછલી’ મને ભીંસતી હતી! વળી એનીય ખબર ન હતી સાહેબ, કે એ તો પાણી કાપતા મારા અંગનું જ એવડું બળ હતું કે પછી જળદેવતાએ એની તાણ જ ઓછી કરી લીધી હતી!’<br /> <br /> વળી એણે આ વાત પણ ન કરી : ‘કાંઠે નીકળ્યા પછીય ઘડીવાર સુધી ન મેં એને છૂટી કરી કે ન એણે મને બાથમાંથી મેલ્યો.’<br /> <br /> અને મૂક્યા પછી જે રીતે ઓશિંગણ કીકી એની સામે ટીકી રહી હતી એ તો આ ભરી કોર્ટમાંય જુવાન જાણે આબેહૂબ જોઈ રહ્યો હતો. તો પોતેય ક્યાં એ ભિંજાયલાં કૂણાંકૂણાં અંગ-પ્રત્યંગ તરફ આંધળો નહોતો બની ગયો? પાણીભર્યાં એ કપડાં ને અંગ જોઈ એવું લાગતું, જાણે પાણી નહિ પણ ભગવાને નરી ‘મોહિની’ છાંટી!<br /> <br /> અને એણે ‘ને સાહેબ’થી અધૂરી મૂકેલી વાત આ રીતે જોડી લીધી : ‘પણ એને કાંઠે ઉતારીને હું જેવો પગ ઉપાડવા જઉં છું એવું જ એણે ફટ કરતુંક ને મારું કાંડું પકડી લીધું, કે’ છે : ‘આનો બદલો?’<br /> <br /> ‘આંસુથી ડબડબી ગયેલી એની આંખો જોઈને હુંય ઘડીકભર તો વિચારમાં પડી ગયો સાહેબ. કાંઠો ચડીને અમને જોતા ને વાત સાંભળતા હોય તેમ પાછળ કાન રાખીને બળદ ઊભા હતા તોય હું એની આગળ જૂઠું બોલ્યો હોં સાહેબ, ‘અરે ભાઈ, તું મેલી દે ને પેલા બળદ ક્યાંય ભેળણું કરશે કે હળ ભાંગી નાખશે. ને—’<br /> <br /> ‘આમ મેં એની વાતને ઘણીય રોળી-ટોળી નાખી પણ ન તો એણે મારો હાથ મેલ્યો કે ન મારો છાલ છોડ્યો : ‘ના બસ, આનો બદલો તો તમારે ભાળવો જ પડશે, લખમણ!’<br /> <br /> ‘ને આમ સાહેબ, નમાજ પઢતાં મસીદ કોટે પડી. મને થયું કે ભાઈ-ભોજાઈઓના પનારે પડેલી આ છોડી મને શું આપવાની છે? ને મારેય સાહેબ—’ અને એનો અવાજ સહેજ થરડાયો ન થરડાયો ને બોલવા લાગ્યો :<br /> <br /> ‘ને એ જ ઘડીએ સાહેબ અમે, પૂરે ચઢેલી નદીમાતાને કાંઠે ને આથમવા જતા સૂરજ બાવજીની શાખે એક-મેકને વચન દીધાં : ‘પૈણીશ તો તને જ, નકર બીજાં બધાં મા ને બાપ, ભાઈ ને બુન!’ છેલ્લા શબ્દો બોલતાં એનું ગળું ભરાઈ આવ્યું. માંડમાંડ ઉમેરી શક્યો : ‘એ વાતને આજકાલ કરતાં આ ત્રીજું ચોમાસુંય પૂરું થયું સા…’ અને ‘હેબ’ને બદલે એનાથી આછું એક ડૂસકું જ નખાઈ ગયું.<br /> <br /> વાત પૂરી થઈ હોય તેમ તેણે આંસુ લૂછ્યાં ને નિસાસો નાખ્યો. સાથે સાથે જીવનશક્તિ હણાઈ ગઈ હોય તેવા લૂલા શરીરે પાંજરાનો ટેકો લીધો.<br /> <br /> ન્યાયાધીશે એને પાણી પાવાનો હુકમ કર્યો.<br /> <br /> અને સાચે જ એ પાણી પીને કંઈક સ્વસ્થ પણ થયો.<br /> <br /> ‘એ બધી વાત તો અમે માની તારી, પણ એને ને આ પીઠીના પડીકાને શું લાગે-વળગે? અનાજની ચોરી કરવા ભેગું આ પડીકું શું કામ સાથે લીધું તેં?’<br /> <br /> ‘કહું તો ખરો સાહેબ, પણ’, અને એણે, ન્યાયાધીશ સાહેબે શરૂઆતમાં જે સાહેબની લાલ-બત્તી હાથ ધરી હતી એમની સામે જોઈ કહ્યું : ‘જરા વાર લાગશે, સાહેબ!’<br /> <br /> ‘ભલે લાગે. પણ જો, જે કે’ એ સાચી વાત—’<br /> <br /> લક્ષ્મણ વચ્ચે જ બોલી ઊઠ્યો : ‘એ વાત તો સાહેબ આ કોરટ મને અરૂઢ થાય!’<br /> <br /> અને એણે બે-પાંચ ક્ષણ થંભી અસલ વાતનો મિજાજ પકડી આગળ ચલાવ્યું : ‘એમ અમે વચન લીધાં-દીધાં સાહેબ, પણ નાતના રિવાજ પ્રમાણે ત્રણસોનો ચાંલ્લો તો મારે એના ભાઈઓને આપવો જ પડેને? એય બચારા મારા જેવા ગરીબ માણસો છે. એટલે બુનનું કહ્યું માનીને એમણે મને પરણાવવાનું તો કબૂલ્યું, પણ કાંઈ પૈસાય મેલી દે? તોય એમણે તો બાપડે બુનના મોઢા સામે જોઈને કે ગમે તેમ પણ આ બે વરસ લગી એ સાપનો ભારો સંઘર્યો. હવે વાત એમ આવીને ઊભી છે કે બુનને લીધે એક ભાઈય કુંવારો લટકે છે. કારણ કે બુન પૈણે તો પૈસા આવે, ને તો પેલા કુંવારાને પૈણાવવાનો ગજ ખાય સાહેબ. ને એટલે એ બાઈ ઉપર હવે દાબ–’<br /> <br /> ‘પણ તો પછી તું પરણી કેમ નથી જતો?’ સવાલ પૂછનારને કારણ નહિ સમજાયું હોય.<br /> <br /> ‘એની જ તો રામાયણ છે ને સાહેબ. પૈણી તો ઘણોય જઉં પણ પેલા ત્રણસોની ઢગલી કરવી પડે એ?’ ક્ષણેક થંભી આગળ ચલાવ્યું : ‘અમારો તો ઘણો વિચાર હતો કે એ જ વરસે પૈણી જઈએ. એણે તો એમેય કહ્યું કે દરદાગીના ન મળે તો છેવટે ઊછીના. ઘેર આવીને પાછા કાઢી દઈશું. પણ સાહેબ, ભગવાન કે’ કે હું ઉતાવળો થઉં ને એ વરસે મેઘ માહરાજ હતા તે ભાદરવાથી જ જતા રહ્યા. ચોમાસું પાકમાંથી તો, હું, મારી મા ને નાનો ભાઈ આટલાં ત્રણને મથીને બાર મહિને પોકે એટલું મેલ્યું’તું ને ઉનાળું આવ્યું નહિ. એટલે એ વરસે તો સાહેબ પેલા ત્રણસો વગર મનની બધી મનમાં જ રહી ગઈ.<br /> <br /> ‘હેંડો! આવતે વરસે’, કહીને અમે મન મનાવ્યું ને એ વરસે તો પાક્યુંય ઠીક સાહેબ. બસોનું વેચાણ તો હતું જ પણ આ વખતે સાહેબ, વાણિયો વહેલો ઊઠ્યો ને–’<br /> <br /> ‘–લઈ ગયો. પછી? તારું પીઠીનું પડીકું તો હજુય—’<br /> <br /> લક્ષ્મણ સાહેબની વચ્ચે જ બોલી ઊઠ્યો : ‘હવે એ જ આવે છે, સાહેબ.’ ઝીણો અમથો ખૂંખારો ખાઈ એણે ગળું સાફ કર્યું. શ્રોતાઓએ પણ બેઠક ઠીકઠાક કરી જાણે કાન સરવા કર્યા.<br /> <br /> લક્ષ્મણે બોલવા માંડ્યું : ‘બરાબર આ ગઈ ધનતેરસને દને જ સામે પૈણાવેલી મારા ગામની એક કુંવાશી, દિવાળી કરવા પિયરમાં આવી. હું એને મળ્યો ને હરફેરા પૂછતો’તો એમ કીકીના સમાચાર પૂછ્યા. ને પે’લાં જ વેણ એનાં આવાં નીકળ્યાં : ‘આ વખત તો મારી આગળ ભાઈ એ ઘણું ઘણું રોઈ – ખોબે ને ખોબે રોઈ!”<br /> <br /> ‘ને આ સાંભળી મને ‘ચયડ’ કરતો એવો સૈડકો પડ્યો સાહેબ, મેં જાણે નરી દેવતા પીધી!… ને આપ જ વિચાર કરો સાહેબ, એક તો જોવનાઈ ને બીજી પાછી ભોજાઈઓની કૂણીઓ. એ બધાથીય મોંઘું દુઃખ તો પોતે ન પૈણ્યામાં કે ન કુંવારામાં એ હતું સાહેબ! પેલી બાઈએ, ભાઈઓની ઉતાવળ ને ભોજાઈઓનાં મે’ણાં મને કહી સંભળાવ્યાં. પછી કે’ છે : ‘માટે કીકીએ છેલ્લવેલ્લું કે’વડાવ્યું છે કે, દિવાળી પછી લાગલું જ જો લગન રાખવું હોય તો આજકાલમાં પીઠીનું પડીકું મોકલજે ને ‘ના’ હોય તો ઝેરનું!’<br /> <br /> ‘એ જ ઘડીયે મને થયું સાહેબ, કે હવે તો હદ જ આવી ગઈ છે. ગોઠે તો ઘર વેચું ને ગોઠે તો જાતે વેચાઈ જઉં, પણ બે દનમાં રૂપિયા ગાંઠે કરીને – પેલા સંદેશાનો ભાવારથ એમ તો ન’તો જ કે મારે સાચેસાચા પીઠીનું પડીકું મોકલવું. પણ મને થયું, આપણે તો ખરેખર જ પીઠીનું પડીકું પોંચતું કરવું – અરે એને હાથોહાથ દઈ આવવું.<br /> <br /> ‘આ ગોટાળામાં – સાચું કહું છું સાહેબ, દિવાળી ક્યાં આવી ને ક્યાં ગઈ એની મને ખબર નથી પડી. મારી પાસે વેચું તોય ને ખાઉં તોય ખળામાં પડેલી આ તરીસ-પાંત્રીસ મણ ડાંગર જ હતી. ગામના વાણિયાને ભાવ પૂછ્યો તો એણે છેવટમાં છેવટ છ રૂપિયાનો ભાવ કહ્યો. ત્યારે સામા રાજમાં આઠ રૂપિયાનો ભાવ સાહેબ. વળી સામા રાજમાં તો સરકારી દુકાન એટલે તોલમાંય ન તાણે. તાણે તોય પણ વાણિયા કરતાં તો ઘણું ઓછું, સાહેબ.’<br /> <br /> ‘દિવાળીને દન લોક રાવણાં માણતું’તું ને સુખડીઓ ખાતું’તું ત્યારે હું ખળામાં બેઠો બેઠો ડાંગરના દાણા મૂકી મૂકીને હિસાબ ગણતો’તો સાહેબ. સામે ગામ વેચું તો આટલી ડાંગરમાં બરાબર મારું લગન પતી જતું’તું ને ગામમાં વેચું તો એંશીની તૂટ પડે. ને પછી તો તૂટમાં તૂટ જ પડે સાહેબ.’<br /> <br /> શ્રોતાઓના હાથમાં વાતનો મુદ્દો આવી ગયો હતો છતાંય કોઈ કંઈ ન બોલ્યું. ન્યાયાધીશે પણ ન જ અટકાવ્યો. લક્ષ્મણ બોલે જતો’તો :<br /> <br /> ‘મને થયું સાહેબ, કે મારું ધાન છે ને મારે વેચવું છે. એમાં વળી ગુનો શાનો? મને થયું સાહેબ, કે કૉંગ્રેસના રાજમાં સીમાડા ભૂંસી નાખ્યા છે પછી ગુનો ક્યાં? ને આવા આવા વિચારો પછી મેં ગામના વાણિયાને ત્યાંથી સવા પાશેર પીઠીનું પડીકુંય બંધાવી લીધું.’<br /> <br /> ‘ને સાહેબ, બેસતા વરસની સાંજે લોક ગાયો ભડકાવતું’તું ને મઝા કરતું’તું ત્યારે હું ને મારો નાનો ભાઈ બિચારો! ખળામાં કોથળા ભરતા’તા. મને હતું કે આજે તો પેલા ફરતા સિપાઈઓય ઝાયણી કરતા હશે. ને પાછલી રાતના મેં ભગવાનનું નામ લઈને ગાડું જોતરી દીધું. મારો આત્મા ના તો કે’તો જ હતો. પણ મેં માન્યું કે આવું કામ કદી કર્યું નથી એટલે કાળજું તો થડકે ઉતાવળું. પણ સાહેબ!’ - એનો અવાજ ઢીલો પડી રહ્યો હતો એનુંય એને ભાન કદાચ નહિ હોય. એ તો જાણે ભાંગ પીધી હોય, કશાક કેફમાં હોય તેમ બોલે જતો હતો :<br /> <br /> ‘જાણે ભગવાન જ રૂઠ્યો હોય એમ – હાં કે આપણી હદ વટાવું છું, પેલી હદમાં હજુ પૂરો પેઠોય નથી, ને ત્યાં જ બંદૂકની ગોળી સરખો અવાજ સાંભળ્યો : ‘ખડે રો.’<br /> <br /> ‘મારા બધા જ મોતિયા મરી ગયા! પછી તો મેં એ સિપાઈઓને ઘણુંઘણું વીનવ્યા : ‘ભૂંડા! મારો આટલો ગુનો માફ કરો ને કે’તા હો તો હું ગાડું પાછું ઘર ભેગું કરી દઉં. ભલા ભાઈઓ, જરા વિચાર તો કરો! મારું ધાન છે ને હું જ લઈ જઉં છું.’ ને પછી તો જરા આકરાં વેણ પણ કહ્યાં, સાહેબ : ‘તમે સરકારવાળાઓએ અમને લલચાવવા, ફસાવવા ને લૂંટવા જ પેલા રાજના કરતાં આટલો બધો ઓછો ભાવ રાખ્યો છે.’ પણ આપણું કોણ સાંભળતું હશે, સાહેબ? ઊલટા બે ગોદા ખાધા ને ગાળો તો’ - પરંતુ અહીં પણ એને ભેંસ આગળ ભાગવત જેવું જ લાગ્યું. અને ગળું સાફ કરતાં ન્યાયાધીશ સામે હાથ જોડીને છેલ્લી વિનંતી કરી જોઈ :<br /> <br /> ‘અમારું તો ભગવાન વગર બીજું કોઈ સાંભળનાર નથી સાહેબ. એ તો હવે, ચોકના વસી ગયા છે (નક્કી જ છે) કે મારું ગાડું, દાણા ને ચારેય બળદ હરાજ થઈ જશે ને મનેય જેલ મળશે. મારી પાછળ હાથે-પગે થઈ ગયેલાં મારાં ડોશી ને નાનો ભાઈ પણ જીવશે જીવવાનાં હશે તો; પણ મારી આપને આ બધાય સાહેબોને એક આટલી અરજ છે કે પેલું પડીકું તો આપ – આ પેલો મારો કુટુંબી બેઠો છે એની સાથે પેલી અભાગણી બાઈ ઉપર જરૂર મોકલાવજો ને આટલાં મારાં વેણ પોંચાડજો કે’ - એનો અવાજ વધુ અને વધુ ઢીલો પડતો જતો હતો, શરીરનું ચેતન પણ ઓસરતું જતું હોય એમ લાગતું હતું.<br /> <br /> ‘કોને પાપે ને કયે ગુને એ તો ભગવાન જાણે પણ આ ભવ તો… આપણે હવે નહિ… મળી શકીએ! આ પીઠીનું પડીકું મોકલું છું એ ચોળીને… કોક...કોક ભાગ્યશાળીનો પનારો... ખોળી લેજે ને… ને તું તો’ - બેસી પડતાં માંડમાંડ એ બોલી શક્યો : ‘સુખી જ થજે!’ આ સાથે જ બાળકની જેમ તે ડૂસકે ડૂસકે રડી પડ્યો…<br /> <br /> ન્યાયાધીશ, એ કમનસીબ જુવાનને રડતો મૂકી ઊભા થઈ ગયા. ચુકાદો આપવા માટે પૂરતો સમય હોવા છતાંય, ‘કાલ ઉપર મુલતવી’ કહી ચાલતા થયા, પાછળ બીજા પણ.<br /> <br /> રહ્યા માત્ર પટાવાળા, પેલો પિતરાઈ ને પહેરાવાળા, એક આ અભાગી માણસ ને બીજું ભાતીગળ રેશમી રૂમાલ બાંધેલું પીઠીનું પડીકું પેલું, કે થોડાંક હતાં કબૂતર, આમતેમ ઊડતાં ને વળી પાછાં ચૂપ થઈ જતાં. જમાદારનીય – પઠાણ હતો છતાંય હિંમત નહોતી ચાલતી, રડતા ને ભાંગી પડેલા જુવાનને હુકમ કરવાની ને ઉઠાડવાની.<br /> <br /> અલબત્ત હજુ ચુકાદો નહોતો આવ્યો છતાંય આવાં અનેક કેસો જોઈ ચૂકેલા જમાદારને મન જાણે કશું જ અછાનું ન હતું. અને એટલે જ આ જુવાનને આશા ન બંધાવતાં ચુકાદો આવી ચૂક્યો હોય એ રીતે જ દિલાસો દઈ રહ્યો : ‘બહોત હુઆ દોસ્ત! અબ તો ઊઠ ઓર હિંમત રખ. રાજા હોતા તો ઉસકે પેર પડતે, લેકિન ઈસ લોકશાહી મેં – હમ સબ કુછ જાનતે હૈ પ્યારે! લેકિન - ખુદા હોતા તો ભી તેરે બજાય મેં હી પૂછતા : ‘બતાઓ ભલા, ઉસ રાજસેં ઈસ રાજમેં ઈતના સારા કમ ભાવ રખના યહ કસૂર હૈ યા અપની મજૂરીકા ન્યાયી ભાવ ખાના વો?…’ દોસ્ત! તેરા કમાયા હુઆ અનાજ ઔર તું હી ચોર ઓર તેરી હી બરબાદી!… હમકો સબ કુછ માલૂમ હૈ પ્યારે, લેકિન-’<br /> <br /> અને, અશક્ત-બીમાર માણસની જેમ એ જુવાનને દમ ભરતો ને ઢીંચણે હાથ દઈ ઊભો થતો જોઈ એનાથી સ્વગત જેમ બોલી પડાયું : ‘ક્યા થા, ક્યા બનના થા ઓર ક્યા બન બેઠા! ક્યા સોને સી જિંદગી–’ અને એને ભળતે દરવાજે વળતો જોઈને ભાનમાં આણ્યો :<br /> <br /> ‘ઈસ નહિ, ઉસ દરવજ્જે મેરે દોસ્ત… અબ તો ભૂલ હી જા. સબ કુછ ભૂલ જા પ્યારે... વો નદી ભૂલ જા, કમનસીબ ઉસ લડકી કુ ભૂલ જા, દીયા હુવા બચન ભૂલ જા ઓર પીઠ્ઠીકે ઉસ પુડીકેકુ ભી ઓર મેં કહું ભી ક્યા મેરે દોસ્ત – સબ કુછ ભૂલ જા!’<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સુખદુઃખનાં સાથી|સુખદુઃખનાં સાથી]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/મોરલીના મૂંગા સૂર|મોરલીના મૂંગા સૂર]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=Talk:%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE&diff=111242 2026-05-25T06:40:28Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>===ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા===<br /> # મલયાનિલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મલયાનિલ/ગોવાલણી|ગોવાલણી]]<br /> # કનૈયાલાલ મુન્શી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુનશી/શામળશાનો વિવાહ|શામળશાનો વિવાહ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુનશી/મારી કમલા|મારી કમલા]] {{done}}<br /> # ધૂમકેતુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પોસ્ટઑફિસ|પોસ્ટઑફિસ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પૃથ્વી અને સ્વર્ગ|પૃથ્વી અને સ્વર્ગ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/વિનિપાત|વિનિપાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/ભૈયાદાદા|ભૈયાદાદા]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/રજપૂતાણી|રજપૂતાણી]]<br /> # રા. વિ. પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/મુકુન્દરાય|મુકુન્દરાય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/ખેમી|ખેમી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/સૌભાગ્યવતી!!|સૌભાગ્યવતી!!]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/જક્ષણી|જક્ષણી]]<br /> # ઝવેરચંદ મેઘાણી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/સદાશિવ ટપાલી|સદાશિવ ટપાલી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/વહુ અને ઘોડો|વહુ અને ઘોડો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/જી’બા|જી’બા]]<br /> # ઉમાશંકર જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/છેલ્લું છાણું|છેલ્લું છાણું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/મારી ચંપાનો વર|મારી ચંપાનો વર]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/શ્રાવણી મેળો|શ્રાવણી મેળો]] {{done}}<br /> # સુન્દરમ્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/ખોલકી|ખોલકી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માજા વેલાનું મૃત્યુ|માજા વેલાનું મૃત્યુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માને ખોળે|માને ખોળે]]<br /> # ગુલાબદાસ બ્રોકર<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/લતા શું બોલે|લતા શું બોલે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ગુલામદીન ગાડીવાળો|ગુલામદીન ગાડીવાળો]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/નીલીનું ભૂત|નીલીનું ભૂત]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે|ઊભી વાટે]] {{done}}<br /> # પન્નાલાલ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/વાત્રકને કાંઠે|વાત્રકને કાંઠે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સાચી ગજિયાણીનું કાપડું|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/બાપુનો કૂતરો|બાપુનો કૂતરો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સુખદુઃખનાં સાથી|સુખદુઃખનાં સાથી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/પીઠીનું પડીકું|પીઠીનું પડીકું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/મોરલીના મૂંગા સૂર|મોરલીના મૂંગા સૂર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/નૅશનલ સેવિંગ|નૅશનલ સેવિંગ]] {{done}}<br /> # ઈશ્વર પેટલીકર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/લોહીની સગાઈ|લોહીની સગાઈ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/મધુરાં સપનાં|મધુરાં સપનાં]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/વટ|વટ]] {{done}}<br /> # જયંતી દલાલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/અડખેપડખે|અડખેપડખે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/આ ઘેર પેલે ઘેર|આ ઘેર પેલે ઘેર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઉત્તરા|ઉત્તરા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઝાડ, ડાળ અને માળો|ઝાડ, ડાળ અને માળો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ટપુભાઈ રાતડિયા|ટપુભાઈ રાતડિયા]]<br /> # જયંત ખત્રી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ|તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/લોહીનું ટીપું|લોહીનું ટીપું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ધાડ|ધાડ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/નાગ|નાગ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ખરા બપોર|ખરા બપોર]]<br /> # અશોક હર્ષ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશોક હર્ષ/સુલોચના|સુલોચના]]<br /> # પીતાંબર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પીતાંબર પટેલ/દત્તક પિતા|દત્તક પિતા]]<br /> # હીરાલાલ ફોફલિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હીરાલાલ ફોફલિયા/રાતે વાત|રાતે વાત]]<br /> # ચુનીલાલ મડિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/વાની મારી કોયલ|વાની મારી કોયલ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/કમાઉ દીકરો|કમાઉ દીકરો]] {{done}}<br /> # સુરેશ જોષી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/થીગડું|થીગડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/રાક્ષસ|રાક્ષસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પદભ્રષ્ટ|પદભ્રષ્ટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/એક મુલાકાત|એક મુલાકાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/અગતિગમન|અગતિગમન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/લોહનગર|લોહનગર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/વરપ્રાપ્તિ|વરપ્રાપ્તિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/કુરુક્ષેત્ર|કુરુક્ષેત્ર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પુનરાગમન|પુનરાગમન]]<br /> # સરોજ પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર|ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/સારિકા પંજરસ્થા|સારિકા પંજરસ્થા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/પોસ્ટ-મૉર્ટમ|પોસ્ટ-મૉર્ટમ]]<br /> # ચંદ્રકાન્ત બક્ષી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...|આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/તમે આવશો?|તમે આવશો?]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/એક સાંજની મુલાકાત|એક સાંજની મુલાકાત]] {{done}}<br /> # મધુ રાય <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/બાંશી નામની એક છોકરી|બાંશી નામની એક છોકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ધારો કે –|ધારો કે –]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/કાન|કાન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ઊંટ|ઊંટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/મકાન|મકાન]]<br /> # વસુબહેન ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વસુબહેન ભટ્ટ/ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!|ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!]]<br /> # મોહમ્મદ માંકડ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/તપ|તપ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/મનેય કોઈ મારે!|મનેય કોઈ મારે!]]<br /> # વનુ પાંધી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વનુ પાંધી/બારી|બારી]]<br /> # ધીરુબહેન પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરુબહેન પટેલ/ટાઢ|ટાઢ]]<br /> # કુન્દનિકા કાપડિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/ફરી વરસાદ!|ફરી વરસાદ!]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/જવા દઈશું તમને…|જવા દઈશું તમને…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/પ્રેમનાં આંસુ|પ્રેમનાં આંસુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/તમારાં ચરણોમાં|તમારાં ચરણોમાં]]<br /> # ઇવા ડેવ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તરંગિણીનું સ્વપ્ન|તરંગિણીનું સ્વપ્ન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તમને ગમી ને?|તમને ગમી ને?]]<br /> # ભગવતીકુમાર શર્મા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભગવતીકુમાર શર્મા/અપ્રતીક્ષા|અપ્રતીક્ષા]]<br /> # મોહનભાઈ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહનભાઈ પટેલ/બ્લાઇન્ડ વર્મ|બ્લાઇન્ડ વર્મ]]<br /> # કિશોર જાદવ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/કાગ-કન્યા|કાગ-કન્યા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/વિસ્મૃત|વિસ્મૃત]]<br /> # રાધેશ્યામ શર્મા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના|સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સળિયા|સળિયા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/નૂતન વર્ષાભિનંદન|નૂતન વર્ષાભિનંદન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/ચર્ચબેલ|ચર્ચબેલ]]<br /> # રઘુવીર ચૌધરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/પોટકું|પોટકું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/જગા ધૂળાનો જમાનો|જગા ધૂળાનો જમાનો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ચિતા|ચિતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ|ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/મંદિરની પછીતે|મંદિરની પછીતે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/સાંજનો છાયો|સાંજનો છાયો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ભણેલી વહુ|ભણેલી વહુ]]<br /> # રાવજી પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/ચંપી|ચંપી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સગી|સગી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સૈનિકનાં બાળકો|સૈનિકનાં બાળકો]]<br /> # ઘનશ્યામ દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/ગોકળજીનો વેલો|ગોકળજીનો વેલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/કાગડો|કાગડો]]<br /> # જ્યોતિષ જાની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જ્યોતિષ જાની /એક સુખી માણસનું ચિત્ર|એક સુખી માણસનું ચિત્ર]]<br /> # સુધીર દલાલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુધીર દલાલ/પછી|પછી]]<br /> # વર્ષા અડાલજા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/‘એ’|‘એ’]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/લાશ|લાશ]]<br /> # વિભૂત શાહ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિભૂત શાહ/શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો|શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો]]<br /> # નાનાભાઈ જેબલિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/છટકું|છટકું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/કાટલું|કાટલું]]<br /> # હરિકૃષ્ણ પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/ઘરભંગ|ઘરભંગ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/નટુભાઈને તો જલસા છે|નટુભાઈને તો જલસા છે]]<br /> # વીનેશ અંતાણી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/શ્વાસનળીમાં ટ્રેન|શ્વાસનળીમાં ટ્રેન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ|તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી|સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સ્ત્રી નામે વિશાખા|સ્ત્રી નામે વિશાખા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/નિર્જનતા|નિર્જનતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/જૂના ઘરનું અજવાળું|જૂના ઘરનું અજવાળું]]<br /> # હિમાંશી શેલત<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં|અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/ઇતરા|ઇતરા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/બારણું|બારણું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/સાંજનો સમય|સાંજનો સમય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/કિંમત|કિંમત]]<br /> # ધીરેન્દ્ર મહેતા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરેન્દ્ર મહેતા/ઓળખાણ|ઓળખાણ]]<br /> # વિજય શાસ્ત્રી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય શાસ્ત્રી/મિસિસ શાહની એક બપોર|મિસિસ શાહની એક બપોર]]<br /> # પુરુરાજ જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પુરુરાજ જોશી/છત્રી|છત્રી]]<br /> # ઇલા આરબ મહેતા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પરીકથા|પરીકથા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પાંખ|પાંખ]]<br /> # રજનીકુમાર પંડ્યા<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રજનીકુમાર પંડ્યા/સીનો|સીનો]] <br /> # ચિનુ મોદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચિનુ મોદી/નાગના લિસોટા|નાગના લિસોટા]] <br /> # રમેશ પારેખ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ પારેખ/ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે|ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે]]<br /> # જોસેફ મેકવાન <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/પન્નાભાભી|પન્નાભાભી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/બાપનું લો’ય|બાપનું લો’ય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/ઘરનું ઘર|ઘરનું ઘર]]<br /> # મોહન પરમાર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/આંધું|આંધું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/કુંભી|કુંભી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/હિરવણું|હિરવણું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/થળી|થળી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/તણખલું|તણખલું]]<br /> # દલપત ચૌહાણ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/બદલો|બદલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/ગંગામા|ગંગામા]]<br /> # હરીશ મંગલમ્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/દાયણ|દાયણ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/ઉટાંટિયો|ઉટાંટિયો]]<br /> # અંજલિ ખાંડવાલા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અંજલિ ખાંડવાલા/લીલો છોકરો|લીલો છોકરો]]<br /> # મણિલાલ હ. પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/બાપાનો છેલ્લો કાગળ|બાપાનો છેલ્લો કાગળ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/રાતવાસો|રાતવાસો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પી.ટી.સી. થયેલી વહુ|પી.ટી.સી. થયેલી વહુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પડતર|પડતર]]<br /> # રમેશ દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ દવે/ને કંઈક થયું તો?|ને કંઈક થયું તો?]]<br /> # મનોહર ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/જલમટીપ|જલમટીપ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/પાછું વળવું|પાછું વળવું]]<br /> # પવનકુમાર જૈન <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/આ જમાનાનો પારસમણિ|આ જમાનાનો પારસમણિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/તરસ્યા કાગડાની વારતા|તરસ્યા કાગડાની વારતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/વરુ અને શ્રી પાપી|વરુ અને શ્રી પાપી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/ઈપાણનું યૌવન|ઈપાણનું યૌવન]]<br /> # કિરીટ દૂધાત <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આમ થાકી જવું…|આમ થાકી જવું…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…|આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/ભાય|ભાય]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/લીલ|લીલ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે|એક બપોરે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/વી. એમ.|વી. એમ.]] {{done}}<br /> # બિપિન પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/સંગીતશિક્ષક|સંગીતશિક્ષક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/વાંસનાં ફૂલ|વાંસનાં ફૂલ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/બૂફે|બૂફે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/કરિયાવર|કરિયાવર]]<br /> # માય ડિયર જયુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/ડારવિનનો પિતરાઈ|ડારવિનનો પિતરાઈ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/જીવ|જીવ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/વેકેશન|વેકેશન]]<br /> # પન્ના નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/લેડી વિથ અ ડૉટ|લેડી વિથ અ ડૉટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/નિત્યક્રમ|નિત્યક્રમ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/સુજાતા|સુજાતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/ઊડી ગયો હંસ|ઊડી ગયો હંસ]]<br /> # અજિત ઠાકોર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ગૂમડું|ગૂમડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ખરજવું|ખરજવું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/માવઠું|માવઠું]]<br /> # અનિલ વ્યાસ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/સવ્ય-અપસવ્ય|સવ્ય-અપસવ્ય]]<br /> # હરીશ નાગ્રેચા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/`ચૂટકી'|`ચૂટકી']]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/ખલેલ|ખલેલ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/કૅટ-વૉક|કૅટ-વૉક]]<br /> # યોગેશ જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ચંદરવો|ચંદરવો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ગંગાબા|ગંગાબા]]<br /> # પ્રવીણ ગઢવી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/લીંબડાનું પાંદડું|લીંબડાનું પાંદડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/સૂરજપંખી|સૂરજપંખી]]<br /> # ભૂપેશ અધ્વર્યુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેશ અધ્વર્યુ/હનુમાન લવકુશ મિલન|હનુમાન લવકુશ મિલન]]<br /> # કેશુભાઈ દેસાઈ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/મહિષાસુર|મહિષાસુર]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/ઉપેક્ષિતા|ઉપેક્ષિતા]]<br /> # પ્રવીણસિંહ ચાવડા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/ચાકરી|ચાકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/લેણિયાત|લેણિયાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિઝિટ|વિઝિટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/જનારી|જનારી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી|બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિશાખાનો ભૂતકાળ|વિશાખાનો ભૂતકાળ]]<br /> # ઉત્પલ ભાયાણી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/ખતવણી|ખતવણી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/મિજબાની|મિજબાની]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બદલો|બદલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બંધન અને મુક્તિ|બંધન અને મુક્તિ]]<br /> # ધરમાભાઈ શ્રીમાળી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/નરક|નરક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/દાજવું તે...|દાજવું તે...]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/વરઘોડો|વરઘોડો]]<br /> # દશરથ પરમાર<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/ત્રીજું ઘર|ત્રીજું ઘર]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/બે ઇ-મેલ અને સરગવો|બે ઇ-મેલ અને સરગવો]]<br /> # મોના પાત્રાવાલા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોના પાત્રાવાલા/રાની બીલાડો|રાની બીલાડો]]<br /> # નાઝીર મનસૂરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાઝીર મનસૂરી/બોકાહો|બોકાહો]]<br /> # અઝીઝ ટંકારવી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અઝીઝ ટંકારવી/વાવાઝોડું|વાવાઝોડું]]<br /> # જિતેન્દ્ર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિતેન્દ્ર પટેલ/ખાડ|ખાડ]]<br /> # પરેશ નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/તાંદળજાની ભાજી|તાંદળજાની ભાજી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક /પરપોટો|પરપોટો]]<br /> # કાનજી પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કાનજી પટેલ/ડેરો|ડેરો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/પડાવ|પડાવ]]<br /> # બિન્દુ ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/આંતરસેવો|આંતરસેવો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/જાગતું પડ|જાગતું પડ]]<br /> # પારુલ રાઠોડ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ રાઠોડ/વિપર્યાસ|વિપર્યાસ]]<br /> # સુમન્ત રાવલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/ખોયડું|ખોયડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/લાયન-શૉ|લાયન-શૉ]]<br /> # ભરત નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભરત નાયક/વગડો|વગડો]]<br /> # જનક ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ|સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/બાવળ વાવનાર|બાવળ વાવનાર]]<br /> # શિરીષ પંચાલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/શિરીષ પંચાલ/મજૂસ|મજૂસ]]<br /> # રાજેન્દ્ર પટેલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/લિફ્ટ|લિફ્ટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/જૂઈની સુગંધ|જૂઈની સુગંધ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/અધૂરી શોધ|અધૂરી શોધ]] <br /> # ગિરીશ ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/રેખલીનું મન|રેખલીનું મન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ|ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ]]<br /> # પ્રભુદાસ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/હડફેટ|હડફેટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ખાખી જીવડાં|ખાખી જીવડાં]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ફારગતી|ફારગતી]]<br /> # રામચંદ્ર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/સુવર્ણકન્યા|સુવર્ણકન્યા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/શ્યામલી|શ્યામલી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/ખેતર|ખેતર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/તીતીઘોડો|તીતીઘોડો]]<br /> # મહેન્દ્રસિંહ પરમાર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/પોલિટેકનિક|પોલિટેકનિક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/ઊડણચરકલડી|ઊડણચરકલડી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/એમ. પી. અજમેરા|એમ. પી. અજમેરા]]<br /> # જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ|<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/કંઈ પણ બની શકે...|કંઈ પણ બની શકે...]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/મહોરાં|મહોરાં]]<br /> # સાગર શાહ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/ગેટ ટુ ગેધર|ગેટ ટુ ગેધર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/સુજીની સમાજસેવા|સુજીની સમાજસેવા]]<br /> # અજય સોની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/ગળામાં અટવાયેલી તરસ|ગળામાં અટવાયેલી તરસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/તરસ|તરસ]]<br /> # વિજય સોની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/સાંકડી ગલીમાં ઘર|સાંકડી ગલીમાં ઘર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/મમ સત્યમ|મમ સત્યમ]]<br /> # નવનીત જાની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નવનીત જાની/સામા કાંઠાની વસ્તી|સામા કાંઠાની વસ્તી]]<br /> # પન્ના ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/સાતમો દિવસ|સાતમો દિવસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/ચપટી|ચપટી]]<br /> # રામ મોરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/મહોતું|મહોતું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/બળતરા|બળતરા]]<br /> # અભિમન્યુ આચાર્ય <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/પડછાયાઓ વચ્ચે|પડછાયાઓ વચ્ચે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/રાત|રાત]]<br /> # નરેશ શુક્લ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/અથઃ ઇતિ|અથઃ ઇતિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/ન કહેવાયેલી વાર્તા...!|ન કહેવાયેલી વાર્તા...!]]<br /> # હર્ષદ ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/જાળિયું|જાળિયું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/આઢ|આઢ]]<br /> # રેણુકા પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/મીરાંનું ઘર|મીરાંનું ઘર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/ધોધમાર|ધોધમાર]]<br /> # માવજી મહેશ્વરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/ગ્રહણ|ગ્રહણ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/સુખ|સુખ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/મિલકત|મિલકત]]<br /> # કેતન મુનશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/ફટકો|ફટકો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/લાલ ચીંદરડી|લાલ ચીંદરડી]]<br /> # બકુલેશ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બકુલેશ/આભાસની ગલીમાં|આભાસની ગલીમાં]]<br /> # પારુલ કંદર્પ દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ કંદર્પ દેસાઈ/એક ડગલું આગળ|એક ડગલું આગળ]]<br /> # કંદર્પ ર. દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કંદર્પ ર. દેસાઈ/આઠમી માર્ચ|આઠમી માર્ચ]]<br /> # રમેશ ર. દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ ર. દવે/શબવત્|શબવત્]]<br /> # પ્રાગજી ભામ્ભી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રાગજી ભામ્ભી/ફરી પાછા પૃથ્વી પર|ફરી પાછા પૃથ્વી પર]]<br /> # ભૂપેન ખખ્ખર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેન ખખ્ખર/વાડકી|વાડકી]]<br /> # રાજેશ વણકર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેશ વણકર/ધડાકા|ધડાકા]]<br /> # મીનળ દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મીનળ દવે/ઓથાર|ઓથાર]]<br /> # પૂજા તત્સત્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પૂજા તત્સત્/એક મેઇલ|એક મેઇલ]]<br /> # કલ્પેશ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/સહી|સહી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/કાઠું વરહ|કાઠું વરહ]]<br /> # અશ્વિની બાપટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશ્વિની બાપટ/તૃષ્ણા|તૃષ્ણા]]<br /> # નીતા જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નીતા જોશી/છેવાડાનાં બે જણ|છેવાડાનાં બે જણ]]</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AA%E0%AA%A8%E0%AB%8D%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%A8%E0%AB%85%E0%AA%B6%E0%AA%A8%E0%AA%B2_%E0%AA%B8%E0%AB%87%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%82%E0%AA%97&diff=111118 2026-05-22T07:29:20Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|નૅશનલ સેવિંગ | પન્નાલાલ પટેલ}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> ગામના ચોરા આગળ એક મોટર ઊભી છે. પાછલા ભાગમાંથી નીકળતો ધુમાડો, સવારની રસોઈ થઈ રહ્યાની સાક્ષી પૂરી રહ્યો છે. હવામાં પ્રસરેલી સુગંધ મૂઠિયાં તળાવાની ચાડી ખાઈ રહી છે. કોઈ લીલાં મરચાં સાથે આવે છે તો કોઈ શાક સાથે. એક માણસ લસણ ફોલે છે તો બીજો મસાલો વાટવાનો પથ્થર ધુએ છે. નાયી દહીં સાથે હાજર થાય છે તો કુંભારને માથે પાણીનાં બેડાં છે... બેત્રણ ‘અફસરો’ અંદર-બહાર કરતા ધમાલમાં અભિવૃદ્ધિ કરી રહ્યા છે.<br /> <br /> પરંતુ આગલા ભાગ પર તો પૂરેપૂરી શાન્તિ છે. એનો અર્થ એમ નથી કે ત્યાં કોઈ નથી, બલકે પાછલા ભાગ કરતાં અનેકગણી સંખ્યા છે. ચોપાડમાં નાખેલ ગાદીતકિયા પર ઑફિસર લાગતો, એક જુવાન માણસ સુરવાલ પર ખમીસ ચઢાવી ઉઘાડે માથે છાપું વાંચતો બેઠો છે. ડાબી બાજુએ હૅટ અને બસ્તો પડ્યાં છે, તો જમણી બાજુ પર ત્રણેક કારકુન બેઠા છે. એક જણ આંકણીથી લીટીઓ દોરે છે તો એક જણ લખી રહ્યો છે. છેલ્લે બેઠેલો કારકુન કામ કરવામાં મશગૂલ હોય તેમ કાગળિયાં ગોઠવે છે. પણ એના કામનો પાર જ નથી આવતો. ઉપરનાં નીચે કરે છે, તો વળી વચ્ચેથી પણ એકાદ બે તાણી કાઢે છે...<br /> <br /> સામે—ગાદીએ અડોઅડ એક જાજમ પાથરેલી છે. વચ્ચે ઠીક ઠીક જગ્યા છોડી છેક ધાર પર બેચાર ખેડૂત બેઠા છે પણ તેય પૂરેપૂરા સંકોચ સાથે. એમની પાછળ ધોતલી-ફાળિયાના લગભગ એકસરખા લેબાસવાળા ચાળીસપચાસ ભીલ ખેડૂતો બેસી રહ્યા છે. નીચે ધૂળ અને કાંકરી છે જ્યારે માથા પર ઓતરા-ચીતરાના તાપ પડે છે. પણ કોઈનેય પેલી જાજમ ઉપર — અરે જાજમ વગરની અડધી ખાલી ચોપાડમાં બેસવાની ઇચ્છા નથી. ઇચ્છા છે તો હિંમત નથી.<br /> <br /> સાહેબે ‘…સ્ટેટ ગેઝેટ’ બાજુ પર મૂકતાં સામે બેઠેલા એક વૃદ્ધ ખેડૂતને ઉદ્દેશ્યો : ‘કેમ બેસી રહ્યા છો ગામેતી(મુખી)! આખા ગામનું ઊધડું કર્યે નહિ પોસાય.’ બાજુના કારકુન પાસેથી નામાવલિનું કાગળિયું લીધું. છેલ્લા આંકડા ઉપર નજર ફેરવતાં બોલ્યા : ‘એક તો તમે અડધાં નામ છાનાં રાખ્યાં છે.’ બસ્તા પરથી એક ચોપડી લીધી. પાનું ઉઘાડતાં કહ્યું : ‘જુઓ, ઇકોતેર ઘરને બદલે તમે આખાં પાંસઠ લખાવ્યાં છે.’<br /> <br /> ‘ઓહે (હશે) બાવસી. રાજના સોપડામાં ઊગે ઈ ખરું, પણ સાપરાં તો તણ વીહું જ હે! પસે આપ નાં માનો તો ધણી સો.’<br /> <br /> ‘ખેર. બોલો, ચાલો તમારા કેટલા લખાવો છો?’<br /> <br /> ‘હું (શું) લખાવું, અનદાતાર!’<br /> <br /> ‘જુઓ પાછા. એક વાર મેં તમને કહ્યું કે એમાં કંઈ આનાકાની ચાલે એમ જ નથી છતાંય—’ અને કારકુન તરફ જોઈ કહ્યું : ‘લખો ગામેતીના પચાસ.’<br /> <br /> પરંતુ રૂપિયા બોલાય તે પહેલાં તો ગામેતીએ માથા ઉપરથી ફાળિયું ઉતાર્યું : ‘ગજબ થઈ જાય ને અનદાતાર! પસા તો મારા થાપડા (નળિયાં) ની હે. મારી નાખવા હરખું તો થી (નથી) કરો માબાપ.’<br /> <br /> ગામેતી સાથે પેલા બીજા માણસોય બોલી ઊઠ્યા : ‘ના સા’બ ના! મરી જવાય ને?’<br /> <br /> સાહેબ હસ્યા : ‘અરે ગાંડા! ગામેતી થઈને?’ અને એમણે વળી પાછી ખાતરી આપી કે આ પૈસા તમને બાર વરસે વ્યાજ સાથે પાછા મળશે. દસ આપશો તો પંદર મળશે. વીસ આપશો તો ત્રીસ મળશે.<br /> <br /> અને પછી તો પેલા લોકોને પાસે બોલાવી એમણે નાનકડું એવું ભાષણ પણ કર્યું : ‘લડાઈમાં અંગ્રેજ સરકારને ધૂમ ખર્ચ થયું છે. આપણા રાજનેય પૈસા આપવા પડ્યા છે.’ એમણે અર્થશાસ્ત્રના કેટલાક મુદ્દા પણ સમજાવ્યા : ‘લડાઈને લીધે મોંઘવારી થઈ, મોંઘવારીને લીધે લોકો પાસે પૈસો આવ્યો, પૈસો આવ્યો એટલે ખરીદશક્તિ વધી ને એટલે મોંઘવારી થઈ. હવે તમારી પાસેથી પૈસા લેવાથી ખરીદશક્તિ ઘટશે, ને ખરીદશક્તિ ઘટશે એટલે સોંઘવારી થશે—’<br /> <br /> પણ પેલા લોકોને ખરીદશક્તિ શું ને સોંઘવારી શું એની કંઈ સમજ જ નહોતી પડતી અથવા પાડવા નહોતા માગતા. એ તો એટલું જ જાણતા હતા કે રાજને આ રૂપિયા ભરવા માટે કાં તો કંઈ ઢોર વેચવું પડશે ને કાં તો કોઈને ત્યાં ભાગિયો રહેવા વખત આવશે.<br /> <br /> આ પછી સાહેબે આ ‘નૅશનલ સેવિંગ સર્ટિફિકેટ’નો બીજો મોટો ફાયદો દેખાડ્યો : ‘એ બહાને સુખદુઃખ વેઠીને તમે આટલા રૂપિયા મેળવી શકશો... એક માણસદીઠ મહિનાના બે જ આના બચાવો તો ઘરમાં એવા આઠ માણસ હોય તો મહિને-દિવસે એક રૂપિયો બચે, વરસના બાર રૂપિયા થયા અને એમ દસ વરસ બચાવો તો છ વીસું જેટલી મોટી રકમ—’<br /> <br /> ગામેતીને હસવું આવ્યું : ‘અરે અનદાતાર! એમ બસતા હોય તો લોકોને દેવું જ હું કામ કરવું પડે!’<br /> <br /> ‘તમે સમજતા નથી ગામેતી, દેવું હોય તો કમાવાની દાનત થાય, સમજ્યા ને! લો બોલો, કેટલા લખાવો છો?’<br /> <br /> સાહેબના આટલા ભાષણે અને પૈસા પાછા મળવાની પૂરેપૂરી ખાતરી આપ્યાને અંતેય લોકોના વિચાર તો એના એ જ હતા. આમ કરીને મીઠું મીઠું બોલીને રાજ પૈસા પડાવી ખાવા જ બેઠું છે. અને તેથી જ તો ગામેતીએય કહ્યુંને? ‘આપ પૈસા પાસા આલવાનું નીં કો’ તોય કાંઈ આલ્યા વગર સાલવાનું હે સા’બ, પણ જરા ગજું (શક્તિ) જોઈને માંડો તો ઠીક પડે બાવસી!... લખો બે રૂપિયા.’<br /> <br /> ‘અરે કાંઈ ગાંડો થયો ગામેતી!’ પેલો કારકુન બોલી ઊઠ્યો. સાથે સાથે એણે એક કાગળિયું સામે ધર્યું : ‘આ જો, માંડણની પાલના દુંગા ગામેતીએ કેટલા લખાવ્યા છે? છે ને પચ્ચીસ રૂપિયા?’<br /> <br /> ‘આંઈ કુણ ભણ્યું હે તે. પણ આપ કાંઈ જૂઠું તો નીં બોલતા ઓહો!’<br /> <br /> ‘તો બસ ત્યારે. લે બોલ!’ કારકુને કલમ ઉઠાવી, સાહેબ બોલી ઊઠ્યા : ‘લખો વીસ રૂપિયા.’ અને ગામેતીને વળી ફાળિયું ઉતારતો જોઈ પંદર કરાવી દીધા. ‘હવે બોલીશ નહિ — હાં, પછી કોણ છે?’<br /> <br /> કારકુને નામ બોલવા માંડ્યાં. જેમ જેમ આવતા ગયા તેમ તેમ, કોઈ વાર સાહેબ લખાવતા તો કોઈ વાર કારકુન પોતે લખી નાખતો. લાંબી પંચાત તો હતી જ નહિ : કાં તો પાંચ કે કાં તો દસ, એથી કોઈના વધારેય નહિ કે ન ઓછા. હા, કકળાટ વધી પડતો તો કોઈને બિલકુલ છોડી દેતા એ ભલે. બાકી પાંચથી ઓછા લેવાની સર્ટિફિકેટમાં ગુંજાઈશ ન હતી.<br /> <br /> સાહેબ પોતેય સમજતા હતા કે આ લોક પાસે પૈસા નથી ને બધો ત્રાસ જ છે, પણ શું કરે? ચિઠ્ઠીના ચાકર હતા, જ્યાં આખીય પ્રજા ગરીબ હોય ત્યાં છોડી છોડીનેય કેટલાને છોડે?<br /> <br /> એક ભીલને ગરીબ સમજીને એની અરજ ધ્યાન પર લઈ છોડી દેવા જતા હતા ત્યાં તો કારકુને અંગ પર નાખેલું કપડું લઈ લેવડાવ્યું. કાળી કાયા પર પેલી ચાંદીની ચૂડી ચમકી રહી, ‘જોયુંને, કે’ છે ને ગરીબ છું?’<br /> <br /> સાહેબનેય કારકુનનું કહેવું સાચું લાગ્યું. વળી એમ પણ થયું : ‘લંગોટીભર જીવનાર પ્રજા ત્રણ ત્રણ કપડાં પહેરવા લાગી, ઢોરઢાંખર રાખવા લાગી ત્યારે પૈસાદાર તો ખરી જ ને?’<br /> <br /> ચૂડીવાળાની મદદે એના પછીના નામવાળો એક ભીલ ધાયો : ‘એ તો સા’બ, એની બુનની હે.’<br /> <br /> સાહેબને દાઝ ચડી : ‘ઠીક, એના પાંચ માંડો ને આ ડહાપણ કરે છે એના દસ લખો.’<br /> <br /> ‘ઓ હો હો! ગજબ થાઈ જાય ને માબાપ!’ પેલા ભીલને તો જાણે સાચે જ તાવ ચડી ગયો.<br /> <br /> કારકુનને એકડા ઉપર મીંડું કરતાં વાર શી લાગવાની હતી! ‘લે ચાંપ અંગૂઠો, રાવજી.’<br /> <br /> પણ રાવજી તો હજુય મશ્કરી જ માનતો હતો. ગામેતી તરફ એણે નજર નાખી, ભીડ પડે કોઈ ભક્ત ભગવાન સામે જુએ એમસ્તો.<br /> <br /> સૌ કોઈએ બોધ લીધો કે કોઈની ભલામણ ન કરવી. પણ આની ભલામણ કર્યા વગર તો ગામેતી ન રહી શક્યો.<br /> <br /> ‘હાં અનદાતાર! હાવ (સાવ) ગરીબ હે. બૈરુંય મરી ગયું હે ને નાનાં નાનાં બેત્રણ સોરાંય—’<br /> <br /> ‘તો એ છોકરાંનું કેમ પૂરું કરી શકે છે? ને રાજને આ આટલી દસ રૂપરડી નથી અપાતી? લઈ લો એનો અંગૂઠો. ઝટ કરો. જમીને પાછું ઊપડવું છે!’ સાહેબે જાણ્યું કે નરમાશી નહીં પાલવે.<br /> <br /> ને આ જોઈને કારકુન સૌ કોઈના પાંચ પાંચ ટપકાવ્યે જતો હતો. કોઈ પંચાત કરતો કે અરજ ગુજારતો તો કામ પતાવવાનો નુસખો — દસનો આંકડો તૈયાર જ હતો.<br /> <br /> બપોર થતાં એક તરફ રસોઈ પણ થઈ, બીજી તરફ આ લોકનું પણ પતી ગયું. સાહેબે રજા આપતાં ગામેતીને વળી કહ્યું : ‘તમ લોકને હમણાં તો મુશ્કેલ લાગશે પણ જ્યારે દસના પંદર રૂપિયા હાથમાં આવશે ત્યારે ઊલટાનું એમ થશે કે વધારે ભર્યા હોત તો સારું. ને જુઓ, જ્યારે કોઈ અમલદાર પૈસા લેવા આવશે ત્યારે તમને સામેથી ‘નૅશનલ સેવિંગ સર્ટિફિકેટ’— નોટ જેવું છાપેલું એક કાગળિયું મળશે એ સાચવી રાખજો.’<br /> <br /> પરંતુ ગામેતી જ નહિ, સૌ કોઈને થતું હતું કે સાહેબ ગપ્પાં જ મારે છે. આ બધી રાજની છેતરપિંડી જ છે; હાથી આગળ પડેલો પૂળો કોઈ દિવસ પાછો લેવાયો છે કે લેવાશે?<br /> <br /> એક જ મહિનામાં ઉઘરાણી-અમલદાર આવી પહોંચ્યો.<br /> <br /> કોઈએ ગામમાં આવેલી ઘાંચીની દુકાન પરથી રૂપિયા ઉપર મહિને એક આનો કરીને વ્યાજે કાઢ્યા તો કોઈએ વળી ધાન વેચ્યું. તો કોઈ કોઈએ, ઘી કે બકરાં-કૂકડાં વેચીને ભેગા પણ કરી રાખ્યા હતા.<br /> <br /> પરંતુ પેલા રાવજીએ રૂપિયાનું વ્યાજ રૂપિયો આપે તોયે ન તો પેલો ઘાંચી ધીરે એમ હતો કે ન હતા ઘરમાં દાણાય. મિલકતમાં ગણો ન ગણો તો, એક બકરી ને ત્રણ નાનાં નાનાં છોકરાં હતાં. એણે વળી આ નવા અમલદારને અરજ કરી : ‘સા’બ કાંઈ ની હે હું (શું) આલું?’<br /> <br /> પણ આ અમલદાર તો કરડવા જ દોડ્યો. પાંચસાત ગાળો ચોપડાવતાં ઉપરથી એક લાત પણ લગાવી દીધી : ‘ઊઠ સાલા ડુક્કર! ન હોય તો બૈરું વેચી આવ પણ—’<br /> <br /> ‘પણ સાબ, બૈરુંય મરી ગયું હેં, હું (શું) વેચું!’<br /> <br /> ‘શું વેચું? દેખાડું?’ કહેતો પટાવાળો ધસી આવ્યો.<br /> <br /> ગામેતી વચ્ચે પડ્યા ને રાવજીને સમજાવીને ઘેર કાઢ્યો : ‘એક ટાટું (બકરું) હે એ વેચી ખા તાણે. બીજું હું થાય!’<br /> <br /> પરંતુ તક આવ્યે, પંદરની બકરીના કોઈ દસ આપવાય તૈયાર ન હતું. છેવટે પેલા દુકાનદારને જ ‘મહેરબાની’ કરવી પડી. આઠ રૂપિયા બકરીના આપ્યા ને બે રૂપિયા, રૂપિયે મહિને બે આના કરીને વ્યાજે ધીર્યા.<br /> <br /> રાવજીના હાથમાં, દસનું નૅશનલ સેવિંગ સર્ટિફિકેટ આવતાં વળી એક મહાભારત મૂંઝવણ ઊભી થઈ : ‘આ કાગળિયાને સંઘરવું ક્યાં?’<br /> <br /> ઝાંખરાંના ઘરમાં ન તો પેટી હતી કે ન હતું માટીનું એવું વધીકું વાસણેય, કોઠીય ભાંગેલી હતી, અને તેય, મહિનો-માસ સાચવવું હોય તો ગમે તે કરે પણ આ તો બાર બાર વરસ લગી!<br /> <br /> ત્યાં તો એ પોતાની મૂંઝવણ પર પોતે જ હસવા લાગ્યો. અને, મૂળમાં આ કાગળિયું જ સંઘરવા સરખું છે કે કેમ એ નક્કી કરવા બેચાર જણ સાથે એય પેલા દુકાનદારને ત્યાં ગયો.<br /> <br /> દુકાનદાર પોતેય — ગુજરાતી પૂરું નહોતો જાણતો પછી અંગ્રેજી તો જાણે જ ક્યાંથી?<br /> <br /> પણ નોટના જેવું ચિતરામણ અને અંગ્રેજ રાજનો સિક્કો જોઈને એને સાહસ ખેડવાનું મન થયું. હસતાં હસતાં પેલા ભીલોને પૂછ્યું : ‘અલે, આઠ આઠ આનામાં આલવું છે આ કાગળિયું?’<br /> <br /> ‘અરે જા જા શેઠ, પાંચ રૂપિયાનું કાગળિયું આઠ આનામાં તે — ઊઠો ’લે, આ તો ઈમ કરીને સેતરી લેહે!’ અને ચાલતા થયા.<br /> <br /> પણ રાવજી ન ઊઠ્યો. એનો વિચાર તો આ દુકાનદારને છેતરવાનો જ હતો. કહ્યું : ‘એ બધાંનાં તો પાંસ પાંસના હે ને મારું કાગળિયું તો દહનું હે.’<br /> <br /> ‘તો તારો રૂપિયો. બોલ, આલવું છે?’<br /> <br /> ‘ઊંહું.’ રાવજીએ ના પાડી.<br /> <br /> ‘દોઢ. આલવું હોય તો હા ભણ નકર લે આ પાછું.’ અને કાગળિયું પાછું નાખતાં ઉમેર્યું : ‘ઘરે જઈને ભાજીમાં નાખજે તે ખટાશ થશે.’<br /> <br /> રાવજી જેમ દુકાનદારનું મન પારખી ગયો હતો તેમ દુકાનદાર એનીય મરજી જાણી ગયો હતો. અને તેથી જ તો ચાલતા થયેલા રાવજીને એણે ન બોલાવ્યો ને?<br /> <br /> દુકાન બહાર નીકળેલો રાવજી વળી ગૂંચવાયો : બીજું બધું તો ઠીક પણ આને સંઘરવું ક્યાં? બાર વરસ સુધી કોણ જીવ્યું ને કોણ મર્યું! છોકરો તો એક વરસનો છે ને તેય હવે દૂધ વગર કેમ જાણ્યું કે જીવશે. જ્યારે છોકરીઓ તો સાસરે જતી રે’વાની… ને પોતેય- રાવજીને હસવું આવ્યું : ‘આ પાંસ વરહ જીવહે તો છોકરાંનાં ભાયગ વળી.’ …અને નિર્ણય કરતાં બબડ્યો : ‘આલી દેવા જ દેને, દોઢ તો દોઢ. હંગરવાની માથાકૂટ મટી. પાછા ફરી પૂછ્યું : ‘શેઠ, પેલા ઉપરના પૈસા — વ્યાજ ને મૂડી હંગળુંય વાળી દેવું હે! બોલો, વસ્યાર ઊગે તો?’<br /> <br /> ‘અહીં આવે ત્યારે કે ત્યાં ઊભે ઊભે?’<br /> <br /> રાવજી પાછો દુકાનમાં ગયો.<br /> <br /> દુકાનદારે બે બતાવ્યા ને આડત વ્યાજના આઠ આના તરત માગ્યા : ‘લાવ, આઠ આના હાથમાં આલે તો બેના કાકા.’<br /> <br /> રાવજીને વળી ટાઢ ચડી : ‘ઓ હો હો! રૂપિયા લીધે એક ચૂંગી (બીડી) પીએ એટલી વાર તો થાઈ ની હે ને એટલામાં આ આઠ-’<br /> <br /> દુકાનદાર હસ્યો : ‘ત્યારે એ તો એ! ગણને હિસાબ : બે રૂપિયાનું ચાર આના આડત થયું ને ચાર આના મહિનાનું વ્યાજ.’<br /> <br /> ‘પણ મઈનો તો-’<br /> <br /> ‘એ તો ચોપડામાં આંકડો પડ્યો કે મહિનાનું — પણ એની માથાકૂટ શી! જો, તારે આ કાગળિયું આલવું જ હોય તો આઠ આના પાછળથી — અરે હોળી ઉપર આલજે, જા.’ અને કામે વળતાં ઉમેર્યું : ‘પછી તો તારી મરજી.’<br /> <br /> પણ રાવજી હઠે ભરાયો : ‘સૂકતે કરો તો આલું નકર-’<br /> <br /> ‘એ ભાઈ ચૂકતે. લાવ હેંડ.’ કહી દુકાનદારે કાગળિયું લીધું. ઊલટતપાસ ફેરવીને બેત્રણ વાર જોયું. આખરે નિર્ણય કરી નાખ્યો : ‘પડ્યું છે ત્યારે. બાર વરસે રાજવાળો આપશે તો ઠીક નકર બકરી જાણે આઠને બદલે દસમાં પડી’તી. ધંધો કાંઈ ચાખીને ઓછો થાય છે!’ અને સર્ટિફિકેટ ઉપર રાવજીનો અંગૂઠો લઈ ચોપડી ઉઘાડી એનું ખાતું ચૂકતે કરી દીધું : ‘લે, બસ હવે.’<br /> <br /> દુકાન બહાર નીકળતો રાવજી એટલો બધો ખુશ હતો કે ઘેર જતા પહેલાં ગામેતીને વાત કરવા એ તરફ વળ્યો. આંગણામાંથી જ વધાઈ ખાધી :<br /> <br /> ‘મીં તો એ કાગળ્યાના અઢી રૂપજ્યા ઉપજાવી કાઢ્યા, ગામેતી.’<br /> <br /> ગામેતીને જ નહિ, ચલમ ફૂંકતા બેઠેલા પેલા પંદરવીસ જણનેય આ રાવજીડા ઉપર રીસ ચડી. ગામેતીએ કહ્યું : ‘દહ રૂપિયાનો માર્યો ની મરી ગ્યો તાણે આ અઢીમાં હું (શું) મરી જાતો’તો વાંદરા?’<br /> <br /> રાવજીનેય ક્ષણભર તો થયું : છેતરાઈ ગયો! પણ વળતી જ પળે પેલી મૂંઝવણ યાદ આવી. લાચારી વ્યક્ત કરતાં કહ્યું : ‘ઉં (હું) તો ની મરી જાઉં ગામેતી, પણ પેલો છોરો તો ટાટાના દૂધ વગર મરી જ જાહે, પણ એનેય ઉં તો ની ગણતો હું. પણ-’ અને આસપાસના બીજા માણસો તરફ નજર ફેરવતાં ઉમેર્યું : ‘બાર બાર વરહ લગી તમે બધા આ કાગળિયાને હંગરી કીં (ક્યાં) રાખહો?’<br /> <br /> હવે જ સૌ કોઈની આંખ ઊઘડી — ને આંખ ઊઘડતાં જ પેલી સંઘરવાની મૂંઝવણ વધી પડી. ન મલે પેટી-પટારું કે ન મલે કરંડિયો — અરે સાંઠિયોની ભીંતોમાં આળિયા સરખુંય ન હતું!…<br /> <br /> સૌ કોઈને લાગ્યું કે, રાવજી ફાવી ગયો, કાગળિયાના ડૂચામાંથી ખાસ્સું એક કેડિયું ઊભું કરી લીધું!<br /> <br /> અલબત્ત એકાદ-બે જણે તમાચો મારીને મોં રાતું રાખવા સરખું તો કહ્યું જ : ‘અરે વાંહડાની (વાંસની) ભૂંગળીમાં ઘાલી રાખહું!’<br /> <br /> પણ એ ભૂંગળી ક્યાં સંઘરી રાખવી, એ સવાલ પણ પેલા કાગળિયા જેટલો જ જટિલ હતો.<br /> <br /> ને તેથી જ તો એ પંદરવીસના ટોળામાંથી એક પછી એક સરકવા લાગ્યા ને? — ફાળ અને ઉતાવળ સાથે : રખે ને મારા પહેલો બીજો ફાવી જતો… મરે ના! જે આવે એ પણ લઈ જા લેવા. પાંચ શેર મીઠું આવશે તોય ક્યાં છે… તો કોઈ કોઈના મનમાં આમ હતું : ‘અચ્છેર સૂકો (તમાકુ) આલહે તોય ઘણો!’<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/મોરલીના મૂંગા સૂર|મોરલીના મૂંગા સૂર]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/લોહીની સગાઈ|લોહીની સગાઈ]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%B8%E0%AA%AE%E0%AA%97%E0%AB%8D%E0%AA%B0_%E0%AA%B8%E0%AB%82%E0%AA%9A%E0%AA%BF&diff=110861 2026-05-16T05:42:04Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|એકત્ર ગ્રંથાલય - સમગ્ર સૂચિ|}}<br /> <br /> <br /> &lt;big&gt;'''પ્રકાશિત પુસ્તકો'''&lt;/big&gt;<br /> <br /> એકત્ર પુસ્તકાલય પર હાલ ઉપલબ્ધ પુસ્તકોની યાદી અહીં આપવામાં આવી છે. આપ નીચેના કોષ્ટકમાં પુસ્તકના નામ, પુસ્તકના લેખક કે સંપાદક અને પુસ્તકના પ્રકાર મુજબ સોર્ટીંગ (કક્કાવારી ગોઠવણ) કરી શકો છો. આમ કરવા જે તે કોલમના મથાળાની બાજુમાં આપેલ [[File:Sort symbol.png|15px]] ચિહ્નનો ઉપયોગ કરો.<br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> |-<br /> ! ક્રમ !! નામ !! લેખક - સંપાદક - અનુવાદક !! વિભાગ !!<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/anokhi_prit_bhogilal_gandhi?fr=sMDJhNTUxODAyMzE અનોખી પ્રીત ] || ભોગીલાલ ગાંધી : અનુવાદક || અનુવાદ || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF9933;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઇવાન દિનીશવીચના જીવનનો એક દિવસ]] || નિસર્ગી મ્હેડ || અનુવાદ || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF9933;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/dr_zhivago_tr.bhogilal_gandhi?fr=sM2Q3YTUxODAyMzE ઉદ્દધ્વસ્ત આકાશ ] || ભોગીલાલ ગાંધી : અનુવાદક || અનુવાદ || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF9933;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[એકોત્તરશતી]] || રવીન્દ્રનાથ ઠાકુર || અનુવાદ || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF9933;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગીતપંચશતી]] || રવીન્દ્રનાથ ઠાકુર || અનુવાદ || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF9933;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગોપાળરાવ વિદ્વાંસનું સાહિત્યવિશ્વ]] || ગોપાળરાવ વિદ્વાંસ : અનુવાદક || અનુવાદ || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF9933;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચિરકુમારસભા]] || રમણલાલ સોની : અનુવાદક || અનુવાદ || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF9933;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[તપસ્વી અને તરંગિણી]] || બુદ્ધદેવ બસુ, અનુવાદ: ભોળાભાઈ પટેલ || અનુવાદ || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF9933;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દેવદાસ]] || ભોગીલાલ ગાંધી || અનુવાદ || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF9933;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ધ રેવન]] || ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળા : અનુવાદક || અનુવાદ || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF9933;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/panchtantra1?fr=sYzk2ZDQ2OTIxMjg પંચતંત્ર] || ભોગીલાલ જે. સાંડેસરા : સંપાદક અને અનુવાદક || અનુવાદ || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF9933;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બહુવચન]] || કરમશી પીર || અનુવાદ || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF9933;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/baman_ni_dikri_sharad_babu?fr=sNzc4ZTUxODAyMzE બામણની દીકરી ] || ભોગીલાલ ગાંધી : અનુવાદક || અનુવાદ || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF9933;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મેટમૉર્ફોસીસ|મેટમૉર્ફોસીસ]] || શિરીષ પંચાલ : અનુવાદક || અનુવાદ || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF9933;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://www.ekatrafoundation.org/download/ebook/pdf/રખડુ_ટોળી-ગિજુભાઈ_બધેકા.pdf રખડુ ટોળી (એ. એસ. નીલ )] || ગિજુભાઈ બધેકા : અનુવાદક || અનુવાદ || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF9933;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રવીન્દ્રનાથ-એક કવિનું શબ્દચિત્ર]] || બુદ્ધદેવ બસુ, અનુવાદ: શૈલેશ પારેખ || અનુવાદ || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF9933;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રાતભર વરસાદ]] || બુદ્ધદેવ બસુ, અનુવાદ: શૈલેશ પારેખ || અનુવાદ || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF9933;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાગરસમ્રાટ|સાગરસમ્રાટ (જુલે વર્ન)]] || મૂળશંકર ભટ્ટ : અનુવાદક || અનુવાદ || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF9933;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> <br /> &lt;!-- અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી --&gt;<br /> <br /> <br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/7._gujarati_bhashanun_bruhad_vyakaran?fr=sZjlmZDQ2OTIxMjg ગુજરાતી ભાષાનું બૃહદ વ્યાકરણ] || કમળાશંકર ત્રિવેદી || અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી || style=&quot;width: 2px; background-color: #7FFF00;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/1._narmgadhya?fr=sYjdiZjQ2OTIxMjg જૂનું નર્મગદ્ય] || નર્મદ || અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી || style=&quot;width: 2px; background-color: #7FFF00;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/3._dharm_vichar?fr=sNzAwNTQ2OTIxMjg ધર્મવિચાર] || નર્મદ || અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી || style=&quot;width: 2px; background-color: #7FFF00;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/2._narma_katha_kosh?fr=sNDMwNjQ2OTIxMjg નર્મકથાકોષ] || નર્મદ || અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી || style=&quot;width: 2px; background-color: #7FFF00;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/6._narsinh_mehta_krut_kavyasangrah?fr=sNTU2YjQ2OTIxMjg નરસિંહ મહેતાકૃત કાવ્યસંગ્રહ] || ઈચ્છારામ દેસાઈ || અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી || style=&quot;width: 2px; background-color: #7FFF00;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/4._naval_granthavali?fr=sYWM0NzQ2OTIxMjg નવલ-ગ્રંથાવલિ] || નવલરામ || અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી || style=&quot;width: 2px; background-color: #7FFF00;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/5._sathina_sahitynu_digdarshan-r?fr=sZTEyMzQ2OTIxMjg સાઠીના સાહિત્યનું દિગ્દર્શન] || ડાહ્યાભાઈ દેરાસરી || અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી || style=&quot;width: 2px; background-color: #7FFF00;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> &lt;!-- આત્મકથા --&gt;<br /> <br /> | {{autorow}} || [[અમાસના તારા]] || કિશનસિંહ ચાવડા || આત્મકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF69B4;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અભિનય પંથે]] || અમૃત જાની || આત્મકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF69B4;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/jkm_-_aatmanirikshan-revised?fr=sZTk4ZjI1MzQwMzM આત્મનિરીક્ષણ] || ઝવેરચંદ મેઘાણી || આત્મકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF69B4;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[આત્મપરિચય|આત્મપરિચય]] || સુરેશ જોષી || આત્મકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF69B4;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા]] || નટવર ગાંધી || આત્મકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF69B4;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ધૂળમાંની પગલીઓ]] || ચંદ્રકાન્ત શેઠ || સંસ્મરણો || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF69B4;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મારી લોકયાત્રા]] || ભગવાનદાસ પટેલ || આત્મકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF69B4;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મારી હકીકત]] || નર્મદ || આત્મકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF69B4;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વનાંચલ]] || જયન્ત પાઠક || આત્મકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF69B4;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સત્યના પ્રયોગો]] || મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી || આત્મકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF69B4;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> &lt;!-- કવિતા --&gt;<br /> | {{autorow}} || [[– અને ભૌમિતિકા]] || ભીખુ કપોડિયા || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અથવા અને]] || ગુલામમોહમ્મદ શેખ || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી ]] || મણિલાલ હ. પટેલ: શ્રેણી સંપાદન || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ કમલ વોરાનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — કમલ વોરાનાં કાવ્યો ]] || સેજલ શાહ : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કવિશ્રી રાજેશ પંડ્યાની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — કવિશ્રી રાજેશ પંડ્યાની કવિતા]] || મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ જયદેવ શુક્લની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — જયદેવ શુક્લની કવિતા ]] || રાજેશ પંડ્યા : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ દલપત પઢિયારની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — દલપત પઢિયારની કવિતા ]] || રાજેશ મકવાણા : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ધીરેન્દ્ર મહેતાની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — ધીરેન્દ્ર મહેતાની કવિતા]] || રમણીક સોમેશ્વર : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[નયન હ. દેસાઈની કાવ્યસંપદા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — નયન હ. દેસાઈની કાવ્યસંપદા]] || ધ્વનિલ પારેખ : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ નીતિન મહેતાનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — નીતિન મહેતાનાં કાવ્યો ]] || કમલ વોરા : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પન્ના નાયકની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — પન્ના નાયકની કવિતા ]] || સંધ્યા ભટ્ટ : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બાબુ સુથારની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — બાબુ સુથારની કવિતા]] || સંધ્યા ભટ્ટ : મનીષા દવે || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભરત વિંઝુડાની ગઝલસંપદા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — ભરત વિંઝુડાની ગઝલસંપદા]] || કેસર મકવાણા : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મણિલાલ હ. પટેલનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — મણિલાલ હ. પટેલનાં કાવ્યો ]] || હસિત મહેતા : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મનીષા જોષીની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — મનીષા જોષીની કવિતા ]] || પન્ના ત્રિવેદી : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મનોહર ત્રિવેદીનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — મનોહર ત્રિવેદીનાં કાવ્યો ]] || વિપુલ પુરોહિત : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ યજ્ઞેશ દવેનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — યજ્ઞેશ દવેનાં કાવ્યો ]] || સંજુ વાળા : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રમણીક અગ્રાવતની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — રમણીક અગ્રાવતની કવિતા ]] || યોગેશ વૈદ્ય : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રમણીક સોમેશ્વરની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — રમણીક સોમેશ્વરની કવિતા]] || ધીરેન્દ્ર મહેતા : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રાજેન્દ્ર પટેલની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — રાજેન્દ્ર પટેલની કવિતા]] || દક્ષા ભાવસાર : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રામચન્દ્ર પટેલની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — રામચન્દ્ર પટેલની કવિતા]] || પ્રો. પ્રાગજીભાઈ ભામ્ભી : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ યોગેશ જોષીની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — યોગેશ જોષીની કવિતા ]] || ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ વિનોદ જોશીનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — વિનોદ જોશીનાં કાવ્યો ]] || ઉત્પલ પટેલ : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સંજુ વાળાનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — સંજુ વાળાનાં કાવ્યો ]] || મિલિન્દ ગઢવી : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ હરીશ મીનાશ્રુની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — હરીશ મીનાશ્રુની કવિતા ]] || અજયસિંહ ચૌહાણ : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અનુનય]] ||જયન્ત પાઠક|| કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અનેકએક]] ||કમલ વોરા|| કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અર્વાચીન ગુજરાતી કાવ્યસંપદા]] || મધુસૂદન કાપડિયા : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઇતરા]] || સુરેશ જોષી || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઉદયન ઠક્કરનાં ઉત્તમ કાવ્યો]] ||રમણ સોની : સંપાદક|| કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> | {{autorow}} || [https://wiki.ekatrafoundation.org/wiki/કાવ્ય-આચમન_શ્રેણી કાવ્ય-આચમન શ્રેણી] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – અમૃત ઘાયલ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ઉમાશંકર જોશી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ઉશનસ્]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ગુલામમોહમ્મદ શેખ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ચંદ્રકાન્ત શેઠ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ચિનુ મોદી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – જયન્ત પાઠક|કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – જયન્ત પાઠક]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ઝવેરચંદ મેઘાણી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – નલિન રાવળ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – નિરંજન ભગત]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ન્હાનાલાલ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – પન્ના નાયક]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – પ્રજારામ રાવળ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી - પ્રહ્લાદ પારેખ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – પ્રિયકાન્ત મણિયાર]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – બાલમુકુન્દ દવે|કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – બાલમુકુન્દ દવે]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – મકરન્દ દવે]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – મનહર મોદી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – મનુભાઈ ત્રિવેદી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – મરીઝ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – માધવ રામાનુજ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – રઘુવીર ચૌધરી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – રમેશ પારેખ|કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – રમેશ પારેખ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – રાજેન્દ્ર શાહ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક ‘શેષ’]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – રાવજી પટેલ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – લાભશંકર ઠાકર]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – વેણીભાઈ પુરોહિત]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – શૂન્ય પાલનપુરી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – સુન્દરમ્ ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – સુરેશ દલાલ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – હરિકૃષ્ણ પાઠક]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – હરીન્દ્ર દવે]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – હરિશ્ચન્દ્ર ભટ્ટ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – હસમુખ પાઠક]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્યમંગલા]] || સુન્દરમ્ || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કોડિયાં]] || કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ કંદમૂળ|કંદમૂળ ]] || મનીષા જોષી || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કંદરા|કંદરા]] || મનીષા જોષી || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કંસારા બજાર|કંસારા બજાર]] || મનીષા જોષી || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ખારાં ઝરણ]] || ચિનુ મોદી || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગાતાં ઝરણાં]] || ગની દહીંવાલા || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી અછાંદસ કવિતા-સંપદા]] || મણિલાલ હ. પટેલ, ગિરીશ દ. ચૌધરી : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી કાવ્યસંપદા – ઉમાશંકરવિશેષ]] || મધુસૂદન કાપડિયા : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી ગઝલસંપદા]] || ધ્વનિલ પારેખ : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી મુક્ત દીર્ઘ કવિતા]] ||સંપાદકો - સતીશ વ્યાસ, દીપક રાવલ|| કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બાળ કાવ્ય સંપદા|ગુજરાતી બાળકાવ્યસંપદા]] || શ્રદ્ધા ત્રિવેદી : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી સૉનેટકાવ્યો|ગુજરાતી સૉનેટ સંપદા]] ||મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક|| કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચાંદનીના હંસ]] || મૂકેશ વૈદ્ય || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[છોળ]] ||પ્રદ્યુમ્ન તન્ના|| કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[જનપદ]] || કાનજી પટેલ || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ટોળાં અવાજ ઘોંઘાટ]] || લાભશંકર ઠાકર || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[તથાપિ]] || સુરેશ જોષી || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[તારાપણાના શહેરમાં]] ||જવાહર બક્ષી|| કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દલપતરામનાં શ્રેષ્ઠ કાવ્યો]] || ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળા : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દિલીપ ઝવેરીનાં ચૂંટેલાં કાવ્યો]] || કમલ વોરા : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ધ્વનિ]] || રાજેન્દ્ર શાહ || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પરમ સમીપે]] || કુન્દનિકા કાપડીઆ : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પુનરપિ]] || કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પૂર્વાલાપ]] || કાન્ત - મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પ્રત્યંચા]] || સુરેશ જોષી || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પ્રથમ સ્નાન]] || ભૂપેશ અધ્વર્યુ || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બરફનાં પંખી]] || અનિલ જોશી || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બારી બહાર]] || પ્રહલાદ પારેખ || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ બૃહદ છંદોલય|બૃહદ છંદોલય ]] || નિરંજન ભગત || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મર્મર]] || જયંત પાઠક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મંગલમ્]] ||ગાયકવૃંદ — વિશ્વમંગલમ્ અનેરા || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[યાત્રા]] || સુન્દરમ્ || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વસુધા]] || સુન્દરમ્ || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[શાંત કોલાહલ]] || રાજેન્દ્ર શાહ || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/shun_shun_sathe?fr=sZWFhNzI0MTAzMjk શું શું સાથે લઈ જઈશ હું?] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સિગ્નેચર પોયમ્સ|સિગ્નેચર પોયમ્સ (કવિની ઓળખમુદ્રા-કવિતા)]]|| મણિલાલ હ. પટેલ, ગિરીશ ચૌધરી : સંપાદકો || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સૈરન્ધ્રી]] || વિનોદ જોશી || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[હેમેન શાહનાં ચૂંટેલાં કાવ્યો]] || રઈશ મનીઆર : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[હેમંત ધોરડાનાં ચૂંટેલાં કાવ્યો]] || સંપાદક: ઉદયન ઠક્કર || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[હયાતી]] || સુરેશ દલાલ : સંપાદક || કવિતા || style=&quot;width: 2px; background-color: #8A2BE2;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> &lt;!-- કળા --&gt;<br /> <br /> | {{autorow}} || [[રંગરેખાના કલાધર કનુ દેસાઈ|રંગરેખાના કલાધર કનુ દેસાઈ ]] || કનુ પટેલ : સંપાદક || કળા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FFFF00;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> &lt;!-- કોશ --&gt;<br /> | {{autorow}} || [[આધુનિક સાહિત્યસંજ્ઞા કોશ]] || ચન્દ્રકાન્ત ટોપીવાળા, પરેશ નાયક, હર્ષવદન ત્રિવેદી : સંપાદક || કોશ || style=&quot;width: 2px; background-color: #008000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તાકોશ]] || ચન્દ્રકાન્ત ટોપીવાળા, રમેશ ર. દવે : સંપાદક || કોશ || style=&quot;width: 2px; background-color: #008000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૧|ગુજરાતી સાહિત્યકોશ (ખંડ: ૧) — મધ્યકાળ]] || ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ || કોશ || style=&quot;width: 2px; background-color: #008000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩|ગુજરાતી સાહિત્યકોશ (ખંડ: ૩) — સાહિત્યિક પ્રકીર્ણ]] || ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ || કોશ || style=&quot;width: 2px; background-color: #008000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વસ્તુસંખ્યાકોશ]] || ડૉ. ભારતી સત્યપાલ ભગત : સંપાદક || કોશ || style=&quot;width: 2px; background-color: #008000;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> &lt;!-- ચરિત્ર --&gt;<br /> | {{autorow}} || [[અગ્નિકુંડમાં ઊગેલું ગુલાબ ]] || નારાયણ દેસાઈ || ચરિત્ર || style=&quot;width: 2px; background-color: #8B4513;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/gandhijini_jivanyatra?fr=sZWYwMTI0MTAzNTk ગાંધીજીની જીવનયાત્રા] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || ચરિત્ર || style=&quot;width: 2px; background-color: #8B4513;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતમાં કલાના પગરણ|ગુજરાતમાં કલાના પગરણ — રવિશંકર રાવળ ]] || રવિશંકર રાવળ || ચરિત્ર || style=&quot;width: 2px; background-color: #8B4513;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://www.ekatrafoundation.org/download/ebook/pdf/Jivananu-Parodh.pdf જીવનનું પરોઢ] || પ્રભુદાસ ગાંધી || ચરિત્ર || style=&quot;width: 2px; background-color: #8B4513;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[જેલ-ઑફિસની બારી]] || ઝવેરચંદ મેઘાણી || ચરિત્ર || style=&quot;width: 2px; background-color: #8B4513;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મહાદેવભાઈ દેસાઈ — સત્ત્વ અને સાધના|મહાદેવભાઈ દેસાઈ — સત્ત્વ અને સાધના ]] || ચંદ્રકાન્ત શેઠ || ચરિત્ર || style=&quot;width: 2px; background-color: #8B4513;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મોટીબા]] || યોગેશ જોષી || ચરિત્ર || style=&quot;width: 2px; background-color: #8B4513;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સ્મૃતિસંપદા]] || રેખા સિંધલ : સંપાદક || ચરિત્ર || style=&quot;width: 2px; background-color: #8B4513;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સફરના સાથી]] || રતિલાલ ‘અનિલ’ || ચરિત્ર || style=&quot;width: 2px; background-color: #8B4513;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> &lt;!-- ટૂંકી વાર્તા --&gt;<br /> <br /> | {{autorow}} || [[ અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી ]] || મણિલાલ હ. પટેલ: શ્રેણી સંપાદન || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> | {{autorow}} || [[ કિરીટ દૂધાતની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — કિરીટ દૂધાતની વાર્તાઓ ]] || બિપિન પટેલ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગિરીશ ભટ્ટની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — ગિરીશ ભટ્ટની વાર્તાઓ]] || મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ ધરમાભાઈ શ્રીમાળીની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — ધરમાભાઈ શ્રીમાળીની વાર્તાઓ ]] || પ્રભુદાસ પટેલ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ માય ડિયર જયુની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — માય ડિયર જયુની વાર્તાઓ ]] || ગિરીશ ચૌધરી : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મણિલાલ હ. પટેલ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — મણિલાલ હ. પટેલની વાર્તાઓ ]] || અજય રાવલ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મનોહર ત્રિવેદીની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — મનોહર ત્રિવેદીની વાર્તાઓ ]] || મીનલ દવે : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મોહન પરમારની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — મોહન પરમારની વાર્તાઓ ]] || નરેશ વાઘેલા : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ પન્ના ત્રિવેદીની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — પન્ના ત્રિવેદીની વાર્તાઓ ]] || સંધ્યા ભટ્ટ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ પ્રવીણસિંહ ચાવડા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — પ્રવીણસિંહ ચાવડાની વાર્તાઓ ]] || નરેશ શુક્લ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ બિપિન પટેલની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — બિપિન પટેલની વાર્તાઓ ]] || કિરીટ દૂધાત : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[યોગેશ જોષીની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ]] || કિરીટ દૂધાત : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ વીનેશ અંતાણીની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — વીનેશ અંતાણીની વાર્તાઓ ]] || દર્શના ધોળકિયા : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ હિમાંશી શેલતની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — હિમાંશી શેલતની વાર્તાઓ ]] || શરીફા વીજળીવાળા : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અપિ ચ]] || સુરેશ જોષી || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઇન્સાન મિટા દૂંગા અને બીજી વાતો]] || કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઉવેખાયેલી વાર્તાઓ|ચુનીલાલ મડિયાની ઉવેખાયેલી વાર્તાઓ]] || અમિતાભ મડિયા : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[એકદા નૈમિષારણ્યે]] || સુરેશ જોષી || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કુરબાનીની કથાઓ]] || ઝવેરચંદ મેઘાણી || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કુન્દનિકા કાપડીઆની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ]] || કુન્દનિકા કાપડીઆ || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ખરા બપોર]] || જયંત ખત્રી || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા]] [[File:Ekatra mic.png|12px]] || મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગૃહપ્રવેશ]] || સુરેશ જોષી || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચુનીલાલ મડિયાની લોકપ્રિય વાર્તાઓ]] || અમિતાભ મડિયા : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[જાળિયું]] ||હર્ષદ ત્રિવેદી|| ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[તખુની વાર્તા]] ||અજિત ઠાકોર|| ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દ્વિરેફની વાતો - ભાગ ૧]] || રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ]] || સુરેશ જોષી || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[નારીસંપદા : ટૂંકી વાર્તા]] || શરીફા વીજળીવાળા : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પન્ના નાયકનો વાર્તાવૈભવ]] || શરીફા વીજળીવાળા : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બાંધણી]] || બિન્દુ ભટ્ટ || ટૂંકી વાર્તા|| style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બીજી થોડીક]] || સુરેશ જોષી || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મુકામ]] ||હર્ષદ ત્રિવેદી|| ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વાર્તાકાર હેમાંગિની રાનડે]] || શરીફા વીજળીવાળા: સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સુન્દરમ્‌ની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ]] || ચંદ્રકાન્ત શેઠ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://ekatra.pressbooks.pub/sumanshahnivartasrushti/ સુમન શાહની વાર્તાસૃષ્ટિ] || સુમન શાહ || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[હનુમાનલવકુશમિલન]] || ભૂપેશ અધ્વર્યુ || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[હરકાન્ત મલ્કાની આફ્રિકા ગયો નથી]] || જયેશ ભોગાયતા || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[Many-Splendoured Love]] || પ્રીતિ સેનગુપ્તા (Preety Shah-Sengupta) || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> <br /> &lt;!-- નવલકથા --&gt;<br /> | {{autorow}} || [[અમૃતા]] || રઘુવીર ચૌધરી || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અશ્રુઘર]] || રાવજી પટેલ || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અસ્તિ]] || શ્રીકાન્ત શાહ || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[આપણો ઘડીક સંગ]] || દિગીશ મહેતા || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[આમંત્રિત]] || પ્રીતિ સેનગુપ્તા || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કથાચક્ર]] || સુરેશ જોષી || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચાખડીએ ચઢી ચાલ્યા હસમુખલાલ]] || જ્યોતિષ જાની || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[છિન્નપત્ર]] || સુરેશ જોષી || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દિવ્યચક્ષુ]] || રમણલાલ વ. દેસાઈ || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પરોઢ થતાં પહેલાં]] || કુન્દનિકા કાપડીઆ || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ફેરો]] || રાધેશ્યામ શર્મા || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભદ્રંભદ્ર|ભદ્રંભદ્ર]] || રમણભાઈ નીલકંઠ || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભારેલો અગ્નિ]] || રમણલાલ વ. દેસાઈ || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મરણોત્તર]] || સુરેશ જોષી || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[માટીનો મહેકતો સાદ]] || મકરન્દ દવે || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વાસ્તુ]] || યોગેશ જોષી || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વેવિશાળ]] || ઝવેરચંદ મેઘાણી || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વ્યાજનો વારસ]] || ચુનીલાલ મડિયા || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સ્વર્ગની નીચે મનુષ્ય]] || સુનીલ ગંગોપાધ્યાય, અનુ. ભોળાભાઈ પટેલ || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સરસ્વતીચંદ્ર]] || ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સરસ્વતીચંદ્ર-સંક્ષિપ્ત લઘુ આવૃત્તિ|સરસ્વતીચંદ્ર-સંક્ષિપ્ત લઘુ આવૃત્તિ ]] || ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી, સંક્ષેપકાર: ઉપેન્દ્ર પંડ્યા || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાત પગલાં આકાશમાં]] || કુન્દનિકા કાપડીઆ || નવલકથા || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF0000;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> <br /> &lt;!-- નાટક --&gt;<br /> <br /> <br /> | {{autorow}} || [[એકાંકી નાટકો]] || કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી || નાટક || style=&quot;width: 2px; background-color: #FFD700;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગાંધીજી વિરૂદ્ધ ગુરુદેવ]] || શૈલેશ પારેખ: વિભાવના અને સંકલન || નાટક || style=&quot;width: 2px; background-color: #FFD700;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી એકાંકીસંપદા|ગુજરાતી એકાંકીસંપદા]] || ધ્વનિલ પારેખ : સંપાદક || નાટક || style=&quot;width: 2px; background-color: #FFD700;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પદ્મિની]] || કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી || નાટક || style=&quot;width: 2px; background-color: #FFD700;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મિથ્યાભિમાન]] || દલપતરામ || નાટક || style=&quot;width: 2px; background-color: #FFD700;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મોરનાં ઈંડાં]] || કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી || નાટક || style=&quot;width: 2px; background-color: #FFD700;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> <br /> &lt;!-- નિબંધ--&gt;<br /> | {{autorow}} || [[અરૂપસાગરે રૂપરતન]] || યજ્ઞેશ દવે || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અહો બત કિમ્ આશ્ચર્યમ્]] || સુરેશ જોષી || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઇતિ મે મતિ]] || સુરેશ જોષી || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઇદમ્ સર્વમ્]] || સુરેશ જોષી || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગામવટો]] || મણિલાલ હ. પટેલ || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી અંગત નિબંધો]] || રમણ સોની : સંપાદક || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |- <br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી નિબંધ-સંપદા|ગુજરાતી નિબંધસંપદા]] || મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચૈતર ચમકે ચાંદની]] || ભોળાભાઈ પટેલ || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[જનાન્તિકે]] || સુરેશ જોષી || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દક્ષિણાયન]] || સુન્દરમ્ || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દૃશ્યાવલી]] || ભોળાભાઈ પટેલ || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પ્રતિસાદ]] || મંજુ ઝવેરી || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પ્રથમ પુરુષ એકવચન]] || સુરેશ જોષી || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભૂંસાતાં ગ્રામચિત્રો]] || મણિલાલ હ. પટેલ || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બોલે ઝીણા મોર]] || ભોળાભાઈ પટેલ || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભાષા, સમાજ અને સાહિત્ય]] || યોગેન્દ્ર ધીરુભાઈ વ્યાસ || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[માંડવીની પોળના મોર]] || હર્ષદ ત્રિવેદી || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/media-m?fr=sOTBhNTY0MTA3NDA મીડિઆ-મૅસેજ] || સુમન શાહ || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રમ્યાણિ વીક્ષ્ય]] || સુરેશ જોષી || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રાધે તારા ડુંગરિયા પર]] || ભોળાભાઈ પટેલ || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[શાલભંજિકા]] || ભોળાભાઈ પટેલ || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સુમન શાહની નિબન્ધસૃષ્ટિ]] || સુમન શાહ || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સોનાનાં વૃક્ષો]] || મણિલાલ હ. પટેલ || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સ્ટેચ્યૂ]] || અનિલ જોશી || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પોત્તાનો ઓરડો]] || વર્જિનિયા વૂલ્ફ; અનુવાદક : રંજના હરીશ || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FFFF;&quot; |<br /> |-<br /> &lt;!-- પ્રકીર્ણ--&gt;<br /> <br /> | {{autorow}} || [[અન્વેષણા]] || ભોગીલાલ સાંડેસરા || પ્રકીર્ણ || style=&quot;width: 2px; background-color: #4B0082;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચાંદરણાં]] || રતિલાલ ‘અનિલ’ || પ્રકીર્ણ || style=&quot;width: 2px; background-color: #4B0082;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાર્ત્રનો અસ્તિત્વવાદ]] || મધુસૂદન બક્ષી || પ્રકીર્ણ || style=&quot;width: 2px; background-color: #4B0082;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[‘પ્રત્યક્ષ’_પત્રસેતુ]] || રતિલાલ કા. રોહિત|| પ્રકીર્ણ || style=&quot;width: 2px; background-color: #4B0082;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[આથમણી કોરનો ઉજાશ]] || દેવિકા ધ્રુવ, નયના પટેલ || પ્રકીર્ણ || style=&quot;width: 2px; background-color: #4B0082;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[આચમની]] || મકરન્દ દવે || પ્રકીર્ણ || style=&quot;width: 2px; background-color: #4B0082;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> &lt;!-- પ્રવાસ --&gt;<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/aparaajita-preety_sengupta અપરાજિતા] || પ્રીતિ સેનગુપ્તા || પ્રવાસ || style=&quot;width: 2px; background-color: #F0E68C;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અલગારી રખડપટ્ટી]] || રસિક ઝવેરી || પ્રવાસ || style=&quot;width: 2px; background-color: #F0E68C;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાશ્મીરનો પ્રવાસ]] || કલાપી || પ્રવાસ || style=&quot;width: 2px; background-color: #F0E68C;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાંચનજંઘા]] || ભોળાભાઈ પટેલ || પ્રવાસ || style=&quot;width: 2px; background-color: #F0E68C;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી પ્રવાસસાહિત્ય સંપદા|ગુજરાતી પ્રવાસસાહિત્ય સંપદા]] || રમણ સોની • ભારતી રાણે : સંપાદક || પ્રવાસ || style=&quot;width: 2px; background-color: #F0E68C;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચિત્રકૂટના ઘાટ પર]] || ભોળાભાઈ પટેલ || પ્રવાસ || style=&quot;width: 2px; background-color: #F0E68C;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચિલિકા]] || યજ્ઞેશ દવે || પ્રવાસ || style=&quot;width: 2px; background-color: #F0E68C;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દરિયાપારથી]] || પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તા || નિબંધ || style=&quot;width: 2px; background-color: #F0E68C;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દેવતાત્મા હિમાલય]] || ભોળાભાઈ પટેલ || પ્રવાસ || style=&quot;width: 2px; background-color: #F0E68C;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પૂર્વોત્તર]] || ભોળાભાઈ પટેલ || પ્રવાસ || style=&quot;width: 2px; background-color: #F0E68C;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/valtavane_kinare_revised_?fr=sODU5NTQ1NTQwMzY પ્રાગ પ્રવાસ] || રમણ સોની || પ્રવાસ || style=&quot;width: 2px; background-color: #F0E68C;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[યુરોપ-અનુભવ]] || ભોળાભાઈ પટેલ || પ્રવાસ || style=&quot;width: 2px; background-color: #F0E68C;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રણ તો રેશમ રેશમ]] || ભારતી રાણે || પ્રવાસ || style=&quot;width: 2px; background-color: #F0E68C;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વિદિશા]] || ભોળાભાઈ પટેલ || પ્રવાસ || style=&quot;width: 2px; background-color: #F0E68C;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> <br /> &lt;!-- બાળસાહિત્ય --&gt;<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/gijubhaini_balvartao_complite?fr=sMWU2NTI0MTAzNDk ગિજુભાઈની બાળવાર્તાઓ] || ગિજુભાઈ બધેકા || બાળસાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF00FF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બાળનાટકો]] || કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી || બાળસાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF00FF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રમણલાલ સોનીની ૫૦ ઉત્તમ બાળવાર્તાઓ (અને વાર્તા-પઠન)]] || રમણ સોની : સંપાદક || બાળસાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF00FF;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી બાળવાર્તા સંપદા]] || સંપાદક : શ્રદ્ધા ત્રિવેદી || બાળસાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF00FF;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> &lt;!-- મધ્યકાલીન સંપાદન --&gt;<br /> <br /> | {{autorow}} || [[અભિમન્યુ આખ્યાન]] || ભરત ખેની : સંપાદક || મધ્યકાલીન સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #FFDAB9;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઓખાહરણ]] || હૃષીકેશ રાવલ : સંપાદક || મધ્યકાલીન સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #FFDAB9;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કુંવરબાઈનું મામેરું]] || રમણ સોની : સંપાદક || મધ્યકાલીન સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #FFDAB9;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચંદ્રહાસ આખ્યાન]] || પ્રવીણ કુકડિયા : સંપાદક || મધ્યકાલીન સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #FFDAB9;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/madhyakalin_gujarati_kavya_sampada_final-croped?fr=sZDIzNDM0OTc2NTc મધ્યકાલીન ગુજરાતી કાવ્યસંપદા] || રમણ સોની : સંપાદક || મધ્યકાલીન સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #FFDAB9;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સુદામાચરિત્ર]] || દર્શના ધોળકિયા : સંપાદક || મધ્યકાલીન સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #FFDAB9;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> <br /> &lt;!-- મુલાકાત --&gt;<br /> | {{autorow}} || [[અંતરંગ - બહિરંગ|અંતરંગ - બહિરંગ (ભોળાભાઈ પટેલ સાથે મુલાકાત)]] || યજ્ઞેશ દવે || મુલાકાત || style=&quot;width: 2px; background-color: #228B22;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઇન્ટરવ્યૂઝ]] || ડૉ. યશવંત ત્રિવેદી || મુલાકાત || style=&quot;width: 2px; background-color: #228B22;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુલામમોહમ્મદ શેખ એક દીર્ઘ મુલાકાત]] || યજ્ઞેશ દવે || મુલાકાત || style=&quot;width: 2px; background-color: #228B22;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પ્રદ્યુમ્ન તન્ના એક દીર્ઘ મુલાકાત]] || યજ્ઞેશ દવે || મુલાકાત || style=&quot;width: 2px; background-color: #228B22;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મધુસૂદન ઢાંકી સાથે એક દીર્ઘ મુલાકાત]] || યજ્ઞેશ દવે || મુલાકાત || style=&quot;width: 2px; background-color: #228B22;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સંવાદસંપદા]] || આરાધના ભટ્ટ || મુલાકાત || style=&quot;width: 2px; background-color: #228B22;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> <br /> &lt;!-- રવિન્દ્ર સાહિત્ય --&gt;<br /> <br /> <br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/eng_gitanjali_combined-2?fr=sZmZkZTUxODAyMzE અંગ્રેજી ગીતાંજલિની હસ્તપ્રત] || શૈલેશ પારેખ : અનુવાદ || રવિન્દ્ર સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF7F50;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અંગ્રેજી ગીતાંજલિની હસ્તપ્રત|અંગ્રેજી ગીતાંજલિની હસ્તપ્રત]] || શૈલેશ પારેખ || રવીન્દ્ર-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF7F50;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચિત્રાંગદા|ચિત્રાંગદા]] || નિરંજન ભગત : અનુવાદક || રવીન્દ્ર-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF7F50;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કવિની ચોકી]] || ત્રિદીપ સુહૃદ || રવીન્દ્ર-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF7F50;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રવીન્દ્રનાથની કાવ્યસૃષ્ટિ|રવીન્દ્રનાથની કાવ્યસૃષ્ટિ (ચાર ભાગ)]] || શૈલેશ પારેખ : અનુવાદ || રવિન્દ્ર સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF7F50;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> &lt;!-- રેખાચિત્રો --&gt;<br /> <br /> | {{autorow}} || [[સરોવરના સગડ]] || હર્ષદ ત્રિવેદી|| રેખાચિત્રો || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF1493;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સહરાની ભવ્યતા]] || રઘુવીર ચૌધરી ||રેખાચિત્રો || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF1493;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[શબ્દલોકના યાત્રીઓ – ૧]] || રમણલાલ જોશી || રેખાચિત્રો || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF1493;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[શબ્દલોકના યાત્રીઓ – ૨]] || રમણલાલ જોશી || રેખાચિત્રો || style=&quot;width: 2px; background-color: #FF1493;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> <br /> <br /> &lt;!-- લઘુનવલ --&gt;<br /> <br /> | {{autorow}} || [[વિદુલા]] || સુરેશ જોષી || લઘુનવલ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમુડી]] || યોગેશ જોષી || લઘુનવલ || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> <br /> &lt;!-- વિચાર - ચિંતન --&gt;<br /> <br /> | {{autorow}} || [https://www.ekatrafoundation.org/download/ebook/pdf/geetamanthan.pdf ગીતામંથન (સંક્ષિપ્ત)] || કિશોરલાલ મશરૂવાળા || વિચાર - ચિંતન || style=&quot;width: 2px; background-color: #778899;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/bhajananjali?fr=sNGFhMDI0MTAzNTk ભજનાંજલિ] || કાકા કાલેલકર || વિચાર - ચિંતન || style=&quot;width: 2px; background-color: #778899;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મિતાક્ષર]] || ભોગીલાલ ગાંધી || વિચાર - ચિંતન || style=&quot;width: 2px; background-color: #778899;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/hind_swaraj?fr=sNmMyMjI0MTAyMTY હિંદ સ્વરાજ] || ગાંધીજી || વિચાર - ચિંતન || style=&quot;width: 2px; background-color: #778899;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમૂળી ક્રાન્તિ]] || કિશોરલાલ મશરૂવાળા || વિચાર - ચિંતન || style=&quot;width: 2px; background-color: #778899;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/sat_vicharyatra?fr=sM2NlMTI0MTAyMTY સાત વિચારયાત્રા] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || વિચાર - ચિંતન || style=&quot;width: 2px; background-color: #778899;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> &lt;!-- વિવેચન --&gt;<br /> <br /> <br /> | {{autorow}} || [[અખો : ગુજરાતી ગ્રંથકાર શ્રેણી]] || ભૂપેન્દ્ર બાલકૃષ્ણ ત્રિવેદી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અનુબોધ]] || પ્રમોદકુમાર પટેલ || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અનુભાવન]] || પ્રમોદકુમાર પટેલ || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અનુષંગ]] || જયંત કોઠારી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અરણ્યરુદન ]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અર્વાચીન કવિતા]] || સુન્દરમ્ || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અર્વાચીન ગુજરાતી કાવ્ય-સંપદા આસ્વાદો]] || મધુસૂદન કાપડિયા : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અવતરણ]] || રમણ સોની : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અવલોકન-વિશ્વ]] || રમણ સોની : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અષ્ટમોઅધ્યાય]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[આધુનિક કવિતાપ્રવાહ]]||જયન્ત પાઠક|| વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[આત્માની માતૃભાષા | આત્માની માતૃભાષા — ઉમાશંકર જોશી નાં કાવ્યોના આસ્વાદો]] || યોગેશ જોષી : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[આલ્બેર કૅમ્યૂ|આલ્બેર કૅમ્યૂ]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઈશ્વર પેટલીકર : ગુજરાતી ગ્રંથકાર શ્રેણી]] || ડૉ. મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઉમાશંકરનો વાગ્વૈભવ]] || ચંદ્રકાન્ત શેઠ || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://www.ekatrafoundation.org/download/ebook/pdf/સુરેશ_જોષી_એક_અસામાન્ય_પ્રતિભા-શિરીષ_પંચાલ_3.pdf એક અસામાન્ય પ્રતિભા - સુરેશ જોષી] || શિરીષ પંચાલ || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[એકાંકી અને ગુજરાતી એકાંકી]] || જયંત કોઠારી : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[એરિસ્ટોટલનું કાવ્યશાસ્ત્ર]] || અનિરુદ્ધ બ્રહ્મભટ્ટ || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[કથાલોક]]|| ચુનીલાલ મડિયા || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[કથાવિચાર]]||પ્રમોદકુમાર પટેલ|| વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કથાવિવેચન પ્રતિ]] || પ્રમોદકુમાર પટેલ || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કથોપકથન]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કનૈયાલાલ મુનશી : ગુજરાતી ગ્રંથકાર શ્રેણી]] || મનસુખલાલ ઝવેરી : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કવિલોકમાં]] || જયંત કોઠારી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[કળા, સાહિત્ય અને વિવેચન]]||પ્રમોદકુમાર પટેલ|| વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || (કાફકા)[[કાફકા|ફ્રાન્ઝ કાફકા]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્યચર્ચા ]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/kaavypad?fr=sYWQyODY0MTA3NDA કાવ્યપદ] || સુમન શાહ || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કિંચિત્]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ખબરદાર : ગુજરાતી ગ્રંથકાર શ્રેણી]] || રમણ સોની : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગિરિધરો અને પિચ્છધરોની વચ્ચે]] || રમણ સોની || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી કવિતાનો આસ્વાદ ]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી નારીસંપદા : વિવેચન]] ||પારુલ કંદર્પ દેસાઈ : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[ગુજરાતી સાહિત્યમાં આધુનિકતાવાદ]]|| પ્રમોદકુમાર પટેલ|| વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી સાહિત્યવિવેચનમાં તત્ત્વવિચાર]] || રમણ સોની : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[ગુજરાતીમાં કાવ્યતત્ત્વવિચારણા - ભાગ ૧]]||પ્રમોદકુમાર પટેલ|| વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[ગુજરાતીમાં કાવ્યતત્ત્વવિચારણા - ભાગ ૨]]||પ્રમોદકુમાર પટેલ|| વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતીમાં વિવેચનતત્ત્વવિચાર]] || પ્રમોદકુમાર પટેલ || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુર્જર ગિરાનાં ચૂંટેલાં કાવ્યો]] || સંપાદક: ઉદયન ઠક્કર || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચન્દ્રકાન્ત બક્ષીથી ફેરો]] || સુમન શાહ || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચિત્તવિચારસંવાદ]] ||કીર્તિદા જોશી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચિન્તયામિ મનસા]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[તત્ત્વસંદર્ભ]] || પ્રમોદકુમાર પટેલ|| વિવેચન|| style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દોસ્તોએવ્સ્કી|દોસ્તોએવ્સ્કી]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ નરસિંહથી ન્હાનાલાલ|નરસિંહથી ન્હાનાલાલ ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/narmad_arvachin_gadhy-padgyno_adhya_praneta_--_ram?fr=sODRlNjUxODAyMzE નર્મદ — અર્વાચીન ગદ્યપદ્યનો આદ્યપ્રણેતા ] || રા. વિ. પાઠક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[નર્મદ-દર્શન]] || રમેશ મ. શુક્લ || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> &lt;!--|-<br /> | {{autorow}} ||[[નાટક વિશે]]||જયન્તિ દલાલ|| વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; | --&gt;<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[નારીવાદ: પુનર્વિચાર]]||સંપાદકો: રંજના હરીશ, ભારતી હરિશંકર; અનુવાદક : નીતા શૈલેશ || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[નિરંજન ભગત : ગુજરાતી ગ્રંથકાર શ્રેણી]] || રમણલાલ જોશી : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[નીરખ ને]] || મંજુ ઝવેરી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[પન્નાલાલ પટેલ : ગુજરાતી ગ્રંથકાર શ્રેણી]]||પ્રમોદકુમાર પટેલ|| વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/panchoterme_--_balvantray_thakor?fr=sZmQxOTUxODAyMzE પંચોતેરમે ] || બ. ક. ઠાકોર || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પ્રતિપદા]] || પ્રશાંત પટેલ, યોગેશ પટેલ : સંપાદકો || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[પ્રતીતિ]]|| પ્રમોદકુમાર પટેલ|| વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[પ્લેટો-ઍરિસ્ટૉટલ-લૉંજાઇનસની કાવ્યવિચારણા]]|| જયંત કોઠારી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બુંદબુંદની સૂરત નિરાલી|બુંદબુંદની સૂરત નિરાલી]] || રમણ સોની, કિશોર વ્યાસ : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બે દાયકા ચાર કવિઓ]] || ચિનુ મોદી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બે હજાર ચોવીસ સમક્ષ]] || રમણ સોની : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/bruhad_pingal_ramnarayan_pathak_ok_3_?fr=sYzdlNjUxODAyMzE બૃહદ પિંગળ ] || રા. વિ. પાઠક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[ભજનરસ]]|| મકરન્દ દવે|| વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભારતીય કાવ્યસિદ્ધાંત]] || જયંત કોઠારી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભારતીય કાવ્યસિદ્ધાંત]] || જયંત કોઠારી – નટુભાઈ રાજપરા || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મણિશંકર ભટ્ટ કાન્ત વિશેના લેખો|મણિશંકર ભટ્ટ ‘કાન્ત' ]] || અનિરુદ્ધ બ્રહ્મભટ્ટ : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ યંત્રવિજ્ઞાન અને મંત્રકવિતા|યંત્રવિજ્ઞાન અને મંત્રકવિતા ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રચનાવલી]] || ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળા || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રસસિદ્ધાંત—એક પરિચય]] || પ્રમોદકુમાર પટેલ || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રામનારાયણ વિ. પાઠક : ગુજરાતી ગ્રંથકાર શ્રેણી]] || ચન્દ્રકાન્ત શેઠ : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રિલ્કે|રિલ્કે]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[લઘુ સિદ્ધાન્તવહી]]||ચન્દ્રકાન્ત ટોપીવાળા|| વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વત્સલનાં નયનો અને બીજા વિવેચનલેખો]] || મધુસૂદન કાપડિયા || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વાર્તાનું શાસ્ત્ર]] || ગિજુભાઈ બધેકા || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[વિવેચનની પ્રક્રિયા]]||રમણલાલ જોશી|| વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વિવેચનની ભૂમિકા]] || પ્રમોદકુમાર પટેલ || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[શબ્દલોક]]||પ્રમોદકુમાર પટેલ|| વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[શેક્‌સ્પિયર]]|| સંતપ્રસાદ ભટ્ટ|| વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/shresth_balvantray?fr=sMGU5NzUxODAyMzE શ્રેષ્ઠ બળવંતરાય ] || નિરંજન ભગત અને ચિમનલાલ ત્રિવેદી : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[શૃણ્વન્તુ]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – અનંતરાય રાવળ]] || દર્શના ધોળકિયા: સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – ઉમાશંકર જોશી]] || મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – ચુનીલાલ મડિયા]]||સંપાદક: મણિલાલ હ. પટેલ|| વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી]] || રમણ સોની : સંપાદક|| વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – નવલરામ પંડ્યા]] || રમણ સોની : સંપાદક || વિવેચન|| style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – નીતિન મહેતા]] || સેજલ શાહ : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – પ્રમોદકુમાર પટેલ]] || રમણ સોની : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – ભોગીલાલ સાંડેસરા]] || કીર્તિદા શાહ : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - ભોળાભાઈ પટેલ]] || રમણ સોની: સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – મણિલાલ દ્વિવેદી]] || અનંત રાઠોડ : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – રમણ સોની]]||પ્રવીણ કુકડિયા || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - રમણભાઈ નીલકંઠ]] || સંધ્યા ભટ્ટ: સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક]] || કીર્તિદા શાહ : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – રામપ્રસાદ બક્ષી]] || અજય રાવલ : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – લાભશંકર પુરોહિત]] || પ્રવીણ કુકડિયા : સંપાદક || વિવેચન|| style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – વિશ્વનાથ_ભટ્ટ]] || પ્રવીણ કુકડિયા : સંપાદક || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – શિરીષ પંચાલ]]||સંપાદક: પ્રવીણ કુકડિયા|| વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – સુન્દરમ્‌]]||સંપાદક: કેસર મકવાણા|| વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સંકેતવિસ્તાર]] || પ્રમોદકુમાર પટેલ || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સંસ્કૃત કાવ્યશાસ્ત્રની આધુનિક કૃતિવિવેચનમાં પ્રસ્તુતતા]] || જયંત કોઠારી || વિવેચન|| style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સાહિત્યચર્યા|સાહિત્યચર્યા ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાહિત્યિક તથ્યોની માવજત]] || જયંત કોઠારી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સ્વાધ્યાયલોક|સ્વાધ્યાયલોક: ૧ — ૮ ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સ્વાધ્યાયલોક—૧|સ્વાધ્યાયલોક—૧ (કવિ અને કવિતા) ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સ્વાધ્યાયલોક—૨|સ્વાધ્યાયલોક—૨ (અંગ્રેજી સાહિત્ય) ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સ્વાધ્યાયલોક—૩|સ્વાધ્યાયલોક—૩ (યુરોપીય સાહિત્ય) ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સ્વાધ્યાયલોક—૪|સ્વાધ્યાયલોક—૪ (અમેરિકન અને અન્ય સાહિત્ય) ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સ્વાધ્યાયલોક—૫|સ્વાધ્યાયલોક—૫ (ગુજરાતી સાહિત્ય: પૂર્વાર્ધ) ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સ્વાધ્યાયલોક—૬|સ્વાધ્યાયલોક—૬ (ગુજરાતી સાહિત્ય: ઉત્તરાર્ધ) ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સ્વાધ્યાયલોક—૭|સ્વાધ્યાયલોક—૭ (બલવન્તરાય — ન્હાનાલાલ — સુંદરમ્ — ઉમાશંકર) ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સ્વાધ્યાયલોક—૮|સ્વાધ્યાયલોક—૮ (અંગત) ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સુરેશ જોશી]] || ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળા || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સુરેશ જોષીથી સુરેશ જોષી]] || સુમન શાહ || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/sangyan?fr=sZTFlNzY0MTA3NDA સંજ્ઞાન] || સુમન શાહ || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સ્વરૂપસન્નિધાન]] || સુમન શાહ : તન્ત્રી || વિવેચન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વિભાવના]] || પ્રમોદકુમાર પટેલ || વિવેચન|| style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[વીક્ષા અને નિરીક્ષા]]||નગીનદાસ પારેખ|| વિવેચન|| style=&quot;width: 2px; background-color: #ADFF2F;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> &lt;!-- વિજ્ઞાન --&gt;<br /> <br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/vigyanvichar1?fr=sYjI0MDQ5MTY0MjE વિજ્ઞાનવિચાર] || પોપટલાલ શાહ || વિજ્ઞાન|| style=&quot;width: 2px; background-color: #ADD8E6;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/vaigyanik_shabdasangrah1?fr=sMmZkMjQ5MTY0MjE વૈજ્ઞાનિક શબ્દસંગહ] || પોપટલાલ શાહ || વિજ્ઞાન|| style=&quot;width: 2px; background-color: #ADD8E6;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વિશ્વપરિચય|શ્રી રવીન્દ્રનાથ-રચિત વિશ્વ પરિચય]] || નગીનદાસ પારેખ : અનુવાદક || વિજ્ઞાન || style=&quot;width: 2px; background-color: #ADD8E6;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> &lt;!-- સંદર્ભ --&gt;<br /> | {{autorow}} || [[એકત્ર સામયિક-સૂચિ શ્રેણી|એકત્ર સામયિક-સૂચિ શ્રેણી]] || એકત્ર || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તાનો ઇતિહાસ : વહેણો અને વળાંકો]] || જયેશ ભોગાયતા : સંપાદક || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી સામયિક લેખ સૂચિ - ૨૦૧૬ થી ૨૦૨૦]] || કિશોર વ્યાસ : સંપાદક || સંદર્ભ || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી સાહિત્યસૂચિ (મધ્યકાળ)]] || પ્રકાશ વેગડ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://95-20lekhsuchi.glide.page ગુજરાતી સામયિક લેખ સૂચિ : ૧૯૯૫ - ૨૦૨૦ ] || રમણ સોની, કિશોર વ્યાસ : સૂચિ-કર્તા || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ]] || ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર]] || - || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૧લું]] || હીરાલાલ ત્રિભુવનદાસ પારેખ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૨જું]] || હીરાલાલ ત્રિભુવનદાસ પારેખ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૩|ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૩જું]] || હીરાલાલ ત્રિભુવનદાસ પારેખ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૪|ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૪થું]] || હીરાલાલ ત્રિભુવનદાસ પારેખ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૫મું]] || હીરાલાલ ત્રિભુવનદાસ પારેખ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૬ઠ્ઠું]] || હીરાલાલ ત્રિભુવનદાસ પારેખ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૭|ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૭મું]] || હીરાલાલ ત્રિભુવનદાસ પારેખ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૮|ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૮મું]] || હીરાલાલ ત્રિભુવનદાસ પારેખ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૯મું]] || ચુનીલાલ વર્ધમાન શાહ, બચુભાઈ રાવત, કેશવરામ કાશીરામ શાસ્ત્રી || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૧૦મું]] || ધીરુભાઈ પ્રેમશંકર ઠાકર, ઇન્દ્રવદન કાશીનાથ દવે || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૧૧મું]] || પીતાંબર પટેલ, ચિમનલાલ ત્રિવેદી || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દસમો દાયકો – વર્ગીકૃત સૂચિ]] || કિશન પટેલ : સૂચિ-કર્તા || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[નવલકથાપરિચયકોશ]] || જયેશ ભોગાયતા : સંપાદક || સંદર્ભ-સાહિત્ય કોશ || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[‘પ્રત્યક્ષ'સૂચિ|પ્રત્યક્ષ — સૂચિ]] || પ્રવીણ કુકડિયા : સંપાદક || સંદર્ભ || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://pratyakshsuchi.glide.page પ્રત્યક્ષ-સૂચિ ] || પ્રવીણ કુકડિયા : સૂચિ-કર્તા || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/madhyakalin_kruti_suchi_final?fr=sOWI4MzQ2OTIxMjg મધ્યકાલીન કૃતિસૂચિ] || કીર્તિદા શાહ : સંપાદન || સંદર્ભ || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વિશિષ્ટ સાહિત્યસંજ્ઞા કોશ]] || ચન્દ્રકાન્ત ટોપીવાળા : સંપાદક || સંદર્ભ || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમયદર્શી સાહિત્યસંદર્ભ કોશ|સમયદર્શી સાહિત્યસંદર્ભ કોશ ગ્રંથ ૧]] (કર્તાસંદર્ભ) || રમણ સોની : સંપાદક || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કૃતિકોશ|સમયદર્શી સાહિત્યસંદર્ભ કોશ ગ્રંથ ૨]] (કૃતિસંદર્ભ) || રમણ સોની : સંપાદક || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://sanchayan-suchi.glide.page સંચયન-સૂચિ ] || અતુલ રાવલ : સૂચિ-કર્તા || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સંસ્કૃતિ સૂચિ |‘સંસ્કૃતિ' સૂચિ]] || તોરલ પટેલ, શ્રદ્ધા ત્રિવેદી : સંપાદક || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સંજ્ઞા – વર્ગીકૃત સૂચિ]] || કિશન પટેલ : સૂચિ-કર્તા || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://kshitijsuchi.glide.page ક્ષિતિજ-સૂચિ] || રાઘવ ભરવાડ : સૂચિ-કર્તા || સંદર્ભ-સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #800000;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> <br /> &lt;!-- સમગ્ર સાહિત્ય --&gt;<br /> | {{autorow}} || [[ઋણાનુબંધ]] || પન્ના નાયક || સમગ્ર સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #FFA07A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://wiki.ekatrafoundation.org/wiki/કૃષ્ણલાલ_શ્રીધરાણીનું_સાહિત્યવિશ્વ કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણીનું સાહિત્યવિશ્વ] || રમણ સોની : સંપાદક || સમગ્ર સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #FFA07A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઝવેરચંદ મેઘાણીનું સાહિત્યવિશ્વ]] || ઝવેરચંદ મેઘાણી || સમગ્ર સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #FFA07A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[શ્રેષ્ઠ અનિરુદ્ધ]] || યોગેશ જોષી અને ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || સમગ્ર સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #FFA07A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[શ્રેષ્ઠ ચંદ્રકાન્ત શેઠ]] || યોગેશ જોષી, શ્રદ્ધા ત્રિવેદી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || સમગ્ર સાહિત્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #FFA07A;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> <br /> <br /> &lt;!-- સંપાદન --&gt;<br /> <br /> | {{autorow}} || [[અધીત : પ્રમુખીય પ્રવચનો - ૧]] || ચિમનલાલ ત્રિવેદી, ચિનુભાઈ મોદી || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અધીત : પ્રમુખીય પ્રવચનો - ૨]] || ચંદ્રકાન્ત શેઠ, જયદેવ શુક્લ, ભરત મહેતા, જગદીશ ગૂર્જર || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અધીત : પ્રમુખીય પ્રવચનો - ૩]] || અજય રાવલ, રાજેશ મકવાણા, ભરત પરીખ, જે. એમ. ચંદ્રવાડિયા, ભરત પંડ્યા || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અધીત : પ્રમુખીય પ્રવચનો - ૪]] || અજય રાવલ, રાજેશ મકવાણા, ભરત પરીખ, જે. એમ. ચંદ્રવાડિયા, ભરત પંડ્યા || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અધીત : પર્વ : ૫ - કાવ્યવિચાર]] || ગુણવંત વ્યાસ હૃષીકેશ રાવલ, દીપક પટેલ, સુનીલ જાદવ, અશોક ચૌધરી, અજયસિંહ ચૌહાણ, વર્ષા પ્રજાપતિ, બી. બી. વાઘેલા, કનુભાઈ વાળા || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અધીત : પર્વ : ૬ - કાવ્યસમીક્ષા]] || ગુણવંત વ્યાસ, હૃષીકેશ રાવલ, દીપક પટેલ, સુનીલ જાદવ, અશોક ચૌધરી, અજયસિંહ ચૌહાણ, વર્ષા પ્રજાપતિ, બી. બી. વાઘેલા, કનુભાઈ વાળા || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/ardhi_sadini_vachanyatra_part_1_iss?fr=sMDE0ZTI0MTAyMTY અરધી સદીની વાચનયાત્રા - 1] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/ardh2?fr=sODFiMzI0MTAyMTY અરધી સદીની વાચનયાત્રા - 2] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/ardh3?fr=sZDY2ZDI0MTAyMTY અરધી સદીની વાચનયાત્રા - 3] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/ardh4?fr=sMmFiNjI0MTAyMTY અરધી સદીની વાચનયાત્રા - 4] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી નારીસંપદા : કવિતા]] || ઉષા ઉપાધ્યાય : સંપાદક || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પરિષદ-પ્રમુખનાં ભાષણો]] || ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખશ્રીઓ || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્ર અરધી સદીની વાચનયાત્રા|અરધી સદીની વાચનયાત્રા (સમગ્ર)]] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભારતીય કથાવિશ્વ|ભારતીય કથાવિશ્વ શ્રેણી]] || શિરીષ પંચાલ : સંપાદક || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભારતીય_કથાવિશ્વ૧|ભારતીય કથાવિશ્વ : ૧]] || શિરીષ પંચાલ : સંપાદક || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભારતીયકથાવિશ્વ-૨|ભારતીય કથાવિશ્વ : ૨]] || શિરીષ પંચાલ : સંપાદક || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભારતીયકથાવિશ્વ-૩|ભારતીય કથાવિશ્વ : ૩]] || શિરીષ પંચાલ : સંપાદક || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભારતીયકથાવિશ્વ−૪|ભારતીય કથાવિશ્વ : ૪]] || શિરીષ પંચાલ : સંપાદક || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભારતીયકથાવિશ્વ-૫|ભારતીય કથાવિશ્વ : ૫]] || શિરીષ પંચાલ : સંપાદક || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[યોગેશ જોષીની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ]] || કિરીટ દૂધાત : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા || style=&quot;width: 2px; background-color: #00FA9A;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રવીન્દ્રપર્વ]] || સુરેશ જોશી : અનુવાદક, શિરીષ પંચાલ : સંપાદક || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/vachanyatrano-prasad?fr=sMWFlYzIzODM5NzY વાચનયાત્રાનો પ્રસાદ] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કૃત પુસ્તકો]] || એકત્ર સંકલિત || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાહિત્ય પલ્લવ – ભાગ ૧]] || ‘સ્નેહરશ્મિ’, ઉમાશંકર : સંપાદક || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાહિત્ય પલ્લવ – ભાગ ૨]] || ‘સ્નેહરશ્મિ’, ઉમાશંકર : સંપાદક || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાહિત્ય પલ્લવ – ભાગ ૩]] || ‘સ્નેહરશ્મિ’, ઉમાશંકર : સંપાદક || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સુમન શાહ સાહિત્યસંપુટ]] || જયેશ ભોગાયતા : સંપાદક || સંપાદન || style=&quot;width: 2px; background-color: #40E0D0;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> <br /> <br /> &lt;!-- સામયિક-સંકલન --&gt;<br /> <br /> <br /> | {{autorow}} || [[ઉદ્દેશ]] || રમણલાલ જોશી : તંત્રી || સામયિક-સંકલન || style=&quot;width: 2px; background-color: #E6E6FA;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ખેવના]] || સુમન શાહ : સંપાદક || સામયિક-સંકલન || style=&quot;width: 2px; background-color: #E6E6FA;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દસમો દાયકો]] || મણિલાલ હ. પટેલ: સંપાદક || સામયિક-સંકલન || style=&quot;width: 2px; background-color: #E6E6FA;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[નયામાર્ગ]] || ઈન્દુકુમાર જાની : તંત્રી || સામયિક-સંકલન || style=&quot;width: 2px; background-color: #E6E6FA;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://www.ekatrafoundation.org/magazine/pratyaksha પ્રત્યક્ષ (સર્વ સામગ્રી)] || રમણ સોની : સંકલન || સામયિક-સંકલન || style=&quot;width: 2px; background-color: #E6E6FA;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પ્રસ્થાન (સામયિક)|પ્રસ્થાન]] || રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક : સંકલન || સામયિક-સંકલન || style=&quot;width: 2px; background-color: #E6E6FA;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રુચિ]] || ચુનીલાલ મડિયા : સંપાદક || સામયિક-સંકલન || style=&quot;width: 2px; background-color: #E6E6FA;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સન્નિધાન]] || સુમન શાહ : સંપાદક || સામયિક-સંકલન || style=&quot;width: 2px; background-color: #E6E6FA;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમીપે]] || શિરીષ પંચાલ, જયદેવ શુક્લ, બકુલ ટેલર : સંપાદકો || સામયિક-સંકલન || style=&quot;width: 2px; background-color: #E6E6FA;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સંજ્ઞા]] || જ્યોતિષ જાની: સંપાદકો || સામયિક-સંકલન || style=&quot;width: 2px; background-color: #E6E6FA;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://www.ekatrafoundation.org/download/magazine/pdf/LC_FEB_2023-2V2_Final.pdf સાહિત્યિક સંરસન - લિટરરી કૉન્સોર્ટિયમ — ૧] || સુમન શાહ : સંપાદક || સામયિક-સંકલન || style=&quot;width: 2px; background-color: #E6E6FA;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://www.ekatrafoundation.org/download/magazine/pdf/LC_2_SS_Jun%202023_Final.pdf સાહિત્યિક સંરસન - લિટરરી કૉન્સોર્ટિયમ — ૨] || સુમન શાહ : સંપાદક || સામયિક-સંકલન || style=&quot;width: 2px; background-color: #E6E6FA;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાહિત્યિક સંરસન — ૩|સાહિત્યિક સંરસન - લિટરરી કૉન્સોર્ટિયમ — ૩]] || સુમન શાહ : તન્ત્રી || સામાયિક-સંકલન || style=&quot;width: 2px; background-color: #E6E6FA;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાહિત્યિક સંરસન — ૪|સાહિત્યિક સંરસન - લિટરરી કૉન્સોર્ટિયમ — ૪]] || સુમન શાહ : તન્ત્રી || સામાયિક-સંકલન || style=&quot;width: 2px; background-color: #E6E6FA;&quot; |<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સુરેશ જોષીનાં સામયિકો|સુરેશ જોષીનાં સામયિકો (સર્વ સામગ્રી)]] || ગુલામમોહમ્મદ શેખ : સંકલન || સામયિક-સંકલન || style=&quot;width: 2px; background-color: #E6E6FA;&quot; |<br /> |-<br /> <br /> <br /> &lt;!-- હાસ્ય --&gt;<br /> <br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/hasyamalana_complite?fr=sMTM4NzI0MTAyMTY હાસ્ય-માળાનાં મોતી] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || હાસ્ય || style=&quot;width: 2px; background-color: #F08080;&quot; |<br /> |-<br /> |}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%8F%E0%AA%95%E0%AA%A4%E0%AB%8D%E0%AA%B0_%E0%AA%97%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%82%E0%AA%A5%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AA%AF&diff=110860 2026-05-16T05:41:11Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>__NOTOC__ <br /> <br /> {|cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;<br /> |- style=&quot;white-space: nowrap;&quot;<br /> [[File:Ekatra-emblem-wiki.png|center|50px]]<br /> &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;p style=&quot;font-family:Verdana; font-size: 20px; color: #800000&quot;;&gt;&lt;big&gt;''' એકત્ર ગ્રંથસંપદા'''&lt;/big&gt;&lt;/p&gt;&lt;/div&gt;<br /> &lt;div class=&quot;heading-detail-page center&quot; &gt;<br /> &lt;p style=&quot;color: #7A1C21;font-size: 1.6em;font-family: Ekatra;&quot;&gt;<br /> &lt;!--[[File:OOjs UI icon arrowNext-ltr.svg|35px|class=mainpage-left]]--&gt; [[સમગ્ર સૂચિ|એકત્ર ગ્રંથાલય - સમગ્ર સૂચિ]] &lt;!--[[File:OOjs UI icon arrowPrevious-ltr.svg|35px|class=mainpage-right]]--&gt;<br /> &lt;/p&gt;<br /> &lt;/div&gt;<br /> <br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #F869B4 solid; border-right: 1.5px #FFF solid; background: rgba(255, 105, 180, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;| [[એકત્ર ગ્રંથાલય#અનુવાદ|અનુવાદ]] <br /> <br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #B22222 solid; border-right: 1.5px #FFF solid;background: rgba(178, 34, 34, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;| [[એકત્ર ગ્રંથાલય#અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી|અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી]]<br /> <br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #4069E1 solid; border-right: 1.5px #FFF solid;background-color: rgba(65, 105, 225, 0.1); padding: 10px ; text-align: center; }}&quot;| [[એકત્ર ગ્રંથાલય#કવિતા|કવિતા]] <br /> <br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #228B22 solid; border-right: 1.5px #FFF solid; background: rgba(34, 139, 34, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;| [[એકત્ર ગ્રંથાલય#ચરિત્ર|ચરિત્ર]]<br /> <br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #DAA520 solid; border-right: 1.5px #FFF solid; background: rgba(245, 226, 34, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;| [[એકત્ર ગ્રંથાલય#ટૂંકી વાર્તા|ટૂંકી વાર્તા]]<br /> |-<br /> |Collspan=&quot;5&quot;|&lt;br&gt;<br /> |-<br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #F869B4 solid; border-right: 1.5px #FFF solid; background: rgba(255, 105, 180, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;| [[એકત્ર ગ્રંથાલય#નવલકથા|નવલકથા]] <br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #B22222 solid; border-right: 1.5px #FFF solid;background: rgba(178, 34, 34, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;| [[એકત્ર ગ્રંથાલય#નાટક|નાટક]]<br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #4069E1 solid; border-right: 1.5px #FFF solid;background-color: rgba(65, 105, 225, 0.1); padding: 10px ; text-align: center; }}&quot;| [[એકત્ર ગ્રંથાલય#નિબંધ|નિબંધ]] <br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #228B22 solid; border-right: 1.5px #FFF solid; background: rgba(34, 139, 34, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;| [[એકત્ર ગ્રંથાલય#પ્રકીર્ણ|પ્રકીર્ણ]]<br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #DAA520 solid; border-right: 1.5px #FFF solid; background: rgba(245, 226, 34, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;| [[એકત્ર ગ્રંથાલય#પ્રવાસ|પ્રવાસ]] <br /> |-<br /> |Collspan=&quot;5&quot;|&lt;br&gt;<br /> |-<br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #F869B4 solid; border-right: 1.5px #FFF solid; background: rgba(255, 105, 180, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;|[[એકત્ર ગ્રંથાલય#બાળસાહિત્ય|બાળસાહિત્ય]]<br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #B22222 solid; border-right: 1.5px #FFF solid;background: rgba(178, 34, 34, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;|[[એકત્ર ગ્રંથાલય#ભારતીય-સાહિત્ય|ભારતીય-સાહિત્ય]]<br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #4069E1 solid; border-right: 1.5px #FFF solid;background-color: rgba(65, 105, 225, 0.1); padding: 10px ; text-align: center; }}&quot;|[[એકત્ર ગ્રંથાલય#ભાષા અને વ્યાકરણ|ભાષા અને વ્યાકરણ]]<br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #228B22 solid; border-right: 1.5px #FFF solid; background: rgba(34, 139, 34, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;|[[એકત્ર ગ્રંથાલય#મધ્યકાલીન સાહિત્ય|મધ્યકાલીન સાહિત્ય]]<br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #DAA520 solid; border-right: 1.5px #FFF solid; background: rgba(245, 226, 34, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;|[[એકત્ર ગ્રંથાલય#મુલાકાત|મુલાકાત]]<br /> |-<br /> |Collspan=&quot;5&quot;|&lt;br&gt;<br /> |-<br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #F869B4 solid; border-right: 1.5px #FFF solid; background: rgba(255, 105, 180, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;|[[એકત્ર ગ્રંથાલય#વિવેચન|વિવેચન]]<br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #B22222 solid; border-right: 1.5px #FFF solid;background: rgba(178, 34, 34, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;|[[એકત્ર ગ્રંથાલય#સંદર્ભ-સાહિત્ય|સંદર્ભ-સાહિત્ય]]<br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #4069E1 solid; border-right: 1.5px #FFF solid;background-color: rgba(65, 105, 225, 0.1); padding: 10px ; text-align: center; }}&quot;| [[એકત્ર ગ્રંથાલય#સંપાદન|સંપાદન]]<br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #228B22 solid; border-right: 1.5px #FFF solid; background: rgba(34, 139, 34, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;|[[એકત્ર ગ્રંથાલય#સમગ્ર સાહિત્ય|સમગ્ર સાહિત્ય]]<br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #DAA520 solid; border-right: 1.5px #FFF solid; background: rgba(245, 226, 34, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;|[[એકત્ર ગ્રંથાલય#સામયિક|સામયિક]]<br /> |-<br /> |Collspan=&quot;5&quot;|&lt;br&gt;<br /> |-<br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #F869B4 solid; border-right: 1.5px #FFF solid; background: rgba(255, 105, 180, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;|[[એકત્ર ગ્રંથાલય#ગ્રંથસાર|{{color|maroon|ગ્રંથસાર}}]]<br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #B22222 solid; border-right: 1.5px #FFF solid;background: rgba(178, 34, 34, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;|[[એકત્ર ગ્રંથાલય#સંપદા-શ્રેણી|{{color|maroon|સંપદા-શ્રેણી}}]]<br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #4069E1 solid; border-right: 1.5px #FFF solid;background-color: rgba(65, 105, 225, 0.1); padding: 10px ; text-align: center; }}&quot;|[[એકત્ર ગ્રંથાલય#પઠન-શ્રવણ|{{color|maroon|પઠન - શ્રવણ}}]]<br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #228B22 solid; border-right: 1.5px #FFF solid; background: rgba(34, 139, 34, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;|[[એકત્ર ગ્રંથાલય#એકત્ર-સંપાદનો|{{color|maroon|એકત્ર-સંપાદનો}}]]<br /> | style=&quot;width: 6px; background: transparent;&quot; |<br /> | style=&quot;{{#ifeq: {{#titleparts: {{FULLPAGENAME}} | 2 }} | WikiConference India 2023/Main| padding: 3px; text-align: center;| width: 15em; border-bottom: 3px #DAA520 solid; border-right: 1.5px #FFF solid; background: rgba(245, 226, 34, 0.1); padding: 10px; text-align: center; }}&quot;|[[એકત્ર ગ્રંથાલય#મોબાઈલ એપ્લિકેશન્સ |{{color|maroon|મોબાઈલ એપ્લિકેશન્સ}}]]<br /> |-<br /> |}<br /> &lt;br&gt;<br /> &lt;small&gt;એકત્ર પુસ્તકાલય પર હાલ ઉપલબ્ધ પુસ્તકોની યાદી અહીં આપવામાં આવી છે. આપ નીચેના કોષ્ટકમાં પુસ્તકના નામ, પુસ્તકના લેખક કે સંપાદક અને પુસ્તકના પ્રકાર મુજબ સોર્ટીંગ (કક્કાવારી ગોઠવણ) કરી શકો છો. આમ કરવા જે તે કોલમના મથાળાની બાજુમાં આપેલ [[File:Sort symbol.png|15px]] ચિહ્નનો ઉપયોગ કરો.<br /> <br /> &lt;span id=&quot;અનુવાદ&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;<br /> <br /> <br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | અનુવાદ <br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ<br /> |-<br /> | style=&quot;display:table-cell;&quot; |{{autorow}} || [[એકોત્તરશતી]] || રવીન્દ્રનાથ ઠાકુર || અનુવાદ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગીતપંચશતી]] || રવીન્દ્રનાથ ઠાકુર || અનુવાદ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગોપાળરાવ વિદ્વાંસનું સાહિત્યવિશ્વ]] || ગોપાળરાવ વિદ્વાંસ : અનુવાદક || અનુવાદ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[તપસ્વી અને તરંગિણી]] || બુદ્ધદેવ બસુ, અનુવાદ: ભોળાભાઈ પટેલ || અનુવાદ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દેવદાસ]] || ભોગીલાલ ગાંધી || અનુવાદ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ધ રેવન]] || ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળા : અનુવાદક || અનુવાદ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મેટમૉર્ફોસીસ|મેટમૉર્ફોસીસ]] || શિરીષ પંચાલ : અનુવાદક || અનુવાદ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રવીન્દ્રનાથ-એક કવિનું શબ્દચિત્ર]] || બુદ્ધદેવ બસુ, અનુવાદ: શૈલેશ પારેખ || અનુવાદ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રાતભર વરસાદ]] || બુદ્ધદેવ બસુ, અનુવાદ: શૈલેશ પારેખ || અનુવાદ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચિરકુમારસભા]] || રમણલાલ સોની : અનુવાદક || અનુવાદ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://www.ekatrafoundation.org/download/ebook/pdf/રખડુ_ટોળી-ગિજુભાઈ_બધેકા.pdf રખડુ ટોળી (એ. એસ. નીલ )] || ગિજુભાઈ બધેકા : અનુવાદક || અનુવાદ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/anokhi_prit_bhogilal_gandhi?fr=sMDJhNTUxODAyMzE અનોખી પ્રીત ] || ભોગીલાલ ગાંધી : અનુવાદક || અનુવાદ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/baman_ni_dikri_sharad_babu?fr=sNzc4ZTUxODAyMzE બામણની દીકરી ] || ભોગીલાલ ગાંધી : અનુવાદક || અનુવાદ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/dr_zhivago_tr.bhogilal_gandhi?fr=sM2Q3YTUxODAyMzE ઉદ્દધ્વસ્ત આકાશ ] || ભોગીલાલ ગાંધી : અનુવાદક || અનુવાદ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાગરસમ્રાટ|સાગરસમ્રાટ (જુલે વર્ન)]] || મૂળશંકર ભટ્ટ : અનુવાદક || અનુવાદ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/panchtantra1?fr=sYzk2ZDQ2OTIxMjg પંચતંત્ર] || ભોગીલાલ જે. સાંડેસરા : સંપાદક અને અનુવાદક || અનુવાદ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બહુવચન]] || અનુવાદસંચય : કરમશી પીર || અનુવાદ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઇવાન દિનીશવીચના જીવનનો એક દિવસ]] || અનુવાદ : નિસર્ગી મ્હેડ || અનુવાદ<br /> |}<br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી&quot; class=&quot;અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી&quot; top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી <br /> |-<br /> ! ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/1._narmgadhya?fr=sYjdiZjQ2OTIxMjg જૂનું નર્મગદ્ય] || નર્મદ || અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/2._narma_katha_kosh?fr=sNDMwNjQ2OTIxMjg નર્મકથાકોષ] || નર્મદ || અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/3._dharm_vichar?fr=sNzAwNTQ2OTIxMjg ધર્મવિચાર] || નર્મદ || અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/4._naval_granthavali?fr=sYWM0NzQ2OTIxMjg નવલ-ગ્રંથાવલિ] || નવલરામ || અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/5._sathina_sahitynu_digdarshan-r?fr=sZTEyMzQ2OTIxMjg સાઠીના સાહિત્યનું દિગ્દર્શન] || ડાહ્યાભાઈ દેરાસરી || અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/6._narsinh_mehta_krut_kavyasangrah?fr=sNTU2YjQ2OTIxMjg નરસિંહ મહેતાકૃત કાવ્યસંગ્રહ] || ઈચ્છારામ દેસાઈ || અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/7._gujarati_bhashanun_bruhad_vyakaran?fr=sZjlmZDQ2OTIxMjg ગુજરાતી ભાષાનું બૃહદ વ્યાકરણ] || કમળાશંકર ત્રિવેદી || અલભ્ય પુસ્તક શ્રેણી<br /> |}<br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;કવિતા&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | કવિતા <br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અર્વાચીન ગુજરાતી કાવ્યસંપદા]] || મધુસૂદન કાપડિયા : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી કાવ્યસંપદા – ઉમાશંકરવિશેષ]] || મધુસૂદન કાપડિયા : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://wiki.ekatrafoundation.org/wiki/કાવ્ય-આચમન_શ્રેણી કાવ્ય-આચમન શ્રેણી] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – અમૃત ઘાયલ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ઉમાશંકર જોશી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ઉશનસ્]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ગુલામમોહમ્મદ શેખ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ચંદ્રકાન્ત શેઠ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ચિનુ મોદી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – જયન્ત પાઠક|કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – જયન્ત પાઠક]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ઝવેરચંદ મેઘાણી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – નલિન રાવળ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – નિરંજન ભગત]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ન્હાનાલાલ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – પ્રજારામ રાવળ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી - પ્રહ્લાદ પારેખ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – પન્ના નાયક]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – પ્રિયકાન્ત મણિયાર]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – બાલમુકુન્દ દવે|કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – બાલમુકુન્દ દવે]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – મકરન્દ દવે]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – મનહર મોદી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – મનુભાઈ ત્રિવેદી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – મરીઝ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – માધવ રામાનુજ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – રઘુવીર ચૌધરી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – રમેશ પારેખ|કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – રમેશ પારેખ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – રાજેન્દ્ર શાહ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક ‘શેષ’]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – રાવજી પટેલ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – લાભશંકર ઠાકર]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – વેણીભાઈ પુરોહિત]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – શૂન્ય પાલનપુરી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – સુન્દરમ્ ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – સુરેશ દલાલ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – હરિકૃષ્ણ પાઠક]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – હરીન્દ્ર દવે]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – હરિશ્ચન્દ્ર ભટ્ટ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – હસમુખ પાઠક]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ બૃહદ છંદોલય|બૃહદ છંદોલય ]] || નિરંજન ભગત || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અથવા અને]] || ગુલામમોહમ્મદ શેખ || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઇતરા]] || સુરેશ જોષી || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્યમંગલા]] || સુન્દરમ્ || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કોડિયાં]] || કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ખારાં ઝરણ]] || ચિનુ મોદી || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચાંદનીના હંસ]] || મૂકેશ વૈદ્ય || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[જનપદ]] || કાનજી પટેલ || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ટોળાં અવાજ ઘોંઘાટ]] || લાભશંકર ઠાકર || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[તથાપિ]] || સુરેશ જોષી || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દલપતરામનાં શ્રેષ્ઠ કાવ્યો]] || ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળા : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પુનરપિ]] || કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પ્રત્યંચા]] || સુરેશ જોષી || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[યાત્રા]] || સુન્દરમ્ || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વસુધા]] || સુન્દરમ્ || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[શાંત કોલાહલ]] || રાજેન્દ્ર શાહ || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સૈરન્ધ્રી]] || વિનોદ જોશી || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બારી બહાર]] || પ્રહલાદ પારેખ || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પ્રથમ સ્નાન]] || ભૂપેશ અધ્વર્યુ || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પૂર્વાલાપ]] || કાન્ત - મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/shun_shun_sathe?fr=sZWFhNzI0MTAzMjk શું શું સાથે લઈ જઈશ હું?] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી ]] || મણિલાલ હ. પટેલ: શ્રેણી સંપાદન || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અનેકએક]] || કમલ વોરા || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ કમલ વોરાનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — કમલ વોરાનાં કાવ્યો ]] || સેજલ શાહ : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ જયદેવ શુક્લની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — જયદેવ શુક્લની કવિતા ]] || રાજેશ પંડ્યા : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દલપત પઢિયારની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — દલપત પઢિયારની કવિતા ]] || રાજેશ મકવાણા : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ નીતિન મહેતાનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — નીતિન મહેતાનાં કાવ્યો ]] || કમલ વોરા : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પન્ના નાયકની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — પન્ના નાયકની કવિતા ]] || સંધ્યા ભટ્ટ : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બાબુ સુથારની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — બાબુ સુથારની કવિતા]] || સંધ્યા ભટ્ટ : મનીષા દવે || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મણિલાલ હ. પટેલનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — મણિલાલ હ. પટેલનાં કાવ્યો ]] || હસિત મહેતા : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મનીષા જોષીની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — મનીષા જોષીની કવિતા ]] || પન્ના ત્રિવેદી : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મનોહર ત્રિવેદીનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — મનોહર ત્રિવેદીનાં કાવ્યો ]] || વિપુલ પુરોહિત : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[યજ્ઞેશ દવેનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — યજ્ઞેશ દવેનાં કાવ્યો ]] || સંજુ વાળા : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[યોગેશ જોષીની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — યોગેશ જોષીની કવિતા ]] || ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રમણીક અગ્રાવતની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — રમણીક અગ્રાવતની કવિતા ]] || યોગેશ વૈદ્ય : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રમણીક સોમેશ્વરની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — રમણીક સોમેશ્વરની કવિતા]] || ધીરેન્દ્ર મહેતા : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કવિશ્રી રાજેશ પંડ્યાની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — કવિશ્રી રાજેશ પંડ્યાની કવિતા]] || મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રાજેન્દ્ર પટેલની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — રાજેન્દ્ર પટેલની કવિતા]] || દક્ષા ભાવસાર : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ વિનોદ જોશીનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — વિનોદ જોશીનાં કાવ્યો ]] || ઉત્પલ પટેલ : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સંજુ વાળાનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — સંજુ વાળાનાં કાવ્યો ]] || મિલિન્દ ગઢવી : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ હરીશ મીનાશ્રુની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — હરીશ મીનાશ્રુની કવિતા ]] || અજયસિંહ ચૌહાણ : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રામચન્દ્ર પટેલની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — રામચન્દ્ર પટેલની કવિતા]] || પ્રો. પ્રાગજીભાઈ ભામ્ભી : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભરત વિંઝુડાની ગઝલસંપદા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — ભરત વિંઝુડાની ગઝલસંપદા]] || કેસર મકવાણા : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ધીરેન્દ્ર મહેતાની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — ધીરેન્દ્ર મહેતાની કવિતા]] || રમણીક સોમેશ્વર : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[નયન હ. દેસાઈની કાવ્યસંપદા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — નયન હ. દેસાઈની કાવ્યસંપદા]] || ધ્વનિલ પારેખ : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી ગઝલસંપદા]] || ધ્વનિલ પારેખ : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સિગ્નેચર પોયમ્સ|સિગ્નેચર પોયમ્સ (કવિની ઓળખમુદ્રા-કવિતા)]]|| મણિલાલ હ. પટેલ, ગિરીશ ચૌધરી : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કંદમૂળ|કંદમૂળ ]] || મનીષા જોષી || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કંદરા|કંદરા]] || મનીષા જોષી || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કંસારા બજાર|કંસારા બજાર ]] || મનીષા જોષી || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રવીન્દ્રનાથની કાવ્યસૃષ્ટિ|રવીન્દ્રનાથની કાવ્યસૃષ્ટિ (ચાર ભાગ)]] || શૈલેશ પારેખ : અનુવાદ || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી અછાંદસ કવિતા-સંપદા]] ||મણિલાલ હ. પટેલ, ગિરીશ દ. ચૌધરી : સંપાદકો|| કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગાતાં ઝરણાં]] ||ગની દહીંવાલા|| કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[– અને ભૌમિતિકા]] ||ભીખુ કપોડિયા|| કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી મુક્ત દીર્ઘ કવિતા]] ||સતીશ વ્યાસ, દીપક રાવલ : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઉદયન ઠક્કરનાં ઉત્તમ કાવ્યો]] [[File:Ekatra mic red.png|12px]] ||રમણ સોની : સંપાદક|| કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અનુનય]] ||જયન્ત પાઠક|| કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[છોળ]] ||પ્રદ્યુમ્ન તન્ના|| કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[તારાપણાના શહેરમાં]] ||જવાહર બક્ષી|| કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[હેમંત ધોરડાનાં ચૂંટેલાં કાવ્યો]] ||ઉદયન ઠક્કર : સંપાદક|| કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી સૉનેટકાવ્યો|ગુજરાતી સૉનેટ સંપદા]] ||મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક|| કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પરમ સમીપે]] || કુન્દનિકા કાપડીઆ : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મંગલમ્]] ||ગાયકવૃંદ — વિશ્વમંગલમ્ અનેરા || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બાળ કાવ્ય સંપદા|ગુજરાતી બાળકાવ્યસંપદા]] || શ્રદ્ધા ત્રિવેદી : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[હયાતી]] || સુરેશ દલાલ : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ધ્વનિ]] || રાજેન્દ્ર શાહ || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બરફનાં પંખી]] || અનિલ જોશી || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મર્મર]] || જયંત પાઠક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દિલીપ ઝવેરીનાં ચૂંટેલાં કાવ્યો]] || કમલ વોરા : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[હેમેન શાહનાં ચૂંટેલાં કાવ્યો]] || રઈશ મનીઆર : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> |}<br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;ચરિત્ર&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | ચરિત્ર <br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ !! ઉપ-વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અભિનય પંથે]] || અમૃત જાની || ચરિત્ર || આત્મકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સત્યના પ્રયોગો]] || મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી || ચરિત્ર || આત્મકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અમાસના તારા]] || કિશનસિંહ ચાવડા || ચરિત્ર || આત્મકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મારી હકીકત|મારી હકીકત]] || નર્મદ || ચરિત્ર || આત્મકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા]] || નટવર ગાંધી || ચરિત્ર || આત્મકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/jkm_-_aatmanirikshan-revised?fr=sZTk4ZjI1MzQwMzM આત્મનિરીક્ષણ] || ઝવેરચંદ મેઘાણી || ચરિત્ર || આત્મકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[આત્મપરિચય|આત્મપરિચય]] || સુરેશ જોષી || ચરિત્ર || આત્મકથા <br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મહાદેવભાઈ દેસાઈ — સત્ત્વ અને સાધના|મહાદેવભાઈ દેસાઈ — સત્ત્વ અને સાધના ]] || ચંદ્રકાન્ત શેઠ || ચરિત્ર || ચરિત્ર<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મોટીબા]] || યોગેશ જોષી || ચરિત્ર || ચરિત્ર<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અગ્નિકુંડમાં ઊગેલું ગુલાબ]] || નારાયણ દેસાઈ || ચરિત્ર || ચરિત્ર<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[જેલ-ઑફિસની બારી]] || ઝવેરચંદ મેઘાણી || ચરિત્ર || ચરિત્ર<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://www.ekatrafoundation.org/download/ebook/pdf/Jivananu-Parodh.pdf જીવનનું પરોઢ] || પ્રભુદાસ ગાંધી || ચરિત્ર || ચરિત્ર<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સહરાની ભવ્યતા]] || રઘુવીર ચૌધરી || ચરિત્ર || રેખાચિત્રો<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મારી લોકયાત્રા]] || ભગવાનદાસ પટેલ || ચરિત્ર || આત્મકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વનાંચલ]] || જયન્ત પાઠક || ચરિત્ર || આત્મકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સરોવરના સગડ]] || હર્ષદ ત્રિવેદી|| ચરિત્ર || રેખાચિત્રો<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ધૂળમાંની પગલીઓ]] || ચંદ્રકાન્ત શેઠ || ચરિત્ર || સંસ્મરણો<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[શબ્દલોકના યાત્રીઓ – ૧]] || રમણલાલ જોશી || ચરિત્ર || રેખાચિત્રો<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[શબ્દલોકના યાત્રીઓ – ૨]] || રમણલાલ જોશી || ચરિત્ર || રેખાચિત્રો<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સ્મૃતિસંપદા]] || રેખા સિંધલ : સંપાદક || ચરિત્ર || ચરિત્ર<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતમાં કલાના પગરણ|ગુજરાતમાં કલાના પગરણ — રવિશંકર રાવળ ]] || રવિશંકર રાવળ || ચરિત્ર<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સફરના સાથી]] || રતિલાલ ‘અનિલ’ || ચરિત્ર<br /> |-<br /> |}<br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;ટૂંકી વાર્તા&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | ટૂંકી વાર્તા <br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા]] [[File:Ekatra mic red.png|12px]] || મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://ekatraaudiostories.glide.page ગુજરાતી ઑડિયો વાર્તાસંપદા] [[File:Ekatra mic red.png|12px]]|| શ્રેયા સંઘવી શાહ : ઑડિયો રેકોર્ડિંગ સંકલન || ઑડિયો<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી ]] || મણિલાલ હ. પટેલ: શ્રેણી સંપાદન || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચુનીલાલ મડિયાની લોકપ્રિય વાર્તાઓ]] || અમિતાભ મડિયા : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઉવેખાયેલી વાર્તાઓ|ચુનીલાલ મડિયાની ઉવેખાયેલી વાર્તાઓ]] || અમિતાભ મડિયા : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઇન્સાન મિટા દૂંગા અને બીજી વાતો]] || કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સુન્દરમ્‌ની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ]] || ચંદ્રકાન્ત શેઠ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ખરા બપોર]] || જયંત ખત્રી || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[હરકાન્ત મલ્કાની આફ્રિકા ગયો નથી]] || જયેશ ભોગાયતા || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કુરબાનીની કથાઓ]] || ઝવેરચંદ મેઘાણી || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મણિલાલ હ. પટેલ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — મણિલાલ હ. પટેલની વાર્તાઓ ]] || અજય રાવલ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ વીનેશ અંતાણીની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — વીનેશ અંતાણીની વાર્તાઓ ]] || દર્શના ધોળકિયા : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ બિપિન પટેલની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — બિપિન પટેલની વાર્તાઓ ]] || કિરીટ દૂધાત : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મોહન પરમારની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — મોહન પરમારની વાર્તાઓ ]] || નરેશ વાઘેલા : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ પ્રવીણસિંહ ચાવડા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — પ્રવીણસિંહ ચાવડાની વાર્તાઓ ]] || નરેશ શુક્લ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ ધરમાભાઈ શ્રીમાળીની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — ધરમાભાઈ શ્રીમાળીની વાર્તાઓ ]] || પ્રભુદાસ પટેલ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ કિરીટ દૂધાતની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — કિરીટ દૂધાતની વાર્તાઓ ]] || બિપિન પટેલ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મનોહર ત્રિવેદીની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — મનોહર ત્રિવેદીની વાર્તાઓ ]] || મીનલ દવે : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ હિમાંશી શેલતની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — હિમાંશી શેલતની વાર્તાઓ ]] || શરીફા વીજળીવાળા : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ પન્ના ત્રિવેદીની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — પન્ના ત્રિવેદીની વાર્તાઓ ]] || સંધ્યા ભટ્ટ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ માય ડિયર જયુની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — માય ડિયર જયુની વાર્તાઓ ]] || ગિરીશ ચૌધરી : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગિરીશ ભટ્ટની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — ગિરીશ ભટ્ટની વાર્તાઓ]] || મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અપિ ચ]] || સુરેશ જોષી || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[એકદા નૈમિષારણ્યે]] || સુરેશ જોષી || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગૃહપ્રવેશ]] || સુરેશ જોષી || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[જાળિયું]] ||હર્ષદ ત્રિવેદી|| ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[તખુની વાર્તા]] ||અજિત ઠાકોર|| ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દ્વિરેફની વાતો - ભાગ ૧]] || રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ]] || સુરેશ જોષી || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બીજી થોડીક]] || સુરેશ જોષી || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મુકામ]] ||હર્ષદ ત્રિવેદી|| ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[યોગેશ જોષીની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ]] ||સંપાદક: હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ, ઊર્મિલા ઠાકર|| ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સુમન શાહની વાર્તાસૃષ્ટિ]] || સુમન શાહ || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[હનુમાનલવકુશમિલન]] || ભૂપેશ અધ્વર્યુ|| ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બાંધણી]] || બિન્દુ ભટ્ટ || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[Many-Splendoured Love]] || પ્રીતિ સેનગુપ્તા (Preety Shah-Sengupta) || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[નારીસંપદા : ટૂંકી વાર્તા]] || શરીફા વીજળીવાળા : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કુન્દનિકા કાપડીઆની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ]] || કુન્દનિકા કાપડીઆ || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પન્ના નાયકનો વાર્તાવૈભવ]] || શરીફા વીજળીવાળા : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વાર્તાકાર હેમાંગિની રાનડે]] || શરીફા વીજળીવાળા: સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા <br /> |-<br /> |}<br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;નવલકથા&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | નવલકથા <br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સરસ્વતીચંદ્ર]] || ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સરસ્વતીચંદ્ર-સંક્ષિપ્ત લઘુ આવૃત્તિ|સરસ્વતીચંદ્ર-સંક્ષિપ્ત લઘુ આવૃત્તિ ]] || ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી, સંક્ષેપકાર: ઉપેન્દ્ર પંડ્યા || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વ્યાજનો વારસ]] || ચુનીલાલ મડિયા || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વેવિશાળ]] || ઝવેરચંદ મેઘાણી || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સ્વર્ગની નીચે મનુષ્ય]] || સુનીલ ગંગોપાધ્યાય, અનુ. ભોળાભાઈ પટેલ || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વાસ્તુ]] || યોગેશ જોષી || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમુડી]] || યોગેશ જોષી || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અમૃતા]] || રઘુવીર ચૌધરી || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભદ્રંભદ્ર|ભદ્રંભદ્ર]] || રમણભાઈ નીલકંઠ || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દિવ્યચક્ષુ]] || રમણલાલ વ. દેસાઈ || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ફેરો]] || રાધેશ્યામ શર્મા || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અશ્રુઘર]] || રાવજી પટેલ || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કથાચક્ર]] || સુરેશ જોષી || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[છિન્નપત્ર]] || સુરેશ જોષી || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મરણોત્તર]] || સુરેશ જોષી || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વિદુલા]] || સુરેશ જોષી || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભારેલો અગ્નિ]] || રમણલાલ વ. દેસાઈ || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચાખડીએ ચઢી ચાલ્યા હસમુખલાલ]] || જ્યોતિષ જાની || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[આમંત્રિત]] || પ્રીતિ સેનગુપ્તા || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[આપણો ઘડીક સંગ]] || દિગીશ મહેતા || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પરોઢ થતાં પહેલાં]] || કુન્દનિકા કાપડીઆ || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અસ્તિ]] || શ્રીકાન્ત શાહ || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાત પગલાં આકાશમાં]] || કુન્દનિકા કાપડીઆ || નવલકથા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[માટીનો મહેકતો સાદ]] || મકરન્દ દવે || નવલકથા<br /> |}<br /> <br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;નાટક&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | નાટક <br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[એકાંકી નાટકો]] || કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી || નાટક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પદ્મિની]] || કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી || નાટક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મોરનાં ઈંડાં]] || કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી || નાટક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી એકાંકીસંપદા|ગુજરાતી એકાંકીસંપદા]] || ધ્વનિલ પારેખ : સંપાદક || નાટક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગાંધીજી વિરૂદ્ધ ગુરુદેવ]] || શૈલેશ પારેખ: વિભાવના અને સંકલન || નાટક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મિથ્યાભિમાન]] || દલપતરામ || નાટક<br /> |}<br /> <br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;નિબંધ&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | નિબંધ <br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી નિબંધ-સંપદા|ગુજરાતી નિબંધસંપદા]] &amp;nbsp;[[File:Ekatra mic red.png|12px]] || મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી અંગત નિબંધો]] &amp;nbsp;[[File:Ekatra mic red.png|12px]] || રમણ સોની : સંપાદક || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચૈતર ચમકે ચાંદની]] || ભોળાભાઈ પટેલ || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દૃશ્યાવલી]] || ભોળાભાઈ પટેલ || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બોલે ઝીણા મોર]] || ભોળાભાઈ પટેલ || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રાધે તારા ડુંગરિયા પર]] || ભોળાભાઈ પટેલ || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[શાલભંજિકા]] || ભોળાભાઈ પટેલ || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભૂંસાતાં ગ્રામચિત્રો]] || મણિલાલ હ. પટેલ || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અરૂપસાગરે રૂપરતન]] || યજ્ઞેશ દવે || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સુમન શાહની નિબન્ધસૃષ્ટિ]] || સુમન શાહ || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અહો બત કિમ્ આશ્ચર્યમ્]] || સુરેશ જોષી || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઇતિ મે મતિ]] || સુરેશ જોષી || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઇદમ્ સર્વમ્]] || સુરેશ જોષી || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[જનાન્તિકે]] || સુરેશ જોષી || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પ્રથમ પુરુષ એકવચન]] || સુરેશ જોષી || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રમ્યાણિ વીક્ષ્ય]] || સુરેશ જોષી || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પ્રતિસાદ]] || મંજુ ઝવેરી || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગામવટો]] || મણિલાલ હ. પટેલ || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/media-m?fr=sOTBhNTY0MTA3NDA મીડિઆ-મૅસેજ] ||સુમન શાહ|| નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સ્ટેચ્યૂ]] || અનિલ જોશી || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[માંડવીની પોળના મોર]] || હર્ષદ ત્રિવેદી || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સોનાનાં વૃક્ષો]] || મણિલાલ હ. પટેલ || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પોત્તાનો ઓરડો]] || વર્જિનિયા વૂલ્ફ; અનુવાદક : રંજના હરીશ || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દક્ષિણાયન]] || સુન્દરમ્ || નિબંધ<br /> |}<br /> <br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;પ્રકીર્ણ&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | પ્રકીર્ણ <br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ !! ઉપ-વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રંગરેખાના કલાધર કનુ દેસાઈ|રંગરેખાના કલાધર કનુ દેસાઈ ]] || કનુ પટેલ : સંપાદક || પ્રકીર્ણ || કળા<br /> |-<br /> <br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/bhajananjali?fr=sNGFhMDI0MTAzNTk ભજનાંજલિ] || કાકા કાલેલકર || પ્રકીર્ણ || વિચાર - ચિંતન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમૂળી ક્રાન્તિ]] || કિશોરલાલ મશરૂવાળા || પ્રકીર્ણ || વિચાર - ચિંતન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://www.ekatrafoundation.org/download/ebook/pdf/geetamanthan.pdf ગીતામંથન (સંક્ષિપ્ત)] || કિશોરલાલ મશરૂવાળા || પ્રકીર્ણ || વિચાર - ચિંતન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/hind_swaraj?fr=sNmMyMjI0MTAyMTY હિંદ સ્વરાજ] || ગાંધીજી || પ્રકીર્ણ || વિચાર - ચિંતન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વિશ્વપરિચય|શ્રી રવીન્દ્રનાથ-રચિત વિશ્વ પરિચય]] || નગીનદાસ પારેખ : અનુવાદક || પ્રકીર્ણ || વિજ્ઞાન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/vaigyanik_shabdasangrah1?fr=sMmZkMjQ5MTY0MjE વૈજ્ઞાનિક શબ્દસંગહ] || પોપટલાલ શાહ || પ્રકીર્ણ || વિજ્ઞાન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/vigyanvichar1?fr=sYjI0MDQ5MTY0MjE વિજ્ઞાનવિચાર] || પોપટલાલ શાહ || પ્રકીર્ણ || વિજ્ઞાન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અન્વેષણા]] || ભોગીલાલ સાંડેસરા || પ્રકીર્ણ || ઐતિહાસિક સંશોધન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાર્ત્રનો અસ્તિત્વવાદ]] || મધુસૂદન બક્ષી || પ્રકીર્ણ || તત્ત્વજ્ઞાન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મિતાક્ષર]] || ભોગીલાલ ગાંધી || પ્રકીર્ણ || વિચાર - ચિંતન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચાંદરણાં]] || રતિલાલ ‘અનિલ’ || પ્રકીર્ણ || સુવિચાર<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[‘પ્રત્યક્ષ’_પત્રસેતુ]] || રતિલાલ કા. રોહિત || પ્રકીર્ણ || પત્ર સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[આથમણી કોરનો ઉજાશ]] || દેવિકા ધ્રુવ, નયના પટેલ || પ્રકીર્ણ || પત્રો<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[આચમની]] || મકરન્દ દવે || પ્રકીર્ણ || વિચાર-પ્રેરક લેખ<br /> |-<br /> |}<br /> <br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;પ્રવાસ&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | પ્રવાસ <br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાશ્મીરનો પ્રવાસ]] || કલાપી || પ્રવાસ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/aparaajita-preety_sengupta અપરાજિતા] || પ્રીતિ સેનગુપ્તા || પ્રવાસ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રણ તો રેશમ રેશમ]] || ભારતી રાણે || પ્રવાસ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાંચનજંઘા]] || ભોળાભાઈ પટેલ || પ્રવાસ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચિત્રકૂટના ઘાટ પર]] || ભોળાભાઈ પટેલ || પ્રવાસ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દેવતાત્મા હિમાલય]] || ભોળાભાઈ પટેલ || પ્રવાસ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પૂર્વોત્તર]] || ભોળાભાઈ પટેલ || પ્રવાસ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[યુરોપ-અનુભવ]] || ભોળાભાઈ પટેલ || પ્રવાસ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વિદિશા]] || ભોળાભાઈ પટેલ || પ્રવાસ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચિલિકા]] || યજ્ઞેશ દવે || પ્રવાસ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/valtavane_kinare_revised_?fr=sODU5NTQ1NTQwMzY પ્રાગ પ્રવાસ] || રમણ સોની || પ્રવાસ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી પ્રવાસસાહિત્ય સંપદા|ગુજરાતી પ્રવાસસાહિત્ય સંપદા]] [[File:Ekatra mic red.png|12px]] || રમણ સોની • ભારતી રાણે : સંપાદક || પ્રવાસ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અલગારી રખડપટ્ટી]] || રસિક ઝવેરી || પ્રવાસ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દરિયાપારથી]] || પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તા || પ્રવાસ<br /> |}<br /> <br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;બાળસાહિત્ય&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | બાળસાહિત્ય <br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બાળનાટકો]] || કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી || બાળસાહિત્ય<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/gijubhaini_balvartao_complite?fr=sMWU2NTI0MTAzNDk ગિજુભાઈની બાળવાર્તાઓ] || ગિજુભાઈ બધેકા || બાળસાહિત્ય<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://wiki.ekatrafoundation.org/wiki/રમણલાલ_સોનીની_૫૦_ઉત્તમ_બાળવાર્તાઓ_અને_વાર્તા-પઠન રમણલાલ સોનીની ૫૦ ઉત્તમ બાળવાર્તાઓ (અને વાર્તા-પઠન)] || રમણ સોની : સંપાદક || બાળસાહિત્ય<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી બાળવાર્તા સંપદા]] || સંપાદક : શ્રદ્ધા ત્રિવેદી || બાળસાહિત્ય<br /> |}<br /> <br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;ભારતીય-સાહિત્ય&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | ભારતીય-સાહિત્ય<br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ !! ઉપ-વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કવિની ચોકી]] || ત્રિદીપ સુહૃદ || ભારતીય-સાહિત્ય || રવીન્દ્ર-સાહિત્ય<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચિત્રાંગદા|ચિત્રાંગદા]] || નિરંજન ભગત : અનુવાદક || ભારતીય-સાહિત્ય || રવીન્દ્ર-સાહિત્ય <br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રવીન્દ્રપર્વ]] || સુરેશ જોશી : અનુવાદક, શિરીષ પંચાલ : સંપાદક || ભારતીય-સાહિત્ય || રવીન્દ્ર-સાહિત્ય <br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અંગ્રેજી ગીતાંજલિની હસ્તપ્રત|અંગ્રેજી ગીતાંજલિની હસ્તપ્રત]] || શૈલેશ પારેખ || ભારતીય-સાહિત્ય || રવીન્દ્ર-સાહિત્ય<br /> |}<br /> <br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;ભાષા અને વ્યાકરણ&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | ભાષા અને વ્યાકરણ <br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/7._gujarati_bhashanun_bruhad_vyakaran?fr=sZjlmZDQ2OTIxMjg ગુજરાતી ભાષાનું બૃહદ વ્યાકરણ] || કમળાશંકર ત્રિવેદી || ભાષા અને વ્યાકરણ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભાષા, સમાજ અને સાહિત્ય]] || યોગેન્દ્ર ધીરુભાઈ વ્યાસ || ભાષા અને વ્યાકરણ<br /> |-<br /> &lt;!--| {{autorow}} || [[ભારતીય કાવ્યસિદ્ધાંત]] || જયંત કોઠારી ,નટુભાઈ રાજપરા || ભાષા અને વ્યાકરણ<br /> |- --&gt;<br /> |}<br /> <br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;મધ્યકાલીન સાહિત્ય&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | મધ્યકાલીન સાહિત્ય <br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સુદામાચરિત્ર]] || દર્શના ધોળકિયા : સંપાદક || મધ્યકાલીન સાહિત્ય<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચંદ્રહાસ આખ્યાન]] || પ્રવીણ કુકડિયા : સંપાદક || મધ્યકાલીન સાહિત્ય<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અભિમન્યુ આખ્યાન]] || ભરત ખેની : સંપાદક || મધ્યકાલીન સાહિત્ય<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કુંવરબાઈનું મામેરું]] || રમણ સોની : સંપાદક || મધ્યકાલીન સાહિત્ય<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/madhyakalin_gujarati_kavya_sampada_final-croped?fr=sZDIzNDM0OTc2NTc મધ્યકાલીન ગુજરાતી કાવ્યસંપદા] || રમણ સોની : સંપાદક || મધ્યકાલીન સાહિત્ય<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઓખાહરણ]] || હૃષીકેશ રાવલ : સંપાદક || મધ્યકાલીન સાહિત્ય<br /> |}<br /> <br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;મુલાકાત&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | મુલાકાત <br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુલામમોહમ્મદ શેખ એક દીર્ઘ મુલાકાત]] || યજ્ઞેશ દવે || મુલાકાત<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પ્રદ્યુમ્ન તન્ના એક દીર્ઘ મુલાકાત]] || યજ્ઞેશ દવે || મુલાકાત<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મધુસૂદન ઢાંકી સાથે એક દીર્ઘ મુલાકાત]] || યજ્ઞેશ દવે || મુલાકાત<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અંતરંગ - બહિરંગ|અંતરંગ - બહિરંગ (ભોળાભાઈ પટેલ સાથે મુલાકાત)]] || યજ્ઞેશ દવે || મુલાકાત<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સંવાદસંપદા]] [[File:Ekatra mic red.png|12px]] || આરાધના ભટ્ટ || મુલાકાત<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઇન્ટરવ્યૂઝ]] || ડૉ. યશવંત ત્રિવેદી || મુલાકાત<br /> |}<br /> <br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;વિવેચન&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | વિવેચન<br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી]] || રમણ સોની: શ્રેણી સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – નવલરામ પંડ્યા]] || રમણ સોની: સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - રમણભાઈ નીલકંઠ]] || સંધ્યા ભટ્ટ: સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી]] || રમણ સોની: સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - ભોળાભાઈ પટેલ]] || રમણ સોની: સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – લાભશંકર પુરોહિત]] || પ્રવીણ કુકડિયા : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – વિશ્વનાથ_ભટ્ટ]] || પ્રવીણ કુકડિયા : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – ભોગીલાલ સાંડેસરા]] || કીર્તિદા શાહ : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – અનંતરાય રાવળ]] || દર્શના ધોળકિયા: સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – મણિલાલ દ્વિવેદી]] || અનંત રાઠોડ: સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – ચુનીલાલ મડિયા]]||સંપાદક: મણિલાલ હ. પટેલ|| વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – શિરીષ પંચાલ]]||સંપાદક: પ્રવીણ કુકડિયા|| વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – સુન્દરમ્‌]]||સંપાદક: કેસર મકવાણા|| વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – રમણ સોની]]||સંપાદક : પ્રવીણ કુકડિયા || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – રામપ્રસાદ બક્ષી]] || અજય રાવલ : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક]] || કીર્તિદા શાહ : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – નીતિન મહેતા]] || સેજલ શાહ : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – પ્રમોદકુમાર પટેલ]] || રમણ સોની : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – ઉમાશંકર જોશી]] || મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મણિશંકર ભટ્ટ કાન્ત વિશેના લેખો|મણિશંકર ભટ્ટ ‘કાન્ત' ]] || અનિરુદ્ધ બ્રહ્મભટ્ટ : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઉમાશંકરનો વાગ્વૈભવ]] || ચંદ્રકાન્ત શેઠ || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બે દાયકા ચાર કવિઓ]] || ચિનુ મોદી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ નરસિંહથી ન્હાનાલાલ|નરસિંહથી ન્હાનાલાલ ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ યંત્રવિજ્ઞાન અને મંત્રકવિતા|યંત્રવિજ્ઞાન અને મંત્રકવિતા ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સાહિત્યચર્યા|સાહિત્યચર્યા ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સ્વાધ્યાયલોક|સ્વાધ્યાયલોક: ૧ — ૮ ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સ્વાધ્યાયલોક—૧|સ્વાધ્યાયલોક—૧ (કવિ અને કવિતા) ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સ્વાધ્યાયલોક—૨|સ્વાધ્યાયલોક—૨ (અંગ્રેજી સાહિત્ય) ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સ્વાધ્યાયલોક—૩|સ્વાધ્યાયલોક—૩ (યુરોપીય સાહિત્ય) ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સ્વાધ્યાયલોક—૪|સ્વાધ્યાયલોક—૪ (અમેરિકન અને અન્ય સાહિત્ય) ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સ્વાધ્યાયલોક—૫|સ્વાધ્યાયલોક—૫ (ગુજરાતી સાહિત્ય: પૂર્વાર્ધ) ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સ્વાધ્યાયલોક—૬|સ્વાધ્યાયલોક—૬ (ગુજરાતી સાહિત્ય: ઉત્તરાર્ધ) ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સ્વાધ્યાયલોક—૭|સ્વાધ્યાયલોક—૭ (બલવન્તરાય — ન્હાનાલાલ — સુંદરમ્ — ઉમાશંકર) ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સ્વાધ્યાયલોક—૮|સ્વાધ્યાયલોક—૮ (અંગત) ]] || નિરંજન ભગત || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/shresth_balvantray?fr=sMGU5NzUxODAyMzE શ્રેષ્ઠ બળવંતરાય ] || નિરંજન ભગત અને ચિમનલાલ ત્રિવેદી : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પ્રતિપદા]] || પ્રશાંત પટેલ, યોગેશ પટેલ : સંપાદકો || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ આત્માની માતૃભાષા | આત્માની માતૃભાષા — ઉમાશંકર જોશી નાં કાવ્યોના આસ્વાદો ]] || યોગેશ જોષી : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી સાહિત્યવિવેચનમાં તત્ત્વવિચાર]] || રમણ સોની : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બુંદબુંદની સૂરત નિરાલી|બુંદબુંદની સૂરત નિરાલી]] || રમણ સોની, કિશોર વ્યાસ : સંપાદક || વિવેચન<br /> |- <br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/bruhad_pingal_ramnarayan_pathak_ok_3_?fr=sYzdlNjUxODAyMzE બૃહદ પિંગળ ] || રા. વિ. પાઠક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/narmad_arvachin_gadhy-padgyno_adhya_praneta_--_ram?fr=sODRlNjUxODAyMzE નર્મદ — અર્વાચીન ગદ્યપદ્યનો આદ્યપ્રણેતા ] || રા. વિ. પાઠક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://www.ekatrafoundation.org/download/ebook/pdf/સુરેશ_જોષી_એક_અસામાન્ય_પ્રતિભા-શિરીષ_પંચાલ_3.pdf એક અસામાન્ય પ્રતિભા - સુરેશ જોષી] || શિરીષ પંચાલ || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અર્વાચીન કવિતા]] || સુન્દરમ્ || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચન્દ્રકાન્ત બક્ષીથી ફેરો]] || સુમન શાહ || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સુરેશ જોષીથી સુરેશ જોષી]] || સુમન શાહ || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સ્વરૂપસન્નિધાન]] || સુમન શાહ : તન્ત્રી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અરણ્યરુદન ]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અષ્ટમોઅધ્યાય]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[આલ્બેર કૅમ્યૂ|આલ્બેર કૅમ્યૂ]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કથોપકથન]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાફકા|ફ્રાન્ઝ કાફકા]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્યચર્ચા ]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કિંચિત્]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી કવિતાનો આસ્વાદ ]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચિન્તયામિ મનસા]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દોસ્તોએવ્સ્કી|દોસ્તોએવ્સ્કી]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રિલ્કે|રિલ્કે]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[શૃણ્વન્તુ]] || સુરેશ જોષી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સુરેશ જોશી]] || ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળા || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/sangyan?fr=sZTFlNzY0MTA3NDA સંજ્ઞાન] ||સુમન શાહ|| વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/kaavypad?fr=sYWQyODY0MTA3NDA કાવ્યપદ] || સુમન શાહ || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વાર્તાવિશેષ]] || રઘુવીર ચૌધરી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[નીરખ ને]] || મંજુ ઝવેરી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગિરિધરો અને પિચ્છધરોની વચ્ચે]] || રમણ સોની || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રચનાવલી]] [[File:Ekatra mic red.png|12px]] || ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળા || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[મિતાક્ષર]] || ભોગીલાલ ગાંધી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અધીત : પ્રમુખીય પ્રવચનો - ૧]] || ચિમનલાલ ત્રિવેદી, ચિનુભાઈ મોદી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અધીત : પ્રમુખીય પ્રવચનો - ૨]] || ચંદ્રકાન્ત શેઠ, જયદેવ શુક્લ, ભરત મહેતા, જગદીશ ગૂર્જર || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અધીત : પ્રમુખીય પ્રવચનો - ૩]] || અજય રાવલ, રાજેશ મકવાણા, ભરત પરીખ, જે. એમ. ચંદ્રવાડિયા, ભરત પંડ્યા || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અધીત : પ્રમુખીય પ્રવચનો - ૪]] || અજય રાવલ, રાજેશ મકવાણા, ભરત પરીખ, જે. એમ. ચંદ્રવાડિયા, ભરત પંડ્યા || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અધીત : પર્વ : ૫ - કાવ્યવિચાર]] || ગુણવંત વ્યાસ હૃષીકેશ રાવલ, દીપક પટેલ, સુનીલ જાદવ, અશોક ચૌધરી, અજયસિંહ ચૌહાણ, વર્ષા પ્રજાપતિ, બી. બી. વાઘેલા, કનુભાઈ વાળા || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અધીત : પર્વ : ૬ - કાવ્યસમીક્ષા]] || ગુણવંત વ્યાસ, હૃષીકેશ રાવલ, દીપક પટેલ, સુનીલ જાદવ, અશોક ચૌધરી, અજયસિંહ ચૌહાણ, વર્ષા પ્રજાપતિ, બી. બી. વાઘેલા, કનુભાઈ વાળા || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અવલોકન-વિશ્વ]] || રમણ સોની : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[આંગણે ટહુકે કોયલ]] || નીલેશ પંડ્યા : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સંસ્કૃત કાવ્યશાસ્ત્રની આધુનિક કૃતિવિવેચનમાં પ્રસ્તુતતા]] || જયંત કોઠારી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભારતીય કાવ્યસિદ્ધાંત]] || જયંત કોઠારી – નટુભાઈ રાજપરા || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[તત્ત્વસંદર્ભ]] || પ્રમોદકુમાર પટેલ|| વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વિભાવના]] || પ્રમોદકુમાર પટેલ || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુર્જર ગિરાનાં ચૂંટેલાં કાવ્યો]] || સંપાદક: ઉદયન ઠક્કર || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ખબરદાર : ગુજરાતી ગ્રંથકાર શ્રેણી]] || રમણ સોની : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ ઈશ્વર પેટલીકર : ગુજરાતી ગ્રંથકાર શ્રેણી]] || ડૉ. મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[નિરંજન ભગત : ગુજરાતી ગ્રંથકાર શ્રેણી]] || રમણલાલ જોશી : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અખો : ગુજરાતી ગ્રંથકાર શ્રેણી]] || ભૂપેન્દ્ર બાલકૃષ્ણ ત્રિવેદી : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કનૈયાલાલ મુનશી : ગુજરાતી ગ્રંથકાર શ્રેણી]] || મનસુખલાલ ઝવેરી : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રામનારાયણ વિ. પાઠક : ગુજરાતી ગ્રંથકાર શ્રેણી]] || ચન્દ્રકાન્ત શેઠ : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વાર્તાનું શાસ્ત્ર]] || ગિજુભાઈ બધેકા || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[એકાંકી અને ગુજરાતી એકાંકી]] || જયંત કોઠારી : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અનુબોધ]] || પ્રમોદકુમાર પટેલ || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાહિત્યિક તથ્યોની માવજત]] || જયંત કોઠારી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કવિલોકમાં]] || જયંત કોઠારી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અનુષંગ]] || જયંત કોઠારી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[પ્લેટો-ઍરિસ્ટૉટલ-લૉંજાઇનસની કાવ્યવિચારણા]]|| જયંત કોઠારી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[કથાલોક]]|| ચુનીલાલ મડિયા || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[પ્રતીતિ]]|| પ્રમોદકુમાર પટેલ|| વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતીમાં વિવેચનતત્ત્વવિચાર]] || પ્રમોદકુમાર પટેલ || વિવેચન <br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[ગુજરાતી સાહિત્યમાં આધુનિકતાવાદ]]|| પ્રમોદકુમાર પટેલ|| વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[ભજનરસ]]|| મકરન્દ દવે|| વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[શેક્‌સ્પિયર]]|| સંતપ્રસાદ ભટ્ટ|| વિવેચન<br /> &lt;!--|-<br /> | {{autorow}} ||[[નાટક વિશે]]||જયન્તિ દલાલ|| વિવેચન--&gt;<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[વીક્ષા અને નિરીક્ષા]]||નગીનદાસ પારેખ|| વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[નારીવાદ: પુનર્વિચાર]]||સંપાદકો: રંજના હરીશ, ભારતી હરિશંકર; અનુવાદક : નીતા શૈલેશ || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[ગુજરાતીમાં કાવ્યતત્ત્વવિચારણા - ભાગ ૧]]||પ્રમોદકુમાર પટેલ|| વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[ગુજરાતીમાં કાવ્યતત્ત્વવિચારણા - ભાગ ૨]]||પ્રમોદકુમાર પટેલ|| વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[આધુનિક કવિતાપ્રવાહ]]||જયન્ત પાઠક|| વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[લઘુ સિદ્ધાન્તવહી]]||ચન્દ્રકાન્ત ટોપીવાળા|| વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[કથાવિચાર]]||પ્રમોદકુમાર પટેલ|| વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[કળા, સાહિત્ય અને વિવેચન]]||પ્રમોદકુમાર પટેલ|| વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[પન્નાલાલ પટેલ : ગુજરાતી ગ્રંથકાર શ્રેણી]]||પ્રમોદકુમાર પટેલ|| વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[શબ્દલોક]]||પ્રમોદકુમાર પટેલ|| વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[વિવેચનની પ્રક્રિયા]]||રમણલાલ જોશી|| વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[બે હજાર ચોવીસ સમક્ષ]] || રમણ સોની : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અર્વાચીન ગુજરાતી કાવ્ય-સંપદા આસ્વાદો]] || મધુસૂદન કાપડિયા : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[નર્મદ-દર્શન]] || રમેશ મ. શુક્લ || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વિવેચનની ભૂમિકા]] || પ્રમોદકુમાર પટેલ || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અનુભાવન]] || પ્રમોદકુમાર પટેલ || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કથાવિવેચન પ્રતિ]] || પ્રમોદકુમાર પટેલ || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વત્સલનાં નયનો અને બીજા વિવેચનલેખો]] || મધુસૂદન કાપડિયા || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રસસિદ્ધાંત—એક પરિચય]] || પ્રમોદકુમાર પટેલ || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સંકેતવિસ્તાર]] || પ્રમોદકુમાર પટેલ || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ચિત્તવિચારસંવાદ]] ||કીર્તિદા જોશી || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[એરિસ્ટોટલનું કાવ્યશાસ્ત્ર]] ||અનિરુદ્ધ બ્રહ્મભટ્ટ || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[નારીસંપદાઃ વિવેચન]] ||પારુલ કંદર્પ દેસાઈ : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> |}<br /> <br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;સંદર્ભ-સાહિત્ય&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | સંદર્ભ-સાહિત્ય<br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ !! ઉપ-વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમયદર્શી સાહિત્યસંદર્ભ કોશ | સમયદર્શી સાહિત્યસંદર્ભ કોશ - ગ્રંથ ૧ : કર્તાસંદર્ભ]] || રમણ સોની : સંપાદક || સંદર્ભ-સાહિત્ય || કોશ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કૃતિકોશ | સમયદર્શી સાહિત્યસંદર્ભ કોશ - ગ્રંથ ૨ : કૃતિકોશ]] || રમણ સોની : સંપાદક || સંદર્ભ-સાહિત્ય || કોશ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૧|ગુજરાતી સાહિત્યકોશ (ખંડ: ૧) — મધ્યકાળ]] || ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || કોશ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ખંડ ૩|ગુજરાતી સાહિત્યકોશ (ખંડ: ૩) — સાહિત્યિક પ્રકીર્ણ]] || ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સંદર્ભ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/madhyakalin_kruti_suchi_final?fr=sOWI4MzQ2OTIxMjg મધ્યકાલીન કૃતિસૂચિ] || કીર્તિદા શાહ : સંપાદન || સંદર્ભ-સાહિત્ય || કોશ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી સામયિક લેખ સૂચિ - ૨૦૧૬ થી ૨૦૨૦]] || કિશોર વ્યાસ : સંપાદક || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://95-20lekhsuchi.glide.page/dl/d0a5f4 ગુજરાતી સામયિક લેખ સૂચિ (૨૦૦૦ થી ૨૦૨૦)] || રમણ સોની, કિશોર વ્યાસ : સંપાદકો || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વસ્તુસંખ્યાકોશ]] || ડૉ. ભારતી સત્યપાલ ભગત : સંપાદક || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સંદર્ભ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[‘પ્રત્યક્ષ'સૂચિ|પ્રત્યક્ષ — સૂચિ]] || પ્રવીણ કુકડિયા : સંપાદક || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સંદર્ભ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તાનો ઇતિહાસ : વહેણો અને વળાંકો]] || જયેશ ભોગાયતા : સંપાદક || સંદર્ભ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[એકત્ર સામયિક-સૂચિ શ્રેણી | એકત્ર સામયિક-સૂચિ શ્રેણી]] || એકત્ર || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://95-20lekhsuchi.glide.page ગુજરાતી સામયિક લેખ સૂચિ : ૧૯૯૫ - ૨૦૨૦ ] || રમણ સોની, કિશોર વ્યાસ : સૂચિ-કર્તા || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://kshitijsuchi.glide.page ક્ષિતિજ-સૂચિ] || રાઘવ ભરવાડ : સૂચિ-કર્તા || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://pratyakshsuchi.glide.page પ્રત્યક્ષ-સૂચિ ] || પ્રવીણ કુકડિયા : સૂચિ-કર્તા || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://sanchayan-suchi.glide.page સંચયન-સૂચિ ] || અતુલ રાવલ : સૂચિ-કર્તા || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[નવલકથાપરિચયકોશ]] || જયેશ ભોગાયતા : સંપાદક || સંદર્ભ-સાહિત્ય || કોશ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દસમો દાયકો – વર્ગીકૃત સૂચિ]] || કિશન પટેલ : સૂચિ-કર્તા || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સંસ્કૃતિ સૂચિ|‘સંસ્કૃતિ' સૂચિ]] || તોરલ પટેલ, શ્રદ્ધા ત્રિવેદી : સંપાદક || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તાકોશ]] || ચન્દ્રકાન્ત ટોપીવાળા, રમેશ ર. દવે : સંપાદક || સંદર્ભ-સાહિત્ય || કોશ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[આધુનિક સાહિત્યસંજ્ઞા કોશ]] || ચન્દ્રકાન્ત ટોપીવાળા, પરેશ નાયક, હર્ષવદન ત્રિવેદી : સંપાદક || સંદર્ભ-સાહિત્ય || કોશ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વિશિષ્ટ સાહિત્યસંજ્ઞા કોશ]] || ચન્દ્રકાન્ત ટોપીવાળા : સંપાદક || સંદર્ભ-સાહિત્ય || કોશ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સંજ્ઞા – વર્ગીકૃત સૂચિ]] || કિશન પટેલ : સૂચિ-કર્તા || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી સાહિત્યસૂચિ (મધ્યકાળ)]] || પ્રકાશ વેગડ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર]] || - || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૧લું]] || હીરાલાલ ત્રિભુવનદાસ પારેખ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૨જું]] || હીરાલાલ ત્રિભુવનદાસ પારેખ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૩|ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૩જું]] || હીરાલાલ ત્રિભુવનદાસ પારેખ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૪|ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૪થું]] || હીરાલાલ ત્રિભુવનદાસ પારેખ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૫મું]] || હીરાલાલ ત્રિભુવનદાસ પારેખ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૬ઠ્ઠું]] || હીરાલાલ ત્રિભુવનદાસ પારેખ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૭|ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૭મું]] || હીરાલાલ ત્રિભુવનદાસ પારેખ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૮|ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૮મું]] || હીરાલાલ ત્રિભુવનદાસ પારેખ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૯મું]] || ચુનીલાલ વર્ધમાન શાહ, બચુભાઈ રાવત, કેશવરામ કાશીરામ શાસ્ત્રી || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૧૦મું]] || ધીરુભાઈ પ્રેમશંકર ઠાકર, ઇન્દ્રવદન કાશીનાથ દવે || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૧૧મું]] || પીતાંબર પટેલ, ચિમનલાલ ત્રિવેદી || સંદર્ભ-સાહિત્ય || સૂચિ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ]] || ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ || સંદર્ભ-સાહિત્ય || ઇતિહાસ<br /> |}<br /> <br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;સંપાદન&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | સંપાદન<br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઋણાનુબંધ]] || પન્ના નાયક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/panchoterme_--_balvantray_thakor?fr=sZmQxOTUxODAyMzE પંચોતેરમે ] || બ. ક. ઠાકોર || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/ardh2?fr=sODFiMzI0MTAyMTY અરધી સદીની વાચનયાત્રા - 2] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/ardh3?fr=sZDY2ZDI0MTAyMTY અરધી સદીની વાચનયાત્રા - 3] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/ardh4?fr=sMmFiNjI0MTAyMTY અરધી સદીની વાચનયાત્રા - 4] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/ardhi_sadini_vachanyatra_part_1_iss?fr=sMDE0ZTI0MTAyMTY અરધી સદીની વાચનયાત્રા - 1] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/gandhijini_jivanyatra?fr=sZWYwMTI0MTAzNTk ગાંધીજીની જીવનયાત્રા] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પરિષદ-પ્રમુખનાં ભાષણો]] || ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/hasyamalana_complite?fr=sMTM4NzI0MTAyMTY હાસ્ય-માળાનાં મોતી] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/sat_vicharyatra?fr=sM2NlMTI0MTAyMTY સાત વિચારયાત્રા] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/vachanyatrano-prasad?fr=sMWFlYzIzODM5NzY વાચનયાત્રાનો પ્રસાદ] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમગ્ર અરધી સદીની વાચનયાત્રા|અરધી સદીની વાચનયાત્રા (સમગ્ર)]] || મહેન્દ્ર મેઘાણી : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[શ્રેષ્ઠ અનિરુદ્ધ]] || યોગેશ જોષી અને ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[શ્રેષ્ઠ ચંદ્રકાન્ત શેઠ]] || યોગેશ જોષી, શ્રદ્ધા ત્રિવેદી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://wiki.ekatrafoundation.org/wiki/કૃષ્ણલાલ_શ્રીધરાણીનું_સાહિત્યવિશ્વ કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણીનું સાહિત્યવિશ્વ] || રમણ સોની : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અવતરણ]] || રમણ સોની : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અવલોકન-વિશ્વ]] || રમણ સોની : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભારતીય કથાવિશ્વ|ભારતીય કથાવિશ્વ શ્રેણી]] || શિરીષ પંચાલ : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભારતીય_કથાવિશ્વ૧|ભારતીય કથાવિશ્વ : ૧]] || શિરીષ પંચાલ : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભારતીયકથાવિશ્વ-૨|ભારતીય કથાવિશ્વ : ૨]] || શિરીષ પંચાલ : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભારતીયકથાવિશ્વ-૩|ભારતીય કથાવિશ્વ : ૩]] || શિરીષ પંચાલ : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભારતીયકથાવિશ્વ−૪|ભારતીય કથાવિશ્વ : ૪]] || શિરીષ પંચાલ : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભારતીયકથાવિશ્વ-૫|ભારતીય કથાવિશ્વ : ૫]] || શિરીષ પંચાલ : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://issuu.com/ekatra/docs/eng_gitanjali_combined-2?fr=sZmZkZTUxODAyMzE અંગ્રેજી ગીતાંજલિની હસ્તપ્રત] || શૈલેશ પારેખ : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://www.ekatrafoundation.org/download/magazine/pdf/LC_FEB_2023-2V2_Final.pdf સાહિત્યિક સંરસન - લિટરરી કૉન્સોર્ટિયમ — ૧] || સુમન શાહ : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://www.ekatrafoundation.org/download/magazine/pdf/LC_2_SS_Jun%202023_Final.pdf સાહિત્યિક સંરસન - લિટરરી કૉન્સોર્ટિયમ — ૨] || સુમન શાહ : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાહિત્યિક સંરસન — ૩|સાહિત્યિક સંરસન - લિટરરી કૉન્સોર્ટિયમ — ૩]] || સુમન શાહ : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાહિત્યિક સંરસન — ૪|સાહિત્યિક સંરસન - લિટરરી કૉન્સોર્ટિયમ — ૪]] || સુમન શાહ : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અધીત : પ્રમુખીય પ્રવચનો - ૧]] || ચિમનલાલ ત્રિવેદી, ચિનુભાઈ મોદી || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અધીત : પ્રમુખીય પ્રવચનો - ૨]] || ચંદ્રકાન્ત શેઠ, જયદેવ શુક્લ, ભરત મહેતા, જગદીશ ગૂર્જર || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અધીત : પ્રમુખીય પ્રવચનો - ૩]] || અજય રાવલ, રાજેશ મકવાણા, ભરત પરીખ, જે. એમ. ચંદ્રવાડિયા, ભરત પંડ્યા || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અધીત : પ્રમુખીય પ્રવચનો - ૪]] || અજય રાવલ, રાજેશ મકવાણા, ભરત પરીખ, જે. એમ. ચંદ્રવાડિયા, ભરત પંડ્યા || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અધીત : પર્વ : ૫ - કાવ્યવિચાર]] || ગુણવંત વ્યાસ હૃષીકેશ રાવલ, દીપક પટેલ, સુનીલ જાદવ, અશોક ચૌધરી, અજયસિંહ ચૌહાણ, વર્ષા પ્રજાપતિ, બી. બી. વાઘેલા, કનુભાઈ વાળા || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અધીત : પર્વ : ૬ - કાવ્યસમીક્ષા]] || ગુણવંત વ્યાસ, હૃષીકેશ રાવલ, દીપક પટેલ, સુનીલ જાદવ, અશોક ચૌધરી, અજયસિંહ ચૌહાણ, વર્ષા પ્રજાપતિ, બી. બી. વાઘેલા, કનુભાઈ વાળા || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[યોગેશ જોષીની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ]] || હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સુમન શાહ સાહિત્યસંપુટ]] || જયેશ ભોગાયતા : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાહિત્ય પલ્લવ – ભાગ ૧]] || ‘સ્નેહરશ્મિ’, ઉમાશંકર : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાહિત્ય પલ્લવ – ભાગ ૨]] || ‘સ્નેહરશ્મિ’, ઉમાશંકર : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાહિત્ય પલ્લવ – ભાગ ૩]] || ‘સ્નેહરશ્મિ’, ઉમાશંકર : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી નારીસંપદા : કવિતા]] || ઉષા ઉપાધ્યાય : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> |}<br /> <br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;સમગ્ર સાહિત્ય&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | સમગ્ર સાહિત્ય<br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઝવેરચંદ મેઘાણીનું સાહિત્યવિશ્વ]] || ઝવેરચંદ મેઘાણી || સમગ્ર સાહિત્ય<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગોપાળરાવ વિદ્વાંસનું સાહિત્યવિશ્વ]] || ગોપાળરાવ વિદ્વાંસ : અનુવાદક || અનુવાદ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સુરેશ જોષીનું સાહિત્યવિશ્વ]] || સુરેશ જોષી || સમગ્ર સાહિત્ય<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ભગવાનદાસ પટેલનું સાહિત્યવિશ્વ]] || ભગવાનદાસ પટેલ || સમગ્ર સાહિત્ય<br /> |}<br /> <br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;સામયિક&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | સામયિક<br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[નયામાર્ગ]] || ઈન્દુકુમાર જાની : તંત્રી || સામયિક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સુરેશ જોષીનાં સામયિકો|સુરેશ જોષીનાં સામયિકો (સર્વ સામગ્રી)]] || ગુલામમોહમ્મદ શેખ : સંકલન || સામયિક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://www.ekatrafoundation.org/magazine/pratyaksha પ્રત્યક્ષ (સર્વ સામગ્રી)] || રમણ સોની : સંકલન || સામયિક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સમીપે]] || શિરીષ પંચાલ, જયદેવ શુક્લ, બકુલ ટેલર : સંપાદકો || સામયિક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ખેવના]] || સુમન શાહ : સંપાદક || સામયિક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સન્નિધાન]] || સુમન શાહ : સંપાદક || સામયિક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[દસમો દાયકો]] || મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક || સામયિક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રુચિ]] || ચુનીલાલ મડિયા : સંપાદક || સામયિક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સંજ્ઞા]] || જ્યોતિષ જાની : સંપાદક || સામયિક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://www.ekatrafoundation.org/download/magazine/pdf/LC_FEB_2023-2V2_Final.pdf સાહિત્યિક સંરસન - લિટરરી કૉન્સોર્ટિયમ — ૧] || સુમન શાહ : સંપાદક || સામયિક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://www.ekatrafoundation.org/download/magazine/pdf/LC_2_SS_Jun%202023_Final.pdf સાહિત્યિક સંરસન - લિટરરી કૉન્સોર્ટિયમ — ૨] || સુમન શાહ : સંપાદક || સામયિક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સાહિત્યિક સંરસન — ૩]] || સુમન શાહ : તંત્રી || સામયિક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઉદ્દેશ]] || રમણલાલ જોશી : તંત્રી || સામયિક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[પ્રસ્થાન (સામયિક)|પ્રસ્થાન]] || રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક : તંત્રી || સામયિક<br /> |}<br /> <br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;ગ્રંથસાર&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | ગ્રંથસાર<br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! મૂળ નામ !! લેખક !! અનુવાદક !! વિષય<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[Talk Like Ted]](સંભાષણકળાનાં કૌશલ્યો) || કાર્માઈન ગેલો || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || મનોવિજ્ઞાન, પ્રેરણાત્મક, કૈશલ્ય, શિક્ષણ અને વ્યક્તિવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[Thinking, Fast and Slow]](વિચારવલોણું, તેજ અને મંદ) || ડેનિયલ કાનમેન || હેમાંગ દેસાઈ || મનોવિજ્ઞાન, પ્રેરણાત્મક, કૈશલ્ય, શિક્ષણ અને વ્યક્તિવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[The 5 AM Club]](જાગ્યા ત્યાંથી સવાર) || રોબિન શર્મા || છાયા ઉપાધ્યાય || મનોવિજ્ઞાન, પ્રેરણાત્મક, કૈશલ્ય, શિક્ષણ અને વ્યક્તિવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[Made to Stick]](મેઈડ ટુ સ્ટિક) || ચિપ હીથ અને ડેન હીથ || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || મનોવિજ્ઞાન, પ્રેરણાત્મક, કૈશલ્ય, શિક્ષણ અને વ્યક્તિવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[The Science of Happily Ever After]] (શાશ્વત પ્રેમની ખોજ) || ટાય તાશિરો || અપૂર્વ વોરા || મનોવિજ્ઞાન, પ્રેરણાત્મક, કૈશલ્ય, શિક્ષણ અને વ્યક્તિવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[Atomic Habits]] (એટોમીક હેબીટ્સ) || જેમ્સ ક્લીઅર || કલરવ જોષી || મનોવિજ્ઞાન, પ્રેરણાત્મક, કૈશલ્ય, શિક્ષણ અને વ્યક્તિવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[What Are You Doing with Your Life?]] તમારે તમારા જીવનમાં શું કરવું જોઈએ? || જિદ્દુ કૃષ્ણમૂર્તિ || રાજ ગોસ્વામી || મનોવિજ્ઞાન, પ્રેરણાત્મક, કૈશલ્ય, શિક્ષણ અને વ્યક્તિવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[What I Talk About When I Talk About Running]] (વોટ આઈ ટોક અબોઉટ વ્હેન આઈ ટોક અબાઉટ રનીંગ) || હારુકી મુરાકામી. || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || મનોવિજ્ઞાન, પ્રેરણાત્મક, કૈશલ્ય, શિક્ષણ અને વ્યક્તિવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[Outliers]] (જગથી જુદેરા ને મૂઠીઊંચેરા માનવીઓની સાફલ્યગાથા) || માલ્કમ ગ્લેડવેલ || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || મનોવિજ્ઞાન, પ્રેરણાત્મક, કૈશલ્ય, શિક્ષણ અને વ્યક્તિવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[101 Essays that will change the way you think…]] (તમારી વિચાર તરેહને બદલી નાખનારા ૧૦૧ નિબંધો..) || બ્રિયાના વીસ્ટ || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || મનોવિજ્ઞાન, પ્રેરણાત્મક, કૈશલ્ય, શિક્ષણ અને વ્યક્તિવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[Big Magic|Big Magic: Creative Living Beyond Fear]] (બિગ મેજિક:) || એલિઝાબેથ ગિલ્બર્ટ || રાજ ગોસ્વામી || મનોવિજ્ઞાન, પ્રેરણાત્મક, કૈશલ્ય, શિક્ષણ અને વ્યક્તિવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[Deep Work|Deep Work : Rules for Focused Success in a Distracted World]] (ડીપ વર્ક) || કાલ ન્યૂપોર્ટ || રાજ ગોસ્વામી || મનોવિજ્ઞાન, પ્રેરણાત્મક, કૈશલ્ય, શિક્ષણ અને વ્યક્તિવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[Mindset]] (માઈન્ડસેટ: સફળતાનું નવું મનોવિજ્ઞાન ) || કેરોલ ડ્વેક || રાજ ગોસ્વામી || મનોવિજ્ઞાન, પ્રેરણાત્મક, કૈશલ્ય, શિક્ષણ અને વ્યક્તિવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[The Courage to be Disliked]] (નાપસંદ હોવાનું સાહસ) || ઇચિરો કિશિમી || રાજ ગોસ્વામી || મનોવિજ્ઞાન, પ્રેરણાત્મક, કૈશલ્ય, શિક્ષણ અને વ્યક્તિવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[THINK LIKE A MONK]] (સાધુની જેમ વિચારીએ) || જય શેટ્ટી || ચૈતન્ય દેસાઈ || મનોવિજ્ઞાન, પ્રેરણાત્મક, કૈશલ્ય, શિક્ષણ અને વ્યક્તિવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[Who Moved My Cheese?]] (હૂ મૂવ્ડ માય ચીઝ?) || સ્પેન્સર જ્હોન્સન || રાજ ગોસ્વામી || મનોવિજ્ઞાન, પ્રેરણાત્મક, કૈશલ્ય, શિક્ષણ અને વ્યક્તિવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[12 Rules For Life|12 Rules For Life - An Antidote to Chaos]] (જીવનના 12 નિયમો ) || જોર્ડન બી. પીટરસન || શબીર અહેમદભાઈ ગલરીયા || મનોવિજ્ઞાન, પ્રેરણાત્મક, કૈશલ્ય, શિક્ષણ અને વ્યક્તિવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[The Psychology of Money]] (પૈસા અંગેની આપણી માનસિકતા) || મોર્ગન હાઉસેલ || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || મનોવિજ્ઞાન, પ્રેરણાત્મક, કૈશલ્ય, શિક્ષણ અને વ્યક્તિવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[At The Existentialist Café ]] (અસ્તિત્વવાદનો ઉદય- એક કેફેમાંથી) || સારા બેઈકવેલ || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || તત્વજ્ઞાન, આધ્યાત્મિકતા અને ધર્મવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[The Prophet]] (વિદાય વેળાએ પયગંબરનો જીવન-સંદેશ) || ખલિલ જીબ્રાન || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || તત્વજ્ઞાન, આધ્યાત્મિકતા અને ધર્મવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[The Myth of Sisyphus]] (સિસિફસનું મિથક) || આલ્બેર કામૂ || રાજ ગોસ્વામી || તત્વજ્ઞાન, આધ્યાત્મિકતા અને ધર્મવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[On Being and Becoming]] (ઑન બીઇંગ ઍન્ડ બીકમિંગ) || જેનિફર ઍના ગોસેટ્ટી-ફેરેન્ચી || અપૂર્વ વોરા || તત્વજ્ઞાન, આધ્યાત્મિકતા અને ધર્મવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[The Story of My Life]] (મારી જીવનકથા) || હેલન કેલર || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || જીવનચરિત્ર અને સંસ્મરણો<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[The Diary of a Young Girl]] (ધ ડાયરીઑફ એ યંગ ગર્લ) || ઍની ફ્રેન્ક || નિસર્ગી મ્હેડ || જીવનચરિત્ર અને સંસ્મરણો<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[Alexander the Great]] (મહારાજાધિરાજ એલેકઝાન્ડ્ર) || ફિલિપ ફ્રીમેન || લતા બક્ષી || જીવનચરિત્ર અને સંસ્મરણો<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[Becoming]] (બિકમિંગ) || મિશેલ ઓબામા || નિસર્ગી મ્હેડ || જીવનચરિત્ર અને સંસ્મરણો<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[Man’s Search for Meaning]] (જીવનના અર્થની ખોજ) || વિક્ટર ફ્રેન્કલ || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || જીવનચરિત્ર અને સંસ્મરણો<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[EDUCATED|EDUCATED : A Memoir]] (શિક્ષિતા) || ટેરા વેસ્ટોવર || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || જીવનચરિત્ર અને સંસ્મરણો<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[The Kite Runner]] (કાઈટ રનર (પતંગ પકડનાર)) || ખાલેદ હોસૈની || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || જીવનચરિત્ર અને સંસ્મરણો<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[Sapiens|Sapiens: A Brief History of Humankind]] (સેપિયન્સ) || યુવલ નોઆ હરારી || રાજ ગોસ્વામી || ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને સમાજવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[Factfulness]] (તથ્યપૂર્ણતા) || હેન્સ રોઝલીંગ || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને સમાજવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[The Second Sex]] (ધ સેકન્ડ સેક્સ) || સીમોં દ બુવા || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને સમાજવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[The Silk Roads]] (ધ સિલ્ક રોડ્સ) || પીટર ફ્રેંકોપેન || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને સમાજવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[The Tipping Point]] (ધ ટીપિંગ પોઈન્ટ) || માલ્કમ ગ્લેડવેલ || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને સમાજવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[War and Peace|War And Peace]] (યુદ્ધ અને શાંતિ) || લીયો ટોલ્સટૉય || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને સમાજવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[A Room of One's Own]] (મારો પોતાનો ઓરડો, એ મારી પોતાની દુનિયા) || વર્જિનિયા વુલ્ફ || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને સમાજવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[India After Gandhi]] (ગાંધીજી પછીનું ભારત) || રામચંદ્ર ગુહા || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને સમાજવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[A Short History of Nearly Everything]] (લગભગ બધી વસ્તુઓનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ) || બીલ બ્રાયસન || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને સમાજવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[Creativity]] (સર્જનાત્મકતા) || મિહાલિ સિક્ઝેન્ટ મિહાલી || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || કલા અને સાહિત્યવિષયક<br /> |- <br /> | {{autorow}} || [[THE ILIAD]] (ઇલિયડ) || હોમર || કૈવલ્ય દવે || કલા અને સાહિત્યવિષયક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[Homo Deus|Homo Deus: A Brief History of Tomorrow]] (હોમો ડ્યુસ) || યુવલ નોઆ હરારી || રાજ ગોસ્વામી || વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીવિષયક<br /> |- <br /> | {{autorow}} || [[21 Lessons for the 21st Century]] (એકવીસમી સદી માટે એકવીસ બોધ) || યુવલ નોઆ હરારી || હેમાંગ દેસાઈ || વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીવિષયક<br /> |- <br /> | {{autorow}} || [[Superintelligence]] (સુપર ઇન્ટેલિજન્સ) || નિક બોસ્ટ્રોમ || છાયા ઉપાધ્યાય || વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીવિષયક<br /> |- <br /> | {{autorow}} || [[Welcome to the Universe]] (વેલકમ ટુ ધ યુનિવર્સ) || નીલ ડી'ગ્રાસ ટાયસન, માઈકલ સ્ટ્રૂસ, રિચર્ડ ગોટ || છાયા ઉપાધ્યાય || વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીવિષયક<br /> |- <br /> | {{autorow}} || [[You Can Heal Your Life]] (તમારું જીવન-સ્વાસ્થ્ય, તમારા હાથમાં ) || શ્રીમતી લુઈસ હે || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || આરોગ્ય અને ધ્યાનવિષયક<br /> |- <br /> | {{autorow}} || [[Rich Dad, Poor Dad]] (રિચ ડૅડ, પૂઅર ડૅડ) || રૉબર્ટ કિઓસાકી || અપૂર્વ વોરા || અર્થવિષયક<br /> |- <br /> | {{autorow}} || [[The Hidden Life of Trees]] (વૃક્ષોનું વિસ્મયપૂર્ણ જીવન) || પીટર વૉલબેન || ડૉ. ચૈતન્ય દેસાઈ || પ્રકૃતિ અને પર્યાવરણ<br /> |}<br /> <br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;સંપદા-શ્રેણી&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | સંપદા-શ્રેણી<br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://www.ekatrafoundation.org/p/madhyakanin-gujarati-kavyasampada મધ્યકાલીન ગુજરાતી કાવ્યસંપદા] || રમણ સોની : સંપાદક || મધ્યકાલીન સાહિત્ય<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અર્વાચીન ગુજરાતી કાવ્યસંપદા]] || મધુસૂદન કાપડિયા : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા]] || મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી નિબંધ-સંપદા|ગુજરાતી નિબંધસંપદા]] || મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી પ્રવાસસાહિત્ય સંપદા|ગુજરાતી પ્રવાસસાહિત્ય સંપદા]] || રમણ સોની • ભારતી રાણે : સંપાદક || પ્રવાસ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી ગઝલસંપદા]] || ધ્વનિલ પારેખ : સંપાદક || કવિતા<br /> |- <br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી એકાંકીસંપદા|ગુજરાતી એકાંકીસંપદા]] || ધ્વનિલ પારેખ : સંપાદક || નાટક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી ]] || મણિલાલ હ. પટેલ: શ્રેણી સંપાદન || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી અછાંદસ કવિતા-સંપદા]] || મણિલાલ હ. પટેલ, ગિરીશ દ. ચૌધરી : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સંવાદસંપદા]] || આરાધના ભટ્ટ || મુલાકાત<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી બાળવાર્તા સંપદા]] || સંપાદક : શ્રદ્ધા ત્રિવેદી || બાળસાહિત્ય<br /> |-<br /> |}<br /> <br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;પઠન-શ્રવણ&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | પઠન-શ્રવણ<br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |! ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! ઑડિયો સંકલન !! વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી ઑડિયોબુક્સ]] [[File:Ekatra mic red.png|12px]] || રમણ સોની, મણિલાલ હ. પટેલ || શ્રેયા સંઘવી શાહ ||<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અર્વાચીન ગુજરાતી કાવ્યસંપદા]] [[File:Ekatra mic red.png|12px]] || મધુસૂદન કાપડિયા : સંપાદક || અમર ભટ્ટ || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા]] [[File:Ekatra mic red.png|12px]] || મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક || શ્રેયા સંઘવી શાહ || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી પ્રવાસસાહિત્ય સંપદા|ગુજરાતી પ્રવાસસાહિત્ય સંપદા]] [[File:Ekatra mic red.png|12px]] || રમણ સોની • ભારતી રાણે : સંપાદક || શ્રેયા સંઘવી શાહ || પ્રવાસ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ઉદયન ઠક્કરનાં ઉત્તમ કાવ્યો]] [[File:Ekatra mic red.png|12px]] ||રમણ સોની : સંપાદક|| ઑડિયો પઠન: શૈલેશ || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રચનાવલી]] [[File:Ekatra mic red.png|12px]] || ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળા || ઑડિયો પઠન: શૈલેશ || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી નિબંધસંપદા |ગુજરાતી નિબંધસંપદા ]] [[File:Ekatra mic red.png|12px]] || મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક || શ્રેયા સંઘવી શાહ || નિબંધો<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી અંગત નિબંધો ઑડિયોબુક્સ |ગુજરાતી અંગત નિબંધો ઑડિયોબુક્સ]] [[File:Ekatra mic red.png|12px]] || રમણ સોની : સંપાદક || શ્રેયા સંઘવી શાહ || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[રમણલાલ_સોનીની_૫૦_ઉત્તમ_બાળવાર્તાઓ_અને_વાર્તા-પઠન |રમણલાલ સોનીની ૫૦ ઉત્તમ બાળવાર્તાઓ (અને વાર્તા-પઠન)]] [[File:Ekatra mic red.png|12px]] || રમણ સોની : સંપાદક || રમણ સોની || બાળવાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[વિચારની વસાહતો]] [[File:Ekatra mic red.png|12px]] || ભદ્રાયુ વછરાજાની || ભદ્રાયુ વછરાજાની || વિવેચન<br /> |-<br /> |}<br /> <br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;એકત્ર-સંપાદનો&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | એકત્ર-સંપાદનો<br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ !! લેખક સંપાદક !! વિભાગ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://www.ekatrafoundation.org/p/madhyakanin-gujarati-kavyasampada મધ્યકાલીન ગુજરાતી કાવ્યસંપદા] || રમણ સોની : સંપાદક || મધ્યકાલીન સાહિત્ય<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[અર્વાચીન ગુજરાતી કાવ્યસંપદા]] || મધુસૂદન કાપડિયા : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા]] || મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી નિબંધ-સંપદા|ગુજરાતી નિબંધસંપદા]] || મણિલાલ હ. પટેલ : સંપાદક || નિબંધ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી પ્રવાસસાહિત્ય સંપદા|ગુજરાતી પ્રવાસસાહિત્ય સંપદા]] || રમણ સોની • ભારતી રાણે : સંપાદક || પ્રવાસ<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી સાહિત્યવિવેચનમાં તત્ત્વવિચાર]] || રમણ સોની : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી ગઝલસંપદા]] || ધ્વનિલ પારેખ : સંપાદક || કવિતા<br /> |- <br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી એકાંકીસંપદા|ગુજરાતી એકાંકીસંપદા]] || ધ્વનિલ પારેખ : સંપાદક || નાટક<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ઉમાશંકર જોશી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ઉશનસ્]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ચંદ્રકાન્ત શેઠ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ચિનુ મોદી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – જયન્ત પાઠક|કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – જયન્ત પાઠક]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ઝવેરચંદ મેઘાણી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – નલિન રાવળ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – નિરંજન ભગત]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – ન્હાનાલાલ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી - પ્રહ્લાદ પારેખ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – પ્રિયકાન્ત મણિયાર]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – બાલમુકુન્દ દવે|કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – બાલમુકુન્દ દવે]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – મકરન્દ દવે]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – મનહર મોદી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – માધવ રામાનુજ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – રમેશ પારેખ|કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – રમેશ પારેખ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – રાજેન્દ્ર શાહ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક ‘શેષ’]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – રાવજી પટેલ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – લાભશંકર ઠાકર]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – વેણીભાઈ પુરોહિત]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – શૂન્ય પાલનપુરી]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – સુન્દરમ્ ]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – હરિકૃષ્ણ પાઠક]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – હરીન્દ્ર દવે]] || યોગેશ જોષી, ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદકો || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ જયદેવ શુક્લની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — જયદેવ શુક્લની કવિતા ]] || રાજેશ પંડ્યા : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ દલપત પઢિયારની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — દલપત પઢિયારની કવિતા ]] || રાજેશ મકવાણા : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી ]] || મણિલાલ હ. પટેલ: શ્રેણી સંપાદન || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ કમલ વોરાનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — કમલ વોરાનાં કાવ્યો ]] || સેજલ શાહ : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ નીતિન મહેતાનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — નીતિન મહેતાનાં કાવ્યો ]] || કમલ વોરા : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મણિલાલ હ. પટેલનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — મણિલાલ હ. પટેલનાં કાવ્યો ]] || હસિત મહેતા : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ યજ્ઞેશ દવેનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — યજ્ઞેશ દવેનાં કાવ્યો ]] || સંજુ વાળા : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ યોગેશ જોષીની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — યોગેશ જોષીની કવિતા ]] || ઊર્મિલા ઠાકર : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ વિનોદ જોશીનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — વિનોદ જોશીનાં કાવ્યો ]] || ઉત્પલ પટેલ : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ સંજુ વાળાનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — સંજુ વાળાનાં કાવ્યો ]] || મિલિન્દ ગઢવી : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ હરીશ મીનાશ્રુની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — હરીશ મીનાશ્રુની કવિતા ]] || અજયસિંહ ચૌહાણ : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મનીષા જોષીની કવિતા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — મનીષા જોષીની કવિતા ]] || પન્ના ત્રિવેદી : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મનોહર ત્રિવેદીનાં કાવ્યો|અનુઆધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંપદા શ્રેણી — મનોહર ત્રિવેદીનાં કાવ્યો ]] || વિપુલ પુરોહિત : સંપાદક || કવિતા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મણિલાલ હ. પટેલ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — મણિલાલ હ. પટેલની વાર્તાઓ ]] || અજય રાવલ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ બિપિન પટેલની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — બિપિન પટેલની વાર્તાઓ ]] || કિરીટ દૂધાત : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ માય ડિયર જયુની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — માય ડિયર જયુની વાર્તાઓ ]] || ગિરીશ ચૌધરી : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ વીનેશ અંતાણીની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — વીનેશ અંતાણીની વાર્તાઓ ]] || દર્શના ધોળકિયા : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મોહન પરમારની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — મોહન પરમારની વાર્તાઓ ]] || નરેશ વાઘેલા : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ પ્રવીણસિંહ ચાવડા|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — પ્રવીણસિંહ ચાવડાની વાર્તાઓ ]] || નરેશ શુક્લ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ ધરમાભાઈ શ્રીમાળીની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — ધરમાભાઈ શ્રીમાળીની વાર્તાઓ ]] || પ્રભુદાસ પટેલ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ કિરીટ દૂધાતની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — કિરીટ દૂધાતની વાર્તાઓ ]] || બિપિન પટેલ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ મનોહર ત્રિવેદીની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — મનોહર ત્રિવેદીની વાર્તાઓ ]] || મીનલ દવે : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ હિમાંશી શેલતની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — હિમાંશી શેલતની વાર્તાઓ ]] || શરીફા વીજળીવાળા : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ પન્ના ત્રિવેદીની વાર્તાઓ|અનુઆધુનિક ગુજરાતી વાર્તાસંપદા શ્રેણી — પન્ના ત્રિવેદીની વાર્તાઓ ]] || સંધ્યા ભટ્ટ : સંપાદક || ટૂંકી વાર્તા<br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કૃત પુસ્તકો]] || એકત્ર || સંચય - સંપાદન <br /> |-<br /> | {{autorow}} ||[[નવલકથાપરિચયકોશ]]|| જયેશ ભોગાયતા || સંદર્ભ-સાહિત્ય <br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[સુમન શાહ સાહિત્યસંપુટ]] || જયેશ ભોગાયતા : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[નારીસંપદા : ટૂંકી વાર્તા]] || શરીફા વીજળીવાળા : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[ગુજરાતી નારીસંપદા : કવિતા]] || ઉષા ઉપાધ્યાય : સંપાદક || સંપાદન<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [[નારીસંપદાઃ વિવેચન]] ||પારુલ કંદર્પ દેસાઈ : સંપાદક || વિવેચન<br /> |-<br /> |}<br /> <br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;span id=&quot;મોબાઈલ એપ્લિકેશન્સ&quot; class=&quot;anchor&quot; margin-top:40px&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable autorowtable&quot;<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:28px; color:white; background-color:#b35151;&quot; | મોબાઈલ એપ્લિકેશન્સ<br /> |-<br /> ! Data-sort-type=&quot;text&quot; |ક્રમ !! નામ <br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://ekatra-audiobooks.glide.page ગુજરાતી ઑડિયોબુક્સ] [[File:Ekatra mic red.png|12px]]<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://ekatraaudiostories.glide.page ગુજરાતી વાર્તાસંપદા (Audiobook)] [[File:Ekatra mic red.png|12px]] <br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://ekatra-pravassahitya.glide.page ગુજરાતી પ્રવાસસાહિત્ય સંપદા (Audiobook)] [[File:Ekatra mic red.png|12px]] <br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://angatnibandho.glide.page ગુજરાતી અંગત નિબંધો (Audiobook)] [[File:Ekatra mic red.png|12px]]<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://ekatranibandhsampada.glide.page ગુજરાતી નિબંધસંપદા (Audiobook)] [[File:Ekatra mic red.png|12px]]<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://vartavaibhav.glide.page ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાવૈભવ] <br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://kavitavaibhav.glide.page ગુજરાતી કવિતાવૈભવ] <br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://navalkathaparichykosh.glide.page ગુજરાતી નવલકથા પરિચયકોશ] <br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://granthsar.glide.page ગ્રંથસાર]<br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://95-20lekhsuchi.glide.page ગુજરાતી સામયિક લેખસૂચિ — ૧૯૯૫ થી ૨૦૨૦] <br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://krutikosh2000-1.glide.page ગુજરાતી કૃતિકોશ (૧૮૦૧−૨૦૦૦) ભાગ-૧] <br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://krutikosh2000-2.glide.page ગુજરાતી કૃતિકોશ (૧૮૦૧−૨૦૦૦) ભાગ-2] <br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://rachanavali.glide.page રચનાવલી: ગુજરાતી, ભારતીય અને વિશ્વસાહિત્યની રચનાઓનો પરિચય કોશ] <br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://kavyasangit.glide.page ગુજરાતી કાવ્યસંગીત] <br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://kshitijsuchi.glide.page ક્ષિતિજ સામયિક સૂચિ] <br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://pratyakshsuchi.glide.page ‘પ્રત્યક્ષ' સામયિક સૂચિ] <br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://sanchayan-suchi.glide.page ‘સંચયન' સૂચિ] <br /> |-<br /> | {{autorow}} || [https://ekatra-librery.glide.page એકત્ર ગ્રંથાલય] <br /> |-<br /> |}<br /> &lt;/center&gt;</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=Talk:%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE&diff=110838 2026-05-15T09:17:01Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>===ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા===<br /> # મલયાનિલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મલયાનિલ/ગોવાલણી|ગોવાલણી]]<br /> # કનૈયાલાલ મુન્શી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુનશી/શામળશાનો વિવાહ|શામળશાનો વિવાહ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુનશી/મારી કમલા|મારી કમલા]] {{done}}<br /> # ધૂમકેતુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પોસ્ટઑફિસ|પોસ્ટઑફિસ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પૃથ્વી અને સ્વર્ગ|પૃથ્વી અને સ્વર્ગ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/વિનિપાત|વિનિપાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/ભૈયાદાદા|ભૈયાદાદા]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/રજપૂતાણી|રજપૂતાણી]]<br /> # રા. વિ. પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/મુકુન્દરાય|મુકુન્દરાય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/ખેમી|ખેમી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/સૌભાગ્યવતી!!|સૌભાગ્યવતી!!]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/જક્ષણી|જક્ષણી]]<br /> # ઝવેરચંદ મેઘાણી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/સદાશિવ ટપાલી|સદાશિવ ટપાલી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/વહુ અને ઘોડો|વહુ અને ઘોડો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/જી’બા|જી’બા]]<br /> # ઉમાશંકર જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/છેલ્લું છાણું|છેલ્લું છાણું]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/મારી ચંપાનો વર|મારી ચંપાનો વર]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/શ્રાવણી મેળો|શ્રાવણી મેળો]] {{done}}<br /> # સુન્દરમ્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/ખોલકી|ખોલકી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માજા વેલાનું મૃત્યુ|માજા વેલાનું મૃત્યુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માને ખોળે|માને ખોળે]]<br /> # ગુલાબદાસ બ્રોકર<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/લતા શું બોલે|લતા શું બોલે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ગુલામદીન ગાડીવાળો|ગુલામદીન ગાડીવાળો]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/નીલીનું ભૂત|નીલીનું ભૂત]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે|ઊભી વાટે]] {{done}}<br /> # પન્નાલાલ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/વાત્રકને કાંઠે|વાત્રકને કાંઠે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સાચી ગજિયાણીનું કાપડું|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/બાપુનો કૂતરો|બાપુનો કૂતરો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સુખદુઃખનાં સાથી|સુખદુઃખનાં સાથી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/પીઠીનું પડીકું|પીઠીનું પડીકું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/મોરલીના મૂંગા સૂર|મોરલીના મૂંગા સૂર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/નૅશનલ સેવિંગ|નૅશનલ સેવિંગ]]<br /> # ઈશ્વર પેટલીકર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/લોહીની સગાઈ|લોહીની સગાઈ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/મધુરાં સપનાં|મધુરાં સપનાં]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/વટ|વટ]] {{done}}<br /> # જયંતી દલાલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/અડખેપડખે|અડખેપડખે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/આ ઘેર પેલે ઘેર|આ ઘેર પેલે ઘેર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઉત્તરા|ઉત્તરા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઝાડ, ડાળ અને માળો|ઝાડ, ડાળ અને માળો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ટપુભાઈ રાતડિયા|ટપુભાઈ રાતડિયા]]<br /> # જયંત ખત્રી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ|તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/લોહીનું ટીપું|લોહીનું ટીપું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ધાડ|ધાડ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/નાગ|નાગ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ખરા બપોર|ખરા બપોર]]<br /> # અશોક હર્ષ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશોક હર્ષ/સુલોચના|સુલોચના]]<br /> # પીતાંબર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પીતાંબર પટેલ/દત્તક પિતા|દત્તક પિતા]]<br /> # હીરાલાલ ફોફલિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હીરાલાલ ફોફલિયા/રાતે વાત|રાતે વાત]]<br /> # ચુનીલાલ મડિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/વાની મારી કોયલ|વાની મારી કોયલ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/કમાઉ દીકરો|કમાઉ દીકરો]] {{done}}<br /> # સુરેશ જોષી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/થીગડું|થીગડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/રાક્ષસ|રાક્ષસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પદભ્રષ્ટ|પદભ્રષ્ટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/એક મુલાકાત|એક મુલાકાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/અગતિગમન|અગતિગમન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/લોહનગર|લોહનગર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/વરપ્રાપ્તિ|વરપ્રાપ્તિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/કુરુક્ષેત્ર|કુરુક્ષેત્ર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પુનરાગમન|પુનરાગમન]]<br /> # સરોજ પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર|ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/સારિકા પંજરસ્થા|સારિકા પંજરસ્થા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/પોસ્ટ-મૉર્ટમ|પોસ્ટ-મૉર્ટમ]]<br /> # ચંદ્રકાન્ત બક્ષી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...|આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/તમે આવશો?|તમે આવશો?]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/એક સાંજની મુલાકાત|એક સાંજની મુલાકાત]] {{done}}<br /> # મધુ રાય <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/બાંશી નામની એક છોકરી|બાંશી નામની એક છોકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ધારો કે –|ધારો કે –]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/કાન|કાન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ઊંટ|ઊંટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/મકાન|મકાન]]<br /> # વસુબહેન ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વસુબહેન ભટ્ટ/ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!|ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!]]<br /> # મોહમ્મદ માંકડ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/તપ|તપ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/મનેય કોઈ મારે!|મનેય કોઈ મારે!]]<br /> # વનુ પાંધી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વનુ પાંધી/બારી|બારી]]<br /> # ધીરુબહેન પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરુબહેન પટેલ/ટાઢ|ટાઢ]]<br /> # કુન્દનિકા કાપડિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/ફરી વરસાદ!|ફરી વરસાદ!]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/જવા દઈશું તમને…|જવા દઈશું તમને…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/પ્રેમનાં આંસુ|પ્રેમનાં આંસુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/તમારાં ચરણોમાં|તમારાં ચરણોમાં]]<br /> # ઇવા ડેવ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તરંગિણીનું સ્વપ્ન|તરંગિણીનું સ્વપ્ન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તમને ગમી ને?|તમને ગમી ને?]]<br /> # ભગવતીકુમાર શર્મા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભગવતીકુમાર શર્મા/અપ્રતીક્ષા|અપ્રતીક્ષા]]<br /> # મોહનભાઈ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહનભાઈ પટેલ/બ્લાઇન્ડ વર્મ|બ્લાઇન્ડ વર્મ]]<br /> # કિશોર જાદવ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/કાગ-કન્યા|કાગ-કન્યા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/વિસ્મૃત|વિસ્મૃત]]<br /> # રાધેશ્યામ શર્મા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના|સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સળિયા|સળિયા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/નૂતન વર્ષાભિનંદન|નૂતન વર્ષાભિનંદન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/ચર્ચબેલ|ચર્ચબેલ]]<br /> # રઘુવીર ચૌધરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/પોટકું|પોટકું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/જગા ધૂળાનો જમાનો|જગા ધૂળાનો જમાનો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ચિતા|ચિતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ|ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/મંદિરની પછીતે|મંદિરની પછીતે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/સાંજનો છાયો|સાંજનો છાયો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ભણેલી વહુ|ભણેલી વહુ]]<br /> # રાવજી પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/ચંપી|ચંપી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સગી|સગી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સૈનિકનાં બાળકો|સૈનિકનાં બાળકો]]<br /> # ઘનશ્યામ દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/ગોકળજીનો વેલો|ગોકળજીનો વેલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/કાગડો|કાગડો]]<br /> # જ્યોતિષ જાની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જ્યોતિષ જાની /એક સુખી માણસનું ચિત્ર|એક સુખી માણસનું ચિત્ર]]<br /> # સુધીર દલાલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુધીર દલાલ/પછી|પછી]]<br /> # વર્ષા અડાલજા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/‘એ’|‘એ’]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/લાશ|લાશ]]<br /> # વિભૂત શાહ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિભૂત શાહ/શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો|શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો]]<br /> # નાનાભાઈ જેબલિયા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/છટકું|છટકું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/કાટલું|કાટલું]]<br /> # હરિકૃષ્ણ પાઠક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/ઘરભંગ|ઘરભંગ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/નટુભાઈને તો જલસા છે|નટુભાઈને તો જલસા છે]]<br /> # વીનેશ અંતાણી<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/શ્વાસનળીમાં ટ્રેન|શ્વાસનળીમાં ટ્રેન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ|તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી|સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સ્ત્રી નામે વિશાખા|સ્ત્રી નામે વિશાખા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/નિર્જનતા|નિર્જનતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/જૂના ઘરનું અજવાળું|જૂના ઘરનું અજવાળું]]<br /> # હિમાંશી શેલત<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં|અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/ઇતરા|ઇતરા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/બારણું|બારણું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/સાંજનો સમય|સાંજનો સમય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/કિંમત|કિંમત]]<br /> # ધીરેન્દ્ર મહેતા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરેન્દ્ર મહેતા/ઓળખાણ|ઓળખાણ]]<br /> # વિજય શાસ્ત્રી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય શાસ્ત્રી/મિસિસ શાહની એક બપોર|મિસિસ શાહની એક બપોર]]<br /> # પુરુરાજ જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પુરુરાજ જોશી/છત્રી|છત્રી]]<br /> # ઇલા આરબ મહેતા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પરીકથા|પરીકથા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પાંખ|પાંખ]]<br /> # રજનીકુમાર પંડ્યા<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રજનીકુમાર પંડ્યા/સીનો|સીનો]] <br /> # ચિનુ મોદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચિનુ મોદી/નાગના લિસોટા|નાગના લિસોટા]] <br /> # રમેશ પારેખ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ પારેખ/ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે|ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે]]<br /> # જોસેફ મેકવાન <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/પન્નાભાભી|પન્નાભાભી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/બાપનું લો’ય|બાપનું લો’ય]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/ઘરનું ઘર|ઘરનું ઘર]]<br /> # મોહન પરમાર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/આંધું|આંધું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/કુંભી|કુંભી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/હિરવણું|હિરવણું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/થળી|થળી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/તણખલું|તણખલું]]<br /> # દલપત ચૌહાણ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/બદલો|બદલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/ગંગામા|ગંગામા]]<br /> # હરીશ મંગલમ્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/દાયણ|દાયણ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/ઉટાંટિયો|ઉટાંટિયો]]<br /> # અંજલિ ખાંડવાલા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અંજલિ ખાંડવાલા/લીલો છોકરો|લીલો છોકરો]]<br /> # મણિલાલ હ. પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/બાપાનો છેલ્લો કાગળ|બાપાનો છેલ્લો કાગળ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/રાતવાસો|રાતવાસો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પી.ટી.સી. થયેલી વહુ|પી.ટી.સી. થયેલી વહુ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પડતર|પડતર]]<br /> # રમેશ દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ દવે/ને કંઈક થયું તો?|ને કંઈક થયું તો?]]<br /> # મનોહર ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/જલમટીપ|જલમટીપ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/પાછું વળવું|પાછું વળવું]]<br /> # પવનકુમાર જૈન <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/આ જમાનાનો પારસમણિ|આ જમાનાનો પારસમણિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/તરસ્યા કાગડાની વારતા|તરસ્યા કાગડાની વારતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/વરુ અને શ્રી પાપી|વરુ અને શ્રી પાપી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/ઈપાણનું યૌવન|ઈપાણનું યૌવન]]<br /> # કિરીટ દૂધાત <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આમ થાકી જવું…|આમ થાકી જવું…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…|આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/ભાય|ભાય]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/લીલ|લીલ]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે|એક બપોરે]] {{done}}<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/વી. એમ.|વી. એમ.]] {{done}}<br /> # બિપિન પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/સંગીતશિક્ષક|સંગીતશિક્ષક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/વાંસનાં ફૂલ|વાંસનાં ફૂલ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/બૂફે|બૂફે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/કરિયાવર|કરિયાવર]]<br /> # માય ડિયર જયુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/ડારવિનનો પિતરાઈ|ડારવિનનો પિતરાઈ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/જીવ|જીવ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/વેકેશન|વેકેશન]]<br /> # પન્ના નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/લેડી વિથ અ ડૉટ|લેડી વિથ અ ડૉટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/નિત્યક્રમ|નિત્યક્રમ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/સુજાતા|સુજાતા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/ઊડી ગયો હંસ|ઊડી ગયો હંસ]]<br /> # અજિત ઠાકોર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ગૂમડું|ગૂમડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ખરજવું|ખરજવું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/માવઠું|માવઠું]]<br /> # અનિલ વ્યાસ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/સવ્ય-અપસવ્ય|સવ્ય-અપસવ્ય]]<br /> # હરીશ નાગ્રેચા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/`ચૂટકી'|`ચૂટકી']]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/ખલેલ|ખલેલ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/કૅટ-વૉક|કૅટ-વૉક]]<br /> # યોગેશ જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ચંદરવો|ચંદરવો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ગંગાબા|ગંગાબા]]<br /> # પ્રવીણ ગઢવી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/લીંબડાનું પાંદડું|લીંબડાનું પાંદડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/સૂરજપંખી|સૂરજપંખી]]<br /> # ભૂપેશ અધ્વર્યુ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેશ અધ્વર્યુ/હનુમાન લવકુશ મિલન|હનુમાન લવકુશ મિલન]]<br /> # કેશુભાઈ દેસાઈ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/મહિષાસુર|મહિષાસુર]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/ઉપેક્ષિતા|ઉપેક્ષિતા]]<br /> # પ્રવીણસિંહ ચાવડા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/ચાકરી|ચાકરી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/લેણિયાત|લેણિયાત]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિઝિટ|વિઝિટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/જનારી|જનારી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી|બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિશાખાનો ભૂતકાળ|વિશાખાનો ભૂતકાળ]]<br /> # ઉત્પલ ભાયાણી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/ખતવણી|ખતવણી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/મિજબાની|મિજબાની]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બદલો|બદલો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બંધન અને મુક્તિ|બંધન અને મુક્તિ]]<br /> # ધરમાભાઈ શ્રીમાળી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/નરક|નરક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/દાજવું તે...|દાજવું તે...]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/વરઘોડો|વરઘોડો]]<br /> # દશરથ પરમાર<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/ત્રીજું ઘર|ત્રીજું ઘર]] <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/બે ઇ-મેલ અને સરગવો|બે ઇ-મેલ અને સરગવો]]<br /> # મોના પાત્રાવાલા <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોના પાત્રાવાલા/રાની બીલાડો|રાની બીલાડો]]<br /> # નાઝીર મનસૂરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાઝીર મનસૂરી/બોકાહો|બોકાહો]]<br /> # અઝીઝ ટંકારવી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અઝીઝ ટંકારવી/વાવાઝોડું|વાવાઝોડું]]<br /> # જિતેન્દ્ર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિતેન્દ્ર પટેલ/ખાડ|ખાડ]]<br /> # પરેશ નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/તાંદળજાની ભાજી|તાંદળજાની ભાજી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક /પરપોટો|પરપોટો]]<br /> # કાનજી પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કાનજી પટેલ/ડેરો|ડેરો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/પડાવ|પડાવ]]<br /> # બિન્દુ ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/આંતરસેવો|આંતરસેવો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/જાગતું પડ|જાગતું પડ]]<br /> # પારુલ રાઠોડ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ રાઠોડ/વિપર્યાસ|વિપર્યાસ]]<br /> # સુમન્ત રાવલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/ખોયડું|ખોયડું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/લાયન-શૉ|લાયન-શૉ]]<br /> # ભરત નાયક <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભરત નાયક/વગડો|વગડો]]<br /> # જનક ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ|સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/બાવળ વાવનાર|બાવળ વાવનાર]]<br /> # શિરીષ પંચાલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/શિરીષ પંચાલ/મજૂસ|મજૂસ]]<br /> # રાજેન્દ્ર પટેલ<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/લિફ્ટ|લિફ્ટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/જૂઈની સુગંધ|જૂઈની સુગંધ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/અધૂરી શોધ|અધૂરી શોધ]] <br /> # ગિરીશ ભટ્ટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/રેખલીનું મન|રેખલીનું મન]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ|ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ]]<br /> # પ્રભુદાસ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/હડફેટ|હડફેટ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ખાખી જીવડાં|ખાખી જીવડાં]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ફારગતી|ફારગતી]]<br /> # રામચંદ્ર પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/સુવર્ણકન્યા|સુવર્ણકન્યા]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/શ્યામલી|શ્યામલી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/ખેતર|ખેતર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/તીતીઘોડો|તીતીઘોડો]]<br /> # મહેન્દ્રસિંહ પરમાર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/પોલિટેકનિક|પોલિટેકનિક]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/ઊડણચરકલડી|ઊડણચરકલડી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/એમ. પી. અજમેરા|એમ. પી. અજમેરા]]<br /> # જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ|<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/કંઈ પણ બની શકે...|કંઈ પણ બની શકે...]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/મહોરાં|મહોરાં]]<br /> # સાગર શાહ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/ગેટ ટુ ગેધર|ગેટ ટુ ગેધર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/સુજીની સમાજસેવા|સુજીની સમાજસેવા]]<br /> # અજય સોની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/ગળામાં અટવાયેલી તરસ|ગળામાં અટવાયેલી તરસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/તરસ|તરસ]]<br /> # વિજય સોની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/સાંકડી ગલીમાં ઘર|સાંકડી ગલીમાં ઘર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/મમ સત્યમ|મમ સત્યમ]]<br /> # નવનીત જાની <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નવનીત જાની/સામા કાંઠાની વસ્તી|સામા કાંઠાની વસ્તી]]<br /> # પન્ના ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/સાતમો દિવસ|સાતમો દિવસ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/ચપટી|ચપટી]]<br /> # રામ મોરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/મહોતું|મહોતું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/બળતરા|બળતરા]]<br /> # અભિમન્યુ આચાર્ય <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/પડછાયાઓ વચ્ચે|પડછાયાઓ વચ્ચે]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/રાત|રાત]]<br /> # નરેશ શુક્લ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/અથઃ ઇતિ|અથઃ ઇતિ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/ન કહેવાયેલી વાર્તા...!|ન કહેવાયેલી વાર્તા...!]]<br /> # હર્ષદ ત્રિવેદી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/જાળિયું|જાળિયું]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/આઢ|આઢ]]<br /> # રેણુકા પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/મીરાંનું ઘર|મીરાંનું ઘર]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/ધોધમાર|ધોધમાર]]<br /> # માવજી મહેશ્વરી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/ગ્રહણ|ગ્રહણ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/સુખ|સુખ]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/મિલકત|મિલકત]]<br /> # કેતન મુનશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/ફટકો|ફટકો]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/લાલ ચીંદરડી|લાલ ચીંદરડી]]<br /> # બકુલેશ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બકુલેશ/આભાસની ગલીમાં|આભાસની ગલીમાં]]<br /> # પારુલ કંદર્પ દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ કંદર્પ દેસાઈ/એક ડગલું આગળ|એક ડગલું આગળ]]<br /> # કંદર્પ ર. દેસાઈ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કંદર્પ ર. દેસાઈ/આઠમી માર્ચ|આઠમી માર્ચ]]<br /> # રમેશ ર. દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ ર. દવે/શબવત્|શબવત્]]<br /> # પ્રાગજી ભામ્ભી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રાગજી ભામ્ભી/ફરી પાછા પૃથ્વી પર|ફરી પાછા પૃથ્વી પર]]<br /> # ભૂપેન ખખ્ખર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેન ખખ્ખર/વાડકી|વાડકી]]<br /> # રાજેશ વણકર <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેશ વણકર/ધડાકા|ધડાકા]]<br /> # મીનળ દવે <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મીનળ દવે/ઓથાર|ઓથાર]]<br /> # પૂજા તત્સત્ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પૂજા તત્સત્/એક મેઇલ|એક મેઇલ]]<br /> # કલ્પેશ પટેલ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/સહી|સહી]]<br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/કાઠું વરહ|કાઠું વરહ]]<br /> # અશ્વિની બાપટ <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશ્વિની બાપટ/તૃષ્ણા|તૃષ્ણા]]<br /> # નીતા જોશી <br /> ## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નીતા જોશી/છેવાડાનાં બે જણ|છેવાડાનાં બે જણ]]</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AA%E0%AA%A8%E0%AB%8D%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%95%E0%AA%A8%E0%AB%87_%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%82%E0%AA%A0%E0%AB%87&diff=110837 2026-05-15T09:14:40Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> <br /> {{Heading|પન્નાલાલ પટેલ}}<br /> <br /> [[File:Pannalal Patel.png|300px|center]]<br /> <br /> {{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}<br /> {{Heading|વાત્રકને કાંઠે | પન્નાલાલ પટેલ}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> સંધ્યાએ આભલાંને આજ ગેરુઆ રંગથી આખાંય રંગી નાખ્યાં હતાં. ધરે પડીને વહેતાં વાત્રક નદીનાં આસમાની નીર લાવા સરખાં બની રહ્યાં. જમણા કાંઠા ઉપર આવેલી પેલી ટેકરી ઉપરના એકલા ઘરનાં નળિયાં ઉપર સોનેરી ઢોળ ચડ્યો. પેલી બાજુની તળેટીમાં ઊડતી ગોરજનું પણ ઘડીભર માટે ગુલાલ બની ગયું. અરે, કારતક મહિનાની ટાઢને પણ આજની સંધ્યાએ જાણે ફૂલગુલાબી બનાવી દીધી.<br /> <br /> ટેકરી ઉપરના પેલા ઘર આગળનાં ઢોર-બકરાંના ભાંભરવાનો કલશોર મચી રહ્યો. પણ એય ઘડીભર માટે. ઢોર કોઢમાં બંધાયાં ને બકરાંનેય અઠાવીસેકની એક યુવાન બાઈએ ચોપાડના કોઢિયામાં પૂરી દીધાં. કમાડિયું વાસીને એ પીઠ ફેરવે છે ત્યાં જ એની નજર ચણા વાવેલા ખેતરની પેલી પાર નદીકાંઠા ઉપર જઈ પડી.<br /> <br /> એક નાનકડી તાપણી પોતાનો પ્રકાશ પાથરવાનાં ફાંફાં મારતી હોય એમ બળવા લાગી હતી. કાળી ભમ્મર દાઢી-મૂછ, થોભિયાં કરતાં કંઈક લાંબી એવી જટા અને ગળે ગાંઠ પાડી અડધું પહેરેલું ને અડધું ઓઢેલું ગેરુઆ રંગનું ધોતિયું વગેરે સાધુની નિશાનીઓવાળા બે માણસોમાંથી એક ઘડા જેવડું તુંબડું ભરીને લંગડાતો કાંઠો ચડી રહ્યો હતો. બીજો તાપણીની બાજુમાં ચીપિયો ખોસવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો; તો વળી પેલો તાપણીએ જાડાં લાકડાં અડાવતો હતો.<br /> <br /> ‘શું તાકી રહી છે, નવલ? આ પેલી ગાય બાંગડે (ભાંભરે) છે ને?’ ચોપાડના ખૂણામાં ખાણ ઠારી રહેલી ડોશીએ કહ્યું. પણ પછી તો એય પેલા કાંઠા તરફ સાધુઓને તાકવા લાગી.<br /> <br /> ‘બીજું તો કાંઈ નંઈ માસી, પણ આ પીટ્યાને અહીં ક્યાં ધૂણી ધખાવવાનું સૂઝ્યું હશે?’ નવલની વાણીમાં ભલે હળવાશ હતી – સહજ ભાવ હતો, બાકી કાંઠા તરફ મંડાઈ રહેલી એ આસમાની આંખોમાં ને ભીના વાન પર તો ભારોભાર ગંભીરતા હતી, પ્રતિક્ષણે વધતી જતી હતી.<br /> <br /> ‘હશે, આપણે શું? ઘો મરવાની થાય એટલે વાઘરીવાડે જાય. પોર પેલો એક મદારી તો પકડાઈ ગયો છે અહીંથી. ત્યારે આ પીટ્યા જાણતા નંઈ હોય? સરકારનો ડોળો તો આ ત્રણ વરસથી દિનરાત આ ઘર ઉપર મંડાયેલો જ છે…’<br /> <br /> નવલનું ધ્યાન માસીના બોલવા તરફ હોત તો એને કદાચ હસવું આવત : ‘આ બિચારી પરદેશી શું જાણે કે આ ઘરનો માણસ મુખીના દીકરાનું ખૂન કરીને ત્રણ વરસ ઉપર ભાગેલો છે?’<br /> <br /> પરંતુ નવલનું ધ્યાન અત્યારે તો પેલા બે જણાની આસપાસ જ હતું. આંગણામાંથી પોદળા ભરતી હતી તેય યંત્રવત્.<br /> <br /> માસીનો બબડાટ ચાલુ જ હતો : ‘એય મૂવો છટક્યો એ તો છટક્યો પણ પકડાઈ જતો હોય તો આવા બાપડા કોક તો ફંદામાં ન પડે. સામાવાળું (નવલ)ય ક્યાં લગી વાટ જોઈને બેસી રે’શે, એટલુંય એ નંઈ જાણતો હોય?–’<br /> <br /> માસીની વાત ઘણીવાર અસંગત અથવા તો ઊલટીસૂલટી થયા કરતી. ખાણ ભરેલું એક ટોપલું ઉપાડતાં એમણે નવલને કહ્યું : ‘લે આ ટોપલું ચાંદરી(ભેંસ)ને મેલ હેંડ.’ જતાં જતાં ઉમેર્યું : ‘એવા તો પીટ્યા ઘણા ભટક્યા કરે છે ધુતારા.’<br /> <br /> નવલને કહેવું હતું : ‘પણ આ લોક તો આપણા ઘરની વાત કરતા હોય એમ જ લાગે છે માસી. જો ને બીડી પીવા બેઠા છે એય આ પા મોઢાં કરીને!…’ પરંતુ માસી આગળ આવી વાત કરવા જેટલી આજ એની હિંમત ન લાગી. એટલું જ નહિ, એનો અર્થ પણ કંઈ જ ન હતો.<br /> <br /> નવલ ખાણનું ટોપલું કોઢમાં મૂકી આવી. કંઈ સૂઝ ન પડતાં વળી પાછી ચોપાડની ધાર ઉપર જઈ બેઠી. અલબત્ત હાથમાં કામના બહાના તરીકે એક તૂટેલા દામણનો સાંધો થઈ રહ્યો હતો. આંખો તો લગભગ નદી તરફ જ હતી.<br /> <br /> એક વાર વળી એમ પણ થયું : ‘માસા આવ્યા હોત તોય ખબર કઢાવત… આટઆટલી ધરતી પડી છે, સામે કાંઠે જ માતાજીનું મંદિર છે ને આખું ગામ ક્યાં નથી? ત્યારે એ બધું મેલીને અહીં મારી છાતી સામે ધૂણી ધખાવવાનું કાંઈ કારણ? કે પછી પીટ્યા પેલા રજવાળામાંના (જાસૂસ) જ છે?’<br /> <br /> એટલામાં તો ઢોર-બકરાંને સેર ચઢાવી – ઘર તરફ વાળી – બળદોને શેઢે ચરાવવા રહેલા પચાસેક વર્ષના માસાય, ઘોડીઓ સરખા બે બળદ સાથે આવી લાગ્યા. લાગલું જ નવલે એમનું ધ્યાન દોર્યું : <br /> <br /> ‘જુઓને માસા, કોકે ધામા નાખ્યા છે એ?<br /> <br /> પરંતુ માસાએય કંઈ ધ્યાન ન આપ્યું. ‘છો ને નાંખે, આપણું શું ખાવા માંગે છે?’ કહી એય બળદોની પાછળ પાછળ ઘરમાં ચાલતા થયા.<br /> <br /> નવલનેય પોતાના માટે આજ – આ ક્ષણે – નવાઈ લાગવા માંડી. શા માટે પોતે આજ પેલા અવિચારી-ખૂની માણસને ઝંખી રહી છે; ને તેય ત્રણ વરસે જતી?… ને એ તો ઠીક, પણ આઠેક વરસ ઉપર રિસાઈને તજી ગયેલા પેલા પ્રથમ વારના અભાગી પતિનેય એ ઊંડે ઊંડે યાદ કરી રહી હતી. કોઈ દિવસ નહિ ને આજે જ પેલા બે જણને જોતાં બેઉ પતિ એને સાથે યાદ આવી રહ્યા હતા. અરે અતલ ઉરે તો, પેલો સાજો એ પ્રથમ વારનો ને લંગડો એ ખૂની, એવું પણ એની જાણ બહાર ગોઠવાઈ ચૂક્યું હતું.<br /> <br /> એ જામતા અંધારામાં એણે પેલા બે જણને આ તરફ આવતા જોયા. એ ઊભી થઈ ગઈ. બારણા આગળ થંભી ઘરમાં જ ચાલી ગઈ.<br /> <br /> કોણ જાણે કેમ પણ નવલને અઠ્ઠાવીસની ઉમ્મરમાં આજ પહેલી જ વાર ડર જેવું લાગ્યું. જ્યારે ક્ષોભનો તો પાર ન હતો. ઘરમાં જઈને એણે પેલા હઠીલા હૈયાને કહ્યું પણ ખરું : ‘પેલા તો બેય જણ સાજા સારા અને છોકરા જેવા હતા, જ્યારે આ તો – ભાળતી નથી, એમાં એક તો લંગડો છે? ને પેલો પેલોય પાતળો હતો ત્યારે આ તો કોઠીના ફેરે (જાડો) તો છે!’<br /> <br /> માસા-માસી એક તરફ નવલના વાલીપદે હતાં તો બીજી બાજુ એનાં આશ્રિત પણ હતાં. બાપ મરી જતાં એકલી પડેલી નવલને આવા કોઈની જરૂર ઊભી થઈ, જ્યારે પેલાંને ચાર વહુઓમાંથી એકેય સંઘરતી ન હતી અને એટલે જ આ અનાથ થઈ પડેલાં ડોસા-ડોસી એની ઇચ્છાને સદાય માન આપતાં. કોઈ વાતની સલાહ આપતાં. દાખલા તરીકે નાતરું કરી લેવાની — તેય એને રાજીમાં જોઈને જ. પરંતુ આજ ઘરની ધણિયાણી ખુદ નવલ જ એમનાથી ડરી રહી હતી, તેમાંય માસીથી તો ખાસ. સેડ કાઢી રહેલાં માસીએ વિના કારણ ઘરમાં આઘાપાછી કરી રહેલી નવલને ભાનમાં આણી : ‘શું કરે છે તે અંધારામાં બુન તું? દીવો તો કર બાળ?’ નવલે દીવો સળગાવી, કોઢ તથા મોવડ&lt;ref&gt;મોવડ એટલે ઘરમાં બારણા આસપાસનો બેસવા-સૂવાનો ભાગ.&lt;/ref&gt; વચ્ચે આવેલી ઢીંચણભરની ઓટલી ઉપર મૂક્યો. અંદરથી ચોખા લાવીને ઝાટકવા વળી, બારણાની બાજુમાં આવેલા ચૂલા આગળ બેસી લાકડાંના અજવાળે વીણવા લાગી.<br /> <br /> ગોરસામાં દૂધ પાડવા જતાં માસીને કહેવાનું મન તો થયું, ‘લાકડાનાં અંજવાળે કોઈ વળી ચોખા વીણતું હશે, બુન?’ પરંતુ આવું કંઈ ન કહેતાં એમણે ચોખ્ખી વાત જ કરી : ‘ઓરી દેને બુન, પાટુડામાં!’ અને બહાર ભસી રહેલાં કૂતરાં તરફ ચીઢને વાળી રહ્યાં : ‘આ મૂઆં કૂતરાંનેય ભસભસનો જ વહેવાર છે!’<br /> <br /> લાડકી નવલ એના અસલ મિજાજમાં હોત તો જરૂર કહેત : ‘ત્યારે તુંય ક્યાં ઓછું બોલે છે, માસી? ચોર-લફંગા દા’ડે તારાથી બીએ છે ને રાતે આ કૂતરાથી-’<br /> <br /> પરંતુ નવલ અત્યારે ધ્યાનધારી જોગી જેટલી જ બેધ્યાન હતી. નદીના કાંઠા રણકાવતા કૂતરાંનું ભસવું સુદ્ધાં એના ખ્યાલ બહાર હતું.<br /> <br /> પાટુડામાં ચોખા ઓરતી નવલને કાને–બલકે હૈયા ઉપર જ સીધા, આંગણાના પથ્થરો પર પડતા ડંગુરાના અવાજ ઊઠ્યા. એક જણના જોડા ખખડતાં પારખ્યા, તો વિના જોયેય લંગડા સાધુને એણે જોડા વગરનો કળી કાઢ્યો. પહેલાનો અવાજ આવ્યો : ‘જય સીતારામ, કાકા.’<br /> <br /> એકાએક નવલનો અંતરાત્મા બોલી ઊઠ્યો : ‘એક તો એ જ છે. એનો જ સાદ છે!’<br /> <br /> બારણાથી બે ખાટલાવા છેટે આવેલા તાપણામાં દેવતા સળગાવતા માસાએ આવકાર આપ્યો : ‘આવો મહારાજ! બેસો એ ખાટલા પર!’<br /> <br /> પહેલા સાધુએ ખાટલાને ઉઠાવી પેલી બાજુએ મૂક્યો. તાપણા તથા બારણા તરફ મોં રહે એ રીતે જવાબમાં બબડ્યો : ‘અહીં એક પા જ ઠીક રે’શે!’ લંગડાએ પણ પાંગેથ તરફ જમાવ્યું.<br /> <br /> સામી બાજુ બકરાના કોઢિયાની આડે બાંધેલા કૂતરાએ ભસવું છોડીને ઘુરઘુરાટ શરૂ કર્યો. માસીનો બડબડાટ પણ ઘરની અંદર ચાલુ થઈ ગયો હતો : ‘હરીફરીને પણ એક સીતારામ જ આવડ્યું છે. બસ પારકાના જીવતર પર જીવવું ને ફર્યા કરવું!...’<br /> <br /> પાટુડા નીચે હદ ઉપરાંતના લાકડાં ખોસી રહેલી નવલના કાન તો બહાર જ જડાઈ ગયા હતા. પેલા બેમાંથી એક (જેને નવલ પહેલી વારના પતિ તરીકે માની રહી હતી) માસાને સવાલ પૂછતો હતો : ‘કેટલા દીકરા છે?’ ‘ચાર દીકરામાંથી એકેય અહીં નથી?’ ‘એકે વહુ નથી સંઘરતી?’ ‘ડોસા-ડોસી બેયને?…’ ‘આ ઘરની માલકણ તમારે ભાણી થાય?’ ‘બાઈ એકલી જ છે?’ બારણામાં રહી બિલાડીની જેમ ડોળા ઘૂરકાવી રહેતાં માસીથી બોલ્યા વગર ન રહેવાયું : ‘એ બધું તમારે પૂછવાનું કંઈ કારણ બાવાજી?’ કહેતાં કેડે હાથ દઈ પેલા સાધુ સામે જઈ ખડાં થઈ ગયાં.<br /> <br /> ‘કારણ તો માડી, બીજું કાંઈ નંઈ પ…ણ… પણ, સંસારી સાથે બીજી વાતેય શી કરવી?’ બની શકે એટલી મીઠાશ વાપરતાં સાધુએ કહ્યું.<br /> <br /> ગુસ્સાને દબાવી રહેલાં માસીનો ઇરાદો તો હતો આરોહ તરફ જવાનો, પરંતુ પા ઘડીની વાતમાં તો બાવાએ એમને અવરોહ તરફ વાળી દીધાં… ને પછી તો એ પોતે જ તાપણા આગળ બેસીને વાત કરવા લાગ્યાં :<br /> <br /> ‘બળ્યા અવતાર ને બળ્યો આ સંસારેય, બાવાજી! મારા પીટ્યા ભગવાનને ઘેરેય સો મણ તેલે અંધારું છે કે શું તે-’ અને બે કમાડ વચ્ચે અંધારાનો લાભ લઈ તરઘટ ઉપર આવી બેઠેલી નવલ તરફ હાથ કરતાં આગળ બોલ્યાં : ‘આ અમારે નવલ! પાંચ ભાઈઓના મોત ઉપર એ એકલી જ જીવતી રહી છે. માય નાની મેલીને મરી ગઈ. અધૂરામાં પૂરો બાપેય એવો મળ્યો કે આખી ‘પચ્ચીસી’થી વેર બાંધ્યું. પછી તમે જ કો’ બાવાજી! ગોળ બા’રનો જ વર ખોળવો પડે ને? ને ઘરજમાઈ રે’વા આવેય કુણ? કાં તો આવે છટેલ-દંડેલ કે કોક હલકા ઘરનો.’ આંખો ફાડી ક્ષણભર તાકી રહ્યા પછી ઉમેર્યું : ‘ને એમ જ થયું. બાઈના કપાળે પે’લો વર મળ્યો છટેલ.’<br /> <br /> ‘કેમ છટેલ, માડી?’ પહેલા સાધુને પૂછવું જ પડ્યું.<br /> <br /> ‘કેમ તે ન મળે બા પિતામાં મા કે બાપ. કે’ છે મામાને ઘેર રે’તો ’તો. એમાંથી મારી દીકરી કે’તી ’તી એમ કોક મેળામાં આ મારી નવલને એણે ભાળી-’ એકાએક ડોસીનાં ભવાં તંગ થઈ ઊઠ્યાં. ‘મારો પીટ્યો. છોગાળો! એની આખીય ‘બેતાળી’ પડતી મેલી અહીં ‘પચ્ચીસી’માં આવી ઘરજમાઈ રહ્યો! હવે તમે જ કો’ બાવાજી! છટેલ વગર બીજો કોઈ રહી પડે આમ? એમાં વળી કામના કૂડા ને વાતોના રૂડા. તમે તો જાણો છો, અમારે ખેડૂતને તો દનનો દોઢ શેર પરસેવો પાડવો પડે! પછી ઠાકોરના જેટલી સાહ્યબી ફેરવનાર અમારા બનેવીથી દીઠુંય જાય? ને પરવડેય ખરું? એમને રૂપિયાનું તો દન ઊગે અફીણ ખાવા જોઈતું! એટલે કે સસરા-જમાઈને ઘડીભર ઊભા રહેય બને નંઈ. ને એમ કરતાં એક દન બેયને જામી પડી. સસરાએ હાથ પકડ્યો ને જમાઈય તું-તુંકારે આવી ગયો. એમાંથી પીટ્યાને છડીછોટ લાગી તે રાતે પરભાર્યો જ ઝાકળિયેથી હેંડતો થયો. મામાને ઘેરેય ભાળ કરાવી પણ હોય તો મળે ને? પીટ્યો જાણે ધરતી જ ઊતરી પડ્યો.’<br /> <br /> પહેલા સાધુએ એક ભારે શ્વાસ લીધો; જ્યારે લંગડો કંઈક ખુન્નસભરી આંખે એની સામે તાકી રહ્યો. ભાન ભૂલ્યો હોય તેમ બબડી ઊઠ્યો : ‘એણે જ તો આ બધા ખેલ કરાવ્યા!’<br /> <br /> ‘બાવજી…મારો!’ મોકાસર ટાપસી પુરાતાં ખુશ થઈ ઊઠેલી ડોસીએ એની સામે મીઠી એવી એક નજર પણ નાંખી લીધી. જ્યારે પહેલા સાધુએ એને કોણી મારી અણગમો વ્યક્ત કર્યો – ભાનમાં આણ્યો.<br /> <br /> ડોશી પોતાની ધૂનમાં હતાં, ‘તોય બાપ, મારી નવલે તો આજ આવે, કાલ આવશે એમ કરીને ચાર વરસ વાટ જોઈ.’<br /> <br /> અને સ્વગત બોલતાં હોય તેમ ડોકું ધુણાવતાં આગળ બોલ્યાં : ‘થાકીને છેવટ એક બીજો વો’ર્યો, પણ એય પીટ્યો રખડેલ ગોળ બા’રનો. પેલા મૂવાનો કાંક સગોય થતો ’તો. કે’ છે કો’ક વાત કરતું ’તું કે સાત તો એને ભાઈ છે ને ડોસા-ડોસીય હજી જીવે છે. પણ મિજાજનો એવો કે ઘરમાં ભાઈઓથી કાંક લડાઈ થઈને નીકળી ગયો ઘર બા’રો. ફરતા ફરતા ગરો (ગ્રહ) જ એને અહીં તાણી લાવ્યા હશે ને? નકર ક્યાં અહીં ભાગિયો રે’વા ને ક્યાં પેલા ડોસાનું મન રંગવા (રીઝવા)! બીજે વરસે તો ભાગિયામાંથી ઘરજમાઈ થઈ બેઠો.’<br /> <br /> ‘એને તો બાવાજી, મીંય એક ફેરા ભાળેલો!’ ડોશીના ચહેરા પર થોડોક આનંદ પથરાયો. ‘કામને તો દીઠું કે જાણે લીધું છે. રાખસશ પેઠે ખાઈ જ જાય જાણે...ને જીભ જુઓ તો ટૂંકી પાછી. બે ફરા બોલાવો ત્યારે એક ફરા બોલે. પછી તમે જ કો’, ડોસાને ગમી જ જાય ને?’<br /> <br /> ‘હાસ્તો.’ પહેલા સાધુએ હુંકારો ભણ્યો પણ નિઃશ્વાસ સાથે.<br /> <br /> ડોસી એમની ધૂનમાં હતાં, ‘ને બાપ, મારી નવલને તો કોઈ ટૂંટિયા સાથે પૈણાવો તે ભલે! એ ભલી, એનું કામ ભલું ને અફીણી બાપની ચાકરી ભલી. બે જમાઈ વો’ર્યા પણ એક્કેયની સાથે એક જરા સરખુંય કે’ છે નથી ચડભડી.’ ડોસીનો અવાજ ઢીલો પડવા માંડ્યો, ‘પણ પીટ્યો ભગવાન જ હાથ ધોઈને એની પાછળ પડ્યો’તો. આટઆટલાં શાણપણેય એને સુખી થવા ન દીધી! નકર વળી…’ ને પછી તો શબ્દોને બદલે નર્યું રુદન જ વહી રહ્યું.<br /> <br /> માસા પણ આંખો લૂછવા વળ્યા. જ્યારે કમાડ અઢેલીને બેઠેલી નવલની આંખો તો ક્યારનીય ટપકી રહી હતી. કોઈએ જોયું હોત તો લંગડા સાધુની આંખોય આંસુભરી માલૂમ પડત.<br /> <br /> વાત કઢાવનાર સાધુ પણ બેચેન હતો. ‘હા, પછી વાત તો પૂરી કરો, મા?’<br /> <br /> ‘પૂરી ને અધૂરી, બાપા!’ બબડી, ભારે શ્વાસ લઈ વળી શરૂ કર્યું : ‘આ સામા ગામના મુખીને ને ડોસાને બાપ માણસ માર્યાં વેર જતાં ’તાં. એટલે જ તો વીસ વરસથી આ વગડો વેઠી રહ્યાં ’તાં ને? પણ તોય – એ પીટ્યા મુખીના દીકરાને ગરોએ ઘેર્યો હશે તે ત્રીજા ચોમાસા પર ભર્યા મેળામાં નવલની કાંક લખણી (છેડતી) કરી.’ ડોસીએ એક જોરથી શ્વાસ લઈ જરીપુરાણી ધમણમાં હવા ભરી, ‘ને કે’છે કે એ વાત જાણીને ડોસાએ છાતીએ ગડદા ઘાલ્યા ને પછી એ રાતના મરેલા દીકરા યાદ કરી કરીને ડોસાએ એવા તો વલાપ કર્યા કે – આજેય એ સાંભળનારા કે’છે, કણકણ કરતો વરસાદ વરસતો ’તો ને એ અંધારી રાતે ડોસાનું રોવું (રુદન) એવું લાગતું જાણે સામા કાંઠાનો પેલો વગડો જ ન વલાપતો હોય! ને ભાઈઓના ઓરતા લાવતી નવલેય – કે’ છે, નવલી નો’તી રોતી, અમને તો લાગતું ’તું જાણે કાંઠા ભરીને વે’તી વાત્રક નદી વલાપતી ’તી!’<br /> <br /> ડોસી વળી પાછાં સ્વગતની જેમ ડોકું હલાવી રહ્યાં–બોલ્યાં : ‘એવું હશે ત્યારે જ તો પેલા જમાઈનો– પારકા જણ્યાનો માહ્યલો કોપ્યો હશે ને? કે’ છે કે મેળેથી બારોબાર ઉપડ્યો ને અંધકોપ રાતમાં નદીનાં પાણીનેય એણે ન ગણકાર્યાં ને કે’ છે માળે સૂતેલા પેલા વેરવાઈને જગાડીને ઝટકાવી નાખ્યો. ઘેર આવી ડૂસકાં ખાતા સસરા આગળ વધામણી ખાવા માંડ્યો. પણ એટલામાં તો કે’ છે નવલે એના મોઢા આડા હાથ દઈને પાછે પગલે વગડાની વાટે જ વાળી દીધા ને કહ્યું જ હશે તો, ‘જીવતો રહીશ તો ભદ્દર પામીશ.’ એ વેળાથી ગયો છે તે આજની ઘડી ને કાલનો દન!<br /> <br /> નિઃશ્વાસ નાખતાં ઉમેર્યું : ‘આજકાલ કરતાં તો ત્રણ ત્રણ વરસનાં વાણાં વાયાં, બાવાજી! નથી પેલા ભાગેડુનું કાંઈ થતું કે નથી નવલ ઘર માંડવાનું ગણકારતી ને–’<br /> <br /> વચ્ચે જ નવલનો અકળાયેલો અવાજ આવ્યો : ‘અડધી રાત તો થઈ, ત્યારે ખાશો ક્યારે માસી?’ અને આછી ભડક સાથે ઊભા થઈ ગયેલાં માસીને ઘરમાં આવવા દઈ કહ્યું : ‘આલો એમને શેર ચોખા આલવા હોય તો ને કાઢી દો અહીંથી.’<br /> <br /> પરંતુ સાધુ ઠંડા હતા. ચોખા મળવા છતાંય ઊઠવાની દાનત નહોતા કરતા.<br /> <br /> નવલે માસાનેય ખાવા માટે ઘરમાં બોલાવી લીધા. તોય પેલા ‘એદી’ (આળસુ) લોક ન ઊઠ્યા.<br /> <br /> ને નવલને બહાર નીકળી સામે આવી કહેવું જ પડ્યું : ‘મોતના મુઢામાં બેસી રે’વાનું કાંઈ કારણ?’<br /> <br /> ‘અમારે તને કાંક વાત કે’વી છે, પૂછવું છે થોડુંક…’ ખુશ થઈ ઊઠેલા પહેલા સાધુએ કહ્યું. તાપણાને અજવાળે ધૂપછાંય થઈ રહેલી નવલની આંખ શું આંખ મેળવવા એ મથી રહ્યો હતો.<br /> <br /> જ્યારે લંગડા સાધુની ચંચળ થઈ ઊઠેલી આંખો નવલની દેહલતાને જ માપી રહી હતી. કહેવા જતો હતો, ‘પણ તું પેટ ભરીને ખાય છે કે નઇં? જો તો ખરી કેટલી બધી ઓસમાઈ ગઈ છે!’ એટલામાં તો ‘એ પહેલાં તું એટલું કે’ ને–તીં અમને ઓળખી લીધા છે કે—’<br /> <br /> એ ભોળા, ભલા ને અબુધ અવાજ તરફ વળતી નવલની આંખોમાં સ્નેહનો એક ઊભરો ઊઠ્યો ન ઊઠ્યો ને શમી ગયો. કંઈક દયાભરી, દુઃખભરી નજરે તાકતાં એણે એને સવાલ કર્યો : ‘હા, પણ આ પગ ક્યાં ખોયો?’<br /> <br /> ‘એ તો ખોયો’ એને ઉતાવળ હતી પોતાના સવાલ માટેની અને કહી નાંખ્યું : ‘પેલી ગોજારી રાતે નાસતાં નાસતાં, પણ તું તારી વાત—’<br /> <br /> નવલ ક્રૂર બની પોતાના ઉપર જ નહિ, સામાં બે હૈયાં ઉપરેય! ને દાતરડું ચલાવતી હોય એમ ‘કરપ’ કરતાકને સ્નેહીજનના સવાલને કાપી નાખ્યો : ‘એ બધું રે’વા દઈને, એક ફેરા તમે ઊઠો અહીંથી. મારું કહ્યું માનો તો ધૂણી ઉપર ગયા વગર પરભાર્યા જ અહીંથી-’ અને લંગડા સાધુ તરફ તાકતાં ધીમેથી ઉમેર્યું : ‘અહીં તો આ ઝાડવાંય રાજનાં ચાડિયાં છે, માટે…’ વાક્ય અધૂરું મૂકી પહેલી શિખામણ એણે પોતે જ લીધી. બારણા તરફ પગ ઉપાડ્યો. જતાં જતાંય હાથને ઇશારે કહી રહી હતી : ‘ઊઠો, ઊઠો, હેંડવા માંડો.’<br /> <br /> પહેલો સાધુ ફાળ સાથે ઊભો થઈ ગયો. ‘પણ અમે તો મરવા માટે જ આવ્યા છીએ. એક થોડુંક અમારે તને પૂછવું…’<br /> <br /> લંગડો સાધુ એની સામે ઘૂરક્યો : ‘અરે તુંય ભલો આદમી છેને? એ શું એમાં કે’વાની છે? તું તારે હું કહું છું એમ જ…’<br /> <br /> અને એ તો લપ ટાળવા કે પછી શું હશે એ જાણવા કે ગમે તેમ પણ નવલ એકદમ પાછી ફરી. છેક ખાટલા પાસે આવી ખડી થઈ ગઈ : ‘લો, પૂછી લો પૂછવું હોય એ.’<br /> <br /> સાધુ તો સાચે જ ગભરાઈ પડ્યો. આ કંઈ રૂપિયા પાઈની વાત ન હતી કે પટ દેતોક ને હિસાબ કરવા માંડે અને એટલે જ તો એ લોચા વાળવા લાગ્યો : ‘પૂછવાનું તો એમ કે… તું જરા થરથાએ (નિરાંતે) બેસે તો…’<br /> <br /> લંગડા માટેય આ ગલ્લાંતલ્લાં અસહ્ય થઈ પડ્યાં. બોલી ઊઠ્યો : ‘એમ લોચા વાળ્યા વગર’ અને સામે જોતી નવલને પોતાની વાત જ પૂછી રહ્યો, ‘મારું કે’વું એમ કે આ અહીં રે’ ને હું…’<br /> <br /> નવલ અકળાઈ ઊઠી, ‘અરે રા…મ? તમે કે એ, ગમે તે રે’શે તોય પોલીસવાળો એને પકડી લઈ જવાનો. રામાયણ તો એ થઈ છે તમને સિપાઈ તો ઘણી ઘણી વાત-પણ ગામનુંય કોઈ નથી ઓળખતું ને એટલે છીંડે ચઢ્યો એ જ ચોર; માટે હું તમને હાથ જોડું-’ અને સાચે જ નવલે હાથ જોડ્યા. પેલા પહેલા સામેય જોઈ ઉમેર્યું : ‘ઊઠીને હેંડવા જ…’<br /> <br /> ‘અરે પણ હું કહું છું શું? પોલીસમાં જઈને પકડાઈ જવાની તો હું વાત કરું છું. પછી આને કુણ–’<br /> <br /> પહેલાએ નવલ સામે જોઈ લાગલી જ વાત સાંધી : ‘એમ નઇં. આ લંગડો થઈ ગયો છે, એટલે એને કોઈ ઓળખવાનુંય નથી ને પૂછવાનુંય નથી. માટે હું જ પોલીસમાં ગુનેગાર થઈને—’<br /> <br /> લંગડો એની ધૂનમાં હતો. બલકે અકળામણના વંટોળમાં હતો. ને પોતાની જ વાત ચાલી રહી હોય, એમ વળી નવલને કરગરી રહ્યો : ‘સાચી વાત છે! બબ્બે ધણીએય આ વનવગડામાં તું એકલી? માટે-’<br /> <br /> ‘રહી જ જા તું.’ કહેતાં પહેલો ખડો થઈ ગયો. ‘અત્યારે જ હું થાણામાં…’<br /> <br /> લંગડો તો સાંભળી ચિડાઈ જ ઊઠ્યો.<br /> <br /> ‘એ તો તું વાત જ ભૂલી જા–ખૂન મેં કર્યું ને પકડાય તું? એ તો સમણેય નથી થવાનું.’<br /> <br /> નવલનું મગજ અસ્તવ્યસ્ત તો હતું જ. એમાં આ લોકોએ વળી સાધુવાળી ચલાવી – જીદ આદરી. એ અત્યંત અકળાઈ ઊઠી. અને ‘કૂટો ત્યારે માથાં’ આવું કંઈક બબડતી રડતી, જાણે ભાંગી પડી હોય એમ લથડતી ચાલે બારણા તરફ ચાલતી થઈ.<br /> <br /> ત્યાં તો બારણામાં ઊભા રહી ‘તાસ’ (ખેલ) જોતાં માસી બડબડાટ કરતાં બહાર ધસી આવ્યાં : ‘મારા પીટ્યા હેંડ્યા જતા નથી ને!’ પાસે આવી, ‘તમારો ભા (પોલીસ) આવશે તો બેયને પકડી લઈ જશે. માટે હેંડતા થાઓ-’ કહી એય પાછાં ફરી ગયાં.<br /> <br /> પરંતુ કોણ જાણે શું સૂઝ્યું કે અડધી ચોપાડેથી વળી એમણે ગુલાંટ લગાવી, પહેલા સાધુના કાનમાં જ લગભગ કહ્યું : ‘કરવું ન કરવું એ મન સાથે છે; એમાં નવલને શું પૂછવું ’તું ભલા’દમી.’ જતાં જતાં લંગડાને કહી નાખ્યું : ‘જે કરવું હોય એ કરી નાખ્યું. એટલે છૂટકો મટે.’<br /> <br /> અને ભડોભડ કરતાં કમાડ વસાતાં જોઈને એકલા પડેલા આ બે બબૂચકોનેય ઊઠવું જ પડ્યું.<br /> <br /> ઢાળ ઊતરતાં જ વાત કાઢી ને ધૂણીએ પહોંચતાં પહેલાં જ બેય જણ નિર્ણય ઉપર આવી ગયા : ‘પોલીસ જેને પકડી લઈ જાય એ સાચો.’<br /> <br /> અલબત્ત, લંગડા સાધુને ગળે આ ઘુંટડો ઊતરે એમ ન હતો. પણ શું કરે? પેલાએ એને નવલના કસમ દઈને મૂંગો કરી દીધો હતો. વળી પોતાના કરતાંય એ (લંગડો) નવલને વધારે સુખી કરી શકશે એ પણ સમજાવ્યું. લંગડાને પણ એ વાત કબૂલ કરવી પડી.<br /> <br /> ત્યાં તો બન્યું એવું કે બીજી સાંજે ફોજદાર માટે મરઘીની તલાશમાં નીકળેલા સિપાઈની નજર આ બે મરઘાઓ ઉપર પડી.<br /> <br /> જવાબમાં એ લોકને દેશી ભાષામાં વાત કરતા જોયા અને માસી કહેતાં હતાં એમ જ બન્યું. બન્નેયને આગળ કરી ગયો.<br /> <br /> ઓટલે બેસી જોઈ રહેલી નવલે મહામુસીબતે રુદનને ખાળી રાખ્યું. એ લોક ઉપર એને રોષ પણ એટલો જ ચઢ્યો હતો, માસી આગળ વ્યક્ત પણ કર્યો : ‘છેવટ મારી છાતી ઉપર આવીને—’ આગળ એ, બોલી જ ન શકી.<br /> <br /> પરંતુ માસીને તો એક પ્રકારનો આનંદ થઈ રહ્યો હતો : ‘જે થશે એ પણ એક પાનો ફાટકો (નિકાલ) તો આવશે!’ અને કંઈ સમજતાં ન હોય, પેલાઓને ઓળખ્યા જ ન હોય એમ બોલ્યાં : ‘ઠેકાણે પડ્યા! ચપટી ઉઘરાવવી મટી! ને જેલમાં બેઠા બેઠાય, ‘જે સીતારામ’ તો થશે’ અને પછી તો એ બેમાંથી કયો કામનો ને કયો નકામો એની મનમાં ને મનમાં ગણતરી ગણી રહ્યાં. પરંતુ નવલને – વાત્રકને એના ડાબા-જમણા કાંઠા માટે પક્ષપાત હોય તો આ બેમાંથી એકના ઉપર હોય! એને તો – ડાબી ફૂટે તોય ને જમણી ફૂટે તોય, આંખ તો પોતાની જ હતી ને!<br /> <br /> અને એટલે જ તો પોલીસ થાણામાંય એણે નવગુણ ટાળનાર નન્નો જ પકડી રાખ્યો ને? ‘અવતારમાંય આવા બાવા મીં નથી ભાળ્યા પછી ઓળખવાની વાત જ ક્યાં સાહેબ!’<br /> <br /> *<br /> <br /> પરંતુ છ માસ પછી લંગડો–(ખૂની) છૂટીને આવ્યો ને પેલો નિર્દોષ જનમટીપમાં પડ્યો ત્યારે બહાર માસી આગળ થઈ રહેલ વાત સાંભળતાં જ નવલને લાગ્યું કે પેલો અભાગી માણસ એને વધારે વહાલો હતો. એની કુમાશ, એનું સુંવાળાપણું ને રિસાળવો સ્વભાવ વગેરે–બધાં જ લક્ષણ એને ગમતાં હતાં.<br /> <br /> એ સમજી ગઈ કે પોતે રુદનને ઝાઝી વાર નહિ રોકી શકે. અને બેડા સાથે એ ઘર બહાર નીકળી પડી. ઓશિયાળી આંખો ચોપાડમાં બેસી રહેલા લંગડા પતિની ભાંગેલી સિકલ સામે એણે જોયું સુદ્ધાં નહિ, સડસડાટ કરતી ટેકરી ઊતરી પડી.<br /> <br /> કાંઠે પહોંચતાં પહેલાં જ આંસુની ધાર છૂટી. પાણી સુધી પહોંચી ત્યાં ભીડેલા હોઠ પણ ઊઘડી ગયા. અને પછી તો લગભગ વિલાપે ચડેલી નવલ પોતાને જ ભાંડી રહી. ‘અરેરે ભૂંડી, સંસારમાંય એ તો એકલો હતો!... આટલે વરસે તારે આંગણે આવ્યો ’તો. ખવરાવવું-પિવરાવવું તો ઠીક-પ...ણ! સુખ-દુઃખની બે વાતો તો પૂછતી!’<br /> <br /> અભાગી લંગડો! એને શી ખબર કે નદીકાંઠે આમ હશે? નહિ તો નવલ પાછળ પાછળ એ આવત જ નહિ. એને તો એકાન્તમાં નવલ આગળ, પોતાના ડંખી રહેલા હૈયાના ડંખ કાઢવા હતા. કહેવું હતું : ‘કોરટમાં મીં મારાવાળી તો ઘણીય કરી પણ પેલા બોલકાએ મને નઈં પોંચવા દીધો. રાજવાળાએય કાને કાંઈ નઈં ધર્યું. અડધો તો આ ભાંગેલો ટાંટિયો નડ્યો મને... સાચું કહું છું! જીવતરને મીં કોઈ દા’ડો વા’લું કર્યું નથી ને કરુંય નઈં... પણ-’<br /> <br /> કોઈ જાણે આમાંનું એ કેટલું કહી શકત એ તો. પણ ધારો કે આમાંનું એ કંઈ જ કે’વા ન પામત – બોલી જ ન શકત તોય, નવલ માટે એની પેલી ઓશિયાળી આંખો ને આતતાયી શી સિકલ ઓછાં ન હતાં!<br /> <br /> પણ હાય! ન નવલ આ બધું જોવા પામી કે ને પેલા ઓશિયાળા પુરુષે ધીરજ ધરી. અને કેમ કરીને ધરી શકે?<br /> <br /> ભાઈઓના ઓરતા લાવતી નવલના તે દિવસના વિલાપે તો એનું મગજ એકલું જ ફેરવી નાખ્યું હતું; પરંતુ આ આજના વિલાપે તો એનું હૈયું જ ભાંગી નાખ્યું – ભુક્કો ઉડાડી દીધો!<br /> <br /> જાણે બીજો પગ પણ ‘કડાક’ દઈને ભાંગી ગયો હોય એમ એ કાંઠા ઉપરની પેલી ખાખરી આગળ જ અટકી પડ્યો. તરતના જન્મેલા, ફૂલ સરખા કોઈ કુમળા બાળક પર ભૂલ-ભૂલથી જાણે ઘા કરી બેઠો હોય એમ એનું અંગપ્રત્યંગ – અરે અરે આત્મા સુદ્ધાં થરથરી ઊઠ્યાં – ‘અરરરરરરરર – ભૂલ્યો, ભૂલ કરી!’<br /> <br /> અને એ ભયંકર ભૂલને હળવી કરવા જ હોય એમ છેલ્લા ઉપાય તરીકે એણે પેલો ભાંગેલો પગ ઉપાડ્યો ને ચાલતી પકડી! એવું લાગતું જાણે નદીકાંઠાના ઝાડથી છેલ્લે વિદાય લેતો – ‘રામ રામ’ કરતો કરતો ન જઈ રહ્યો હોય!<br /> <br /> હજુય નદીમાં બેસી રહેલી, આંસુ સારતી નવલને કોણ કહે કે હાથમાંનું હેવાતન તો આ ચાલ્યું...એ નદીનો વળાંક વળ્યો...એ લંગડાતો લંગડાતો ડુંગરી ચઢ્યો...એ ઊતરે એ...એ...એ...એ... ઊતરી પડ્યો!<br /> <br /> એક જ આશા હતી : ઢોર ચરાવવા ગયેલા માસા સામા મળે ને એને પાછો બોલાવી લાવે!<br /> {{Poem2Close}}<br /> &lt;hr&gt;<br /> {{Reflist}}<br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે|ઊભી વાટે]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સાચી ગજિયાણીનું કાપડું|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AA%E0%AA%A8%E0%AB%8D%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%95%E0%AA%A8%E0%AB%87_%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%82%E0%AA%A0%E0%AB%87&diff=110836 2026-05-15T08:05:13Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> <br /> {{Heading|પન્નાલાલ પટેલ}}<br /> <br /> [[File:Pannalal Patel.png|300px|center]]<br /> <br /> {{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}<br /> {{Heading|વાત્રકને કાંઠે | પન્નાલાલ પટેલ}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> સંધ્યાએ આભલાંને આજ ગેરુઆ રંગથી આખાંય રંગી નાખ્યાં હતાં. ધરે પડીને વહેતાં વાત્રક નદીનાં આસમાની નીર લાવા સરખાં બની રહ્યાં. જમણા કાંઠા ઉપર આવેલી પેલી ટેકરી ઉપરના એકલા ઘરનાં નળિયાં ઉપર સોનેરી ઢોળ ચડ્યો. પેલી બાજુની તળેટીમાં ઊડતી ગોરજનું પણ ઘડીભર માટે ગુલાલ બની ગયું. અરે, કારતક મહિનાની ટાઢને પણ આજની સંધ્યાએ જાણે ફૂલગુલાબી બનાવી દીધી.<br /> <br /> ટેકરી ઉપરના પેલા ઘર આગળનાં ઢોર-બકરાંના ભાંભરવાનો કલશોર મચી રહ્યો. પણ એય ઘડીભર માટે. ઢોર કોઢમાં બંધાયાં ને બકરાંનેય અઠાવીસેકની એક યુવાન બાઈએ ચોપાડના કોઢિયામાં પૂરી દીધાં. કમાડિયું વાસીને એ પીઠ ફેરવે છે ત્યાં જ એની નજર ચણા વાવેલા ખેતરની પેલી પાર નદીકાંઠા ઉપર જઈ પડી.<br /> <br /> એક નાનકડી તાપણી પોતાનો પ્રકાશ પાથરવાનાં ફાંફાં મારતી હોય એમ બળવા લાગી હતી. કાળી ભમ્મર દાઢી-મૂછ, થોભિયાં કરતાં કંઈક લાંબી એવી જટા અને ગળે ગાંઠ પાડી અડધું પહેરેલું ને અડધું ઓઢેલું ગેરુઆ રંગનું ધોતિયું વગેરે સાધુની નિશાનીઓવાળા બે માણસોમાંથી એક ઘડા જેવડું તુંબડું ભરીને લંગડાતો કાંઠો ચડી રહ્યો હતો. બીજો તાપણીની બાજુમાં ચીપિયો ખોસવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો; તો વળી પેલો તાપણીએ જાડાં લાકડાં અડાવતો હતો.<br /> <br /> ‘શું તાકી રહી છે, નવલ? આ પેલી ગાય બાંગડે (ભાંભરે) છે ને?’ ચોપાડના ખૂણામાં ખાણ ઠારી રહેલી ડોશીએ કહ્યું. પણ પછી તો એય પેલા કાંઠા તરફ સાધુઓને તાકવા લાગી.<br /> <br /> ‘બીજું તો કાંઈ નંઈ માસી, પણ આ પીટ્યાને અહીં ક્યાં ધૂણી ધખાવવાનું સૂઝ્યું હશે?’ નવલની વાણીમાં ભલે હળવાશ હતી – સહજ ભાવ હતો, બાકી કાંઠા તરફ મંડાઈ રહેલી એ આસમાની આંખોમાં ને ભીના વાન પર તો ભારોભાર ગંભીરતા હતી, પ્રતિક્ષણે વધતી જતી હતી.<br /> <br /> ‘હશે, આપણે શું? ઘો મરવાની થાય એટલે વાઘરીવાડે જાય. પોર પેલો એક મદારી તો પકડાઈ ગયો છે અહીંથી. ત્યારે આ પીટ્યા જાણતા નંઈ હોય? સરકારનો ડોળો તો આ ત્રણ વરસથી દિનરાત આ ઘર ઉપર મંડાયેલો જ છે…’<br /> <br /> નવલનું ધ્યાન માસીના બોલવા તરફ હોત તો એને કદાચ હસવું આવત : ‘આ બિચારી પરદેશી શું જાણે કે આ ઘરનો માણસ મુખીના દીકરાનું ખૂન કરીને ત્રણ વરસ ઉપર ભાગેલો છે?’<br /> <br /> પરંતુ નવલનું ધ્યાન અત્યારે તો પેલા બે જણાની આસપાસ જ હતું. આંગણામાંથી પોદળા ભરતી હતી તેય યંત્રવત્.<br /> <br /> માસીનો બબડાટ ચાલુ જ હતો : ‘એય મૂવો છટક્યો એ તો છટક્યો પણ પકડાઈ જતો હોય તો આવા બાપડા કોક તો ફંદામાં ન પડે. સામાવાળું (નવલ)ય ક્યાં લગી વાટ જોઈને બેસી રે’શે, એટલુંય એ નંઈ જાણતો હોય?–’<br /> <br /> માસીની વાત ઘણીવાર અસંગત અથવા તો ઊલટીસૂલટી થયા કરતી. ખાણ ભરેલું એક ટોપલું ઉપાડતાં એમણે નવલને કહ્યું : ‘લે આ ટોપલું ચાંદરી(ભેંસ)ને મેલ હેંડ.’ જતાં જતાં ઉમેર્યું : ‘એવા તો પીટ્યા ઘણા ભટક્યા કરે છે ધુતારા.’<br /> <br /> નવલને કહેવું હતું : ‘પણ આ લોક તો આપણા ઘરની વાત કરતા હોય એમ જ લાગે છે માસી. જો ને બીડી પીવા બેઠા છે એય આ પા મોઢાં કરીને!…’ પરંતુ માસી આગળ આવી વાત કરવા જેટલી આજ એની હિંમત ન લાગી. એટલું જ નહિ, એનો અર્થ પણ કંઈ જ ન હતો.<br /> <br /> નવલ ખાણનું ટોપલું કોઢમાં મૂકી આવી. કંઈ સૂઝ ન પડતાં વળી પાછી ચોપાડની ધાર ઉપર જઈ બેઠી. અલબત્ત હાથમાં કામના બહાના તરીકે એક તૂટેલા દામણનો સાંધો થઈ રહ્યો હતો. આંખો તો લગભગ નદી તરફ જ હતી.<br /> <br /> એક વાર વળી એમ પણ થયું : ‘માસા આવ્યા હોત તોય ખબર કઢાવત… આટઆટલી ધરતી પડી છે, સામે કાંઠે જ માતાજીનું મંદિર છે ને આખું ગામ ક્યાં નથી? ત્યારે એ બધું મેલીને અહીં મારી છાતી સામે ધૂણી ધખાવવાનું કાંઈ કારણ? કે પછી પીટ્યા પેલા રજવાળામાંના (જાસૂસ) જ છે?’<br /> <br /> એટલામાં તો ઢોર-બકરાંને સેર ચઢાવી – ઘર તરફ વાળી – બળદોને શેઢે ચરાવવા રહેલા પચાસેક વર્ષના માસાય, ઘોડીઓ સરખા બે બળદ સાથે આવી લાગ્યા. લાગલું જ નવલે એમનું ધ્યાન દોર્યું : <br /> <br /> ‘જુઓને માસા, કોકે ધામા નાખ્યા છે એ?<br /> <br /> પરંતુ માસાએય કંઈ ધ્યાન ન આપ્યું. ‘છો ને નાંખે, આપણું શું ખાવા માંગે છે?’ કહી એય બળદોની પાછળ પાછળ ઘરમાં ચાલતા થયા.<br /> <br /> નવલનેય પોતાના માટે આજ – આ ક્ષણે – નવાઈ લાગવા માંડી. શા માટે પોતે આજ પેલા અવિચારી-ખૂની માણસને ઝંખી રહી છે; ને તેય ત્રણ વરસે જતી?… ને એ તો ઠીક, પણ આઠેક વરસ ઉપર રિસાઈને તજી ગયેલા પેલા પ્રથમ વારના અભાગી પતિનેય એ ઊંડે ઊંડે યાદ કરી રહી હતી. કોઈ દિવસ નહિ ને આજે જ પેલા બે જણને જોતાં બેઉ પતિ એને સાથે યાદ આવી રહ્યા હતા. અરે અતલ ઉરે તો, પેલો સાજો એ પ્રથમ વારનો ને લંગડો એ ખૂની, એવું પણ એની જાણ બહાર ગોઠવાઈ ચૂક્યું હતું.<br /> <br /> એ જામતા અંધારામાં એણે પેલા બે જણને આ તરફ આવતા જોયા. એ ઊભી થઈ ગઈ. બારણા આગળ થંભી ઘરમાં જ ચાલી ગઈ.<br /> <br /> કોણ જાણે કેમ પણ નવલને અઠ્ઠાવીસની ઉમ્મરમાં આજ પહેલી જ વાર ડર જેવું લાગ્યું. જ્યારે ક્ષોભનો તો પાર ન હતો. ઘરમાં જઈને એણે પેલા હઠીલા હૈયાને કહ્યું પણ ખરું : ‘પેલા તો બેય જણ સાજા સારા અને છોકરા જેવા હતા, જ્યારે આ તો – ભાળતી નથી, એમાં એક તો લંગડો છે? ને પેલો પેલોય પાતળો હતો ત્યારે આ તો કોઠીના ફેરે (જાડો) તો છે!’<br /> <br /> માસા-માસી એક તરફ નવલના વાલીપદે હતાં તો બીજી બાજુ એનાં આશ્રિત પણ હતાં. બાપ મરી જતાં એકલી પડેલી નવલને આવા કોઈની જરૂર ઊભી થઈ, જ્યારે પેલાંને ચાર વહુઓમાંથી એકેય સંઘરતી ન હતી અને એટલે જ આ અનાથ થઈ પડેલાં ડોસા-ડોસી એની ઇચ્છાને સદાય માન આપતાં. કોઈ વાતની સલાહ આપતાં. દાખલા તરીકે નાતરું કરી લેવાની — તેય એને રાજીમાં જોઈને જ. પરંતુ આજ ઘરની ધણિયાણી ખુદ નવલ જ એમનાથી ડરી રહી હતી, તેમાંય માસીથી તો ખાસ. સેડ કાઢી રહેલાં માસીએ વિના કારણ ઘરમાં આઘાપાછી કરી રહેલી નવલને ભાનમાં આણી : ‘શું કરે છે તે અંધારામાં બુન તું? દીવો તો કર બાળ?’ નવલે દીવો સળગાવી, કોઢ તથા મોવડ&lt;ref&gt;મોવડ એટલે ઘરમાં બારણા આસપાસનો બેસવા-સૂવાનો ભાગ.&lt;/ref&gt; વચ્ચે આવેલી ઢીંચણભરની ઓટલી ઉપર મૂક્યો. અંદરથી ચોખા લાવીને ઝાટકવા વળી, બારણાની બાજુમાં આવેલા ચૂલા આગળ બેસી લાકડાંના અજવાળે વીણવા લાગી.<br /> <br /> ગોરસામાં દૂધ પાડવા જતાં માસીને કહેવાનું મન તો થયું, ‘લાકડાનાં અંજવાળે કોઈ વળી ચોખા વીણતું હશે, બુન?’ પરંતુ આવું કંઈ ન કહેતાં એમણે ચોખ્ખી વાત જ કરી : ‘ઓરી દેને બુન, પાટુડામાં!’ અને બહાર ભસી રહેલાં કૂતરાં તરફ ચીઢને વાળી રહ્યાં : ‘આ મૂઆં કૂતરાંનેય ભસભસનો જ વહેવાર છે!’<br /> <br /> લાડકી નવલ એના અસલ મિજાજમાં હોત તો જરૂર કહેત : ‘ત્યારે તુંય ક્યાં ઓછું બોલે છે, માસી? ચોર-લફંગા દા’ડે તારાથી બીએ છે ને રાતે આ કૂતરાથી-’<br /> <br /> પરંતુ નવલ અત્યારે ધ્યાનધારી જોગી જેટલી જ બેધ્યાન હતી. નદીના કાંઠા રણકાવતા કૂતરાંનું ભસવું સુદ્ધાં એના ખ્યાલ બહાર હતું.<br /> <br /> પાટુડામાં ચોખા ઓરતી નવલને કાને–બલકે હૈયા ઉપર જ સીધા, આંગણાના પથ્થરો પર પડતા ડંગુરાના અવાજ ઊઠ્યા. એક જણના જોડા ખખડતાં પારખ્યા, તો વિના જોયેય લંગડા સાધુને એણે જોડા વગરનો કળી કાઢ્યો. પહેલાનો અવાજ આવ્યો : ‘જય સીતારામ, કાકા.’<br /> <br /> એકાએક નવલનો અંતરાત્મા બોલી ઊઠ્યો : ‘એક તો એ જ છે. એનો જ સાદ છે!’<br /> <br /> બારણાથી બે ખાટલાવા છેટે આવેલા તાપણામાં દેવતા સળગાવતા માસાએ આવકાર આપ્યો : ‘આવો મહારાજ! બેસો એ ખાટલા પર!’<br /> <br /> પહેલા સાધુએ ખાટલાને ઉઠાવી પેલી બાજુએ મૂક્યો. તાપણા તથા બારણા તરફ મોં રહે એ રીતે જવાબમાં બબડ્યો : ‘અહીં એક પા જ ઠીક રે’શે!’ લંગડાએ પણ પાંગેથ તરફ જમાવ્યું.<br /> <br /> સામી બાજુ બકરાના કોઢિયાની આડે બાંધેલા કૂતરાએ ભસવું છોડીને ઘુરઘુરાટ શરૂ કર્યો. માસીનો બડબડાટ પણ ઘરની અંદર ચાલુ થઈ ગયો હતો : ‘હરીફરીને પણ એક સીતારામ જ આવડ્યું છે. બસ પારકાના જીવતર પર જીવવું ને ફર્યા કરવું!...’<br /> <br /> પાટુડા નીચે હદ ઉપરાંતના લાકડાં ખોસી રહેલી નવલના કાન તો બહાર જ જડાઈ ગયા હતા. પેલા બેમાંથી એક (જેને નવલ પહેલી વારના પતિ તરીકે માની રહી હતી) માસાને સવાલ પૂછતો હતો : ‘કેટલા દીકરા છે?’ ‘ચાર દીકરામાંથી એકેય અહીં નથી?’ ‘એકે વહુ નથી સંઘરતી?’ ‘ડોસા-ડોસી બેયને?…’ ‘આ ઘરની માલકણ તમારે ભાણી થાય?’ ‘બાઈ એકલી જ છે?’ બારણામાં રહી બિલાડીની જેમ ડોળા ઘૂરકાવી રહેતાં માસીથી બોલ્યા વગર ન રહેવાયું : ‘એ બધું તમારે પૂછવાનું કંઈ કારણ બાવાજી?’ કહેતાં કેડે હાથ દઈ પેલા સાધુ સામે જઈ ખડાં થઈ ગયાં.<br /> <br /> ‘કારણ તો માડી, બીજું કાંઈ નંઈ પ…ણ… પણ, સંસારી સાથે બીજી વાતેય શી કરવી?’ બની શકે એટલી મીઠાશ વાપરતાં સાધુએ કહ્યું.<br /> <br /> ગુસ્સાને દબાવી રહેલાં માસીનો ઇરાદો તો હતો આરોહ તરફ જવાનો, પરંતુ પા ઘડીની વાતમાં તો બાવાએ એમને અવરોહ તરફ વાળી દીધાં… ને પછી તો એ પોતે જ તાપણા આગળ બેસીને વાત કરવા લાગ્યાં :<br /> <br /> ‘બળ્યા અવતાર ને બળ્યો આ સંસારેય, બાવાજી! મારા પીટ્યા ભગવાનને ઘેરેય સો મણ તેલે અંધારું છે કે શું તે-’ અને બે કમાડ વચ્ચે અંધારાનો લાભ લઈ તરઘટ ઉપર આવી બેઠેલી નવલ તરફ હાથ કરતાં આગળ બોલ્યાં : ‘આ અમારે નવલ! પાંચ ભાઈઓના મોત ઉપર એ એકલી જ જીવતી રહી છે. માય નાની મેલીને મરી ગઈ. અધૂરામાં પૂરો બાપેય એવો મળ્યો કે આખી ‘પચ્ચીસી’થી વેર બાંધ્યું. પછી તમે જ કો’ બાવાજી! ગોળ બા’રનો જ વર ખોળવો પડે ને? ને ઘરજમાઈ રે’વા આવેય કુણ? કાં તો આવે છટેલ-દંડેલ કે કોક હલકા ઘરનો.’ આંખો ફાડી ક્ષણભર તાકી રહ્યા પછી ઉમેર્યું : ‘ને એમ જ થયું. બાઈના કપાળે પે’લો વર મળ્યો છટેલ.’<br /> <br /> ‘કેમ છટેલ, માડી?’ પહેલા સાધુને પૂછવું જ પડ્યું.<br /> <br /> ‘કેમ તે ન મળે બા પિતામાં મા કે બાપ. કે’ છે મામાને ઘેર રે’તો ’તો. એમાંથી મારી દીકરી કે’તી ’તી એમ કોક મેળામાં આ મારી નવલને એણે ભાળી-’ એકાએક ડોસીનાં ભવાં તંગ થઈ ઊઠ્યાં. ‘મારો પીટ્યો. છોગાળો! એની આખીય ‘બેતાળી’ પડતી મેલી અહીં ‘પચ્ચીસી’માં આવી ઘરજમાઈ રહ્યો! હવે તમે જ કો’ બાવાજી! છટેલ વગર બીજો કોઈ રહી પડે આમ? એમાં વળી કામના કૂડા ને વાતોના રૂડા. તમે તો જાણો છો, અમારે ખેડૂતને તો દનનો દોઢ શેર પરસેવો પાડવો પડે! પછી ઠાકોરના જેટલી સાહ્યબી ફેરવનાર અમારા બનેવીથી દીઠુંય જાય? ને પરવડેય ખરું? એમને રૂપિયાનું તો દન ઊગે અફીણ ખાવા જોઈતું! એટલે કે સસરા-જમાઈને ઘડીભર ઊભા રહેય બને નંઈ. ને એમ કરતાં એક દન બેયને જામી પડી. સસરાએ હાથ પકડ્યો ને જમાઈય તું-તુંકારે આવી ગયો. એમાંથી પીટ્યાને છડીછોટ લાગી તે રાતે પરભાર્યો જ ઝાકળિયેથી હેંડતો થયો. મામાને ઘેરેય ભાળ કરાવી પણ હોય તો મળે ને? પીટ્યો જાણે ધરતી જ ઊતરી પડ્યો.’<br /> <br /> પહેલા સાધુએ એક ભારે શ્વાસ લીધો; જ્યારે લંગડો કંઈક ખુન્નસભરી આંખે એની સામે તાકી રહ્યો. ભાન ભૂલ્યો હોય તેમ બબડી ઊઠ્યો : ‘એણે જ તો આ બધા ખેલ કરાવ્યા!’<br /> <br /> ‘બાવજી…મારો!’ મોકાસર ટાપસી પુરાતાં ખુશ થઈ ઊઠેલી ડોસીએ એની સામે મીઠી એવી એક નજર પણ નાંખી લીધી. જ્યારે પહેલા સાધુએ એને કોણી મારી અણગમો વ્યક્ત કર્યો – ભાનમાં આણ્યો.<br /> <br /> ડોશી પોતાની ધૂનમાં હતાં, ‘તોય બાપ, મારી નવલે તો આજ આવે, કાલ આવશે એમ કરીને ચાર વરસ વાટ જોઈ.’<br /> <br /> અને સ્વગત બોલતાં હોય તેમ ડોકું ધુણાવતાં આગળ બોલ્યાં : ‘થાકીને છેવટ એક બીજો વો’ર્યો, પણ એય પીટ્યો રખડેલ ગોળ બા’રનો. પેલા મૂવાનો કાંક સગોય થતો ’તો. કે’ છે કો’ક વાત કરતું ’તું કે સાત તો એને ભાઈ છે ને ડોસા-ડોસીય હજી જીવે છે. પણ મિજાજનો એવો કે ઘરમાં ભાઈઓથી કાંક લડાઈ થઈને નીકળી ગયો ઘર બા’રો. ફરતા ફરતા ગરો (ગ્રહ) જ એને અહીં તાણી લાવ્યા હશે ને? નકર ક્યાં અહીં ભાગિયો રે’વા ને ક્યાં પેલા ડોસાનું મન રંગવા (રીઝવા)! બીજે વરસે તો ભાગિયામાંથી ઘરજમાઈ થઈ બેઠો.’<br /> <br /> ‘એને તો બાવાજી, મીંય એક ફેરા ભાળેલો!’ ડોશીના ચહેરા પર થોડોક આનંદ પથરાયો. ‘કામને તો દીઠું કે જાણે લીધું છે. રાખસશ પેઠે ખાઈ જ જાય જાણે...ને જીભ જુઓ તો ટૂંકી પાછી. બે ફરા બોલાવો ત્યારે એક ફરા બોલે. પછી તમે જ કો’, ડોસાને ગમી જ જાય ને?’<br /> <br /> ‘હાસ્તો.’ પહેલા સાધુએ હુંકારો ભણ્યો પણ નિઃશ્વાસ સાથે.<br /> <br /> ડોસી એમની ધૂનમાં હતાં, ‘ને બાપ, મારી નવલને તો કોઈ ટૂંટિયા સાથે પૈણાવો તે ભલે! એ ભલી, એનું કામ ભલું ને અફીણી બાપની ચાકરી ભલી. બે જમાઈ વો’ર્યા પણ એક્કેયની સાથે એક જરા સરખુંય કે’ છે નથી ચડભડી.’ ડોસીનો અવાજ ઢીલો પડવા માંડ્યો, ‘પણ પીટ્યો ભગવાન જ હાથ ધોઈને એની પાછળ પડ્યો’તો. આટઆટલાં શાણપણેય એને સુખી થવા ન દીધી! નકર વળી…’ ને પછી તો શબ્દોને બદલે નર્યું રુદન જ વહી રહ્યું.<br /> <br /> માસા પણ આંખો લૂછવા વળ્યા. જ્યારે કમાડ અઢેલીને બેઠેલી નવલની આંખો તો ક્યારનીય ટપકી રહી હતી. કોઈએ જોયું હોત તો લંગડા સાધુની આંખોય આંસુભરી માલૂમ પડત.<br /> <br /> વાત કઢાવનાર સાધુ પણ બેચેન હતો. ‘હા, પછી વાત તો પૂરી કરો, મા?’<br /> <br /> ‘પૂરી ને અધૂરી, બાપા!’ બબડી, ભારે શ્વાસ લઈ વળી શરૂ કર્યું : ‘આ સામા ગામના મુખીને ને ડોસાને બાપ માણસ માર્યાં વેર જતાં ’તાં. એટલે જ તો વીસ વરસથી આ વગડો વેઠી રહ્યાં ’તાં ને? પણ તોય – એ પીટ્યા મુખીના દીકરાને ગરોએ ઘેર્યો હશે તે ત્રીજા ચોમાસા પર ભર્યા મેળામાં નવલની કાંક લખણી (છેડતી) કરી.’ ડોસીએ એક જોરથી શ્વાસ લઈ જરીપુરાણી ધમણમાં હવા ભરી, ‘ને કે’છે કે એ વાત જાણીને ડોસાએ છાતીએ ગડદા ઘાલ્યા ને પછી એ રાતના મરેલા દીકરા યાદ કરી કરીને ડોસાએ એવા તો વલાપ કર્યા કે – આજેય એ સાંભળનારા કે’છે, કણકણ કરતો વરસાદ વરસતો ’તો ને એ અંધારી રાતે ડોસાનું રોવું (રુદન) એવું લાગતું જાણે સામા કાંઠાનો પેલો વગડો જ ન વલાપતો હોય! ને ભાઈઓના ઓરતા લાવતી નવલેય – કે’ છે, નવલી નો’તી રોતી, અમને તો લાગતું ’તું જાણે કાંઠા ભરીને વે’તી વાત્રક નદી વલાપતી ’તી!’<br /> <br /> ડોસી વળી પાછાં સ્વગતની જેમ ડોકું હલાવી રહ્યાં–બોલ્યાં : ‘એવું હશે ત્યારે જ તો પેલા જમાઈનો– પારકા જણ્યાનો માહ્યલો કોપ્યો હશે ને? કે’ છે કે મેળેથી બારોબાર ઉપડ્યો ને અંધકોપ રાતમાં નદીનાં પાણીનેય એણે ન ગણકાર્યાં ને કે’ છે માળે સૂતેલા પેલા વેરવાઈને જગાડીને ઝટકાવી નાખ્યો. ઘેર આવી ડૂસકાં ખાતા સસરા આગળ વધામણી ખાવા માંડ્યો. પણ એટલામાં તો કે’ છે નવલે એના મોઢા આડા હાથ દઈને પાછે પગલે વગડાની વાટે જ વાળી દીધા ને કહ્યું જ હશે તો, ‘જીવતો રહીશ તો ભદ્દર પામીશ.’ એ વેળાથી ગયો છે તે આજની ઘડી ને કાલનો દન!<br /> <br /> નિઃશ્વાસ નાખતાં ઉમેર્યું : ‘આજકાલ કરતાં તો ત્રણ ત્રણ વરસનાં વાણાં વાયાં, બાવાજી! નથી પેલા ભાગેડુનું કાંઈ થતું કે નથી નવલ ઘર માંડવાનું ગણકારતી ને–’<br /> <br /> વચ્ચે જ નવલનો અકળાયેલો અવાજ આવ્યો : ‘અડધી રાત તો થઈ, ત્યારે ખાશો ક્યારે માસી?’ અને આછી ભડક સાથે ઊભા થઈ ગયેલાં માસીને ઘરમાં આવવા દઈ કહ્યું : ‘આલો એમને શેર ચોખા આલવા હોય તો ને કાઢી દો અહીંથી.’<br /> <br /> પરંતુ સાધુ ઠંડા હતા. ચોખા મળવા છતાંય ઊઠવાની દાનત નહોતા કરતા.<br /> <br /> નવલે માસાનેય ખાવા માટે ઘરમાં બોલાવી લીધા. તોય પેલા ‘એદી’ (આળસુ) લોક ન ઊઠ્યા.<br /> <br /> ને નવલને બહાર નીકળી સામે આવી કહેવું જ પડ્યું : ‘મોતના મુઢામાં બેસી રે’વાનું કાંઈ કારણ?’<br /> <br /> ‘અમારે તને કાંક વાત કે’વી છે, પૂછવું છે થોડુંક…’ ખુશ થઈ ઊઠેલા પહેલા સાધુએ કહ્યું. તાપણાને અજવાળે ધૂપછાંય થઈ રહેલી નવલની આંખ શું આંખ મેળવવા એ મથી રહ્યો હતો.<br /> <br /> જ્યારે લંગડા સાધુની ચંચળ થઈ ઊઠેલી આંખો નવલની દેહલતાને જ માપી રહી હતી. કહેવા જતો હતો, ‘પણ તું પેટ ભરીને ખાય છે કે નઇં? જો તો ખરી કેટલી બધી ઓસમાઈ ગઈ છે!’ એટલામાં તો ‘એ પહેલાં તું એટલું કે’ ને–તીં અમને ઓળખી લીધા છે કે—’<br /> <br /> એ ભોળા, ભલા ને અબુધ અવાજ તરફ વળતી નવલની આંખોમાં સ્નેહનો એક ઊભરો ઊઠ્યો ન ઊઠ્યો ને શમી ગયો. કંઈક દયાભરી, દુઃખભરી નજરે તાકતાં એણે એને સવાલ કર્યો : ‘હા, પણ આ પગ ક્યાં ખોયો?’<br /> <br /> ‘એ તો ખોયો’ એને ઉતાવળ હતી પોતાના સવાલ માટેની અને કહી નાંખ્યું : ‘પેલી ગોજારી રાતે નાસતાં નાસતાં, પણ તું તારી વાત—’<br /> <br /> નવલ ક્રૂર બની પોતાના ઉપર જ નહિ, સામાં બે હૈયાં ઉપરેય! ને દાતરડું ચલાવતી હોય એમ ‘કરપ’ કરતાકને સ્નેહીજનના સવાલને કાપી નાખ્યો : ‘એ બધું રે’વા દઈને, એક ફેરા તમે ઊઠો અહીંથી. મારું કહ્યું માનો તો ધૂણી ઉપર ગયા વગર પરભાર્યા જ અહીંથી-’ અને લંગડા સાધુ તરફ તાકતાં ધીમેથી ઉમેર્યું : ‘અહીં તો આ ઝાડવાંય રાજનાં ચાડિયાં છે, માટે…’ વાક્ય અધૂરું મૂકી પહેલી શિખામણ એણે પોતે જ લીધી. બારણા તરફ પગ ઉપાડ્યો. જતાં જતાંય હાથને ઇશારે કહી રહી હતી : ‘ઊઠો, ઊઠો, હેંડવા માંડો.’<br /> <br /> પહેલો સાધુ ફાળ સાથે ઊભો થઈ ગયો. ‘પણ અમે તો મરવા માટે જ આવ્યા છીએ. એક થોડુંક અમારે તને પૂછવું…’<br /> <br /> લંગડો સાધુ એની સામે ઘૂરક્યો : ‘અરે તુંય ભલો આદમી છેને? એ શું એમાં કે’વાની છે? તું તારે હું કહું છું એમ જ…’<br /> <br /> અને એ તો લપ ટાળવા કે પછી શું હશે એ જાણવા કે ગમે તેમ પણ નવલ એકદમ પાછી ફરી. છેક ખાટલા પાસે આવી ખડી થઈ ગઈ : ‘લો, પૂછી લો પૂછવું હોય એ.’<br /> <br /> સાધુ તો સાચે જ ગભરાઈ પડ્યો. આ કંઈ રૂપિયા પાઈની વાત ન હતી કે પટ દેતોક ને હિસાબ કરવા માંડે અને એટલે જ તો એ લોચા વાળવા લાગ્યો : ‘પૂછવાનું તો એમ કે… તું જરા થરથાએ (નિરાંતે) બેસે તો…’<br /> <br /> લંગડા માટેય આ ગલ્લાંતલ્લાં અસહ્ય થઈ પડ્યાં. બોલી ઊઠ્યો : ‘એમ લોચા વાળ્યા વગર’ અને સામે જોતી નવલને પોતાની વાત જ પૂછી રહ્યો, ‘મારું કે’વું એમ કે આ અહીં રે’ ને હું…’<br /> <br /> નવલ અકળાઈ ઊઠી, ‘અરે રા…મ? તમે કે એ, ગમે તે રે’શે તોય પોલીસવાળો એને પકડી લઈ જવાનો. રામાયણ તો એ થઈ છે તમને સિપાઈ તો ઘણી ઘણી વાત-પણ ગામનુંય કોઈ નથી ઓળખતું ને એટલે છીંડે ચઢ્યો એ જ ચોર; માટે હું તમને હાથ જોડું-’ અને સાચે જ નવલે હાથ જોડ્યા. પેલા પહેલા સામેય જોઈ ઉમેર્યું : ‘ઊઠીને હેંડવા જ…’<br /> <br /> ‘અરે પણ હું કહું છું શું? પોલીસમાં જઈને પકડાઈ જવાની તો હું વાત કરું છું. પછી આને કુણ–’<br /> <br /> પહેલાએ નવલ સામે જોઈ લાગલી જ વાત સાંધી : ‘એમ નઇં. આ લંગડો થઈ ગયો છે, એટલે એને કોઈ ઓળખવાનુંય નથી ને પૂછવાનુંય નથી. માટે હું જ પોલીસમાં ગુનેગાર થઈને—’<br /> <br /> લંગડો એની ધૂનમાં હતો. બલકે અકળામણના વંટોળમાં હતો. ને પોતાની જ વાત ચાલી રહી હોય, એમ વળી નવલને કરગરી રહ્યો : ‘સાચી વાત છે! બબ્બે ધણીએય આ વનવગડામાં તું એકલી? માટે-’<br /> <br /> ‘રહી જ જા તું.’ કહેતાં પહેલો ખડો થઈ ગયો. ‘અત્યારે જ હું થાણામાં…’<br /> <br /> લંગડો તો સાંભળી ચિડાઈ જ ઊઠ્યો.<br /> <br /> ‘એ તો તું વાત જ ભૂલી જા–ખૂન મેં કર્યું ને પકડાય તું? એ તો સમણેય નથી થવાનું.’<br /> <br /> નવલનું મગજ અસ્તવ્યસ્ત તો હતું જ. એમાં આ લોકોએ વળી સાધુવાળી ચલાવી – જીદ આદરી. એ અત્યંત અકળાઈ ઊઠી. અને ‘કૂટો ત્યારે માથાં’ આવું કંઈક બબડતી રડતી, જાણે ભાંગી પડી હોય એમ લથડતી ચાલે બારણા તરફ ચાલતી થઈ.<br /> <br /> ત્યાં તો બારણામાં ઊભા રહી ‘તાસ’ (ખેલ) જોતાં માસી બડબડાટ કરતાં બહાર ધસી આવ્યાં : ‘મારા પીટ્યા હેંડ્યા જતા નથી ને!’ પાસે આવી, ‘તમારો ભા (પોલીસ) આવશે તો બેયને પકડી લઈ જશે. માટે હેંડતા થાઓ-’ કહી એય પાછાં ફરી ગયાં.<br /> <br /> પરંતુ કોણ જાણે શું સૂઝ્યું કે અડધી ચોપાડેથી વળી એમણે ગુલાંટ લગાવી, પહેલા સાધુના કાનમાં જ લગભગ કહ્યું : ‘કરવું ન કરવું એ મન સાથે છે; એમાં નવલને શું પૂછવું ’તું ભલા’દમી.’ જતાં જતાં લંગડાને કહી નાખ્યું : ‘જે કરવું હોય એ કરી નાખ્યું. એટલે છૂટકો મટે.’<br /> <br /> અને ભડોભડ કરતાં કમાડ વસાતાં જોઈને એકલા પડેલા આ બે બબૂચકોનેય ઊઠવું જ પડ્યું.<br /> <br /> ઢાળ ઊતરતાં જ વાત કાઢી ને ધૂણીએ પહોંચતાં પહેલાં જ બેય જણ નિર્ણય ઉપર આવી ગયા : ‘પોલીસ જેને પકડી લઈ જાય એ સાચો.’<br /> <br /> અલબત્ત, લંગડા સાધુને ગળે આ ઘુંટડો ઊતરે એમ ન હતો. પણ શું કરે? પેલાએ એને નવલના કસમ દઈને મૂંગો કરી દીધો હતો. વળી પોતાના કરતાંય એ (લંગડો) નવલને વધારે સુખી કરી શકશે એ પણ સમજાવ્યું. લંગડાને પણ એ વાત કબૂલ કરવી પડી.<br /> <br /> ત્યાં તો બન્યું એવું કે બીજી સાંજે ફોજદાર માટે મરઘીની તલાશમાં નીકળેલા સિપાઈની નજર આ બે મરઘાઓ ઉપર પડી.<br /> <br /> જવાબમાં એ લોકને દેશી ભાષામાં વાત કરતા જોયા અને માસી કહેતાં હતાં એમ જ બન્યું. બન્નેયને આગળ કરી ગયો.<br /> <br /> ઓટલે બેસી જોઈ રહેલી નવલે મહામુસીબતે રુદનને ખાળી રાખ્યું. એ લોક ઉપર એને રોષ પણ એટલો જ ચઢ્યો હતો, માસી આગળ વ્યક્ત પણ કર્યો : ‘છેવટ મારી છાતી ઉપર આવીને—’ આગળ એ, બોલી જ ન શકી.<br /> <br /> પરંતુ માસીને તો એક પ્રકારનો આનંદ થઈ રહ્યો હતો : ‘જે થશે એ પણ એક પાનો ફાટકો (નિકાલ) તો આવશે!’ અને કંઈ સમજતાં ન હોય, પેલાઓને ઓળખ્યા જ ન હોય એમ બોલ્યાં : ‘ઠેકાણે પડ્યા! ચપટી ઉઘરાવવી મટી! ને જેલમાં બેઠા બેઠાય, ‘જે સીતારામ’ તો થશે’ અને પછી તો એ બેમાંથી કયો કામનો ને કયો નકામો એની મનમાં ને મનમાં ગણતરી ગણી રહ્યાં. પરંતુ નવલને – વાત્રકને એના ડાબા-જમણા કાંઠા માટે પક્ષપાત હોય તો આ બેમાંથી એકના ઉપર હોય! એને તો – ડાબી ફૂટે તોય ને જમણી ફૂટે તોય, આંખ તો પોતાની જ હતી ને!<br /> <br /> અને એટલે જ તો પોલીસ થાણામાંય એણે નવગુણ ટાળનાર નન્નો જ પકડી રાખ્યો ને? ‘અવતારમાંય આવા બાવા મીં નથી ભાળ્યા પછી ઓળખવાની વાત જ કયાં સાહેબ!’<br /> <br /> *<br /> <br /> પરંતુ છ માસ પછી લંગડો (ખૂની) છૂટીને આવ્યો ને પેલો (નિર્દોષ) જનમટીપમાં પડ્યો ત્યારે બહાર માસી આગળ થઈ રહેલ વાત સાંભળતાં જ નવલને લાગ્યું કે આના કરતાં પેલો અભાગી માણસ એને વધારે વહાલો હતો. એની કુમાશ, એનું સુંવાળાપણ ને રિસાળવો સ્વભાવ વગેરે – બધાં જ લક્ષણ એને ગમતાં હતાં.<br /> <br /> એ સમજી ગઈ કે પોતે રુદનને ઝાઝી વાર નહિ રોકી શકે. અને બેડા સાથે એ ઘર બહાર નીકળી પડી. ઓશિયાળી આંખે ચોપાડમાં બેસી રહેલા લંગડા પતિની ભાંગેલી સિકલ સામે એણે જોયું સુધ્ધાં નહિ, સડસડાટ કરતી ટેકરી ઊતરી પડી.<br /> <br /> કાંઠે પહોંચતાં પહેલાં જ આંસુની ધાર છૂટી... પાણી સુધી પહોંચી ત્યાં ભીડેલા હોઠ પણ ઊઘડી ગયા… અને પછી તો લગભગ વિલાપે ચડેલી નવલ પોતાને જ ભાંડી રહી. ‘અરેરે ભૂંડી, સંસારમાંય એ તો એકલો હતો!…. આટલે વરસે તારે આંગણે આવ્યો’તો. ખવરાવવું-પિવરાવવું તો ઠીક, પણ સુખ-દુઃખની બે વાતો તો પૂછતી!’<br /> <br /> અભાગી લંગડો! એને શી ખબર કે નદીકાંઠે આમ હશે? નહિ તો નવલ પાછળ પાછળ એ આવત જ નહિ. એને તો એકાન્તમાં નવલ આગળ પોતાના ડંખી રહેલા હૈયાના ડંખ કાઢવા હતા. કહેવું હતું: ‘કોરટમાં મીં મારાવાળી તો ઘણીય કરી પણ બોલકાએ મને નંઈ પોંચવા દીધો. રાજવાળાએય કાને કાંઈ નંઈ ધર્યું. અડધો તો આ ભાંગેલો ટાંટિયો નડ્યો મને… સાચું કહું છું! જીવતરને મીં કોઈ દા’ડો વાલું કર્યું નથી ને કરુંય નંઈ…. પણ…’<br /> <br /> કોઈ જાણે આમાંનું કેટલું કહી શકત એ તો, પણ ધારો કે આમાંનું એ કંઈ જ કે’વા ન પામત – બોલી જ ન શકત તોય, નવલ માટે એની પેલી ઓશિયાળી આંખો ને આતતાયી શી સિકલ ઓછાં ન હતાં!<br /> <br /> પણ હાય! ન નવલ આ બધું જોવા પામી કે ન પેલા ઓશિયાળા પુરુષે ધીરજ કરી. અને કેમ કરીને ધરી શકે?–<br /> <br /> ભાઈઓના ઓરતા લાવતી નવલના તે દિવસના વિલાપે તો એનું મગજ એકલું જ ફેરવી નાખ્યું હતું, પરંતુ આ આજના વિલાપે તો એનું હૈયું જ ભાંગી નાખ્યું – ભુક્કો ઉડાડી દીધો!<br /> <br /> જાણે બીજો પગ પણ ‘કડાક’ દઈને ભાંગી ગયો હોય એમ એ કાંઠા ઉપરની પેલી ખાખરી આગળ જ અટકી પડ્યો. તરતના જન્મેલા, ફૂલ સરખા કોઈ કુમળા બાળક પર ભૂલ-ભૂલથી જાણે ઘા કરી બેઠો હોય એમ એનું અંગ-પ્રત્યંગ – અરે, આત્મા સુધ્ધાં થરથરી ઊઠ્યાં – ‘અરરરરરરરર – ભૂલ્યો, ભૂલ કરી!’<br /> <br /> અને એ ભયંકર ભૂલને હળવી કરવા જ હોય એમ છેલ્લા ઉપાય તરીકે એણે પેલો ભાંગેલો પગ ઉપાડ્યો ને ચાલતી પકડી! એવું લાગતું હતું: જાણે ઊભે કાંઠે આવેલા ઝાડથી છેલ્લી વિદાય લેતો – ‘રામ રામ’ કરતો કરતો ન જઈ રહ્યો હોય!<br /> <br /> હજુય નદીમાં બેસી રહેલી, આંસુ સારતી નવલને કોણ કહે કે હાથમાંનું હેવાતન તો આ ચાલ્યું… એ નદીનો વળાંક વળ્યો… એ લંગડાતો લંગડાતો ડુંગરી ચઢ્યો… એ ઊતરે એ…એ…એ…એ…. ઊતરી પડ્યો!<br /> <br /> એક જ આશા હતી: ઢોર ચરાવવા ગયેલા માસા સામા મળે ને એને સમજાવીને પાછો લાવે!<br /> {{Poem2Close}}<br /> &lt;hr&gt;<br /> {{Reflist}}<br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે|ઊભી વાટે]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સાચી ગજિયાણીનું કાપડું|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%AA%E0%AA%A8%E0%AB%8D%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2/%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%95%E0%AA%A8%E0%AB%87_%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%82%E0%AA%A0%E0%AB%87&diff=110835 2026-05-15T07:24:12Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> <br /> {{Heading|પન્નાલાલ પટેલ}}<br /> <br /> [[File:Pannalal Patel.png|300px|center]]<br /> <br /> {{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}<br /> {{Heading|વાત્રકને કાંઠે | પન્નાલાલ પટેલ}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> સંધ્યાએ આભલાંને આજ ગેરુઆ રંગથી આખાંય રંગી નાખ્યાં હતાં. ધરે પડીને વહેતાં વાત્રક નદીનાં આસમાની નીર લાવા સરખાં બની રહ્યાં. જમણા કાંઠા ઉપર આવેલી પેલી ટેકરી ઉપરના એકલા ઘરનાં નળિયાં ઉપર સોનેરી ઢોળ ચડ્યો. પેલી બાજુની તળેટીમાં ઊડતી ગોરજનું પણ ઘડીભર માટે ગુલાલ બની ગયું. અરે, કારતક મહિનાની ટાઢને પણ આજની સંધ્યાએ જાણે ફૂલગુલાબી બનાવી દીધી.<br /> <br /> ટેકરી ઉપરના પેલા ઘર આગળનાં ઢોર-બકરાંના ભાંભરવાનો કલશોર મચી રહ્યો. પણ એય ઘડીભર માટે. ઢોર કોઢમાં બંધાયાં ને બકરાંનેય અઠાવીસેકની એક યુવાન બાઈએ ચોપાડના કોઢિયામાં પૂરી દીધાં. કમાડિયું વાસીને એ પીઠ ફેરવે છે ત્યાં જ એની નજર ચણા વાવેલા ખેતરની પેલી પાર નદીકાંઠા ઉપર જઈ પડી.<br /> <br /> એક નાનકડી તાપણી પોતાનો પ્રકાશ પાથરવાનાં ફાંફાં મારતી હોય એમ બળવા લાગી હતી. કાળી ભમ્મર દાઢી-મૂછ, થોભિયાં કરતાં કંઈક લાંબી એવી જટા અને ગળે ગાંઠ પાડી અડધું પહેરેલું ને અડધું ઓઢેલું ગેરુઆ રંગનું ધોતિયું વગેરે સાધુની નિશાનીઓવાળા બે માણસોમાંથી એક ઘડા જેવડું તુંબડું ભરીને લંગડાતો કાંઠો ચડી રહ્યો હતો. બીજો તાપણીની બાજુમાં ચીપિયો ખોસવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો; તો વળી પેલો તાપણીએ જાડાં લાકડાં અડાવતો હતો.<br /> <br /> ‘શું તાકી રહી છે, નવલ? આ પેલી ગાય બાંગડે (ભાંભરે) છે ને?’ ચોપાડના ખૂણામાં ખાણ ઠારી રહેલી ડોશીએ કહ્યું. પણ પછી તો એય પેલા કાંઠા તરફ સાધુઓને તાકવા લાગી.<br /> <br /> ‘બીજું તો કાંઈ નંઈ માસી, પણ આ પીટ્યાને અહીં ક્યાં ધૂણી ધખાવવાનું સૂઝ્યું હશે?’ નવલની વાણીમાં ભલે હળવાશ હતી – સહજ ભાવ હતો, બાકી કાંઠા તરફ મંડાઈ રહેલી એ આસમાની આંખોમાં ને ભીના વાન પર તો ભારોભાર ગંભીરતા હતી, પ્રતિક્ષણે વધતી જતી હતી.<br /> <br /> ‘હશે, આપણે શું? ઘો મરવાની થાય એટલે વાઘરીવાડે જાય. પોર પેલો એક મદારી તો પકડાઈ ગયો છે અહીંથી. ત્યારે આ પીટ્યા જાણતા નંઈ હોય? સરકારનો ડોળો તો આ ત્રણ વરસથી દિનરાત આ ઘર ઉપર મંડાયેલો જ છે…’<br /> <br /> નવલનું ધ્યાન માસીના બોલવા તરફ હોત તો એને કદાચ હસવું આવત : ‘આ બિચારી પરદેશી શું જાણે કે આ ઘરનો માણસ મુખીના દીકરાનું ખૂન કરીને ત્રણ વરસ ઉપર ભાગેલો છે?’<br /> <br /> પરંતુ નવલનું ધ્યાન અત્યારે તો પેલા બે જણાની આસપાસ જ હતું. આંગણામાંથી પોદળા ભરતી હતી તેય યંત્રવત્.<br /> <br /> માસીનો બબડાટ ચાલુ જ હતો : ‘એય મૂવો છટક્યો એ તો છટક્યો પણ પકડાઈ જતો હોય તો આવા બાપડા કોક તો ફંદામાં ન પડે. સામાવાળું (નવલ)ય ક્યાં લગી વાટ જોઈને બેસી રે’શે, એટલુંય એ નંઈ જાણતો હોય?–’<br /> <br /> માસીની વાત ઘણીવાર અસંગત અથવા તો ઊલટીસૂલટી થયા કરતી. ખાણ ભરેલું એક ટોપલું ઉપાડતાં એમણે નવલને કહ્યું : ‘લે આ ટોપલું ચાંદરી(ભેંસ)ને મેલ હેંડ.’ જતાં જતાં ઉમેર્યું : ‘એવા તો પીટ્યા ઘણા ભટક્યા કરે છે ધુતારા.’<br /> <br /> નવલને કહેવું હતું : ‘પણ આ લોક તો આપણા ઘરની વાત કરતા હોય એમ જ લાગે છે માસી. જો ને બીડી પીવા બેઠા છે એય આ પા મોઢાં કરીને!…’ પરંતુ માસી આગળ આવી વાત કરવા જેટલી આજ એની હિંમત ન લાગી. એટલું જ નહિ, એનો અર્થ પણ કંઈ જ ન હતો.<br /> <br /> નવલ ખાણનું ટોપલું કોઢમાં મૂકી આવી. કંઈ સૂઝ ન પડતાં વળી પાછી ચોપાડની ધાર ઉપર જઈ બેઠી. અલબત્ત હાથમાં કામના બહાના તરીકે એક તૂટેલા દામણનો સાંધો થઈ રહ્યો હતો. આંખો તો લગભગ નદી તરફ જ હતી.<br /> <br /> એક વાર વળી એમ પણ થયું : ‘માસા આવ્યા હોત તોય ખબર કઢાવત… આટઆટલી ધરતી પડી છે, સામે કાંઠે જ માતાજીનું મંદિર છે ને આખું ગામ ક્યાં નથી? ત્યારે એ બધું મેલીને અહીં મારી છાતી સામે ધૂણી ધખાવવાનું કાંઈ કારણ? કે પછી પીટ્યા પેલા રજવાળામાંના (જાસૂસ) જ છે?’<br /> <br /> એટલામાં તો ઢોર-બકરાંને સેર ચઢાવી – ઘર તરફ વાળી – બળદોને શેઢે ચરાવવા રહેલા પચાસેક વર્ષના માસાય, ઘોડીઓ સરખા બે બળદ સાથે આવી લાગ્યા. લાગલું જ નવલે એમનું ધ્યાન દોર્યું : <br /> <br /> ‘જુઓને માસા, કોકે ધામા નાખ્યા છે એ?<br /> <br /> પરંતુ માસાએય કંઈ ધ્યાન ન આપ્યું. ‘છો ને નાંખે, આપણું શું ખાવા માંગે છે?’ કહી એય બળદોની પાછળ પાછળ ઘરમાં ચાલતા થયા.<br /> <br /> નવલનેય પોતાના માટે આજ – આ ક્ષણે – નવાઈ લાગવા માંડી. શા માટે પોતે આજ પેલા અવિચારી-ખૂની માણસને ઝંખી રહી છે; ને તેય ત્રણ વરસે જતી?… ને એ તો ઠીક, પણ આઠેક વરસ ઉપર રિસાઈને તજી ગયેલા પેલા પ્રથમ વારના અભાગી પતિનેય એ ઊંડે ઊંડે યાદ કરી રહી હતી. કોઈ દિવસ નહિ ને આજે જ પેલા બે જણને જોતાં બેઉ પતિ એને સાથે યાદ આવી રહ્યા હતા. અરે અતલ ઉરે તો, પેલો સાજો એ પ્રથમ વારનો ને લંગડો એ ખૂની, એવું પણ એની જાણ બહાર ગોઠવાઈ ચૂક્યું હતું.<br /> <br /> એ જામતા અંધારામાં એણે પેલા બે જણને આ તરફ આવતા જોયા. એ ઊભી થઈ ગઈ. બારણા આગળ થંભી ઘરમાં જ ચાલી ગઈ.<br /> <br /> કોણ જાણે કેમ પણ નવલને અઠ્ઠાવીસની ઉમ્મરમાં આજ પહેલી જ વાર ડર જેવું લાગ્યું. જ્યારે ક્ષોભનો તો પાર ન હતો. ઘરમાં જઈને એણે પેલા હઠીલા હૈયાને કહ્યું પણ ખરું : ‘પેલા તો બેય જણ સાજા સારા અને છોકરા જેવા હતા, જ્યારે આ તો – ભાળતી નથી, એમાં એક તો લંગડો છે? ને પેલો પેલોય પાતળો હતો ત્યારે આ તો કોઠીના ફેરે (જાડો) તો છે!’<br /> <br /> માસા-માસી એક તરફ નવલના વાલીપદે હતાં તો બીજી બાજુ એનાં આશ્રિત પણ હતાં. બાપ મરી જતાં એકલી પડેલી નવલને આવા કોઈની જરૂર ઊભી થઈ, જ્યારે પેલાંને ચાર વહુઓમાંથી એકેય સંઘરતી ન હતી અને એટલે જ આ અનાથ થઈ પડેલાં ડોસા-ડોસી એની ઇચ્છાને સદાય માન આપતાં. કોઈ વાતની સલાહ આપતાં. દાખલા તરીકે નાતરું કરી લેવાની — તેય એને રાજીમાં જોઈને જ. પરંતુ આજ ઘરની ધણિયાણી ખુદ નવલ જ એમનાથી ડરી રહી હતી, તેમાંય માસીથી તો ખાસ. સેડ કાઢી રહેલાં માસીએ વિના કારણ ઘરમાં આઘાપાછી કરી રહેલી નવલને ભાનમાં આણી : ‘શું કરે છે તે અંધારામાં બુન તું? દીવો તો કર બાળ?’ નવલે દીવો સળગાવી, કોઢ તથા મોવડ&lt;ref&gt;મોવડ એટલે ઘરમાં બારણા આસપાસનો બેસવા-સૂવાનો ભાગ.&lt;/ref&gt; વચ્ચે આવેલી ઢીંચણભરની ઓટલી ઉપર મૂક્યો. અંદરથી ચોખા લાવીને ઝાટકવા વળી, બારણાની બાજુમાં આવેલા ચૂલા આગળ બેસી લાકડાંના અજવાળે વીણવા લાગી.<br /> <br /> ગોરસામાં દૂધ પાડવા જતાં માસીને કહેવાનું મન તો થયું, ‘લાકડાનાં અંજવાળે કોઈ વળી ચોખા વીણતું હશે, બુન?’ પરંતુ આવું કંઈ ન કહેતાં એમણે ચોખ્ખી વાત જ કરી : ‘ઓરી દેને બુન, પાટુડામાં!’ અને બહાર ભસી રહેલાં કૂતરાં તરફ ચીઢને વાળી રહ્યાં : ‘આ મૂઆં કૂતરાંનેય ભસભસનો જ વહેવાર છે!’<br /> <br /> લાડકી નવલ એના અસલ મિજાજમાં હોત તો જરૂર કહેત : ‘ત્યારે તુંય ક્યાં ઓછું બોલે છે, માસી? ચોર-લફંગા દા’ડે તારાથી બીએ છે ને રાતે આ કૂતરાથી-’<br /> <br /> પરંતુ નવલ અત્યારે ધ્યાનધારી જોગી જેટલી જ બેધ્યાન હતી. નદીના કાંઠા રણકાવતા કૂતરાંનું ભસવું સુદ્ધાં એના ખ્યાલ બહાર હતું.<br /> <br /> પાટુડામાં ચોખા ઓરતી નવલને કાને–બલકે હૈયા ઉપર જ સીધા, આંગણાના પથ્થરો પર પડતા ડંગુરાના અવાજ ઊઠ્યા. એક જણના જોડા ખખડતાં પારખ્યા, તો વિના જોયેય લંગડા સાધુને એણે જોડા વગરનો કળી કાઢ્યો. પહેલાનો અવાજ આવ્યો : ‘જય સીતારામ, કાકા.’<br /> <br /> એકાએક નવલનો અંતરાત્મા બોલી ઊઠ્યો : ‘એક તો એ જ છે. એનો જ સાદ છે!’<br /> <br /> બારણાથી બે ખાટલાવા છેટે આવેલા તાપણામાં દેવતા સળગાવતા માસાએ આવકાર આપ્યો : ‘આવો મહારાજ! બેસો એ ખાટલા પર!’<br /> <br /> પહેલા સાધુએ ખાટલાને ઉઠાવી પેલી બાજુએ મૂક્યો. તાપણા તથા બારણા તરફ મોં રહે એ રીતે જવાબમાં બબડ્યો : ‘અહીં એક પા જ ઠીક રે’શે!’ લંગડાએ પણ પાંગેથ તરફ જમાવ્યું.<br /> <br /> સામી બાજુ બકરાના કોઢિયાની આડે બાંધેલા કૂતરાએ ભસવું છોડીને ઘુરઘુરાટ શરૂ કર્યો. માસીનો બડબડાટ પણ ઘરની અંદર ચાલુ થઈ ગયો હતો : ‘હરીફરીને પણ એક સીતારામ જ આવડ્યું છે. બસ પારકાના જીવતર પર જીવવું ને ફર્યા કરવું!...’<br /> <br /> પાટુડા નીચે હદ ઉપરાંતના લાકડાં ખોસી રહેલી નવલના કાન તો બહાર જ જડાઈ ગયા હતા. પેલા બેમાંથી એક (જેને નવલ પહેલી વારના પતિ તરીકે માની રહી હતી) માસાને સવાલ પૂછતો હતો : ‘કેટલા દીકરા છે?’ ‘ચાર દીકરામાંથી એકેય અહીં નથી?’ ‘એકે વહુ નથી સંઘરતી?’ ‘ડોસા-ડોસી બેયને?…’ ‘આ ઘરની માલકણ તમારે ભાણી થાય?’ ‘બાઈ એકલી જ છે?’ બારણામાં રહી બિલાડીની જેમ ડોળા ઘૂરકાવી રહેતાં માસીથી બોલ્યા વગર ન રહેવાયું : ‘એ બધું તમારે પૂછવાનું કંઈ કારણ બાવાજી?’ કહેતાં કેડે હાથ દઈ પેલા સાધુ સામે જઈ ખડાં થઈ ગયાં.<br /> <br /> ‘કારણ તો માડી, બીજું કાંઈ નંઈ પ…ણ… પણ, સંસારી સાથે બીજી વાતેય શી કરવી?’ બની શકે એટલી મીઠાશ વાપરતાં સાધુએ કહ્યું.<br /> <br /> ગુસ્સાને દબાવી રહેલાં માસીનો ઇરાદો તો હતો આરોહ તરફ જવાનો, પરંતુ પા ઘડીની વાતમાં તો બાવાએ એમને અવરોહ તરફ વાળી દીધાં… ને પછી તો એ પોતે જ તાપણા આગળ બેસીને વાત કરવા લાગ્યાં :<br /> <br /> ‘બળ્યા અવતાર ને બળ્યો આ સંસારેય, બાવાજી! મારા પીટ્યા ભગવાનને ઘેરેય સો મણ તેલે અંધારું છે કે શું તે-’ અને બે કમાડ વચ્ચે અંધારાનો લાભ લઈ તરઘટ ઉપર આવી બેઠેલી નવલ તરફ હાથ કરતાં આગળ બોલ્યાં : ‘આ અમારે નવલ! પાંચ ભાઈઓના મોત ઉપર એ એકલી જ જીવતી રહી છે. માય નાની મેલીને મરી ગઈ. અધૂરામાં પૂરો બાપેય એવો મળ્યો કે આખી ‘પચ્ચીસી’થી વેર બાંધ્યું. પછી તમે જ કો’ બાવાજી! ગોળ બા’રનો જ વર ખોળવો પડે ને? ને ઘરજમાઈ રે’વા આવેય કુણ? કાં તો આવે છટેલ-દંડેલ કે કોક હલકા ઘરનો.’ આંખો ફાડી ક્ષણભર તાકી રહ્યા પછી ઉમેર્યું : ‘ને એમ જ થયું. બાઈના કપાળે પે’લો વર મળ્યો છટેલ.’<br /> <br /> ‘કેમ છટેલ, માડી?’ પહેલા સાધુને પૂછવું જ પડ્યું.<br /> <br /> ‘કેમ તે ન મળે બા પિતામાં મા કે બાપ. કે’ છે મામાને ઘેર રે’તો ’તો. એમાંથી મારી દીકરી કે’તી ’તી એમ કોક મેળામાં આ મારી નવલને એણે ભાળી-’ એકાએક ડોસીનાં ભવાં તંગ થઈ ઊઠ્યાં. ‘મારો પીટ્યો. છોગાળો! એની આખીય ‘બેતાળી’ પડતી મેલી અહીં ‘પચ્ચીસી’માં આવી ઘરજમાઈ રહ્યો! હવે તમે જ કો’ બાવાજી! છટેલ વગર બીજો કોઈ રહી પડે આમ? એમાં વળી કામના કૂડા ને વાતોના રૂડા. તમે તો જાણો છો, અમારે ખેડૂતને તો દનનો દોઢ શેર પરસેવો પાડવો પડે! પછી ઠાકોરના જેટલી સાહ્યબી ફેરવનાર અમારા બનેવીથી દીઠુંય જાય? ને પરવડેય ખરું? એમને રૂપિયાનું તો દન ઊગે અફીણ ખાવા જોઈતું! એટલે કે સસરા-જમાઈને ઘડીભર ઊભા રહેય બને નંઈ. ને એમ કરતાં એક દન બેયને જામી પડી. સસરાએ હાથ પકડ્યો ને જમાઈય તું-તુંકારે આવી ગયો. એમાંથી પીટ્યાને છડીછોટ લાગી તે રાતે પરભાર્યો જ ઝાકળિયેથી હેંડતો થયો. મામાને ઘેરેય ભાળ કરાવી પણ હોય તો મળે ને? પીટ્યો જાણે ધરતી જ ઊતરી પડ્યો.’<br /> <br /> પહેલા સાધુએ એક ભારે શ્વાસ લીધો; જ્યારે લંગડો કંઈક ખુન્નસભરી આંખે એની સામે તાકી રહ્યો. ભાન ભૂલ્યો હોય તેમ બબડી ઊઠ્યો : ‘એણે જ તો આ બધા ખેલ કરાવ્યા!’<br /> <br /> ‘બાવજી…મારો!’ મોકાસર ટાપસી પુરાતાં ખુશ થઈ ઊઠેલી ડોસીએ એની સામે મીઠી એવી એક નજર પણ નાંખી લીધી. જ્યારે પહેલા સાધુએ એને કોણી મારી અણગમો વ્યક્ત કર્યો – ભાનમાં આણ્યો.<br /> <br /> ડોશી પોતાની ધૂનમાં હતાં, ‘તોય બાપ, મારી નવલે તો આજ આવે, કાલ આવશે એમ કરીને ચાર વરસ વાટ જોઈ.’<br /> <br /> અને સ્વગત બોલતાં હોય તેમ ડોકું ધુણાવતાં આગળ બોલ્યાં : ‘થાકીને છેવટ એક બીજો વો’ર્યો, પણ એય પીટ્યો રખડેલ ગોળ બા’રનો. પેલા મૂવાનો કાંક સગોય થતો ’તો. કે’ છે કો’ક વાત કરતું ’તું કે સાત તો એને ભાઈ છે ને ડોસા-ડોસીય હજી જીવે છે. પણ મિજાજનો એવો કે ઘરમાં ભાઈઓથી કાંક લડાઈ થઈને નીકળી ગયો ઘર બા’રો. ફરતા ફરતા ગરો (ગ્રહ) જ એને અહીં તાણી લાવ્યા હશે ને? નકર ક્યાં અહીં ભાગિયો રે’વા ને ક્યાં પેલા ડોસાનું મન રંગવા (રીઝવા)! બીજે વરસે તો ભાગિયામાંથી ઘરજમાઈ થઈ બેઠો.’<br /> <br /> ‘એને તો બાવાજી, મીંય એક ફેરા ભાળેલો!’ ડોશીના ચહેરા પર થોડોક આનંદ પથરાયો. ‘કામને તો દીઠું કે જાણે લીધું છે. રાખસશ પેઠે ખાઈ જ જાય જાણે...ને જીભ જુઓ તો ટૂંકી પાછી. બે ફરા બોલાવો ત્યારે એક ફરા બોલે. પછી તમે જ કો’, ડોસાને ગમી જ જાય ને?’<br /> <br /> ‘હાસ્તો.’ પહેલા સાધુએ હુંકારો ભણ્યો પણ નિઃશ્વાસ સાથે.<br /> <br /> ડોસી એમની ધૂનમાં હતાં, ‘ને બાપ, મારી નવલને તો કોઈ ટૂંટિયા સાથે પૈણાવો તે ભલે! એ ભલી, એનું કામ ભલું ને અફીણી બાપની ચાકરી ભલી. બે જમાઈ વો’ર્યા પણ એક્કેયની સાથે એક જરા સરખુંય કે’ છે નથી ચડભડી.’ ડોસીનો અવાજ ઢીલો પડવા માંડ્યો, ‘પણ પીટ્યો ભગવાન જ હાથ ધોઈને એની પાછળ પડ્યો’તો. આટઆટલાં શાણપણેય એને સુખી થવા ન દીધી! નકર વળી…’ ને પછી તો શબ્દોને બદલે નર્યું રુદન જ વહી રહ્યું.<br /> <br /> માસા પણ આંખો લૂછવા વળ્યા. જ્યારે કમાડ અઢેલીને બેઠેલી નવલની આંખો તો ક્યારનીય ટપકી રહી હતી. કોઈએ જોયું હોત તો લંગડા સાધુની આંખોય આંસુભરી માલૂમ પડત.<br /> <br /> વાત કઢાવનાર સાધુ પણ બેચેન હતો. ‘હા, પછી વાત તો પૂરી કરો, મા?’<br /> <br /> ‘પૂરી ને અધૂરી, બાપા!’ બબડી, ભારે શ્વાસ લઈ વળી શરૂ કર્યું : ‘આ સામા ગામના મુખીને ને ડોસાને બાપ માણસ માર્યાં વેર જતાં ’તાં. એટલે જ તો વીસ વરસથી આ વગડો વેઠી રહ્યાં ’તાં ને? પણ તોય – એ પીટ્યા મુખીના દીકરાને ગરોએ ઘેર્યો હશે તે ત્રીજા ચોમાસા પર ભર્યા મેળામાં નવલની કાંક લખણી (છેડતી) કરી.’ ડોસીએ એક જોરથી શ્વાસ લઈ જરીપુરાણી ધમણમાં હવા ભરી, ‘ને કે’છે કે એ વાત જાણીને ડોસાએ છાતીએ ગડદા ઘાલ્યા ને પછી એ રાતના મરેલા દીકરા યાદ કરી કરીને ડોસાએ એવા તો વલાપ કર્યા કે – આજેય એ સાંભળનારા કે’છે, કણકણ કરતો વરસાદ વરસતો ’તો ને એ અંધારી રાતે ડોસાનું રોવું (રુદન) એવું લાગતું જાણે સામા કાંઠાનો પેલો વગડો જ ન વલાપતો હોય! ને ભાઈઓના ઓરતા લાવતી નવલેય – કે’ છે, નવલી નો’તી રોતી, અમને તો લાગતું ’તું જાણે કાંઠા ભરીને વે’તી વાત્રક નદી વલાપતી ’તી!’<br /> <br /> ડોસી વળી પાછાં સ્વગતની જેમ ડોકું હલાવી રહ્યાં – બોલ્યાં: ‘એવું હશે ત્યારે જ તો પેલા જમાઈનો પારકા જણ્યાનો માહ્યલો કોપ્યો હશે ને? કે’છે કે ખેતરે સૂવા ગયો’તો એ માળેથી બારોબાર ઊપડ્યો ને અંધકોપ રાતમાં નદીનાં પાણીનેય એણે ન ગણકાર્યાં ને કે’છે માળે સૂતેલા પેલા વેરવાઈને જગાડીને ઝટકાવી નાખ્યો. ઘેર આવી ડૂસકાં ખાતાં સસરા આગળ વધામણી ખાવા માંડ્યો. પણ એટલામાં તો કે’છે નવલે એના મોઢા આડા હાથ દઈને પાછે પગલે વગડાની વાટે જ વાળી દીધો ને – કહ્યું જ હશે તો,<br /> <br /> ‘જીવતો રહીશ તો ભદ્દર પામીશ.’<br /> <br /> એ વેળાથી ગયો છે તે આજની ઘડી ને કાલનો દન!<br /> <br /> નિઃશ્વાસ નાખતાં ઉમેર્યું: ‘આજકાલ કરતાં તો ત્રણ ત્રણ વરસનાં વાણાં વાયાં, બાવાજી! નથી પેલા ભાગેડુનું કાંઈ થતું કે નથી નવલ ઘર માંડવાનું ગણકારતી ને–’<br /> <br /> વચ્ચે જ નવલનો અકળાયેલો અવાજ આવ્યો: ‘અડધી રાત તો થઈ, ત્યારે ખાશો ક્યારે માસી?’ અને આછી ભડક સાથે ઊભાં થઈ ગયેલાં માસીને ઘરમાં આવવા દઈ કહ્યું: ‘આલો એમને શેર ચોખા આલવા હોય તો ને કાઢી દો અહીંથી.’<br /> <br /> પરંતુ સાધુ ઠંડા હતા. ચોખા મળવા છતાંય ઊઠવાની દાનત નહોતા કરતા.<br /> <br /> નવલે માસાનેય ખાવા માટે ઘરમાં બોલાવી લીધા. તોય પેલા એદી (આળસુ) લોક ન ઊઠ્યા.<br /> <br /> ને નવલને બહાર નીકળી સામે આવી કહેવું જ પડ્યું: ‘મોતના મુઢામાં બેસી રે’વાનું કાંઈ કારણ?’<br /> <br /> ‘અમારે તને કાંક વાત કે’વી છે, પૂછવું છે થોડુંક… ખુશ થઈ ઊઠેલા પહેલા સાધુએ કહ્યું. તાપણાને અજવાળે ધૂપછાંય થઈ રહેલી નવલની આંખ શું આંખ મેળવવા એ મથી રહ્યો હતો.<br /> <br /> જ્યારે લંગડા સાધુની ચંચળ થઈ ઊઠેલી આંખો નવલની દેહલતાને જ માપી રહી હતી. કહેવા જતો હતો, ‘પણ તું પેટ ભરીને ખાય છે કે નંઈ? જો તો ખરી કેટલી બધી ઓસમાઈ ગઈ છે!’ પણ એ પહેલાં તો એણે સવાલ કર્યો એ પહેલાં તું એટલું કે’ને – તીં અમને ઓળખી લીધાં છે કે—’<br /> <br /> એ ભોળા, ભલા ને અબુધ અવાજ તરફ વળતી નવલની આંખોમાં સ્નેહનો એક ઊભરો ઊઠ્યો ન ઊઠ્યો ને શમી ગયો. કંઈક દયાભરી, દુઃખભરી નજરે તાકતાં એણે એને સવાલ કર્યો: ‘હા, પણ આ પગ ક્યાં ખોયો?’<br /> <br /> ‘એ તો ખોયો—’ એને ઉતાવળ હતી પોતાના સવાલ માટેની. અને કહી નાંખ્યું: પેલી ગોજારી રાતે નાસતાં નાસતાં. પણ તું તારી વાત—’<br /> <br /> નવલ ક્રૂર બની – પોતાના ઉપર જ નહિ, સામાં બે હૈયાં ઉપરેય! ને દાતરડું ચલાવતી હોય એમ કેરપ’ કરતાકને સ્નેહીજનના સવાલને કાપી નાખ્યો: ‘એ બધું રે’વા દઈને, એક ફેરા તમે ઊઠો અહીંથી. મારું કહ્યું માનો તો ધૂણી ઉપર ગયા વગર પરભાર્યા જ અહીંથી– ‘અને લંગડા સાધુ તરફ તાકતાં ધીમેથી ઉમેર્યું: ‘અહીં તો આ ઝાડવાંય રાજનાં ચાડિયાં છે, માટે…’ વાક્ય અધૂરું મૂકી પહેલી શિખામણ એણે પોતે જ લીધી. બારણા તરફ પગ ઉપાડ્યો. જતાં જતાંય હાથને ઈશારે કહી રહી હતી: ‘ઊઠો, ઊઠો, હેંડવા માંડો.’<br /> <br /> પહેલો સાધુ ફાળ સાથે ઊભો થઈ ગયો. ‘પણ અમે તો મરવા માટે જ આવ્યા છીએ. એક થોડુંક અમારે તને પૂછવું…’<br /> <br /> લંગડો સાધુ એની સામે ઘૂરક્યો: ‘અરે તુંય ભલો આદમી છે ને? એ શું એમાં કે’વાની છે? તું તારે હું કહું છું એમ જ…’<br /> <br /> અને એ તો લપ ટાળવા કે પછી શું હશે એ જાણવા કે ગમે તેમ પણ નવલ એકદમ પાછી ફરી. છેક ખાટલા પાસે આવી ખડી થઈ ગઈ: ‘લો, પૂછી લો પૂછવું હોય એ.’<br /> <br /> સાધુ તો સાચે જ ગભરાઈ પડ્યો. આ કંઈ રૂપિયા-પાઈની વાત ન હતી કે પટ દેતોક ને હિસાબ કરવા માંડે અને એટલે જ તો એ લોચા વાળવા લાગ્યો: ‘પૂછવાનું તો એમ કે… તું જરા થરથાએ (નિરાંતે) – બેસે તો….’<br /> <br /> લંગડા માટેય આ ગલ્લાંતલ્લાં અસહ્ય થઈ પડ્યાં. બોલી ઊઠ્યો: ‘એમ લોચા વાળ્યા વગર— અને સામે જોતી નવલને પોતાની વાત જ પૂછી રહ્યો, ‘મારું કે’વું એમ કે આ અહીં રહે ને હું…’<br /> <br /> નવલ અકળાઈ ઊઠી, ‘અરે રા…મ? તમે કે એ, ગમે તે રે’શે તોય પોલીસવાળો એને પકડી લઈ જવાનો. રામાયણ તો એ થઈ છે તમને – સિપાઈ તો ઘણી દૂરની વાત પણ ગામનુંય કોઈ નથી ઓળખતું. ને એટલે છીંડે ચઢ્યો એ જ ચોર. માટે હું તમને હાથ જોડું!’ અને સાચે જ નવલે હાથ જોડ્યા. પેલા પહેલા સામે જોઈ ઉમેર્યું: ‘ઊઠીને હેંડવા જ…’<br /> <br /> ‘અરે પણ હું કહું છું શું? પોલીસમાં જઈને પકડાઈ જવાની તો હું વાત કરું છું. પછી આને કુણ–’<br /> <br /> પહેલાએ નવલ સામે જોઈ લાગલી જ લંગડાની વાત કાપી: ‘એમ નંઈ. આ લંગડો થઈ ગયો છે એટલે એને કોઈ ઓળખવાનુંય નથી ને પૂછવાનુંય નથી. માટે હું જ પોલીસમાં ગુનેગાર થઈને—’<br /> <br /> લંગડો એની ધૂનમાં હતો. બલ્કે અકળામણના વંટોળમાં હતો. ને પોતાની જ વાત ચાલી રહી હોય એ રીતે નવલને કરગરી રહ્યો: ‘સાચી વાત છે! બબ્બે ધણીએય આ વનવગડામાં તું એકલી?<br /> <br /> ‘રહી જ જા તું.’ કહેતાં પહેલો ખડો થઈ ગયો. ‘અત્યારે જ હું થાણામાં…’<br /> <br /> લંગડો તો સાંભળી ચિડાઈ જ ઊઠ્યો: ‘એ તો તું વાત જ ભૂલી જા – ખૂન મેં કર્યું ને પકડાય તું? એ તો સમણેય નથી થવાનું.’<br /> <br /> નવલનું મગજ અસ્તવ્યસ્ત તો હતું જ. એમાં આ લોકોએ વળી સાધુવાળી ચલાવી – જીદ આદરી. એ અત્યંત અકળાઈ ઊઠી. અને ‘કૂટો ત્યારે માથાં’ આવું કંઈક બબડતી રડતી, જાણે ભાંગી પડી હોય એમ લથડતી ચાલે બારણા તરફ ચાલતી થઈ.<br /> <br /> ત્યાં તો બારણામાં ઊભા રહી ‘તાસ’ (ખેલ) જોતાં માસી બડબડાટ કરતાં બહાર ધસી આવ્યાં: ‘મારા પીટ્યા હેંડ્યા જતા નથી ને!’ પાસે આવી, ‘તમારો ભા (પોલીસ) આવશે તો બેયને પકડી લઈ જશે. માટે હેંડતા થાઓ.’ કહી એય પાછાં ફરી ગયાં.<br /> <br /> પરંતુ કોણ જાણે શું સૂઝ્યું કે અડધી ચોપાડેથી વળી એમણે ગુલાંટ લગાવી, પહેલા સાધુના કાનમાં જ લગભગ કહ્યું: ‘કરવું ન કરવું એ મન સાથે છે; એમાં નવલને શું પૂછવું’તું ભલા’દમી!’ જતાં જતાં લંગડાને કહી નાખ્યુંઃ ‘જે કરવું હોય એ કરી નાખ્યું એટલે છૂટકો મટે.’<br /> <br /> અને ભડભડ કરતાં કમાડ વસાતાં જોઈને એકલા પડેલા આ બે બબૂચકોનેય ઊઠવું જ પડ્યું.<br /> <br /> ઢાળ ઊતરતાં જ વાત કાઢીને ધૂણીએ પહોંચતાં પહેલાં જ બેય જણ નિર્ણય ઉપર આવી ગયા: ‘પોલીસ જેને પકડી લઈ જાય એ સાચો.’<br /> <br /> અલબત્ત, લંગડા સાધુને ગળે આ ઘૂંટડો ઊતરે એમ ન હતો. પણ શું કરે? પેલાએ એને નવલના કસમ દઈને મૂંગો કરી દીધો હતો. વળી પોતાના કરતાં એ (લંગડો) નવલને વધારે સુખી કરી શકશે એ પણ સમજાવ્યું. લંગડાને પણ એ વાત કબૂલ કરવી પડી.<br /> <br /> ત્યાં તો બન્યું એવું કે બીજી સાંજે ફોજદાર માટે મરઘીની તલાશમાં નીકળેલા સિપાઈની નજર આ બે મરઘાઓ ઉપર સ્વાભાવિક રીતે જ જઈ પડી.<br /> <br /> જવાબમાં એ લોકને દેશી ભાષામાં વાત કરતા જોયા અને માસી કહેતાં હતાં એમ જ બન્યું. બન્નેયને આગળ કરી ગયો.<br /> <br /> ઓટલે બેસી જોઈ રહેલી નવલે મહામુસીબતે રુદનને ખાળી રાખ્યું. એ લોક ઉપર એને રોષ પણ એટલો જ ચઢ્યો હતો, માસી આગળ વ્યક્ત પણ કર્યોઃ ‘છેવટ મારી છાતી ઉપર આવીને—’ આગળ એ, બોલી જ ન શકી.<br /> <br /> પરંતુ માસીને તો એક પ્રકારનો આનંદ થઈ રહ્યો હતો: ‘જે થશે એ પણ એક પાનો ફાટકો (નિકાલ) તો આવશે!’ અને કંઈ સમજતાં ન હોય, પેલાઓને ઓળખ્યા જ ન હોય એમ બોલ્યાં: ‘ઠેકાણે પડ્યા! ચપટી ઉઘરાવવી મટી! ને જેલમાં બેઠા બેઠાય, ‘સીતારામ’ ભજવાનું કામ તો એમને રૂડુંરૂપાળું થયા કરશે.’<br /> <br /> અને પછી તો એ માસી બેમાંથી કયો કામનો ને કયો નકામો એની મનમાં ને મનમાં ગણતરી પણ ગણી રહ્યાં.<br /> <br /> પરંતુ નવલને – વાત્રકને એના ડાબા-જમણા કાંઠા માટે પક્ષપાત હોય તો આ બેમાંથી એકના ઉપર હોય! એને તો – ડાબી ફૂટે તોય ને જમણી ફૂટે તોય, આંખ તો પોતાની જ હતી ને!<br /> <br /> અને એટલે જ તો પોલીસથાણામાંય એણે નવગુણ ટાળનાર નન્નો જ પકડી રાખ્યો ને? ‘અવતારમાંય આવા બાવા મીં નથી ભાળ્યા પછી ઓળખવાની વાત જ કયાં, સાહેબ!’<br /> <br /> *<br /> <br /> પરંતુ છ માસ પછી લંગડો (ખૂની) છૂટીને આવ્યો ને પેલો (નિર્દોષ) જનમટીપમાં પડ્યો ત્યારે બહાર માસી આગળ થઈ રહેલ વાત સાંભળતાં જ નવલને લાગ્યું કે આના કરતાં પેલો અભાગી માણસ એને વધારે વહાલો હતો. એની કુમાશ, એનું સુંવાળાપણ ને રિસાળવો સ્વભાવ વગેરે – બધાં જ લક્ષણ એને ગમતાં હતાં.<br /> <br /> એ સમજી ગઈ કે પોતે રુદનને ઝાઝી વાર નહિ રોકી શકે. અને બેડા સાથે એ ઘર બહાર નીકળી પડી. ઓશિયાળી આંખે ચોપાડમાં બેસી રહેલા લંગડા પતિની ભાંગેલી સિકલ સામે એણે જોયું સુધ્ધાં નહિ, સડસડાટ કરતી ટેકરી ઊતરી પડી.<br /> <br /> કાંઠે પહોંચતાં પહેલાં જ આંસુની ધાર છૂટી... પાણી સુધી પહોંચી ત્યાં ભીડેલા હોઠ પણ ઊઘડી ગયા… અને પછી તો લગભગ વિલાપે ચડેલી નવલ પોતાને જ ભાંડી રહી. ‘અરેરે ભૂંડી, સંસારમાંય એ તો એકલો હતો!…. આટલે વરસે તારે આંગણે આવ્યો’તો. ખવરાવવું-પિવરાવવું તો ઠીક, પણ સુખ-દુઃખની બે વાતો તો પૂછતી!’<br /> <br /> અભાગી લંગડો! એને શી ખબર કે નદીકાંઠે આમ હશે? નહિ તો નવલ પાછળ પાછળ એ આવત જ નહિ. એને તો એકાન્તમાં નવલ આગળ પોતાના ડંખી રહેલા હૈયાના ડંખ કાઢવા હતા. કહેવું હતું: ‘કોરટમાં મીં મારાવાળી તો ઘણીય કરી પણ બોલકાએ મને નંઈ પોંચવા દીધો. રાજવાળાએય કાને કાંઈ નંઈ ધર્યું. અડધો તો આ ભાંગેલો ટાંટિયો નડ્યો મને… સાચું કહું છું! જીવતરને મીં કોઈ દા’ડો વાલું કર્યું નથી ને કરુંય નંઈ…. પણ…’<br /> <br /> કોઈ જાણે આમાંનું કેટલું કહી શકત એ તો, પણ ધારો કે આમાંનું એ કંઈ જ કે’વા ન પામત – બોલી જ ન શકત તોય, નવલ માટે એની પેલી ઓશિયાળી આંખો ને આતતાયી શી સિકલ ઓછાં ન હતાં!<br /> <br /> પણ હાય! ન નવલ આ બધું જોવા પામી કે ન પેલા ઓશિયાળા પુરુષે ધીરજ કરી. અને કેમ કરીને ધરી શકે?–<br /> <br /> ભાઈઓના ઓરતા લાવતી નવલના તે દિવસના વિલાપે તો એનું મગજ એકલું જ ફેરવી નાખ્યું હતું, પરંતુ આ આજના વિલાપે તો એનું હૈયું જ ભાંગી નાખ્યું – ભુક્કો ઉડાડી દીધો!<br /> <br /> જાણે બીજો પગ પણ ‘કડાક’ દઈને ભાંગી ગયો હોય એમ એ કાંઠા ઉપરની પેલી ખાખરી આગળ જ અટકી પડ્યો. તરતના જન્મેલા, ફૂલ સરખા કોઈ કુમળા બાળક પર ભૂલ-ભૂલથી જાણે ઘા કરી બેઠો હોય એમ એનું અંગ-પ્રત્યંગ – અરે, આત્મા સુધ્ધાં થરથરી ઊઠ્યાં – ‘અરરરરરરરર – ભૂલ્યો, ભૂલ કરી!’<br /> <br /> અને એ ભયંકર ભૂલને હળવી કરવા જ હોય એમ છેલ્લા ઉપાય તરીકે એણે પેલો ભાંગેલો પગ ઉપાડ્યો ને ચાલતી પકડી! એવું લાગતું હતું: જાણે ઊભે કાંઠે આવેલા ઝાડથી છેલ્લી વિદાય લેતો – ‘રામ રામ’ કરતો કરતો ન જઈ રહ્યો હોય!<br /> <br /> હજુય નદીમાં બેસી રહેલી, આંસુ સારતી નવલને કોણ કહે કે હાથમાંનું હેવાતન તો આ ચાલ્યું… એ નદીનો વળાંક વળ્યો… એ લંગડાતો લંગડાતો ડુંગરી ચઢ્યો… એ ઊતરે એ…એ…એ…એ…. ઊતરી પડ્યો!<br /> <br /> એક જ આશા હતી: ઢોર ચરાવવા ગયેલા માસા સામા મળે ને એને સમજાવીને પાછો લાવે!<br /> {{Poem2Close}}<br /> &lt;hr&gt;<br /> {{Reflist}}<br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે|ઊભી વાટે]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સાચી ગજિયાણીનું કાપડું|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B5%E0%AB%8D%E0%AA%AF%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE_%E2%80%93_%E0%AA%89%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%B6%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AA%B0%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B6%E0%AB%87%E0%AA%B7/%E0%AA%9A%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%B5%E0%AA%A6%E0%AA%A8_%E0%AA%8F%E0%AA%95...&diff=109181 2026-04-01T06:23:35Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> <br /> {{Heading|ચંદ્રવદન એક...| }}<br /> <br /> &lt;poem&gt;<br /> ચંદ્રવદન એક ચીજ…<br /> ગુજરાતે ના જડવી સહેલ.<br /> જ્યાં પેઠા<br /> ત્યાં ઊઘડે મહેફિલ.<br /> જ્યાં બેઠા,<br /> ખુશ્બો ત્યાં દિલ દિલ.<br /> એક ગાઉ લગી ગમગીની<br /> શકે ન ઢૂંકી.<br /> <br /> ચંદ્રવદન એક રડતી આંખ…<br /> બીજી જગત-તમાશો જોતી,<br /> તાર તાર થઈ એકરૂપ સૌ સાથે નાચે,<br /> જીવનનો રસ બિંદુ બિંદુ બધેથી ચાખે.<br /> એક આંખ નિરંતર ભીતર રડતી,<br /> સતત ઝૂરતી.<br /> શું ખૂટે છે?<br /> આટઆટલું તો લૂંટે છે!<br /> દુનિયા ઊઘડે પગ આગળ તે કદી ન પૂરતી.<br /> <br /> ચંદ્રવદન એક અલગારી ખુદમસ્ત…<br /> રેલગાડી થંભે તો થંભે પોતે.<br /> કદી ઠરે ના આગ.<br /> મળતાં લાગ,<br /> ભાગે;<br /> હાથ ન લાગે.<br /> ગાડી એનું ઘર,<br /> વિમાન એનું દર.<br /> ચાલે સાથે?<br /> હા, પણ જેમ<br /> રેલના પાટા,<br /> સાથે છતાંય અળગા.<br /> <br /> કદી ન વળગ્યા<br /> કોઈનેય તે.<br /> કૈંક ઇલાના માડીજાયા,<br /> રંગાચાર્ય નટ લાડકવાયા,<br /> શબ્દપીંછીરંગી તસવીરોના કીમિયાગર,<br /> ઘરઆંગણ ક્યારેક અદીઠા નકરા ચં.ચી.<br /> પરદેશે તે ઊંચક્યા ન ઊંચકાય,<br /> પ્રોફેસર ડૉક્ટર સી.સી., કંઈના-કંઈ સી.સી.,<br /> મશિયુ સી.સી., રંગમુકટ કંઈ શિર ધરી આવ્યા,<br /> દોન કિહોતેના પગલે પગલે ફરી આવ્યા.<br /> પ્રેમભૂખ્યા, પ્રેમાળ,<br /> યુવતી-શા રિસાળ<br /> કદી કો કન્યા-શા શરમાળ,<br /> અજબ વિચિત્ર,<br /> વિરલ મિત્ર,<br /> એક અલકમલકની ચીજ<br /> ચંદ્રવદન તે ચંદ્રવદન તે ચંદ્રવદન…<br /> &lt;/poem&gt;<br /> <br /> {{Right|૬-૪-૧૯૭૬}}&lt;br&gt;<br /> {{Right|(મુંબઈમાં અમૃતમહોત્સવના પ્રસંગે પઠિત)}}&lt;br&gt;<br /> {{Right|(સમગ્ર કવિતા, બીજી આ., ૧૯૯૮, પૃ. ૭૭૯)}}<br /> &lt;br&gt;<br /> {{HeaderNav2<br /> |previous = સીમ અને ઘર<br /> |next = છિન્નભિન્ન છું<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%AD%E0%AA%97%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AA%A6%E0%AA%BE%E0%AA%B8_%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2%E0%AA%A8%E0%AB%81%E0%AA%82_%E0%AA%B8%E0%AA%BE%E0%AA%B9%E0%AA%BF%E0%AA%A4%E0%AB%8D%E0%AA%AF%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B6%E0%AB%8D%E0%AA%B5&diff=107737 2026-02-25T06:37:18Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{Heading|ભગવાનદાસ પટેલનું સાહિત્ય અને આદિવાસી લોકસાહિત્ય-વિશ્વ}}<br /> <br /> [[File:Bhagvandas Patel.jpg|center|400px]]<br /> {{Poem2Open}}<br /> ભગવાનદાસ પટેલ ભીલ આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સમાજ-લોકસાહિત્યના તજજ્ઞ, ખ્યાત લોકવિદ્યાવિદ્(FOLK-LORIST), સંશોધક-સંપાદક, લોકનાટ્યવિદ્, પ્રાગૈતિહાસવિદ્ (PRE-HISTORIAN) તથા ભીલ સમાજ પર પ્રકાશ પાડી ગૌરવ અપાવનારા સામાજિક કાર્યકર (ACTIVIST) છે. ઉપરાંત ભીલ આદિવાસી લોકવિદ્યા-લોકસાહિત્યના સિદ્ધાંતકાર અને લિખિત પરંપરાના સાહિત્યકાર છે. ભીલ સંસ્કૃતિ-સમાજ-લોકવિદ્યા-લોકસાહિત્ય-પ્રાક્-ઇતિહાસ અને સાહિત્ય પર એમનાં અનુવાદ સાથે ૬૪ પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ થયાં છે.<br /> <br /> • આદિવાસી ક્ષેત્રમાં ૩૦ વર્ષ સુધી લોકયાત્રા કરી, આદિવાસી કંઠ પરંપરાની અત્યંત મૂલ્યવાન સાંસ્કૃતિક સંપદાનું ૧૫૦૦ ઑડિઓ અને ૫૦ જેટલી વિડિઓ કેસેટ્સમાં ધ્વનિમુદ્રણ કર્યું. આ આદિવાસી લોકસંપદાનો અભ્યાસ કરી, સ્વરૂપ-સિદ્ધાંત સાથે શાસ્ત્રીય રૂપ આપી ૬૪ પુસ્તકો પ્રગટ કર્યાં. હિંદી, અંગ્રેજી, ફ્રેંચ અનુવાદ થકી એમનું આ કાર્ય દેશ વળોટી વિશ્વમાં પહોંચ્યું અને વિશ્વવિદ્યાલયોમાં અભ્યાસનો વિષય બન્યું.<br /> <br /> • ડૉ. હસુ યાજ્ઞિક ‘ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન’ (૨૦૧૧, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ) પુસ્તકના પૃ. ૮ ઉપર કહે છે, “ગુજરાંનો અરેલો, રાઠોરવારતા, ભીલોનું ભારથ અને રૉમ-સીતમાની વારતા – આ ચાર મહાકાવ્યોનું સંપાદન...માત્ર ગુજરાત કે ભારતના જ લોકવિદ્યાકીય અભ્યાસનું જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક ક્ષેત્રની વિદ્યાશાખાનું પણ આશ્ચર્ય અને અહોભાવ જન્માવે એવું આ કાર્ય છે, સર્વોન્ન અભ્યાસશૃંગ છે.” ગુજરાતના આદિવાસી લોકસાહિત્યના સંશોધન-સંપાદન ક્ષેત્રે ભગવાનદાસ પટેલનું કાર્ય સીમાસ્તંભરૂપ; પ્રકાશસ્તંભરૂપ છે.”<br /> <br /> • પ્રાક્-ઇતિહાસવિદ્ ભગવાનદાસ પટેલે પ્રાગૈતિહાસિક-કાળની ૧૧૦ આદિમાનવ વસાહતો શોધી. ૭૦ હજાર વર્ષ પૂર્વના માનવજીવન અને પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ પરનું એમનું આ સંશોધન ‘ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ’ (ઈ. વિ. ૧૯૯૨) શીર્ષકે ગ્રંથરૂપ પામ્યું.<br /> <br /> • કર્મશીલ અને લોકનાટ્યવિદ્ ભગવાનદાસ પટેલે ભીલી બોલીમાં શેરી-નાટકો સર્જી, આદિવાસી ભાઈ-બહેનો દ્વારા ૭ વર્ષ સુધી ભજવી ઉત્તર ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારમાંથી વેર-ભાવના અને ડાકણપ્રથા જેવી પાશવી પ્રથાઓ નાબૂદ કરી.<br /> <br /> • ૧૯૮૪-૮૭માં ઇઝરાયલ, ફ્રાન્સ, સ્પેન, બેલ્જિયમ, ઇંગ્લૅન્ડ જેવા યુરોપના દેશોમાં વિશ્વલોકનૃત્યો અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસંવાદોમાં સહભાગી થઈ ભીલી સાહિત્ય-સંસ્કૃતિનો પ્રચાર-પ્રચાર કર્યો.<br /> <br /> • સેવા નિવૃત્તિ પછી પાંચ વર્ષ એમણે આદિવાસી અકાદમી, તેજગઢમાં માનદ નિયામક તરીકે સેવા આપી, ૮૦૦ આદિવાસી ગામોમાં સમાજ-સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિનાં કાર્યો કરાવ્યાં.<br /> <br /> • આદિવાસી સમાજ-સંસ્કૃતિ અને સાહિત્યની સત્ત્વશીલતા ધ્યાનમાં લઈને એમનાં પુસ્તકો ‘ઇન્ડો-અમેરિકન વુઝ-વુ’, ‘ઇન્ડો-એશિયન વુઝ-વુ’ અને ‘બાયોગ્રાફી-ઇન્ટરનેશનલ’માં સ્થાન પામ્યાં.<br /> <br /> • આવા વિરલ કામ માટે એમને રાષ્ટ્રીય, આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે નામના અને ઍવૉર્ડ્સ મળે, એ સાહજિક છે. એમાંથી કેટલાક ઍવૉર્ડ્સના ઉલ્લેખ આ પ્રમાણે છે :<br /> <br /> અરવલ્લી પહાડી પ્રદેશ(ઉત્તર ગુજરાત)ની ભીલી બોલીના મૌખિક સાહિત્યના સંશોધન-સંપાદન અને ભીલી બોલીને ભાષાનું સ્થાન અપાવવા બદલ ડૉ. પટેલને કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીનો ૧૯૯૮નો ગૌરવવંતો ‘ભાષા સન્માન’ ઍવૉર્ડ અને ગુજરાતી આદિવાસી કલા-સાહિત્યને દેશ-વિદેશમાં માન-સન્માન અપાવવા બદલ ૨૦૦૨માં અખિલ ભારતીય સાહિત્યનો ‘સન્માન’ ઍવૉર્ડ આપવામાં આવ્યો છે.<br /> <br /> એમના જીવન અને કાર્યની સુપેરે નોંધ લેતું એમનું આત્મવૃત્તાંત ‘મારી લોકયાત્રા’ને દક્ષિણ કોરિયા અને સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીના સંયુક્ત ઉપક્રમે ‘ટાગોર લિટરેચર’, ૨૦૦૯નો આંતરરાષ્ટ્રીય ઍવૉર્ડ પ્રાપ્ત થયો છે.<br /> <br /> આદિવાસી લોકસાહિત્ય અને લોકકલાનું જીવનભર કાર્ય કરવા બદલ પશ્ચિમક્ષેત્ર સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર, ઉદયપુરનો ‘પદ્મભૂષણ ડૉ. કોમલ કોઠારી સ્મૃતિ લાઇફ એચીવમેન્ટ લોકકલા પુરસ્કાર, ૨૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૨નો વગેરે ઍવૉર્ડ્ઝ પ્રાપ્ત થયા છે.<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> {{center|'''[[ભગવાનદાસ પટેલનો વિસ્તૃત પરિચય]]'''}}<br /> <br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલના પુસ્તકો'''<br /> <br /> '''સાહિત્ય'''<br /> * [[મારી લોકયાત્રા]] (૨૦૨૧)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_fc801655919b78?fr=sNGIyODg1MTMzOTI મારી આનંદયાત્રા] (૨૦૧૪)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_ce8f54601d5519?fr=sNjE1ODg1MTMzOTI મારી સંશોધનયાત્રા] (૨૦૨૪)<br /> <br /> '''સમાજવિદ્યા'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_84b6013fc38322?fr=sZTY3Njg1MTMzOTI આદિવાસી ઓળખ] (સમાજવિદ્યા, ૧૯૯૯)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_67be5e4e9876f3?fr=sODZiMDg1MTMzOTI આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સમાજ અને કળા] (૨૦૨૧)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_537be77fbcab89?fr=sNGRkMDg1MTMzOTI ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ] (૧૯૯૨)<br /> <br /> '''સંપાદનો'''&lt;br&gt;<br /> '''ભીલી મૌખિક મહાકાવ્યો : સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_46d410ddff0df0?fr=sYjUxMTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક રામાયણ : રૉમ-સીતમાની વારતા] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ, ૨૦૨૦)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_af8c28263ea199?fr=sN2MwYTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાભારત : ભીલોનું ભારથ] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ, ૨૦૨૦)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_2cfa693e723369?fr=sZTQxNTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાકાવ્ય : રાઠોરવારતા] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ, ૨૦૨૦)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_424ee77c2e21f2?fr=sNGZhMzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાકાવ્ય - ગુજરાંનો અરેલો] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ, ૨૦૨૦)<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક આખ્યાનો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_569073f47bd471?fr=sNDIxYjg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક આખ્યાન ખંડ-૧] (૨૦૧૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_1229ac2032686f?fr=sZjVhZTg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક આખ્યાન ખંડ-૨] (૨૦૧૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_af044b0c47a3af?fr=sY2E3ZDg1MTMzOTI ડુંગરી ભીલોના દેવિયાવાળાના અરેલા : નવલાખ દેવીઓ અને કરમીરો (પુરાકથાઓ, ૧૯૮૭)]<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_7335d933e0cbe6?fr=sYmZmMjg1MTMzOTI &lt;small&gt;भील भजन वारता: सदणराझा (चंदनमलयागिरि)], जिज्ञासा पटेल (१९९९)&lt;/small&gt;<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક વારતાઓ-પુરાકથાઓ – મંત્રો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_bfdc6912de4957?fr=sNWM2YTg1MTMzOTI અરવલ્લી પહાડની આસ્થા] (લોકમંત્રો અને ભીલોની પુરાકથાઓ, ૧૯૮૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_-_28aff0a49ffd59?fr=sMjBkZTg1MTMzOTI ભીલોની વહી-વાતો-વારતાઓ] (૨૦૧૭)<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક ગીતકથાઓ – કથાગીતો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-?fr=sMWI0ODg1MTMzOTI ભીલ કથાગીત : હોનોલ હોટી, ભીલ ભજનવારતા : હાલદે હોળંગી અને નાગઝી-દલજી] (૨૦૦૨)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_eedc5144baeba4?fr=sMWQ2YTg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક ગીતકથા-કથાગીતો] (૨૦૨૦)<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક ગીતો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_f8f52a4a75f4f9?fr=sOTdhMDg1MTMzOTI લીલા મોરિયા (ભીલી પ્રણયગીતો)] (૧૯૮૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_b6e8eb5d7da2a0?fr=sNzdhZDg1MTMzOTI ભીલ લોકોત્સવ : ગોર] (૧૯૯૪)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_696c66ca2e1eaa?fr=sOWQ2MTg1MTMzOTI ભીલોનાં હગ અને વતાંમણાં] (૧૯૯૫)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_adc53eaf08174d?fr=sNjlhZjg1MTMzOTI ભીલોનાં હોળીગીતો] (ધાર્મિક ગીતો, ૧૯૯૯)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_55fe0c3737a482?fr=sODRhMDg1MTMzOTI ફૂલરાંની લાડી] (લગ્નગીતો, ૧૯૮૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_a6e6ec97de7abc?fr=sNTFlZTg1MTMzOTI ભીલોનાં ધાર્મિકગીતો] (૨૦૦૯)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_657cc655ad1846?fr=sM2Q2NTg1MTMzOTI ભીલોનાં સામાજિકગીતો] (૨૦૧૨)<br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર લખાયેલા અભ્યાસગ્રંથો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_dec1e2110cc43f?fr=sNGY2ZTg1MTMzOTI વનસ્વર, સંપાદક : ડૉ. બળવંત જાની] (ગુજરાતના આદિવાસી સાહિત્યનો અભ્યાસ ગ્રંથ, ૨૦૦૪)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_f73f95cbbaf93d?fr=sNTU2YTg1MTMzOTI ભીલી સાહિત્ય : એક અધ્યયન], સંપાદક : હસુ યાજ્ઞિક (૨૦૦૯)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_6512ff210d7b94?fr=sM2ZkMzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય એક અભ્યાસ], સંપાદક : દશરથ પટેલ (૨૦૧૨)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_e13a7157250c2f?fr=sNGNmNDg1MTMzOTI મારી લોકયાત્રા : વિમર્શ, સંપાદક : પ્રેમજી પટેલ] (૨૦૧૬)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_2d57fde674054f?fr=sMDYyZDg1MTMzOTI ભગવાનદાસ પટેલનાં આદિવાસી લોકસાહિત્ય વિષયક લેખો, સંપાદક : પ્રેમજી પટેલ] (૨૦૨૩)<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર વ્યક્તિગત અભ્યાસીઓએ લખેલાં પુસ્તકો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_e13a7157250c2f?fr=sNGNmNDg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : કૃતિ અને સંસ્કૃતિ, ડૉ. દીપક પટેલ] (૨૦૦૯)<br /> <br /> '''તુલનાત્મક અભ્યાસ'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_55319c6ab10f62?fr=sOWI4NDg1MTMzOTI ‘મહાભારત’ અને ‘ભીલોનું ભારથ’ નારીપાત્રો – તુલનાત્મક અભ્યાસ, ડૉ. હર્ષદા શાહ] (૨૦૧૫)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_6f890a3f5017bb?fr=sODU4Mjg1MTMzOTI &lt;small&gt;‘बगड़ावत देवनारायण’ और ‘गुजरांनो अरेलो’का तुलनात्मक अध्ययन, डॉ. जिज्ञासा पटेल] (२००२)&lt;/small&gt;<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર અન્ય અભ્યાસીઓએ લખેલા લેખોનાં ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા થયેલાં સંપાદનો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_9102feca9aa0c2?fr=sNjZjMjg1MTMzOTI ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૧૧)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_979d359b4c9f89?fr=sODA5Mzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય ખંડ-૧, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૨૫)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_bf3949ef8a74d1?fr=sYWYzZTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય ખંડ-૨, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૨૫)<br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલના જીવન અને કાર્ય પર લખાયેલાં પુસ્તકો'''<br /> *[https://issuu.com/ekatra/docs/_-_._68843d3759ba46?fr=sN2E0Yzg1MTMzOTI ડુંગરી ભીલી 'સાધુ' અને 'સંશોધક' : ભગવાનદાસ પટેલ, હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ] (૨૦૦૮)<br /> *[https://issuu.com/ekatra/docs/_-_._ad3b16738df08f?fr=sNzNiMzg1MTMzOTI સ્નેહી ભગવાનદાસ, સંપાદક : હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ] (૨૦૦૯)<br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા લખાયેલા ભીલી લોકસાહિત્યના સિદ્ધાંતગત અધ્યયનગ્રંથો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_99d6b5335e8e8a?fr=sMWNjNTg1MTMzOTI આદિવાસી, જાનપદ અને શિષ્ટ મહાકાવ્યોમાં નારી] (વિવેચન, ૨૦૦૫)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_d29b7754a5d84a?fr=sODQzNDg1MTMzOTI શોધસંપદા] (વિવેચન, ૨૦૦૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_de60d5944acbfa?fr=sYzMzODg1MTMzOTI ‘લોક’સંમત આદિવાસી લોકવિદ્યાશાસ્ત્ર] (૨૦૨૨)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_70b9d35d5e31e0?fr=xKAE9_zMzMw ઉત્તર ગુજરાતના ભીલ આદિવાસીઓનું સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન] (૨૦૨૪)<br /> {{dhr}}<br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત ભીલી લોકસાહિત્યના હિંદી અનુવાદો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_1285dbc0267bad?fr=sOTFlMjg1MTMzOTI &lt;small&gt;भीलों का भारथ, संपादक : भगवानदास पटेल] (अनु. मृदुला पारीक, 2000)&lt;/small&gt;<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_39bd0f7b634204?fr=sYTFjYTg1MTMzOTI &lt;small&gt;रॉम-सीतमानी वारता, संपादक : भगवानदास पटेल] (अनु. मृदुला पारीक, 2019)&lt;/small&gt;<br /> <br /> '''અંગ્રેજી અનુવાદ'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/study_in_the_tribal_literature_of_gujarat_ed._by_?fr=sYjViODg1MTMzOTI Study in The Tribal Literature of Gujarat, Ed. By Bhagvandas Patel by HASU YAJNIK] (2004)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/bhil_lokakhyano_oral_narratives_of_the_dungari_b?fr=sODNhODg1MTMzOTI Bhil Lokakhyano : Oral Narratives Of The Dungari Bhils, Ed. By Bhagvandas Patel] (Tr. Nila Shah, 2009)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/bharath_an_epic_of_the_dungri_bhils_ef07ff175830da?fr=xKAE9_zMzMw Bharath : An Epic Of The Dungri Bhils, Ed. By Bhagvandas Patel] (Tr. Nila Shah, 2012)<br /> *[https://issuu.com/ekatra/docs/rathor_varta_-_bhagwandas_patel_030a0b6659fee7?fr=xKAE9_zMzMw Rathor Varta : A Heroic Narrative Of The Dungri Bhils, Ed. By Bhagvandas Patel] (Tr. Nila Shah, 2012)<br /> {{dhr}}<br /> <br /> [[Category:Authors on EkatraWiki]]</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%B8%E0%AA%AE%E0%AA%97%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%82%E0%AA%A5%E0%AB%80_%E0%AA%B8%E0%AA%98%E0%AA%A8-%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B5%E0%AB%87%E0%AA%9A%E0%AA%A8%E0%AA%B6%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AB%87%E0%AA%A3%E0%AB%80_-_%E0%AA%9C%E0%AA%AF%E0%AA%A8%E0%AB%8D%E0%AA%A4_%E0%AA%95%E0%AB%8B%E0%AA%A0%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%80&diff=107643 2026-02-21T06:50:44Z

<p>Vipul Shingala: added Category:જયંત કોઠારી using HotCat</p> <hr /> <div>&lt;center&gt; '''‘એકત્ર’ સંકલિત''' &lt;/center&gt; <br /> &lt;center&gt; '''‘[[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી]]’''' &lt;/center&gt; <br /> &lt;br&gt;<br /> {{#seo:<br /> |title_mode= replace<br /> |title= સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી - Ekatra Foundation<br /> |keywords= ગુજરાતી વિવેચન, જયન્ત કોઠારી, Jayant Kothari, <br /> |description=This is home page for this wiki<br /> |image= Saghan Vivechan Jayant Kothari Book Cover.jpg<br /> |image_alt=Wiki Logo<br /> |site_name=Ekatra Foundation<br /> |locale=gu-IN<br /> |type=website<br /> |modified_time={{REVISIONYEAR}}-{{REVISIONMONTH}}-{{REVISIONDAY2}}<br /> }}<br /> <br /> {{BookCover<br /> |cover_image = File:Saghan Vivechan Jayant Kothari Book Cover.jpg<br /> |title = ‘સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી’ - જયંત કોઠારી<br /> |editor = રમણ સોની<br /> }}<br /> <br /> {{Box<br /> |title = પ્રારંભિક<br /> |content = <br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/‘એકત્ર’નો ગ્રંથગુલાલ|‘એકત્ર’નો ગ્રંથગુલાલ]]<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/પ્રારંભિક|પ્રારંભિક]]<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી|સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી]]<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/આ સંપાદન વિશે–|આ સંપાદન વિશે–]]<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/સંપાદક-પરિચય|સંપાદક-પરિચય]]<br /> }}<br /> &lt;br&gt;<br /> {{Box<br /> |title = અનુક્રમ<br /> |content =<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/જયંત કોઠારીના વિવેચનવિશેષો – રમણ સોની|જયંત કોઠારીના વિવેચનવિશેષો – રમણ સોની]]<br /> <br /> &lt;big&gt;વિભાગ ૧ : સાહિત્યવિચાર&lt;/big&gt;<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૧.૧ અનુકરણ : એક કવિકર્મ (પ્લેટો, એરિસ્ટોટલ સંદર્ભે)|૧.૧ અનુકરણ : એક કવિકર્મ (પ્લેટો, એરિસ્ટોટલ સંદર્ભે)]]<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૧.૨ સંસ્કૃત કાવ્યશાસ્ત્રની પ્રસ્તુતતા|૧.૨ સંસ્કૃત કાવ્યશાસ્ત્રની પ્રસ્તુતતા]]<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૧.૩ એકાંકી : આજના કેટલાક સંદર્ભો|૧.૩ એકાંકી : આજના કેટલાક સંદર્ભો]]<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૧.૪ ગૃહીતોને પડકારતી નવ્ય વિવેચના|૧.૪ ગૃહીતોને પડકારતી નવ્ય વિવેચના (સુરેશ જોષી સંદર્ભે)]]<br /> <br /> &lt;big&gt;વિભાગ ૨ : સંશોધનવિચાર&lt;/big&gt;<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૨.૧ સાહિત્યિક તથ્યોની માવજત|૨.૧ સાહિત્યિક તથ્યોની માવજત]]<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૨.૨ સાહિત્યસંશોધન : પદ્ધતિ અને સમસ્યાઓ|૨.૨ સાહિત્યસંશોધન : પદ્ધતિ અને સમસ્યાઓ]]<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૨.૩ મધ્યકાલીન સાહિત્યકૃતિનું સંપાદન|૨.૩ મધ્યકાલીન સાહિત્યકૃતિનું સંપાદન : ત્રણ પગલાંની સંશોધનયાત્રા]]<br /> <br /> &lt;big&gt;વિભાગ ૩ : મધ્યકાલીન સાહિત્ય વિશે&lt;/big&gt;<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૩.૧ મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યઃ ન વીસરવા જેવો વારસો|૩.૧ [મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યઃ] ન વીસરવા જેવો વારસો]]<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૩.૨ પ્રેમાનંદ|૩.૨ પ્રેમાનંદ]]<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૩.૩ (પ્રેમાનંદનું) ‘નળાખ્યાન’|૩.૩ (પ્રેમાનંદનું) ‘નળાખ્યાન’]]<br /> <br /> &lt;big&gt;વિભાગ ૪ : ગ્રંથસમીક્ષા, કૃતિઆસ્વાદ&lt;/big&gt;<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૪.૧ કાવ્યમાં શબ્દ (વિવેચન) : હરિવલ્લભ ભાયાણી|૪.૧ કાવ્યમાં શબ્દ (વિવેચન) : હરિવલ્લભ ભાયાણી]]<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૪.૨ ગુજરાતની લોકકથાઓ (લોકકથા-સંચય)|૪.૨ ગુજરાતની લોકકથાઓ (લોકકથા-સંચય) : સંપા. જોરાવરસિંહ જાદવ]]<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૪.૩ વ્હાઈટ હોર્સ (ટૂંકી વાર્તા) : સુધીર દલાલ|૪.૩ વ્હાઈટ હોર્સ (ટૂંકી વાર્તા) : સુધીર દલાલ]]<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૪.૪ જાનન્તિ યે કિમપિ (વિવેચન) : સંપા. સુરેશ જોષી|૪.૪ જાનન્તિ યે કિમપિ (વિવેચન) : સંપા. સુરેશ જોષી]]<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૪.૫ પરિધિ (વિવેચન) : દિગીશ મહેતા|૪.૫ પરિધિ (વિવેચન) : દિગીશ મહેતા]]<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૪.૬ ઉપરવાસ કથાત્રયી (નવલકથા) : રઘુવીર ચૌધરી|૪.૬ ઉપરવાસ કથાત્રયી (નવલકથા) : રઘુવીર ચૌધરી]]<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૪.૭ કન્યાવિદાય (કાવ્યકૃતિ) : અનિલ જોશી|૪.૭ કન્યાવિદાય (કાવ્યકૃતિ) : અનિલ જોશી]]<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૪.૮ પ્રસાદજીની બેચેની (વાર્તાકૃતિ) : સુન્દરમ્‌|૪.૮ પ્રસાદજીની બેચેની (વાર્તાકૃતિ) : સુન્દરમ્‌]]<br /> <br /> &lt;big&gt;પરિશિષ્ટ&lt;/big&gt;<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/જયંત કોઠારીનાં પ્રકાશિત પુસ્તકો : સમયાનુસારી સૂચિ|જયંત કોઠારીનાં પ્રકાશિત પુસ્તકો : સમયાનુસારી સૂચિ]]<br /> * [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/જયંત કોઠારીનું વિવેચન : સંદર્ભસૂચિ|જયંત કોઠારીનું વિવેચન : સંદર્ભસૂચિ]]<br /> <br /> }}<br /> <br /> [[Category:વિવેચન]]<br /> [[Category:રમણ સોની]]<br /> [[Category:જયંત કોઠારી]]</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=Category:%E0%AA%9C%E0%AA%AF%E0%AA%82%E0%AA%A4_%E0%AA%95%E0%AB%8B%E0%AA%A0%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%80&diff=107642 2026-02-21T06:50:01Z

<p>Vipul Shingala: Created page with &quot;Category:Authors on EkatraWiki&quot;</p> <hr /> <div>[[Category:Authors on EkatraWiki]]</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%AD%E0%AA%97%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AA%A6%E0%AA%BE%E0%AA%B8_%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2%E0%AA%A8%E0%AB%81%E0%AA%82_%E0%AA%B8%E0%AA%BE%E0%AA%B9%E0%AA%BF%E0%AA%A4%E0%AB%8D%E0%AA%AF%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B6%E0%AB%8D%E0%AA%B5&diff=107641 2026-02-21T06:41:52Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{Heading|ભગવાનદાસ પટેલનું સાહિત્યવિશ્વ}}<br /> <br /> [[File:Bhagvandas Patel.jpg|center|400px]]<br /> {{Poem2Open}}<br /> ભગવાનદાસ પટેલ ભીલ આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સમાજ-લોકસાહિત્યના તજજ્ઞ, ખ્યાત લોકવિદ્યાવિદ્(FOLK-LORIST), સંશોધક-સંપાદક, લોકનાટ્યવિદ્, પ્રાગૈતિહાસવિદ્ (PRE-HISTORIAN) તથા ભીલ સમાજ પર પ્રકાશ પાડી ગૌરવ અપાવનારા સામાજિક કાર્યકર (ACTIVIST) છે. ઉપરાંત ભીલ આદિવાસી લોકવિદ્યા-લોકસાહિત્યના સિદ્ધાંતકાર અને લિખિત પરંપરાના સાહિત્યકાર છે. ભીલ સંસ્કૃતિ-સમાજ-લોકવિદ્યા-લોકસાહિત્ય-પ્રાક્-ઇતિહાસ અને સાહિત્ય પર એમનાં અનુવાદ સાથે ૬૪ પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ થયાં છે.<br /> <br /> • આદિવાસી ક્ષેત્રમાં ૩૦ વર્ષ સુધી લોકયાત્રા કરી, આદિવાસી કંઠ પરંપરાની અત્યંત મૂલ્યવાન સાંસ્કૃતિક સંપદાનું ૧૫૦૦ ઑડિઓ અને ૫૦ જેટલી વિડિઓ કેસેટ્સમાં ધ્વનિમુદ્રણ કર્યું. આ આદિવાસી લોકસંપદાનો અભ્યાસ કરી, સ્વરૂપ-સિદ્ધાંત સાથે શાસ્ત્રીય રૂપ આપી ૬૪ પુસ્તકો પ્રગટ કર્યાં. હિંદી, અંગ્રેજી, ફ્રેંચ અનુવાદ થકી એમનું આ કાર્ય દેશ વળોટી વિશ્વમાં પહોંચ્યું અને વિશ્વવિદ્યાલયોમાં અભ્યાસનો વિષય બન્યું.<br /> <br /> • ડૉ. હસુ યાજ્ઞિક ‘ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન’ (૨૦૧૧, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ) પુસ્તકના પૃ. ૮ ઉપર કહે છે, “ગુજરાંનો અરેલો, રાઠોરવારતા, ભીલોનું ભારથ અને રૉમ-સીતમાની વારતા – આ ચાર મહાકાવ્યોનું સંપાદન...માત્ર ગુજરાત કે ભારતના જ લોકવિદ્યાકીય અભ્યાસનું જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક ક્ષેત્રની વિદ્યાશાખાનું પણ આશ્ચર્ય અને અહોભાવ જન્માવે એવું આ કાર્ય છે, સર્વોન્ન અભ્યાસશૃંગ છે.” ગુજરાતના આદિવાસી લોકસાહિત્યના સંશોધન-સંપાદન ક્ષેત્રે ભગવાનદાસ પટેલનું કાર્ય સીમાસ્તંભરૂપ; પ્રકાશસ્તંભરૂપ છે.”<br /> <br /> • પ્રાક્-ઇતિહાસવિદ્ ભગવાનદાસ પટેલે પ્રાગૈતિહાસિક કાળની ૧૧૦ આદિમાનવ વસાહતો શોધી. ૭૦ હજાર વર્ષ પૂર્વના માનવજીવન અને પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ પરનું એમનું આ સંશોધન ‘ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ’ (ઈ. વિ. ૧૯૯૨) શીર્ષકે ગ્રંથરૂપ પામ્યું.<br /> <br /> • કર્મશીલ અને લોકનાટ્યવિદ્ ભગવાનદાસ પટેલે ભીલી બોલીમાં શેરી-નાટકો સર્જી, આદિવાસી ભાઈ-બહેનો દ્વારા ૭ વર્ષ સુધી ભજવી ઉત્તર ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારમાંથી વેર-ભાવના અને ડાકણપ્રથા જેવી પાશવી પ્રથાઓ નાબૂદ કરી.<br /> <br /> • ૧૯૮૪-૮૭માં ઇઝરાયલ, ફ્રાન્સ, સ્પેન, બેલ્જિયમ, ઇંગ્લૅન્ડ જેવા યુરોપના દેશોમાં વિશ્વલોકનૃત્યો અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસંવાદોમાં સહભાગી થઈ ભીલી સાહિત્ય-સંસ્કૃતિનો પ્રચાર-પ્રચાર કર્યો.<br /> <br /> • સેવા નિવૃત્તિ પછી પાંચ વર્ષ એમણે આદિવાસી અકાદમી, તેજગઢમાં માનદ નિયામક તરીકે સેવા આપી, ૮૦૦ આદિવાસી ગામોમાં સમાજ-સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિનાં કાર્યો કરાવ્યાં.<br /> <br /> • આદિવાસી સમાજ-સંસ્કૃતિ અને સાહિત્યની સત્ત્વશીલતા ધ્યાનમાં લઈને એમનાં પુસ્તકો ‘ઇન્ડો-અમેરિકન વુઝ-વુ’, ‘ઇન્ડો-એશિયન વુઝ-વુ’ અને ‘બાયોગ્રાફી-ઇન્ટરનેશનલ’માં સ્થાન પામ્યાં.<br /> <br /> • આવા વિરલ કામ માટે એમને રાષ્ટ્રીય, આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે નામના અને ઍવૉર્ડ્સ મળે, એ સાહજિક છે. એમાંથી કેટલાક ઍવૉર્ડ્સના ઉલ્લેખ આ પ્રમાણે છે :<br /> <br /> અરવલ્લી પહાડી પ્રદેશ(ઉત્તર ગુજરાત)ની ભીલી બોલીના મૌખિક સાહિત્યના સંશોધન-સંપાદન અને ભીલી બોલીને ભાષાનું સ્થાન અપાવવા બદલ ડૉ. પટેલને કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીનો ૧૯૯૮નો ગૌરવવંતો ‘ભાષા સન્માન’ ઍવૉર્ડ અને ગુજરાતી આદિવાસી કલા-સાહિત્યને દેશ-વિદેશમાં માન-સન્માન અપાવવા બદલ ૨૦૦૨માં અખિલ ભારતીય સાહિત્યનો ‘સન્માન’ ઍવૉર્ડ આપવામાં આવ્યો છે.<br /> <br /> એમના જીવન અને કાર્યની સુપેરે નોંધ લેતું એમનું આત્મવૃત્તાંત ‘મારી લોકયાત્રા’ને દક્ષિણ કોરિયા અને સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીના સંયુક્ત ઉપક્રમે ‘ટાગોર લિટરેચર’, ૨૦૦૯નો આંતરરાષ્ટ્રીય ઍવૉર્ડ પ્રાપ્ત થયો છે.<br /> <br /> આદિવાસી લોકસાહિત્ય અને લોકકલાનું જીવનભર કાર્ય કરવા બદલ પશ્ચિમક્ષેત્ર સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર, ઉદયપુરનો ‘પદ્મભૂષણ ડૉ. કોમલ કોઠારી સ્મૃતિ લાઇફ એચીવમેન્ટ લોકકલા પુરસ્કાર, ૨૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૨નો વગેરે ઍવૉર્ડ્ઝ પ્રાપ્ત થયા છે.<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> {{center|[[ભગવાનદાસ પટેલનો વિસ્તૃત પરિચય]]}}<br /> <br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલના પુસ્તકો'''<br /> <br /> '''સાહિત્ય'''<br /> * [[મારી લોકયાત્રા]] (૨૦૦૬/૨૦૧૦/૨૦૨૧)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_fc801655919b78?fr=sNGIyODg1MTMzOTI મારી આનંદયાત્રા] (૨૦૧૪)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_ce8f54601d5519?fr=sNjE1ODg1MTMzOTI મારી સંશોધનયાત્રા] (૨૦૨૪)<br /> <br /> '''સમાજવિદ્યા'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_84b6013fc38322?fr=sZTY3Njg1MTMzOTI આદિવાસી ઓળખ] (સમાજવિદ્યા) (૧૯૯૯)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_67be5e4e9876f3?fr=sODZiMDg1MTMzOTI આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સમાજ અને કળા] (૨૦૨૧)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_537be77fbcab89?fr=sNGRkMDg1MTMzOTI ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ] (૧૯૯૨)<br /> <br /> '''સંપાદનો'''<br /> '''ભીલી મૌખિક મહાકાવ્યો : સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_46d410ddff0df0?fr=sYjUxMTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક રામાયણ : રૉમ-સીતમાની વારતા] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_af8c28263ea199?fr=sN2MwYTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાભારત : ભીલોનું ભારથ] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_2cfa693e723369?fr=sZTQxNTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાકાવ્ય : રાઠોરવારતા] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_424ee77c2e21f2?fr=sNGZhMzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાકાવ્ય - ગુજરાંનો અરેલો] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક આખ્યાનો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_569073f47bd471?fr=sNDIxYjg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક આખ્યાન ખંડ ૧] (૨૦૧૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_1229ac2032686f?fr=sZjVhZTg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક આખ્યાન ખંડ ૨] (૨૦૧૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_af044b0c47a3af?fr=sY2E3ZDg1MTMzOTI ડુંગરી ભીલોના દેવિયાવાળાના અરેલા : નવલાખ દેવીઓ અને કરમીરો (પુરાણકથાઓ)] (૧૯૮૭), પુરસ્કૃત<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_7335d933e0cbe6?fr=sYmZmMjg1MTMzOTI &lt;small&gt;भील भजन वारता: सदणराझा (चंदनमलयागिरि)] – जिज्ञासा पटेल (१९९९)&lt;/small&gt;<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક વારતાઓ-પુરાકથાઓ – મંત્રો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_bfdc6912de4957?fr=sNWM2YTg1MTMzOTI અરવલ્લી પહાડની આસ્થા] (લોકમંત્રો અને ભીલોની પુરાકથાઓ) (૧૯૮૪/૧૯૮૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_-_28aff0a49ffd59?fr=sMjBkZTg1MTMzOTI ભીલોની વહી-વાતો-વારતાઓ] (૨૦૧૭)<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક ગીતકથાઓ – કથાગીતો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-?fr=sMWI0ODg1MTMzOTI ભીલ કથાગીત : હોનોલ હોટી, ભીલ ભજનવારતા : હાલદે હોળંગી અને નાગઝી-દલજી] (૨૦૦૨)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_eedc5144baeba4?fr=sMWQ2YTg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક ગીતકથા-કથાગીતો] (૨૦૨૦)<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક ગીતો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_f8f52a4a75f4f9?fr=sOTdhMDg1MTMzOTI લીલા મોરિયા (ભીલી પ્રણય ગીતો)] (૧૯૮૩/૧૯૮૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_b6e8eb5d7da2a0?fr=sNzdhZDg1MTMzOTI ભીલ લોકોત્સવ : ગોર] (૧૯૯૪)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_696c66ca2e1eaa?fr=sOWQ2MTg1MTMzOTI ભીલોનાં હગ અને વતાંમણાં] (૧૯૯૫)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_adc53eaf08174d?fr=sNjlhZjg1MTMzOTI ભીલોનાં હોળીગીતો] (ધાર્મિક ગીતો) (૧૯૯૯)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_55fe0c3737a482?fr=sODRhMDg1MTMzOTI ફૂલરાંની લાડી] (૧૯૮૩/૧૯૮૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_a6e6ec97de7abc?fr=sNTFlZTg1MTMzOTI ભીલોના ધાર્મિકગીતો] (૨૦૦૯)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_657cc655ad1846?fr=sM2Q2NTg1MTMzOTI ભીલોના સામાજિક ગીતો] (૨૦૧૨)<br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર લખાયેલા અભ્યાસગ્રંથો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_dec1e2110cc43f?fr=sNGY2ZTg1MTMzOTI વનસ્વર – ડૉ. બળવંત જાની] (ગુજરાતનાં આદિવાસી સાહિત્યનો અભ્યાસ ગ્રંથ) (૨૦૦૪)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_f73f95cbbaf93d?fr=sNTU2YTg1MTMzOTI ભીલી સાહિત્ય : એક અધ્યયન] – હસુ યાજ્ઞિક (૨૦૦૯)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_6512ff210d7b94?fr=sM2ZkMzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય એક અભ્યાસ] – સંપા. દશરથ પટેલ (૨૦૧૨)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_e13a7157250c2f?fr=sNGNmNDg1MTMzOTI મારી લોકયાત્રા : વિમર્શ, સંપાદક : પ્રેમજી પટેલ] (૨૦૧૬)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_2d57fde674054f?fr=sMDYyZDg1MTMzOTI ભગવાનદાસ પટેલનાં આદિવાસી લોકસાહિત્ય વિષયક લેખો - પ્રેમજી પટેલ] (૨૦૨૩)<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર વ્યક્તિગત અભ્યાસીઓએ લખેલાં પુસ્તકો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_e13a7157250c2f?fr=sNGNmNDg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : કૃતિ અને સંસ્કૃતિ, ડૉ. દીપક પટેલ] (૨૦૦૯)<br /> <br /> '''તુલનાત્મક અભ્યાસ'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_55319c6ab10f62?fr=sOWI4NDg1MTMzOTI ‘મહાભારત’ અને ‘ભીલોનું ભારથ’ નારીપાત્રો – તુલનાત્મક અભ્યાસ, ડૉ. હર્ષદા શાહ] (૨૦૧૫)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_6f890a3f5017bb?fr=sODU4Mjg1MTMzOTI &lt;small&gt;‘बगड़ावत देवनारायण’ और ‘गुजरांनो अरेलो’का तुलनात्मक अध्ययन, डॉ. जिज्ञासा पटेल] (२०२२)&lt;/small&gt;<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર અન્ય અભ્યાસીઓએ લખેલા લેખોનાં ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા થયેલાં સંપાદનો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_9102feca9aa0c2?fr=sNjZjMjg1MTMzOTI ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૧૧)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_979d359b4c9f89?fr=sODA5Mzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય, ખંડ-૧, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૨૫)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_bf3949ef8a74d1?fr=sYWYzZTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય, ખંડ-૨, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૨૫)<br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલના જીવન અને કાર્ય પર લખાયેલાં પુસ્તકો'''<br /> *[https://issuu.com/ekatra/docs/_-_._68843d3759ba46?fr=sN2E0Yzg1MTMzOTI ડુંગરી ભીલી 'સાધુ' અને 'સંશોધક' : ભગવાનદાસ પટેલ – હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ] (૨૦૦૮)<br /> *[https://issuu.com/ekatra/docs/_-_._ad3b16738df08f?fr=sNzNiMzg1MTMzOTI સ્નેહી ભગવાનદાસ – હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ] (૨૦૦૯)<br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા લખાયેલા ભીલી લોક સાહિત્યના સિદ્ધાંતગત અધ્યયન ગ્રંથો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_99d6b5335e8e8a?fr=sMWNjNTg1MTMzOTI આદિવાસી, જાનપદ અને શિષ્ટ મહાકાવ્યોમાં નારી](વિવેચન) (૨૦૦૫)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_d29b7754a5d84a?fr=sODQzNDg1MTMzOTI શોધસંપદા] (વિવેચન) (૨૦૦૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_de60d5944acbfa?fr=sYzMzODg1MTMzOTI ‘લોક’સંમત આદિવાસી લોકવિદ્યાશાસ્ત્ર] (૨૦૨૨)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_70b9d35d5e31e0?fr=xKAE9_zMzMw ઉત્તર ગુજરાતના ભીલ આદિવાસીઓનું સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન] (૨૦૨૪)<br /> {{dhr}}<br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત ભીલી લોકસાહિત્યમાં અનુવાદો હિંદી અનુવાદ'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_1285dbc0267bad?fr=sOTFlMjg1MTMzOTI &lt;small&gt;भीलों का भारथ – भगवानदास पटेल] (अनु. मृदुला पारीक)&lt;/small&gt; (2000)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_39bd0f7b634204?fr=sYTFjYTg1MTMzOTI &lt;small&gt;रॉम-सीतमानी वारता – भगवानदास पटेल] (अनु. मृदुला पारीक)&lt;/small&gt; (2019)<br /> <br /> '''અંગ્રેજી અનુવાદ'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/study_in_the_tribal_literature_of_gujarat_ed._by_?fr=sYjViODg1MTMzOTI Study in The Tribal Literature of Gujarat, Ed. By Bhagvandas Patel by HASU YAJNIK] (2004)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/bhil_lokakhyano_oral_narratives_of_the_dungari_b?fr=sODNhODg1MTMzOTI Bhil Lokakhyano : Oral Narratives Of The Dungari Bhils] (Tr. Nila Shah) (2009)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/bharath_an_epic_of_the_dungri_bhils_ef07ff175830da?fr=xKAE9_zMzMw Bharath An Epic Of The Dungri Bhils] (Tr. Nila Shah) (2012)<br /> *[https://issuu.com/ekatra/docs/rathor_varta_-_bhagwandas_patel_030a0b6659fee7?fr=xKAE9_zMzMw Rathor Varta : A Heroic Narrative Of The Dungri Bhils] (Tr. Nila Shah) (2012)<br /> {{dhr}}<br /> <br /> [[Category:Authors on EkatraWiki]]</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%80_%E0%AA%B2%E0%AB%8B%E0%AA%95%E0%AA%AF%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%BE&diff=107640 2026-02-21T06:40:42Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>__NOTOC__<br /> <br /> {{BookCover<br /> |cover_image = File:Cover Page - Mari Lokyatra.png<br /> |title = મારી લોકયાત્રા<br /> |author = ભગવાનદાસ પટેલ<br /> }}<br /> <br /> &lt;center&gt;<br /> {|style=&quot;background-color: #C7E6C7; border: 1px solid #228B22;&quot;<br /> |&lt;center&gt;{{gap}}[https://issuu.com/ekatra/docs/_-_636d7ee2f46ef8?fr=sZTk4Yzg1MTMzOTI પુસ્તક PDF રૂપે વાંચવા અહીં ક્લિક કરો]{{gap}}&lt;/center&gt;<br /> |}&lt;/center&gt;<br /> &lt;br&gt;<br /> <br /> {{Box<br /> |title = પ્રારંભિક<br /> |content = <br /> * [[મારી લોકયાત્રા/‘એકત્ર’નો ગ્રંથગુલાલ|‘એકત્ર’નો ગ્રંથગુલાલ]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/પ્રારંભિક|પ્રારંભિક]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/આત્મકથન|આત્મકથન]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/લોકયાત્રાનું અક્ષર-તીર્થ|લોકયાત્રાનું અક્ષર-તીર્થ]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/કૃતિ-પરિચય|કૃતિ-પરિચય]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/સર્જક-પરિચય|સર્જક-પરિચય]]<br /> <br /> }}<br /> {{Box<br /> |title = અનુક્રમણિકા<br /> |content =* [[મારી લોકયાત્રા/૧. મારા શૈશવકાળના લોકસંસ્કારો|૧. મારા શૈશવકાળના લોકસંસ્કારો]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૨. કિશોર-તરુણકાળના લોકસંસ્કારો|૨. કિશોર-તરુણકાળના લોકસંસ્કારો]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૩. કૉલેજમાં|૩. કૉલેજમાં]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૪. બળદની શોધ|૪. બળદની શોધ]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૫. ખેડુની શોધ|૫. ખેડુની શોધ]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૬. લોકમાં પુનર્જન્મ|૬. લોકમાં પુનર્જન્મ]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૭. માણેકનાથનો પહાડ|૭. માણેકનાથનો પહાડ]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૮. લોકોત્સવઃ ગોર|૮. લોકોત્સવઃ ગોર]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૯. ભોપાનો પ્રભાવ|૯. ભોપાનો પ્રભાવ]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૧૦. લોકજ્ઞાનની વિદ્યાપીઠ|૧૦. લોકજ્ઞાનની વિદ્યાપીઠ]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૧૧. અરેલા ગાયક જીવાકાકા|૧૧. અરેલા ગાયક જીવાકાકા]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૧૨. વેરપિપાસા|૧૨. વેરપિપાસા]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૧૩. તારું પણ રામરાજ્ય થશે|૧૩. તારું પણ રામરાજ્ય થશે]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૧૪. હરેકૃષ્ણ પ્રેસના ભોંયરામાં|૧૪. હરેકૃષ્ણ પ્રેસના ભોંયરામાં]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૧૫. લોકસંપદાનું વિસ્તરણ|૧૫. લોકસંપદાનું વિસ્તરણ]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૧૬. સ્નેહતંતુ|૧૬. સ્નેહતંતુ]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૧૭. મૌખિક સંપદાનું ઊંચું શિખર|૧૭. મૌખિક સંપદાનું ઊંચું શિખર]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૧૮. ધરમનો ભાઈ|૧૮. ધરમનો ભાઈ]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૧૯. નવજી સાધુ|૧૯. નવજી સાધુ]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૨૦. હોળી, ગોર, ગવરી|૨૦. હોળી, ગોર, ગવરી]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૨૧. કૉબરિયા ઠાકોર અને વધામણાં|૨૧. કૉબરિયા ઠાકોર અને વધામણાં]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૨૨. સાચો જીવતો ચંદ્રક|૨૨. સાચો જીવતો ચંદ્રક]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૨૩. પગવૉનનો દાસ|૨૩. પગવૉનનો દાસ]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૨૪. ડાકણ.|૨૪. ડાકણ.]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/૨૫. ભગવાન નામે પુરાકથા|૨૫. ભગવાન નામે પુરાકથા]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/પરિશિષ્ટ ૧ : કર્મશીલની દિશામાં પ્રયાણ|પરિશિષ્ટ ૧ : કર્મશીલની દિશામાં પ્રયાણ]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/પરિશિષ્ટ ૨ : લોકપ્રતિષ્ઠાન|પરિશિષ્ટ ૨ : લોકપ્રતિષ્ઠાન]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/પરિશિષ્ટ ૩ : આદિવાસી અકાદમી |પરિશિષ્ટ ૩ : આદિવાસી અકાદમી ]]<br /> * પરિશિષ્ટ ૪ : અભ્યાસ-અવલોકન<br /> ** [[મારી લોકયાત્રા/(૧) ડૉ. ભગવાનદાસ કૃત ‘મારી લોકયાત્રા’– પ્રો. જશવંત શેખડીવાળા|(૧) ડૉ. ભગવાનદાસ કૃત ‘મારી લોકયાત્રા’– પ્રો. જશવંત શેખડીવાળા]]<br /> ** [[મારી લોકયાત્રા/(૨) ટાગોર પુરસ્કા૨થી વિભૂષિત ભગવાનદાસની ‘લોકયાત્રા’ ૨ઘુવી૨ ચૌધરી|(૨) ટાગોર પુરસ્કા૨થી વિભૂષિત ભગવાનદાસની ‘લોકયાત્રા’ ૨ઘુવી૨ ચૌધરી]]<br /> ** [[મારી લોકયાત્રા/(૩) રોમાંચક અને પ્રેરક આનંદકથા ૨મણ સોની|(૩) રોમાંચક અને પ્રેરક આનંદકથા ૨મણ સોની]]<br /> * [[મારી લોકયાત્રા/પરિશિષ્ટ ૫ : જીવન અને કાર્ય : ટૂંકો આલેખ - હસુ યાજ્ઞિક|પરિશિષ્ટ ૫ : જીવન અને કાર્ય : ટૂંકો આલેખ - હસુ યાજ્ઞિક]]<br /> }}<br /> <br /> [[Category:ચરિત્રસાહિત્ય]]</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%AD%E0%AA%97%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AA%A6%E0%AA%BE%E0%AA%B8_%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2%E0%AA%A8%E0%AB%8B_%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B8%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AB%83%E0%AA%A4_%E0%AA%AA%E0%AA%B0%E0%AA%BF%E0%AA%9A%E0%AA%AF&diff=107639 2026-02-21T06:37:22Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{Heading|ભગવાનદાસ પટેલ|(સંપાદક–સંશોધક–સર્જક)&lt;br&gt;જીવન અને કાર્યનો પરિચય}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> [[File:Bhagvandas Patel.jpg|center|400px]]<br /> • આદિવાસી કંઠપરંપરાના સાહિત્યની ઉત્તમ રચનાઓના સંશોધક-સંપાદક-સર્જક ડૉ. ભગવાનદાસ પટેલનો જન્મ પિતા કુબેરદાસ અને માતા મેનાબહેનની કૂખે સાબરકાંઠા જિલ્લાના હિંમતનગર તાલુકાના જામળા ગામમાં તા. ૧૯-૧૧-૧૯૪૩માં થયો. ઈ. સ. ૧૯૬૭માં હિંદી-ગુજરાતી સાથે બી. એ., ૧૯૭૦માં હિંદી અને ભૂગોળ સાથે બી. એડ્., ઈ. સ. ૧૯૭૨માં હિંદી-સંસ્કૃત સાથે એમ. એ. થયા. ઈ. સ. ૧૯૮૪માં ‘ભીલોમાં ગવાતા અરેલા’ પર એમ. ફિલ. કરી, ઈ. સ. ૧૯૯૦માં ‘ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ’ પર પીએચ. ડી. થયા.<br /> • ઈ. સ. ૧૯૭૦થી ૨૦૦૨ સુધી શ્રી કે. ટી. હાઈસ્કૂલ, ખેડબ્રહ્મામાં શિક્ષક તરીકે કાર્ય કર્યું. તા. ૫-૫-૧૯૬૩માં તારાબહેન સાથે લગ્નગ્રન્થિથી જોડાયા અને ડૉ. જિજ્ઞાસા, ડૉ. જાગૃતિ એમ બે પુત્રીઓ તથા પુત્ર અમિત :(એમ.એસ.આઈ.ટી.) એમ ત્રણ સંતાન થયાં.<br /> કૃષિકાર પરિવારના પટેલ મટીને જાતે જ આદિવાસી બની ચૂકેલા આ લોકવિદ્યા-લોકસાહિત્યવિદ્ દ્વારા ઈ. સ. ૧૯૮૦થી ૨૦૦૨ સુધી આદિવાસીક્ષેત્રમાં ભ્રમણ કરી, અખૂટ ધીરજ અને શ્રમથી, શીલ અને નિષ્ઠાથી ક્ષેત્રકાર્ય કરીને આદિવાસી કંઠ પરંપરાની અત્યંત મૂલ્યવાન સાંસ્કૃતિક સંપદાનું ૧૫૦૦ જેટલી ઑડિઓ કૅસેટ્સમાં ધ્વનિમુદ્રણ કર્યું, ૫૦ વીડિઓ કૅસેટ્સમાં ભીલ સંસ્કૃતિ-સમાજ-લોકસાહિત્ય અંકિત કર્યાં તથા તેમનાં અનુવાદ સાથે ૬૪ જેટલાં પુસ્તકો શાસ્ત્રીય રૂપમાં અભ્યાસ સમેત સંશોધિત કરી, સંપાદિત કર્યાં. ઉપરાંત આદિવાસી લોકસાહિત્યનાં સ્વરૂપો નિયત કરી, સૈદ્ધાંતિક સ્થાપનાઓ કરી.<br /> • ડૉ. ભગવાનદાસ પટેલનાં આદિવાસી કંઠપરંપરાનાં ‘રૉમ – સીતમા’ અને ‘ભીલોનું ભારથ’ એ પુરાકથારૂપ મહાકાવ્યો અને ‘ગુજરાંનો અરેલો’ અને ‘રાઠોરવારતા’ જેવાં લોકમહાકાવ્યોનું સંપાદન કરીને સિદ્ધ કર્યું કે ભારતમાં પ્રશિષ્ટ મહાકાવ્યોનાં લિખિતરૂપમાં સંસ્કૃત ભાષામાં રૂપ બંધાયાં એ પછી પણ છેક વીસમી સદીના અંત સુધી પણ ભારતના આદિવાસી લોકમહાકાવ્યોની કંઠપરંપરા અખંડરૂપમાં ધબકતી રહી. ગ્રામીણ કંઠપરંપરાના સ્રોતમાં ક્ષીણ કે લુપ્ત થયેલી ગોપીચંદ–ભરથરી, રૂપાંદે–માલદે કે ઢોલા–મારુ જેવી અનેક નાથકથાઓ, લોકકથાઓનાં સાંગોપાંગ રૂપો આદિવાસીઓની કંઠપરંપરામાં જળવાયેલાં હતાં તે દર્શાવ્યું.<br /> • પ્રાગૈતિહાસિક કાળની ૧૧૦ આદિ માનવ વસાહતો એમણે શોધી અને ૧૫૦૦ પાષાણ ઓજારો, ૧૬ પાષાણ સમાધિઓ અને ૫ ચિત્રગુફાઓ શોધ્યાં. સિત્તેર હજાર વર્ષ પૂર્વેના માનવજીવન અને પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ પરનું સંશોધન ‘ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ’ :(ઈ. સ. ૧૯૯૨) શીર્ષકે ગ્રંથરૂપ પામ્યું.<br /> • ૧૯૮૪-૮૭માં ઇઝરાયલ, ફ્રાન્સ, સ્પેન, બેલ્જિયમ, ઇંગ્લૅન્ડ જેવા યુરોપના દેશોમાં વિશ્વલોકનૃત્ય મહોત્સવો અને પરિસંવાદોમાં સહભાગી થઈ ભીલી સાહિત્ય-સંસ્કૃતિનો પ્રચાર-પ્રસાર કર્યો.<br /> એમનાં આ કાર્યો હિંદી, અંગ્રેજી, ફ્રેંચ અને ભારતીય ભાષાઓના માધ્યમે દેશમાં અને વિદેશમાં પણ ઉત્તમ ભારતીય અરણ્યસંસ્કૃતિને પહોંચાડી શક્યાં અને ગ્રંથો વિશ્વવિદ્યાલયોમાં અભ્યાસનો વિષય બન્યા.<br /> • કર્મશીલ બની દાંતા-ખેડબ્રહ્મા તાલુકામાંથી અમાનવીય ડાકણપ્રથા નાબૂદ કરી.<br /> • સેવાનિવૃત્તિ પછી પાંચ વર્ષ એમણે આદિવાસી અકાદમી, તેજગઢમાં માનદ નિયામક તરીકે સેવા આપી ૮૦૦ આદિવાસી ગામોમાં વિકાસનાં કાર્યો કરાવ્યાં અને આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સંગ્રહાલયની સ્થાપના કરી.<br /> {{Poem2Close}}<br /> '''વ્યાખ્યાનો :'''<br /> {{Poem2Open}}<br /> • તા. ૫મી માર્ચ, ૨૦૦૪ના રોજ રાષ્ટ્રીય આદિવાસી અકાદમી, તેજગઢમાં ‘આદિવાસી લોકસંપદા’ પ્રદર્શન, હૉલેન્ડ દેશના રાજદૂત :(એમ્બેસેડર) એરિક નીયે અને તેમની પત્નીનું સ્વાગત તથા આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કર્ણાટકના ‘યક્ષગાન કેન્દ્ર’ના કલાકારો દ્વારા ભજવાયેલ ‘જટાયુમોક્ષ’ નૃત્યનાટિકાનું આયોજન અને સંચાલન. અને લોકનાટ્ય વિશે વ્યાખ્યાન.<br /> • રાજ્ય, રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસંવાદોમાં સહભાગી થઈ આદિવાસી સમાજ, લોકસાહિત્ય અને તેનાં પ્રકાર-સ્વરૂપો, જીવનમૂલ્યો વગેરે વિષય પર ૨૫૦ વ્યાખ્યાનો આપ્યાં.<br /> {{Poem2Close}}<br /> '''ફિલ્મ :'''<br /> {{Poem2Open}}<br /> ‘માનવીની ભવાઈ’ જાનપદી ફિલ્મમાં લોકનૃત્યોનું દિગ્દર્શન.<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> '''આકાશવાણી :(રેડિયો), અમદાવાદ'''<br /> {{Poem2Open}}<br /> આકાશવાણીના ઉપક્રમે ‘ભીલોનું ભારથ’ :(ભીલી મહાભારત) અને ‘રૉમ-સીતમાની વારતા’:(ભીલી રામાયણ)ના ૧૧૦ એપિસોડનું ધ્વનિમુદ્રણ અને પ્રસારણ તથા ભીલ સંસ્કૃતિ, સમાજ, લોકવિદ્યા અને લોકસાહિત્ય વિષયક અનેક વાર્તાલાપ.<br /> <br /> {{Poem2Close}}<br /> '''દૂરદર્શન, અમદાવાદ'''<br /> {{Poem2Open}}<br /> દૂરદર્શન પર આદિવાસી સમાજમાં કલા અને સાંસ્કૃતિક સંચાર દ્વારા વૈચારિક ક્રાન્તિ વિષયક ૧૨ લોકનાટ્યોનું દસ્તાવેજીકરણ અને પ્રસારણ.<br /> {{Poem2Close}} <br /> <br /> &lt;poem&gt;<br /> '''લોકકલા-લોકસાહિત્ય-લોકવિદ્યા-લોકસંસ્કૃતિ સંશોધન-સંપાદનગ્રંથો અને મૌલિકગ્રંથો'''<br /> :(૧) ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ :(ઇતિહાસ-સંસ્કૃતિ), ૧૯૯૨<br /> :(૨) મારી લોકયાત્રા :(આત્મવૃત્તાંત), ૨૦૦૬ :(પુરસ્કૃત)<br /> :(૩) લીલા મોરિયા :(ભીલી પ્રણય-લોકગીતો), ૧૯૮૩<br /> :(૪) ફૂલરાંની લાડી :(લગ્નગીતો), ૧૯૮૩<br /> :(૫) અરવલ્લી પહાડની આસ્થા :(લોકમંત્રો અને ભીલોની પુરાકથાઓ), ૧૯૮૪<br /> :(૬) ડુંગરી ભીલોના દેવિયાવાળાના અરેલા : નવલાખ દેવીઓ અને કરમીરો<br /> :(પુરાકથાઓ), ૧૯૮૭, પુરસ્કૃત<br /> :(૭) અરવલ્લીલોકની વહીવાતો :(પુરાકથાઓ અને લોકકથાઓ), ૧૯૯૨<br /> :(૮) ડુંગરી ભીલ આદિવાસીઓ :(સમાજવિદ્યા), ૧૯૯૨<br /> :(૯) ભીલ લોકમહાકાવ્ય : રાઠોરવારતા :(મૌખિક મહાકાવ્ય), ૧૯૯૨ :(પુરસ્કૃત), બીજી આવૃત્તિ, ૨૦૧૧, નવસંસ્કરણ, ૨૦૨૦<br /> :(૧૦) તોળીરૉણીની વારતા :(લોકાખ્યાન), ૧૯૯૨ :(પુરસ્કૃત)<br /> :(૧૧) ડુંગરી ભીલોનો ગુજરાંનો અરેલો :(મૌખિક મહાકાવ્ય), ૧૯૯૩, ૨૦૧૧, નવસંસ્કરણ, ૨૦૨૦<br /> :(૧૨) ભીલ લોકોત્સવ : ગોર :(ધાર્મિકગીતો અને પુરાકથા), ૧૯૯૪<br /> :(૧૩) ભીલોના હગ અને વતાંમણાં :(ધાર્મિકગીતો અને સામાજિકગીતો), ૧૯૯૫<br /> :(૧૪) રૉમ-સીતમાની વારતા :(મૌખિક મહાકાવ્ય), ૧૯૯૫, ૨૦૧૧, નવસંસ્કરણ, ૨૦૨૦<br /> :(૧૫) ભીલોનું ભારથ :(મૌખિક મહાકાવ્ય), ૧૯૯૭ :(પુરસ્કૃત), નવસંસ્કરણ, ૨૦૨૦<br /> :(૧૬) ભીલ લોકાખ્યાન : સતિયો ખાતુ અને હાલો-હૂરો :(લોકાખ્યાનો), ૧૯૯૯<br /> :(૧૭) ભીલોનાં હોળીગીતો :(ધાર્મિકગીતો), ૧૯૯૯<br /> :(૧૮) આદિવાસી ઓળખ :(સમાજવિદ્યા), ૧૯૯૯<br /> :(૧૯) ભીલ ગીતકથા : ખૂતાંનો રાઝવી અને દેવોલ ગુઝરણ, ૨૦૦૦<br /> :(૨૦) ભીલ ગીતવારતા : ઢોલા-મારુણી, ૨૦૦૧<br /> :(૨૧) ભીલ કથાગીત : હપિયા દે હૉખલી, ૨૦૦૨<br /> :(૨૨) ભીલ કથાગીત : હોનોલ હોટી, ભીલ ભજનવારતા : હાલદે હોળંગી અને નાગઝી દલઝી, ૨૦૦૨<br /> :(૨૩) રૂપાંરૉણીની વારતા :(લોકાખ્યાન), ૨૦૦૨<br /> :(૨૪) ભીલ ભજનવારતા : લાલુ અરિદા, ૨૦૦૩<br /> :(૨૫) ભીલ ભજનવારતા : રૉમદે, ૨૦૦૩<br /> :(૨૬) ભીલ ભજનવારતા : ઝગદે પરમાર, ૨૦૦૫<br /> :(૨૭) ગોપીચંદ-ભરથરીની વારતા :(લોકાખ્યાન), ૨૦૦૫<br /> :(૨૮) ગોરખવાણી :(સંતસાહિત્ય, ગોપીચંદ-ભરથરી અંતર્ગત), ૨૦૦૫<br /> :(૨૯) કૉબરિયા ઠાકોરની વારતા :(પુરાકથા), ૨૦૦૫<br /> :(૩૦) દેવરાંની વારતા :(પુરાકથા), ૨૦૦૫<br /> :(૩૧) હંસદેવની વારતા :(પુરાકથા, ગોપીચંદ-ભરથરીની વારતા અંતર્ગત), ૨૦૦૫<br /> :(૩૨) કબીરવાણી :(સંતસાહિત્ય, ગોપીચંદ-ભરથરીની વારતા અંતર્ગત), ૨૦૦૫<br /> :(૩૩) મોતીસરાની વારતા :(પુરાકથા), ૨૦૦૭<br /> :(૩૪) આદિવાસી, જાનપદ અને શિષ્ટ મહાકાવ્યોમાં નારી :(વિવેચન), ૨૦૦૫<br /> :(૩૫) શોધસંપદા :(વિવેચન), ૨૦૦૮<br /> :(3૬) ભીલ ગીતસંપદા, ૨૦૦૮<br /> :(૩૭) પૌરાણિક ભીલ-મહાકાવ્યો, ૨૦૦૯<br /> :(૩૮) આદિવાસી લોકાખ્યાનો, ૨૦૦૯, ભીલ આદિવાસી મૌખિક આખ્યાન, ખંડ-૧-૨, નવસંસ્કરણ, ૨૦૧૮<br /> :(૩૯) આદિવાસી મહાકાવ્યો, ૨૦૦૯-૧૦<br /> :(૪૦) ભીલોનાં ધાર્મિકગીતો, ૨૦૦૯<br /> :(૪૧) ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન :(અભ્યાસ), ૨૦૧૧<br /> :(૪૨) ભીલોનાં સામાજિકગીતો, ૨૦૧૨<br /> :(૪૩) મારી આનંદયાત્રા :(આત્મકથા), ૨૦૧૪<br /> :(૪૪) ભીલોની વહી-વાતો-વારતાઓ, ૨૦૧૭<br /> :(૪૫) આદિવાસી લોકસાહિત્યશાસ્ત્ર, ૨૦૨૦<br /> :(૪૬) ભીલી ગીતકથા-કથાગીતો, ૨૦૨૨<br /> :(૪૭) આદિવાસી લોકવિદ્યાશાસ્ત્ર, ૨૦૨૨<br /> :(૪૮) મારી સંશોધનયાત્રા, ૨૦૨૪<br /> :(૪૯) ઉત્તર ગુજરાતના ભીલ આદિવાસીઓનું સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન, ૨૦૨૪<br /> :(૫૦) ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય, ખંડ – ૧, ૨૦૨૫<br /> :(૫૧) ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય, ખંડ – ૨, ૨૦૨૫<br /> '''અંગ્રેજી અનુવાદ :'''<br /> :(૫૨) The Tribal Literature, 2004<br /> :(૫૩) Aadivashi Lokakhayano, 2009<br /> :(૫૪) Bhartha, 2012<br /> :(૫૫) Rathor-Varta, 2012,<br /> '''ફ્રેંચ અનુવાદ :'''<br /> :(૫૬) Contes mythologiques et l'egendes de l'Inde, 2023<br /> '''હિંદી અનુવાદ :'''<br /> :(૫૭) भीलों का भारथ, २०००<br /> :(૫૮) रॉम-सीतमानी वारता, २०२०<br /> :(૫૯) खूतांनो राझवी : देवोल गुझरण, २०२३<br /> <br /> '''ભીલોનું ભારથનો ૨૩ ભારતીય ભાષાઓમાં અનુવાદ કરવાનો નિર્ણય સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીએ લીધો. તેના ઉપક્રમે નીચેનાં પુસ્તકો પ્રગટ થયાં છે :'''<br /> :(૬૦) ભારથ :(બંગાળી), ૨૦૧૮ :(૬૧) ભારથ :(રાજસ્થાની), ૨૦૨૧<br /> :(૬૨) ભારથ :(નેપાળી), ૨૦૨૧ :(૬૩) ભારથ :(પંજાબી), ૨૦૨૨ :(૬૪) ભારથ :(મરાઠી), ૨૦૨૪<br /> '''પ્રકાશ્ય પુસ્તકો :'''<br /> :૧. રૉમ-સીતમાની વારતા :(અંગ્રેજી)<br /> :૨. ગુજરાંનો અરેલો :(અંગ્રેજી)<br /> :૩. આદિવાસી લોકસાહિત્યશાસ્ત્ર :(અંગ્રેજી)<br /> :૪. ગુજરાંનો અરેલો :(હિંદી)<br /> :૫. આદિવાસી લોકસાહિત્યશાસ્ત્ર :(હિંદી)<br /> <br /> '''ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી – ગાંધીનગર દ્વારા પુરસ્કૃત ગ્રંથો :'''<br /> :(૧) ડુંગરી ભીલોના દેવિયાવાળાના અરેલા : નવલાખ દેવીઓ અને કરમીરો<br /> :(૨) ભીલ લોકમહાકાવ્ય : રાઠોરવારતા<br /> :(૩) તોળીરૉણીની વારતા<br /> :(૪) ભીલોનું ભારથ<br /> :(૫) ભીલ લોકાખ્યાન : સતિયો ખાતુ અને હાલો-હૂરો<br /> <br /> '''ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ – અમદાવાદ દ્વારા પુરસ્કૃત ગ્રંથ :'''<br /> :(૬) ભીલોનું ભારથ<br /> :(૭) આદિવાસી લોકસાહિત્યશાસ્ત્ર<br /> <br /> '''સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હી અને દક્ષિણ કોરિયાના સંયુક્ત ઉપક્રમે પુરસ્કૃત પુસ્તક :'''<br /> :(૮) મારી લોકયાત્રા<br /> <br /> '''સ્થાન'''<br /> :(૧) ઑનરરી ડાયરેક્ટર, રાષ્ટ્રીય આદિવાસી અકાદમી, તેજગઢ :(૨૦૦૨થી ૨૦૦૬)<br /> :(૨) એડવાઇઝરી બૉર્ડના સભ્ય, કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હી :(૨૦૦૩થી ૨૦૦૫)<br /> :(૩) ભાષા સમ્માન સમિતિના સભ્ય, કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હી :(૨૦૧૮)<br /> :(૪) ક્ષેત્રીય નિયામક, મેક આર્થર ફાઉન્ડેશન, શિકાગો-અમેરિકા, જાગૃતિ પ્રોજેક્ટ, :(૧૯૯૫થી ૨૦૦૨)<br /> :(૫) ફોકલોર બૉર્ડના સભ્ય, કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હી :(૨૦૧૮)<br /> :(૬) વિભાગીય અધ્યક્ષ, વિવેચન-સંશોધન, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, ૩૯મું અધિવેશન :(વડોદરા), તા. ૨૭-૨૮ ડિસે., ૧૯૯૭<br /> :(૭) વિભાગીય અધ્યક્ષ, વિવેચન-સંશોધન, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, જ્ઞાનસત્ર, ડિસે., ૧૯૯૮ :(રાધનપુર); વિભાગીય અધ્યક્ષ, લોકસાહિત્ય, ૨૦૧૦ :(મોડાસા)<br /> :(૮) વિભાગીય અધ્યક્ષ, વિવેચન-સંશોધન, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, ડિસે., ૨૦૧૨ :(સુરત); વિભાગીય અધ્યક્ષ, ૨૦૧૬ :(મગરવાડા, ઉત્તર ગુજરાત)<br /> <br /> '''ઍવૉર્ડ્ઝ : રાજ્ય – રાષ્ટ્ર – આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે'''<br /> :(૧) ભાષા સમ્માન, ૧૯૯૮, કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હી<br /> :(૨) રામવૃક્ષ બેનીપુરી જન્મ શતાબ્દી સમ્માન, ૨૦૦૨, પાનીપત<br /> :(3) Bharat Excellence Award, 2002, ફ્રેન્ડશિપ ફૉરમ ઑફ ઇન્ડિયા, દિલ્હી<br /> :(૪) વનવાસી કલા-સાહિત્ય, ૨૦૦૨, અખિલ ભારતીય સાહિત્ય પરિષદ :(ગુજરાત પ્રાન્ત)<br /> :(૫) ઝવેરચંદ મેઘાણી ઍવૉર્ડ, ૨૦૧૧, સૌરાષ્ટ્ર યુનિ., રાજકોટ<br /> :(૬) ટાગોર લિટરેચર ઍવૉર્ડ, ૨૦૦૯, દક્ષિણ કોરિયા અને સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીના ઉપક્રમે, ૨૦૦૮<br /> :(૭) આગમપ્રભાકર ચંદ્રક, ૨૦૧૯, અમદાવાદ<br /> :(૮) શ્રી પુષ્કર ચંદરવાકર ઍવૉર્ડ, ૨૦૧૯, કુમાર આર્ટ્સ ફાઉન્ડેશન, ગોધરા<br /> :(૯) पद्‌मभूषण डॉ. कोमल कोठारी स्मृति लाइफ टाइम अचीवमेन्ट लोककला पुरस्कार, 2022, पश्चिम क्षेत्र सांस्कृतिक केन्द्र, उदयपुर<br /> :(૧૦) માંગલ શક્તિ ઍવૉર્ડ, ૨૦૨૫, શ્રી માંગલ માઁ તીર્થધામ, ભગુડા, જિ. ભાવનગર<br /> :(૧૧) કલાતીર્થ, સુરત આયોજિત સંસ્કૃતિ સંવર્ધક સન્માન, ૨૦૨૫, અમદાવાદ<br /> :(૧૨) ડૉ. હેમરાજ શાહ પ્રેરિત કવિ નર્મદ સાહિત્ય પ્રતિભા ઍવૉર્ડ, ૨૦૨૫, અમદાવાદ<br /> :(૧૩) શ્રી મહાદેવભાઈ દેસાઈ સમાજસેવા પુરસ્કાર, ૨૦૨૫, ગુજરાત વિદ્યાપીઠ, અમદાવાદ<br /> :(૧૪) Tribal Literature and Language, 1997, ભાષાકેન્દ્ર, વડોદરા<br /> :(૧૫) ડુંગરી ભીલ કલાવૃંદ દિગ્દર્શન, ૧૯૯૮ :(જિજ્ઞાસા પટેલ સાથે), દર્પણ અકાદમી, અમદાવાદ<br /> :(૧૬) ‘महायत्नम् तु पौरुषम्’, 2003, શેઠ કે. ટી. વિદ્યાલય, ખેડબ્રહ્મા :(ખ્યાત બંગાળી લેખિકા મહાશ્વેતાદેવીના હસ્તે)<br /> <br /> '''ફેલોશિપ'''<br /> :(૧) માનવ સંસાધન વિકાસ મંત્રાલય, સંસ્કૃતિ વિભાગ :(Folk Song and Dance), ૧૯૯૯<br /> :(૨) કે. કે. બિરલા ભારતીય તુલનાત્મક સાહિત્ય ફેલોશિપ, દિલ્હી, ૨૦૦૩-૨૦૦૪<br /> :(૩) નયન સૂર્યાનંદ લોકપ્રતિષ્ઠાન, મુંબઈ<br /> :(૪) એસ. સી. જોષી ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ, મુંબઈ, ૨૦૦૨<br /> :(૫) શ્રી ટાગોર નેશનલ સ્કૉલરશિપ, દિલ્હી, ૨૦૧૩-૨૦૧૪<br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલ અને તેમના દ્વારા સંપાદિત ભીલી લોકસાહિત્ય પર લખાયેલા ગ્રંથો :'''<br /> :(૧) ડુંગરી ભીલી ‘સાધુ’ અને ‘સંશોધક’ ડૉ. ભગવાનદાસ પટેલ, હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ, ૨૦૦૮<br /> :(૨) સ્નેહી ભગવાનદાસ, સંપાદક : હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ, ૨૦૦૯<br /> :(૩) વનસ્વર, સંપાદક : ડૉ. બળવંત જાની, ૨૦૦૪<br /> :(૪) The Tribal Literature... Hasu Yajnik, 2004<br /> :(૫) ભીલી સાહિત્ય : એક અધ્યયન, સંપાદક : હસુ યાજ્ઞિક, ૨૦૦૯<br /> :(૬) ભીલી સાહિત્ય : કૃતિ અને સંસ્કૃતિ, ડૉ. દીપક પટેલ, ૨૦૦૯<br /> :(૭) ‘મહાભારત’ અને ‘ભીલોનું ભારથ’ : નારી પાત્રો – તુલનાત્મક અભ્યાસ, ડૉ. હર્ષદા શાહ, ૨૦૧૫<br /> :(૮) મારી લોકયાત્રા : વિમર્શ, સંપાદક : ડૉ. પ્રેમજી પટેલ, ૨૦૧૬ <br /> :(૯) ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક અભ્યાસ, સંપાદક : દશરથ પટેલ, ૨૦૨૨<br /> :(૧૦) ભગવાનદાસ પટેલના આદિવાસી લોકસાહિત્ય વિષયક લેખો, સંપાદક : પ્રેમજી પટેલ, ૨૦૨૩<br /> :(૧૧) ‘बगड़ावत देवनारायण' और 'गुजरांनो अरेलो' का तुलनात्मक अध्ययन, डॉ. जिज्ञासा पटेल, २००२&lt;/poem&gt;<br /> <br /> {{Poem2Open}}<br /> ડૉ. બળવંત જાની ‘વનસ્વર’માં યોગ્ય જ કહે છે; “ભગવાનદાસના કામ જેવું અને જેટલું કામ ભારતના અન્ય પ્રાંતમાં કોઈએ કર્યું હશે કે કેમ એ અંગે મને શંકા છે. વિદ્વત્તાનો, નખશીખ જાણકારીનો કોઈ મોભો માથે રાખ્યા વગર એક શિક્ષક જ્ઞાનોપાસના, સંનિષ્ઠ અને નિર્ભેળ વિદ્યાપ્રીતિથી સાહિત્ય-સંશોધનક્ષેત્રે ક્રિયાશીલ રહીને કેવાં સ્થાન-માન પ્રાપ્ત કરી શકે એનું વિશ્વ સમક્ષ મૂકવા માટેનું ઉદાહરણ છે, ભગવાનદાસ. એ રીતે ભગવાનદાસ પટેલ એ ગુજરાતનું, ભારતને-વિશ્વને પ્રદાન છે.” :(વનસ્વર, ૨૦૦૪)<br /> {{right|'''- ડૉ. હસુ યાજ્ઞિક'''}}&lt;br&gt;<br /> <br /> જુદા જુદા સાહિત્યકારો અને વિવેચકોએ ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત આદિવાસી લોકસાહિત્યનો અભ્યાસ કરી વ્યક્ત કરેલાં વિધાનો :<br /> <br /> ડૉ. શિરીષ પંચાલ લખે છે, ‘‘રાઠોરવારતા’ આપણને સદીઓથી ચાલી આવેલી રામાયણ-મહાભારત-કથાસરિત્સાગરની પરંપરા યાદ અપાવે છે. ચટાકેદાર, મનોરંજનાત્મક, ‘પછી શું થયું’ પૂછવાનું હંમેશાં મન થયા કરે, એવી આ રાઠોરવારતા જગપ્રસિદ્ધ રોમાન્સની હરોળમાં આવી શકે એવી છે.’’ :(વનસ્વર, ૨૦૦૫, પૃ. ૧૫૮)<br /> ભોળાભાઈ પટેલ કહે છે, “ભીલોનું મહાકાવ્ય? હા, ભીલોનું – અને તેય આખેઆખું મોઢે. હોમરને કે કાલિદાસને પણ અદેખાઈ આવે એવી ઉપમા આ ભીલી મહાકાવ્યમાં ચમકી જાય અને પેલા ‘હંડ્રેડ યર્સ ઑફ સૉલિટ્યૂડ’ નામે નવલકથાના નૉબલ પ્રાઇઝ મેળવનાર લૅટિન અમેરિકન લેખક ગ્રેબિયલ ગાર્સિયા માકર્વેઝની વિખ્યાત ફેન્ટસીઓને પણ આંટી ખવડાવે તેવી ફેન્ટસી આદિવાસી મહાકાવ્યમાં મળી જાય.<br /> આ ‘ભીલ લોકમહાકાવ્ય : ‘રાઠોરવારતા’, અને રામાયણ-મહાભારત વારતાઓની ભીલી પરંપરા અને ઘણું બધું ‘કંઠસ્થ સાહિત્ય’ લુપ્ત થઈ ગયું હોત, જો ડૉ. ભગવાનદાસ પટેલ જેવા એક ભેખધારી શિક્ષકે આ વનવાસીઓના જીવનમાં ઓતપ્રોત થઈ જઈને, તેમનામાંના એક બની જઈને ડુંગરે-ડુંગરે, ગામડે-ગામડે, વારતહેવારે રખડી-રખડીને બધું ધ્વનિમુદ્રિત કરી લઈને સાચવવાનો ભગીરથ પુરુષાર્થ ન કર્યો હોત.” :(પરબ, ડિસેમ્બર, ૧૯૯૩)<br /> લાભશંકર ઠાકર નોંધે છે. ‘‘અરવલ્લીલોકની વહી-વાતો’:(૧૯૯૨)માં ડુંગરી ભીલ આદિવાસીઓની આસો અને કારતક માસમાં કહેવાતી વહીઓ :(વઈ) અને વાતોનો સંગ્રહ અને અભ્યાસ છે... હું તો આ વહી-વાતોના ગદ્યલય પર અને તેમાં ખીલેલા કલ્પનાવૈભવ પર લુબ્ધ થઈ ગયો છું. વિશ્વસાહિત્યમાં તે મુકાય તો અનેકોને રસમુગ્ધ કરે તેવી આ શબ્દસંપદા છે.’’ :(વનસ્વર, પૃ. ૫૬૮)<br /> મકરંદ દવે કહે છે, “ભગવાનદાસે ભીલી મિત્રો સાથે એટલી આત્મીયતા સાધી છે કે એ લોકો તેમને પોતાના જ કુટુંબી ગણતા થઈ ગયા છે. આવી દુર્લભ સામગ્રી મેળવવી એ જ એક દુષ્કર કાર્ય છે અને તેને વ્યવસ્થિત રીતે પ્રમાણબદ્ધ આપવી એ કુશળ સંશોધકની દૃષ્ટિ માગી લે છે. આપણા સદ્ભાગ્યે ભગવાનદાસમાં આપણને સાધુ ને સંશોધક બંને સમાનપણે મળી ગયા છે.” :(તોળીરૉણીની વારતા, ૧૯૯૨, આવકાર)<br /> ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત ‘ગુજરાંનો અરેલો’:(૧૯૯૩)ની પ્રથમ આવૃત્તિના ‘આમુખ’માં ખ્યાત લોકવિદ્યાવિદ્ અને વિવેચક જશવંત શેખડીવાળા કહે છે, ‘‘ગુજરાંનો અરેલો’માં તેના સંપાદક-વિવેચક દ્વારા, અરેલાના ગાન-સ્વરૂપ વિશે તેમજ તેની રજૂઆત વિશે અને ‘ગુજરાંનો અરેલો’ વિશે આવી ઘણી બધી સામગ્રીનું વિગતવાર, તલસ્પર્શી, વિશ્વસનીય નિરૂપણ થયું છે. ‘અરેલો’ સંજ્ઞાનું, તેના ગાન સ્વરૂપનું, તેના ઉદ્ભવ-વિકાસ, વૈવિધ્ય-વૈશિષ્ટ્યનું સમર્થક દલીલ-દૃષ્ટાંત સહિત, વિશદ નિરૂપણ થયું છે. મૂળ પરંપરા પ્રાપ્ત કંઠસ્થ ગેય અરેલાના પાઠને તેના અસલ ગાનસ્વરૂપમાં લિપિબદ્ધ કરવાનો સનિષ્ઠ પ્રયાસ થયો છે. ડુંગરી ભીલી બોલીમાં નિરૂપિત અરેલાના પ્રામાણિક સંપાદનની પૂર્વે તેનો સીધી, સરલ અર્થવાહી, શિષ્ટ ગુજરાતીમાં અનુવાદ અપાયો છે. અરેલાના મૂળપાઠને અંતે ‘શબ્દાર્થસૂચિ’ મુકાઈ છે. અને તેમાં અપરિચિત, કઠિન ભીલી બોલીના શબ્દોના ગુજરાતી અર્થભાવ અપાયા છે. સંપાદિત-વિવેચ્ચ અરેલો ક્યાંથી; કયા ‘ગાવાવાળા’ પાસેથી, ક્યારે મળ્યો હતો, તેના ‘રાગિયા’ કોણ હતા, તેનું ધ્વનિમુદ્રણ ક્યાં થયેલું વગેરેની પણ તેમાં ચોકસાઈપૂર્વક નોંધ લેવાઈ છે અને કૃતજ્ઞતાપૂર્વક તેનો ઋણસ્વીકાર થયો છે. પરિણામે ‘ગુજરાંનો અરેલો’નું આ સંપાદન લોકસાહિત્યના સામાન્ય વાચક ઉપરાંત લોકવિદ્યાના અભ્યાસીઓ માટે પણ ઉપયોગી બન્યું છે.’’ :(વધુ વિગત માટે જુઓ, ગુજરાંનો અરેલો, ૨૦૨૦, પૃષ્ઠ ૪૯થી ૫૦ અને ગુજરાંનો અરેલો, ૧૯૯૩નું આમુખ)<br /> તા. ૧-૪-૧૯૮૫ના રોજ શેઠ કે. ટી. હાઈસ્કૂલ, ખેડબ્રહ્મા :(જિલ્લો : સાબરકાંઠા) મુકામે યોજાયેલા દ્વિ-દિવસીય લોકસાહિત્ય-સત્રમાં ભગવાનદાસ પટેલના આદિવાસી લોકસાહિત્યના ક્ષેત્રકાર્ય વિશે જશવંત શેખડીવાળા કહે છે, “સાબરમતીના સામે પૂરે માટીના ગોળાના આધારે લોકગીતોનું સંશોધન-સંપાદન એ વિશ્વના લોકસાહિત્યના ઇતિહાસની વિરલ ઘટના છે.”<br /> ડૉ. હસુ યાજ્ઞિક ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન :(૨૦૧૧) પુસ્તકમાં ભગવાનદાસના ક્ષેત્રકાર્ય અને આદિવાસી લોકસાહિત્યના સંપાદનનું મૂલ્યાંકન કરતાં નોંધે છે, “ગુજરાતમાં લોકસાહિત્ય સંશોધન-સંપાદનનું આ વિદ્યાકીય કાર્ય બે સદી પૂરી કરવામાં છે. આ સમયખંડમાં લોકવિદ્યાકીય સંશોધન-સંપાદનના વિકાસના આલેખનાં બે શિખરો સિદ્ધ થયેલાં જોઈ શકાય છે. પહેલું શિખર વીસમી સદીના ત્રીજા દાયકાથી, અર્થાત્ મેઘાણીના ગ્રામીણ ક્ષેત્રના સંશોધનના પ્રારંભથી અને બીજું શિખર નવમા દાયકાથી, અર્થાત્ ભગવાનદાસ પટેલના આદિવાસી કંઠ-પરંપરાના દસ્તાવેજીકરણ, અભ્યાસ અને સિદ્ધાંત સ્થાપનાથી સિદ્ધ થાય છે. ડૉ. ભગવાનદાસ પટેલે, આ ક્ષેત્રના ભેખધારી સંનિષ્ઠ સંશોધકે તો જીવનના ત્રણ દસકા ખર્ચી દોઢેક હજાર શ્રવ્ય કૅસેટો અને પચાસ દૃશ્યશ્રવ્ય કૅસેટોમાં ખેડબ્રહ્માના ડુંગરી ભીલોના જીવનચક્ર અને ઋતુચક્ર સાથે સંકળાયેલી લગભગ બધી જ કંઠસ્થ પરંપરાઓ ધ્વનિમુદ્રિત કરી એનું ચાલીસ જેટલા ગ્રંથોમાં અભ્યાસ સમેત શાસ્ત્રીય પ્રકાશન કર્યું. કોઈ સંસ્થા અને એનું સવેતનિક એવું યુનિટ પણ જેવું-જેટલું કાર્ય ન કરી શકે તેવું-તેટલું ભગવાનદાસ પટેલે કર્યું. રાઠોરવારતા, ગુજરાંનો અરેલો, ભીલોનું ભારથ અને રૉમસીતમાની વારતા – આ ચાર આદિવાસી કંઠ-પરંપરાની સુદીર્ઘ કથાકૃતિઓ તો, વિશ્વક્ષેત્રના લોકવિદ્યાકીય ક્ષેત્રનું ફિનીશકુળના ‘કલેવાલ’ :(મહાકાવ્ય) પછીનું સંસિદ્ધ ઉન્નતશૃંગ છે. માત્ર ગુજરાત કે ભારતના જ લોકવિદ્યાકીય અભ્યાસનું જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિકક્ષેત્રની આ વિદ્યાશાખાનું પણ આશ્ચર્ય અને અહોભાવ જન્માવે એવું આ કાર્ય છે. સર્વોન્નત અભ્યાસશૃંગ છે.” :(ભીલી મહાકાવ્યો એક મૂલ્યાંકન, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ, પ્રથમ આવૃતિ ૨૦૧૧, સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હી)<br /> ૨૦૨૦માં અભ્યાસ કરી, આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સમાજજીવનના સંદર્ભમાં આદિવાસી મૌખિક મહાકાવ્યોના લક્ષણ-સ્વરૂપની સૈદ્ધાન્તિક ચર્ચા કરી પુનઃ શાસ્ત્રીય રીતે સંપાદિત કરેલાં ભગવાનદાસનાં ચાર મહાકાવ્યોનો અભ્યાસ કરી, ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીના અભ્યાસી પૂર્વ મહામાત્ર, ડૉ. અજયસિંહ ચૌહાણ પ્રકાશકીયમાં નોંધે છે, “ગુજરાતના આદિવાસી લોકસાહિત્યના સંશોધન-સંપાદનક્ષેત્રે ભગવાનદાસ પટેલનું કાર્ય સીમાસ્તંભરૂપ છે. આદિવાસી લોકમહાકાવ્યો : આપણી જ નહીં, સમગ્ર વિશ્વની ધરોહર છે.” :(સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ, ૨૦૨૦)<br /> {{Poem2Close}}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%AD%E0%AA%97%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AA%A6%E0%AA%BE%E0%AA%B8_%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2%E0%AA%A8%E0%AB%81%E0%AA%82_%E0%AA%B8%E0%AA%BE%E0%AA%B9%E0%AA%BF%E0%AA%A4%E0%AB%8D%E0%AA%AF%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B6%E0%AB%8D%E0%AA%B5&diff=107637 2026-02-21T06:34:26Z

<p>Vipul Shingala: Vipul Shingala moved page ભગવાનદાસ પટેલનુ સાહિત્યવિશ્વ to ભગવાનદાસ પટેલનું સાહિત્યવિશ્વ: spelling</p> <hr /> <div>{{Heading|ભગવાનદાસ પટેલનું સાહિત્યવિશ્વ}}<br /> <br /> [[File:Bhagvandas Patel.jpg|center|400px]]<br /> {{Poem2Open}}<br /> ભગવાનદાસ પટેલ ભીલ આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સમાજ-લોકસાહિત્યના તજજ્ઞ, ખ્યાત લોકવિદ્યાવિદ્(FOLK-LORIST), સંશોધક-સંપાદક, લોકનાટ્યવિદ્, પ્રાગૈતિહાસવિદ્ (PRE-HISTORIAN) તથા ભીલ સમાજ પર પ્રકાશ પાડી ગૌરવ અપાવનારા સામાજિક કાર્યકર (ACTIVIST) છે. ઉપરાંત ભીલ આદિવાસી લોકવિદ્યા-લોકસાહિત્યના સિદ્ધાંતકાર અને લિખિત પરંપરાના સાહિત્યકાર છે. ભીલ સંસ્કૃતિ-સમાજ-લોકવિદ્યા-લોકસાહિત્ય-પ્રાક્-ઇતિહાસ અને સાહિત્ય પર એમનાં અનુવાદ સાથે ૬૪ પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ થયાં છે.<br /> <br /> • આદિવાસી ક્ષેત્રમાં ૩૦ વર્ષ સુધી લોકયાત્રા કરી, આદિવાસી કંઠ પરંપરાની અત્યંત મૂલ્યવાન સાંસ્કૃતિક સંપદાનું ૧૫૦૦ ઑડિઓ અને ૫૦ જેટલી વિડિઓ કેસેટ્સમાં ધ્વનિમુદ્રણ કર્યું. આ આદિવાસી લોકસંપદાનો અભ્યાસ કરી, સ્વરૂપ-સિદ્ધાંત સાથે શાસ્ત્રીય રૂપ આપી ૬૪ પુસ્તકો પ્રગટ કર્યાં. હિંદી, અંગ્રેજી, ફ્રેંચ અનુવાદ થકી એમનું આ કાર્ય દેશ વળોટી વિશ્વમાં પહોંચ્યું અને વિશ્વવિદ્યાલયોમાં અભ્યાસનો વિષય બન્યું.<br /> <br /> • ડૉ. હસુ યાજ્ઞિક ‘ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન’ (૨૦૧૧, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ) પુસ્તકના પૃ. ૮ ઉપર કહે છે, “ગુજરાંનો અરેલો, રાઠોરવારતા, ભીલોનું ભારથ અને રૉમ-સીતમાની વારતા – આ ચાર મહાકાવ્યોનું સંપાદન...માત્ર ગુજરાત કે ભારતના જ લોકવિદ્યાકીય અભ્યાસનું જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક ક્ષેત્રની વિદ્યાશાખાનું પણ આશ્ચર્ય અને અહોભાવ જન્માવે એવું આ કાર્ય છે, સર્વોન્ન અભ્યાસશૃંગ છે.” ગુજરાતના આદિવાસી લોકસાહિત્યના સંશોધન-સંપાદન ક્ષેત્રે ભગવાનદાસ પટેલનું કાર્ય સીમાસ્તંભરૂપ; પ્રકાશસ્તંભરૂપ છે.”<br /> <br /> • પ્રાક્-ઇતિહાસવિદ્ ભગવાનદાસ પટેલે પ્રાગૈતિહાસિક કાળની ૧૧૦ આદિમાનવ વસાહતો શોધી. ૭૦ હજાર વર્ષ પૂર્વના માનવજીવન અને પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ પરનું એમનું આ સંશોધન ‘ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ’ (ઈ. વિ. ૧૯૯૨) શીર્ષકે ગ્રંથરૂપ પામ્યું.<br /> <br /> • કર્મશીલ અને લોકનાટ્યવિદ્ ભગવાનદાસ પટેલે ભીલી બોલીમાં શેરી-નાટકો સર્જી, આદિવાસી ભાઈ-બહેનો દ્વારા ૭ વર્ષ સુધી ભજવી ઉત્તર ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારમાંથી વેર-ભાવના અને ડાકણપ્રથા જેવી પાશવી પ્રથાઓ નાબૂદ કરી.<br /> <br /> • ૧૯૮૪-૮૭માં ઇઝરાયલ, ફ્રાન્સ, સ્પેન, બેલ્જિયમ, ઇંગ્લૅન્ડ જેવા યુરોપના દેશોમાં વિશ્વલોકનૃત્યો અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસંવાદોમાં સહભાગી થઈ ભીલી સાહિત્ય-સંસ્કૃતિનો પ્રચાર-પ્રચાર કર્યો.<br /> <br /> • સેવા નિવૃત્તિ પછી પાંચ વર્ષ એમણે આદિવાસી અકાદમી, તેજગઢમાં માનદ નિયામક તરીકે સેવા આપી, ૮૦૦ આદિવાસી ગામોમાં સમાજ-સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિનાં કાર્યો કરાવ્યાં.<br /> <br /> • આદિવાસી સમાજ-સંસ્કૃતિ અને સાહિત્યની સત્ત્વશીલતા ધ્યાનમાં લઈને એમનાં પુસ્તકો ‘ઇન્ડો-અમેરિકન વુઝ-વુ’, ‘ઇન્ડો-એશિયન વુઝ-વુ’ અને ‘બાયોગ્રાફી-ઇન્ટરનેશનલ’માં સ્થાન પામ્યાં.<br /> <br /> • આવા વિરલ કામ માટે એમને રાષ્ટ્રીય, આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે નામના અને ઍવૉર્ડ્સ મળે, એ સાહજિક છે. એમાંથી કેટલાક ઍવૉર્ડ્સના ઉલ્લેખ આ પ્રમાણે છે :<br /> <br /> અરવલ્લી પહાડી પ્રદેશ(ઉત્તર ગુજરાત)ની ભીલી બોલીના મૌખિક સાહિત્યના સંશોધન-સંપાદન અને ભીલી બોલીને ભાષાનું સ્થાન અપાવવા બદલ ડૉ. પટેલને કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીનો ૧૯૯૮નો ગૌરવવંતો ‘ભાષા સન્માન’ ઍવૉર્ડ અને ગુજરાતી આદિવાસી કલા-સાહિત્યને દેશ-વિદેશમાં માન-સન્માન અપાવવા બદલ ૨૦૦૨માં અખિલ ભારતીય સાહિત્યનો ‘સન્માન’ ઍવૉર્ડ આપવામાં આવ્યો છે.<br /> <br /> એમના જીવન અને કાર્યની સુપેરે નોંધ લેતું એમનું આત્મવૃત્તાંત ‘મારી લોકયાત્રા’ને દક્ષિણ કોરિયા અને સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીના સંયુક્ત ઉપક્રમે ‘ટાગોર લિટરેચર’, ૨૦૦૯નો આંતરરાષ્ટ્રીય ઍવૉર્ડ પ્રાપ્ત થયો છે.<br /> <br /> આદિવાસી લોકસાહિત્ય અને લોકકલાનું જીવનભર કાર્ય કરવા બદલ પશ્ચિમક્ષેત્ર સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર, ઉદયપુરનો ‘પદ્મભૂષણ ડૉ. કોમલ કોઠારી સ્મૃતિ લાઇફ એચીવમેન્ટ લોકકલા પુરસ્કાર, ૨૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૨નો વગેરે ઍવૉર્ડ્ઝ પ્રાપ્ત થયા છે.<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> {{center|[[ભગવાનદાસ પટેલનો વિસ્તૃત પરિચય]]}}<br /> <br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલના પુસ્તકો'''<br /> <br /> '''સાહિત્ય'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_636d7ee2f46ef8?fr=sZTk4Yzg1MTMzOTI મારી લોકયાત્રા] (૨૦૦૬/૨૦૧૦/૨૦૨૧)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_fc801655919b78?fr=sNGIyODg1MTMzOTI મારી આનંદયાત્રા] (૨૦૧૪)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_ce8f54601d5519?fr=sNjE1ODg1MTMzOTI મારી સંશોધનયાત્રા] (૨૦૨૪)<br /> <br /> '''સમાજવિદ્યા'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_84b6013fc38322?fr=sZTY3Njg1MTMzOTI આદિવાસી ઓળખ] (સમાજવિદ્યા) (૧૯૯૯)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_67be5e4e9876f3?fr=sODZiMDg1MTMzOTI આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સમાજ અને કળા] (૨૦૨૧)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_537be77fbcab89?fr=sNGRkMDg1MTMzOTI ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ] (૧૯૯૨)<br /> <br /> '''સંપાદનો'''<br /> '''ભીલી મૌખિક મહાકાવ્યો : સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_46d410ddff0df0?fr=sYjUxMTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક રામાયણ : રૉમ-સીતમાની વારતા] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_af8c28263ea199?fr=sN2MwYTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાભારત : ભીલોનું ભારથ] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_2cfa693e723369?fr=sZTQxNTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાકાવ્ય : રાઠોરવારતા] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_424ee77c2e21f2?fr=sNGZhMzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાકાવ્ય - ગુજરાંનો અરેલો] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક આખ્યાનો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_569073f47bd471?fr=sNDIxYjg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક આખ્યાન ખંડ ૧] (૨૦૧૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_1229ac2032686f?fr=sZjVhZTg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક આખ્યાન ખંડ ૨] (૨૦૧૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_af044b0c47a3af?fr=sY2E3ZDg1MTMzOTI ડુંગરી ભીલોના દેવિયાવાળાના અરેલા : નવલાખ દેવીઓ અને કરમીરો (પુરાણકથાઓ)] (૧૯૮૭), પુરસ્કૃત<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_7335d933e0cbe6?fr=sYmZmMjg1MTMzOTI &lt;small&gt;भील भजन वारता: सदणराझा (चंदनमलयागिरि)] – जिज्ञासा पटेल (१९९९)&lt;/small&gt;<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક વારતાઓ-પુરાકથાઓ – મંત્રો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_bfdc6912de4957?fr=sNWM2YTg1MTMzOTI અરવલ્લી પહાડની આસ્થા] (લોકમંત્રો અને ભીલોની પુરાકથાઓ) (૧૯૮૪/૧૯૮૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_-_28aff0a49ffd59?fr=sMjBkZTg1MTMzOTI ભીલોની વહી-વાતો-વારતાઓ] (૨૦૧૭)<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક ગીતકથાઓ – કથાગીતો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-?fr=sMWI0ODg1MTMzOTI ભીલ કથાગીત : હોનોલ હોટી, ભીલ ભજનવારતા : હાલદે હોળંગી અને નાગઝી-દલજી] (૨૦૦૨)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_eedc5144baeba4?fr=sMWQ2YTg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક ગીતકથા-કથાગીતો] (૨૦૨૦)<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક ગીતો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_f8f52a4a75f4f9?fr=sOTdhMDg1MTMzOTI લીલા મોરિયા (ભીલી પ્રણય ગીતો)] (૧૯૮૩/૧૯૮૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_b6e8eb5d7da2a0?fr=sNzdhZDg1MTMzOTI ભીલ લોકોત્સવ : ગોર] (૧૯૯૪)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_696c66ca2e1eaa?fr=sOWQ2MTg1MTMzOTI ભીલોનાં હગ અને વતાંમણાં] (૧૯૯૫)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_adc53eaf08174d?fr=sNjlhZjg1MTMzOTI ભીલોનાં હોળીગીતો] (ધાર્મિક ગીતો) (૧૯૯૯)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_55fe0c3737a482?fr=sODRhMDg1MTMzOTI ફૂલરાંની લાડી] (૧૯૮૩/૧૯૮૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_a6e6ec97de7abc?fr=sNTFlZTg1MTMzOTI ભીલોના ધાર્મિકગીતો] (૨૦૦૯)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_657cc655ad1846?fr=sM2Q2NTg1MTMzOTI ભીલોના સામાજિક ગીતો] (૨૦૧૨)<br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર લખાયેલા અભ્યાસગ્રંથો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_dec1e2110cc43f?fr=sNGY2ZTg1MTMzOTI વનસ્વર – ડૉ. બળવંત જાની] (ગુજરાતનાં આદિવાસી સાહિત્યનો અભ્યાસ ગ્રંથ) (૨૦૦૪)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_f73f95cbbaf93d?fr=sNTU2YTg1MTMzOTI ભીલી સાહિત્ય : એક અધ્યયન] – હસુ યાજ્ઞિક (૨૦૦૯)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_6512ff210d7b94?fr=sM2ZkMzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય એક અભ્યાસ] – સંપા. દશરથ પટેલ (૨૦૧૨)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_e13a7157250c2f?fr=sNGNmNDg1MTMzOTI મારી લોકયાત્રા : વિમર્શ, સંપાદક : પ્રેમજી પટેલ] (૨૦૧૬)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_2d57fde674054f?fr=sMDYyZDg1MTMzOTI ભગવાનદાસ પટેલનાં આદિવાસી લોકસાહિત્ય વિષયક લેખો - પ્રેમજી પટેલ] (૨૦૨૩)<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર વ્યક્તિગત અભ્યાસીઓએ લખેલાં પુસ્તકો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_e13a7157250c2f?fr=sNGNmNDg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : કૃતિ અને સંસ્કૃતિ, ડૉ. દીપક પટેલ] (૨૦૦૯)<br /> <br /> '''તુલનાત્મક અભ્યાસ'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_55319c6ab10f62?fr=sOWI4NDg1MTMzOTI ‘મહાભારત’ અને ‘ભીલોનું ભારથ’ નારીપાત્રો – તુલનાત્મક અભ્યાસ, ડૉ. હર્ષદા શાહ] (૨૦૧૫)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_6f890a3f5017bb?fr=sODU4Mjg1MTMzOTI &lt;small&gt;‘बगड़ावत देवनारायण’ और ‘गुजरांनो अरेलो’का तुलनात्मक अध्ययन, डॉ. जिज्ञासा पटेल] (२०२२)&lt;/small&gt;<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર અન્ય અભ્યાસીઓએ લખેલા લેખોનાં ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા થયેલાં સંપાદનો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_9102feca9aa0c2?fr=sNjZjMjg1MTMzOTI ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૧૧)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_979d359b4c9f89?fr=sODA5Mzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય, ખંડ-૧, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૨૫)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_bf3949ef8a74d1?fr=sYWYzZTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય, ખંડ-૨, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૨૫)<br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલના જીવન અને કાર્ય પર લખાયેલાં પુસ્તકો'''<br /> *[https://issuu.com/ekatra/docs/_-_._68843d3759ba46?fr=sN2E0Yzg1MTMzOTI ડુંગરી ભીલી 'સાધુ' અને 'સંશોધક' : ભગવાનદાસ પટેલ – હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ] (૨૦૦૮)<br /> *[https://issuu.com/ekatra/docs/_-_._ad3b16738df08f?fr=sNzNiMzg1MTMzOTI સ્નેહી ભગવાનદાસ – હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ] (૨૦૦૯)<br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા લખાયેલા ભીલી લોક સાહિત્યના સિદ્ધાંતગત અધ્યયન ગ્રંથો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_99d6b5335e8e8a?fr=sMWNjNTg1MTMzOTI આદિવાસી, જાનપદ અને શિષ્ટ મહાકાવ્યોમાં નારી](વિવેચન) (૨૦૦૫)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_d29b7754a5d84a?fr=sODQzNDg1MTMzOTI શોધસંપદા] (વિવેચન) (૨૦૦૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_de60d5944acbfa?fr=sYzMzODg1MTMzOTI ‘લોક’સંમત આદિવાસી લોકવિદ્યાશાસ્ત્ર] (૨૦૨૨)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_70b9d35d5e31e0?fr=xKAE9_zMzMw ઉત્તર ગુજરાતના ભીલ આદિવાસીઓનું સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન] (૨૦૨૪)<br /> {{dhr}}<br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત ભીલી લોકસાહિત્યમાં અનુવાદો હિંદી અનુવાદ'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_1285dbc0267bad?fr=sOTFlMjg1MTMzOTI &lt;small&gt;भीलों का भारथ – भगवानदास पटेल] (अनु. मृदुला पारीक)&lt;/small&gt; (2000)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_39bd0f7b634204?fr=sYTFjYTg1MTMzOTI &lt;small&gt;रॉम-सीतमानी वारता – भगवानदास पटेल] (अनु. मृदुला पारीक)&lt;/small&gt; (2019)<br /> <br /> '''અંગ્રેજી અનુવાદ'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/study_in_the_tribal_literature_of_gujarat_ed._by_?fr=sYjViODg1MTMzOTI Study in The Tribal Literature of Gujarat, Ed. By Bhagvandas Patel by HASU YAJNIK] (2004)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/bhil_lokakhyano_oral_narratives_of_the_dungari_b?fr=sODNhODg1MTMzOTI Bhil Lokakhyano : Oral Narratives Of The Dungari Bhils] (Tr. Nila Shah) (2009)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/bharath_an_epic_of_the_dungri_bhils_ef07ff175830da?fr=xKAE9_zMzMw Bharath An Epic Of The Dungri Bhils] (Tr. Nila Shah) (2012)<br /> *[https://issuu.com/ekatra/docs/rathor_varta_-_bhagwandas_patel_030a0b6659fee7?fr=xKAE9_zMzMw Rathor Varta : A Heroic Narrative Of The Dungri Bhils] (Tr. Nila Shah) (2012)<br /> {{dhr}}<br /> <br /> [[Category:Authors on EkatraWiki]]</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%AD%E0%AA%97%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AA%A6%E0%AA%BE%E0%AA%B8_%E0%AA%AA%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%B2%E0%AA%A8%E0%AB%81%E0%AA%82_%E0%AA%B8%E0%AA%BE%E0%AA%B9%E0%AA%BF%E0%AA%A4%E0%AB%8D%E0%AA%AF%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B6%E0%AB%8D%E0%AA%B5&diff=107636 2026-02-21T06:33:52Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{Heading|ભગવાનદાસ પટેલનું સાહિત્યવિશ્વ}}<br /> <br /> [[File:Bhagvandas Patel.jpg|center|400px]]<br /> {{Poem2Open}}<br /> ભગવાનદાસ પટેલ ભીલ આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સમાજ-લોકસાહિત્યના તજજ્ઞ, ખ્યાત લોકવિદ્યાવિદ્(FOLK-LORIST), સંશોધક-સંપાદક, લોકનાટ્યવિદ્, પ્રાગૈતિહાસવિદ્ (PRE-HISTORIAN) તથા ભીલ સમાજ પર પ્રકાશ પાડી ગૌરવ અપાવનારા સામાજિક કાર્યકર (ACTIVIST) છે. ઉપરાંત ભીલ આદિવાસી લોકવિદ્યા-લોકસાહિત્યના સિદ્ધાંતકાર અને લિખિત પરંપરાના સાહિત્યકાર છે. ભીલ સંસ્કૃતિ-સમાજ-લોકવિદ્યા-લોકસાહિત્ય-પ્રાક્-ઇતિહાસ અને સાહિત્ય પર એમનાં અનુવાદ સાથે ૬૪ પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ થયાં છે.<br /> <br /> • આદિવાસી ક્ષેત્રમાં ૩૦ વર્ષ સુધી લોકયાત્રા કરી, આદિવાસી કંઠ પરંપરાની અત્યંત મૂલ્યવાન સાંસ્કૃતિક સંપદાનું ૧૫૦૦ ઑડિઓ અને ૫૦ જેટલી વિડિઓ કેસેટ્સમાં ધ્વનિમુદ્રણ કર્યું. આ આદિવાસી લોકસંપદાનો અભ્યાસ કરી, સ્વરૂપ-સિદ્ધાંત સાથે શાસ્ત્રીય રૂપ આપી ૬૪ પુસ્તકો પ્રગટ કર્યાં. હિંદી, અંગ્રેજી, ફ્રેંચ અનુવાદ થકી એમનું આ કાર્ય દેશ વળોટી વિશ્વમાં પહોંચ્યું અને વિશ્વવિદ્યાલયોમાં અભ્યાસનો વિષય બન્યું.<br /> <br /> • ડૉ. હસુ યાજ્ઞિક ‘ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન’ (૨૦૧૧, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ) પુસ્તકના પૃ. ૮ ઉપર કહે છે, “ગુજરાંનો અરેલો, રાઠોરવારતા, ભીલોનું ભારથ અને રૉમ-સીતમાની વારતા – આ ચાર મહાકાવ્યોનું સંપાદન...માત્ર ગુજરાત કે ભારતના જ લોકવિદ્યાકીય અભ્યાસનું જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક ક્ષેત્રની વિદ્યાશાખાનું પણ આશ્ચર્ય અને અહોભાવ જન્માવે એવું આ કાર્ય છે, સર્વોન્ન અભ્યાસશૃંગ છે.” ગુજરાતના આદિવાસી લોકસાહિત્યના સંશોધન-સંપાદન ક્ષેત્રે ભગવાનદાસ પટેલનું કાર્ય સીમાસ્તંભરૂપ; પ્રકાશસ્તંભરૂપ છે.”<br /> <br /> • પ્રાક્-ઇતિહાસવિદ્ ભગવાનદાસ પટેલે પ્રાગૈતિહાસિક કાળની ૧૧૦ આદિમાનવ વસાહતો શોધી. ૭૦ હજાર વર્ષ પૂર્વના માનવજીવન અને પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ પરનું એમનું આ સંશોધન ‘ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ’ (ઈ. વિ. ૧૯૯૨) શીર્ષકે ગ્રંથરૂપ પામ્યું.<br /> <br /> • કર્મશીલ અને લોકનાટ્યવિદ્ ભગવાનદાસ પટેલે ભીલી બોલીમાં શેરી-નાટકો સર્જી, આદિવાસી ભાઈ-બહેનો દ્વારા ૭ વર્ષ સુધી ભજવી ઉત્તર ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારમાંથી વેર-ભાવના અને ડાકણપ્રથા જેવી પાશવી પ્રથાઓ નાબૂદ કરી.<br /> <br /> • ૧૯૮૪-૮૭માં ઇઝરાયલ, ફ્રાન્સ, સ્પેન, બેલ્જિયમ, ઇંગ્લૅન્ડ જેવા યુરોપના દેશોમાં વિશ્વલોકનૃત્યો અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસંવાદોમાં સહભાગી થઈ ભીલી સાહિત્ય-સંસ્કૃતિનો પ્રચાર-પ્રચાર કર્યો.<br /> <br /> • સેવા નિવૃત્તિ પછી પાંચ વર્ષ એમણે આદિવાસી અકાદમી, તેજગઢમાં માનદ નિયામક તરીકે સેવા આપી, ૮૦૦ આદિવાસી ગામોમાં સમાજ-સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિનાં કાર્યો કરાવ્યાં.<br /> <br /> • આદિવાસી સમાજ-સંસ્કૃતિ અને સાહિત્યની સત્ત્વશીલતા ધ્યાનમાં લઈને એમનાં પુસ્તકો ‘ઇન્ડો-અમેરિકન વુઝ-વુ’, ‘ઇન્ડો-એશિયન વુઝ-વુ’ અને ‘બાયોગ્રાફી-ઇન્ટરનેશનલ’માં સ્થાન પામ્યાં.<br /> <br /> • આવા વિરલ કામ માટે એમને રાષ્ટ્રીય, આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે નામના અને ઍવૉર્ડ્સ મળે, એ સાહજિક છે. એમાંથી કેટલાક ઍવૉર્ડ્સના ઉલ્લેખ આ પ્રમાણે છે :<br /> <br /> અરવલ્લી પહાડી પ્રદેશ(ઉત્તર ગુજરાત)ની ભીલી બોલીના મૌખિક સાહિત્યના સંશોધન-સંપાદન અને ભીલી બોલીને ભાષાનું સ્થાન અપાવવા બદલ ડૉ. પટેલને કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીનો ૧૯૯૮નો ગૌરવવંતો ‘ભાષા સન્માન’ ઍવૉર્ડ અને ગુજરાતી આદિવાસી કલા-સાહિત્યને દેશ-વિદેશમાં માન-સન્માન અપાવવા બદલ ૨૦૦૨માં અખિલ ભારતીય સાહિત્યનો ‘સન્માન’ ઍવૉર્ડ આપવામાં આવ્યો છે.<br /> <br /> એમના જીવન અને કાર્યની સુપેરે નોંધ લેતું એમનું આત્મવૃત્તાંત ‘મારી લોકયાત્રા’ને દક્ષિણ કોરિયા અને સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીના સંયુક્ત ઉપક્રમે ‘ટાગોર લિટરેચર’, ૨૦૦૯નો આંતરરાષ્ટ્રીય ઍવૉર્ડ પ્રાપ્ત થયો છે.<br /> <br /> આદિવાસી લોકસાહિત્ય અને લોકકલાનું જીવનભર કાર્ય કરવા બદલ પશ્ચિમક્ષેત્ર સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર, ઉદયપુરનો ‘પદ્મભૂષણ ડૉ. કોમલ કોઠારી સ્મૃતિ લાઇફ એચીવમેન્ટ લોકકલા પુરસ્કાર, ૨૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૨નો વગેરે ઍવૉર્ડ્ઝ પ્રાપ્ત થયા છે.<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> {{center|[[ભગવાનદાસ પટેલનો વિસ્તૃત પરિચય]]}}<br /> <br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલના પુસ્તકો'''<br /> <br /> '''સાહિત્ય'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_636d7ee2f46ef8?fr=sZTk4Yzg1MTMzOTI મારી લોકયાત્રા] (૨૦૦૬/૨૦૧૦/૨૦૨૧)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_fc801655919b78?fr=sNGIyODg1MTMzOTI મારી આનંદયાત્રા] (૨૦૧૪)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_ce8f54601d5519?fr=sNjE1ODg1MTMzOTI મારી સંશોધનયાત્રા] (૨૦૨૪)<br /> <br /> '''સમાજવિદ્યા'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_84b6013fc38322?fr=sZTY3Njg1MTMzOTI આદિવાસી ઓળખ] (સમાજવિદ્યા) (૧૯૯૯)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_67be5e4e9876f3?fr=sODZiMDg1MTMzOTI આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સમાજ અને કળા] (૨૦૨૧)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_537be77fbcab89?fr=sNGRkMDg1MTMzOTI ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ] (૧૯૯૨)<br /> <br /> '''સંપાદનો'''<br /> '''ભીલી મૌખિક મહાકાવ્યો : સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_46d410ddff0df0?fr=sYjUxMTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક રામાયણ : રૉમ-સીતમાની વારતા] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_af8c28263ea199?fr=sN2MwYTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાભારત : ભીલોનું ભારથ] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_2cfa693e723369?fr=sZTQxNTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાકાવ્ય : રાઠોરવારતા] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_424ee77c2e21f2?fr=sNGZhMzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાકાવ્ય - ગુજરાંનો અરેલો] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક આખ્યાનો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_569073f47bd471?fr=sNDIxYjg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક આખ્યાન ખંડ ૧] (૨૦૧૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_1229ac2032686f?fr=sZjVhZTg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક આખ્યાન ખંડ ૨] (૨૦૧૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_af044b0c47a3af?fr=sY2E3ZDg1MTMzOTI ડુંગરી ભીલોના દેવિયાવાળાના અરેલા : નવલાખ દેવીઓ અને કરમીરો (પુરાણકથાઓ)] (૧૯૮૭), પુરસ્કૃત<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_7335d933e0cbe6?fr=sYmZmMjg1MTMzOTI &lt;small&gt;भील भजन वारता: सदणराझा (चंदनमलयागिरि)] – जिज्ञासा पटेल (१९९९)&lt;/small&gt;<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક વારતાઓ-પુરાકથાઓ – મંત્રો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_bfdc6912de4957?fr=sNWM2YTg1MTMzOTI અરવલ્લી પહાડની આસ્થા] (લોકમંત્રો અને ભીલોની પુરાકથાઓ) (૧૯૮૪/૧૯૮૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_-_28aff0a49ffd59?fr=sMjBkZTg1MTMzOTI ભીલોની વહી-વાતો-વારતાઓ] (૨૦૧૭)<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક ગીતકથાઓ – કથાગીતો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-?fr=sMWI0ODg1MTMzOTI ભીલ કથાગીત : હોનોલ હોટી, ભીલ ભજનવારતા : હાલદે હોળંગી અને નાગઝી-દલજી] (૨૦૦૨)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_eedc5144baeba4?fr=sMWQ2YTg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક ગીતકથા-કથાગીતો] (૨૦૨૦)<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક ગીતો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_f8f52a4a75f4f9?fr=sOTdhMDg1MTMzOTI લીલા મોરિયા (ભીલી પ્રણય ગીતો)] (૧૯૮૩/૧૯૮૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_b6e8eb5d7da2a0?fr=sNzdhZDg1MTMzOTI ભીલ લોકોત્સવ : ગોર] (૧૯૯૪)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_696c66ca2e1eaa?fr=sOWQ2MTg1MTMzOTI ભીલોનાં હગ અને વતાંમણાં] (૧૯૯૫)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_adc53eaf08174d?fr=sNjlhZjg1MTMzOTI ભીલોનાં હોળીગીતો] (ધાર્મિક ગીતો) (૧૯૯૯)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_55fe0c3737a482?fr=sODRhMDg1MTMzOTI ફૂલરાંની લાડી] (૧૯૮૩/૧૯૮૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_a6e6ec97de7abc?fr=sNTFlZTg1MTMzOTI ભીલોના ધાર્મિકગીતો] (૨૦૦૯)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_657cc655ad1846?fr=sM2Q2NTg1MTMzOTI ભીલોના સામાજિક ગીતો] (૨૦૧૨)<br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર લખાયેલા અભ્યાસગ્રંથો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_dec1e2110cc43f?fr=sNGY2ZTg1MTMzOTI વનસ્વર – ડૉ. બળવંત જાની] (ગુજરાતનાં આદિવાસી સાહિત્યનો અભ્યાસ ગ્રંથ) (૨૦૦૪)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_f73f95cbbaf93d?fr=sNTU2YTg1MTMzOTI ભીલી સાહિત્ય : એક અધ્યયન] – હસુ યાજ્ઞિક (૨૦૦૯)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_6512ff210d7b94?fr=sM2ZkMzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય એક અભ્યાસ] – સંપા. દશરથ પટેલ (૨૦૧૨)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_e13a7157250c2f?fr=sNGNmNDg1MTMzOTI મારી લોકયાત્રા : વિમર્શ, સંપાદક : પ્રેમજી પટેલ] (૨૦૧૬)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_2d57fde674054f?fr=sMDYyZDg1MTMzOTI ભગવાનદાસ પટેલનાં આદિવાસી લોકસાહિત્ય વિષયક લેખો - પ્રેમજી પટેલ] (૨૦૨૩)<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર વ્યક્તિગત અભ્યાસીઓએ લખેલાં પુસ્તકો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_e13a7157250c2f?fr=sNGNmNDg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : કૃતિ અને સંસ્કૃતિ, ડૉ. દીપક પટેલ] (૨૦૦૯)<br /> <br /> '''તુલનાત્મક અભ્યાસ'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_55319c6ab10f62?fr=sOWI4NDg1MTMzOTI ‘મહાભારત’ અને ‘ભીલોનું ભારથ’ નારીપાત્રો – તુલનાત્મક અભ્યાસ, ડૉ. હર્ષદા શાહ] (૨૦૧૫)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_6f890a3f5017bb?fr=sODU4Mjg1MTMzOTI &lt;small&gt;‘बगड़ावत देवनारायण’ और ‘गुजरांनो अरेलो’का तुलनात्मक अध्ययन, डॉ. जिज्ञासा पटेल] (२०२२)&lt;/small&gt;<br /> <br /> '''ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર અન્ય અભ્યાસીઓએ લખેલા લેખોનાં ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા થયેલાં સંપાદનો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_9102feca9aa0c2?fr=sNjZjMjg1MTMzOTI ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૧૧)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_979d359b4c9f89?fr=sODA5Mzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય, ખંડ-૧, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૨૫)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_bf3949ef8a74d1?fr=sYWYzZTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય, ખંડ-૨, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૨૫)<br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલના જીવન અને કાર્ય પર લખાયેલાં પુસ્તકો'''<br /> *[https://issuu.com/ekatra/docs/_-_._68843d3759ba46?fr=sN2E0Yzg1MTMzOTI ડુંગરી ભીલી 'સાધુ' અને 'સંશોધક' : ભગવાનદાસ પટેલ – હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ] (૨૦૦૮)<br /> *[https://issuu.com/ekatra/docs/_-_._ad3b16738df08f?fr=sNzNiMzg1MTMzOTI સ્નેહી ભગવાનદાસ – હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ] (૨૦૦૯)<br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા લખાયેલા ભીલી લોક સાહિત્યના સિદ્ધાંતગત અધ્યયન ગ્રંથો'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_99d6b5335e8e8a?fr=sMWNjNTg1MTMzOTI આદિવાસી, જાનપદ અને શિષ્ટ મહાકાવ્યોમાં નારી](વિવેચન) (૨૦૦૫)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_d29b7754a5d84a?fr=sODQzNDg1MTMzOTI શોધસંપદા] (વિવેચન) (૨૦૦૮)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_de60d5944acbfa?fr=sYzMzODg1MTMzOTI ‘લોક’સંમત આદિવાસી લોકવિદ્યાશાસ્ત્ર] (૨૦૨૨)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_70b9d35d5e31e0?fr=xKAE9_zMzMw ઉત્તર ગુજરાતના ભીલ આદિવાસીઓનું સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન] (૨૦૨૪)<br /> {{dhr}}<br /> <br /> '''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત ભીલી લોકસાહિત્યમાં અનુવાદો હિંદી અનુવાદ'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_1285dbc0267bad?fr=sOTFlMjg1MTMzOTI &lt;small&gt;भीलों का भारथ – भगवानदास पटेल] (अनु. मृदुला पारीक)&lt;/small&gt; (2000)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_39bd0f7b634204?fr=sYTFjYTg1MTMzOTI &lt;small&gt;रॉम-सीतमानी वारता – भगवानदास पटेल] (अनु. मृदुला पारीक)&lt;/small&gt; (2019)<br /> <br /> '''અંગ્રેજી અનુવાદ'''<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/study_in_the_tribal_literature_of_gujarat_ed._by_?fr=sYjViODg1MTMzOTI Study in The Tribal Literature of Gujarat, Ed. By Bhagvandas Patel by HASU YAJNIK] (2004)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/bhil_lokakhyano_oral_narratives_of_the_dungari_b?fr=sODNhODg1MTMzOTI Bhil Lokakhyano : Oral Narratives Of The Dungari Bhils] (Tr. Nila Shah) (2009)<br /> * [https://issuu.com/ekatra/docs/bharath_an_epic_of_the_dungri_bhils_ef07ff175830da?fr=xKAE9_zMzMw Bharath An Epic Of The Dungri Bhils] (Tr. Nila Shah) (2012)<br /> *[https://issuu.com/ekatra/docs/rathor_varta_-_bhagwandas_patel_030a0b6659fee7?fr=xKAE9_zMzMw Rathor Varta : A Heroic Narrative Of The Dungri Bhils] (Tr. Nila Shah) (2012)<br /> {{dhr}}<br /> <br /> [[Category:Authors on EkatraWiki]]</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%82%E0%AA%A5_%E0%AA%85%E0%AA%A8%E0%AB%87_%E0%AA%97%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%82%E0%AA%A5%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B0_:_%E0%AA%AA%E0%AB%81%E0%AA%B8%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%95_%E0%AB%AD/%E0%AA%B9%E0%AA%B0%E0%AA%BF%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%B9%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%B7%E0%AA%A6%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%AF_%E0%AA%A7%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AB%81%E0%AA%B5&diff=107589 2026-02-20T11:00:03Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|ડૉ. હરિલાલ હર્ષદરાય ધ્રુવ}}<br /> [[File:Hari Harshad Dhruv – Harilal Harshadray Dhruv.jpg|right|250px]]<br /> {{Poem2Open}}<br /> આ પરોપકારી સ્વદેશભક્ત સાક્ષર શિરોમણિ ડૉ. હરિલાલનો જન્મ વિ. સં. ૧૯૧૨, વૈશાખ સુદિ ૬, ઈ. સ. ૧૮૫૬, મે તા. ૧૦ ને રવિવારે દહેગામ પરગણામાં બહિયેલ ગામમાં થયો હતો. ત્હેમના પિતાનું નામ હર્ષદરાય હતું. તેઓ દસ્ક્રોઈના મામલતદાર હતા. તેમની માતાનું નામ રેવાબાઈ હતું. માતાપિતા ઉભય શાન્ત સ્વભાવનાં અને ધર્મનિષ્ઠ હતાં.<br /> <br /> તેઓ જ્ઞાતિયે સાઠોદરા નાગર ગૃહસ્થ હતા. તેમનું ગોત્ર ભારદ્વાજ અને અંગિરા, બાર્હસ્પત્ય, અને ભારદ્વાજ ત્રિપ્રવર હતાં. શાખા શાંખાયની હતી. ઉપાધિ ધ્રુવ હતી.<br /> <br /> ઈ. સ. ૧૮૬૧માં તેમણે ગૂજરાતી અભ્યાસ આરમ્ભાયો હતો, અને ઈ. સ. ૧૮૬૪માં ઈંગ્રેજી શીખવા માંડયું હતું.<br /> <br /> ઈ. સ. ૧૮૬૫માં તેમને ઉપનયન સંસ્કાર થયો અને ઈ. સ. ૧૮૬૭માં મણિલક્ષ્મી નામની કન્યા સાથે લગ્નનો વિધિ આચાર થયો હતો.<br /> <br /> બાલ્યકાલથી જ સભા સ્થાપવાનો અને ભાષણો કરવાનો શોખ હતો. મેટ્રિક ક્લાસમાં તે દિવાન બહાદુર અંબાલાલ સાકરલાલના હાથ નીચે હતા. તેઓ સાહેબ કહે છે-“તે બહુ ચાલાક, અને બહુ મહેનતુ હતા, સંસ્કૃતમાં ઘણા હુંશિયાર હતા, અને કોઈ દિવસ વાંક કે ઠપકાને પાત્ર થયા ન હતા. સ્વભાવે પણ બહુ મળતાવડા તથા વિનયી અને ઘણા નમ્ર હતા.” ઇ. સ. ૧૮૭૩માં તે મેટ્રિકમાં પાસ થયા હતા અને સાર્વજનિક કાર્યોમાં ભાગ લેવા લાગ્યા હતા. આજ વર્ષમાં તેમણે ઇંગ્રેજીમાં ‘Patriot's Vision” લખ્યું હતું. જેનું આગળ ઉપર આપણા હાલના જાણીતા સાક્ષર શ્રી રમણભાઈયે ’સ્વદેશ વાત્સલ્યનું ચમત્કાર દર્શન' નામથી ગૂજરાતીમાં ભાષાન્તર કીધેલું. ‘આર્યોત્કષક’ વ્યાયોગ પણ આજ વખતે રચાયું હતું.<br /> <br /> ઈ. સ. ૧૮૭૩માં બી. એ. પાસ થયા હતા.<br /> ઇ. સ. ૧૮૭૬માં ખણ્ડ કાવ્ય ‘કૌમુદી માધવ’ લખ્યું હતું.<br /> ઈ. સ. ૧૮૮૦માં એલ એલ. બી. થયા હતા. તેમના સંસ્કૃત જ્ઞાન માટે પ્રો. ભાણ્ડારકર અને પ્રો. ડૉ. પિટર્સન્ જેવા પણ્ડિતો ઘણો ઉંચો મત ધરાવતા હતા. અને પ્રો. ડૉ. પિટર્સન્, પ્રો. ડ્યૂસન્ અને ડૉ. રોસ્ટ જેવાઓ તેમના મિત્ર થયા હતા. આજ અરસામાં જ્ઞાતિના મુખપત્ર રૂપ ‘નાગર ઉદય’ માસિકના તે સમ્પાદક હતા. પ્રાચીન શોધખોળના પ્રયાસો પણ આ સમયે ચાલી રહ્યા હતા અને ત્હેને અંગે ડૉ. બર્જેસના સંસર્ગમાં આવી ત્હેના પણ એક માનીતા મિત્ર થઈ પડ્યા હતા. ડૉ. બર્જેસ અને ડૉ.બૂહલર્ જેવા તેમની સલાહ અનેક વાર પૂછતા. તેમણે અનેક સંખ્યાબંધ તામ્રપત્રો, શિલાલેખો, શિલાપટ્ટો, પ્રશસ્તિયો વગેરે શોધી કહાડી વિલાયતના માસિકોમાં પ્રકટ કરી ખ્યાતિ મેળવી હતી.<br /> <br /> ઈ. સ. ૧૮૮૧થી ૮૪ સુધી શિક્ષા વિભાગમાં શિક્ષક તરીકે કાર્ય કર્યું હતું, અને પછે સુરતમાં વકીલાત આરમ્ભી અને સાથે સાથે સુરત, અમદાવાદનાં તમામ પત્રો તથા માસિકોમાં પોતાની કલમ નચાવી રહ્યા હતા, અને જાહેર કામમાં ભાગ લઈ ગુજરાતને પણ ઉદ્દીપ્ત કરી રહ્યા હતા. ગુજરાતના પ્રાચીન ઈતિહાસ ઉપર પ્રકાશ પાડતા અનેક લેખોથી ‘બુદ્ધિપ્રકાશ’ને નવાજી રહ્યા હતા અને ‘એક ચિત્ર દર્શન’ નામનું ચિત્ર કાવ્ય લખી સાક્ષર, વિવેચક નવલરામભાઈના પણ મિત્ર થઈ પડ્યા અને ત્હેના ફળરૂપ તે વિવેચકે તે કાવ્ય ઉપર ખાસ વિવેચન લખ્યું હતું.<br /> <br /> ઇ. સ. ૧૮૮૨માં લૉર્ડ રિપનની કાર્યકીર્દિના ફળરૂપ તા. ૩૦ની ઑગસ્ટે ‘પ્રજાહિત વર્ધક સભા’ની સુરતમાં સ્થાપના કરી હતી. અને તેના સંગી અને મંત્રી તથા સભાસદ અને સભાપતિ પણ તે પોતે હતા. આ સંસ્થા દ્વારા ગૂજરાતમાં સ્વદેશાભિમાન અને જાતિયતાના બીજ તેમણે રોપ્યાં હતાં. સુરત મ્યુનિસિપાલિટીના તે કાઉન્સિલર હતા; અને ગૂજરાત વર્નાક્યુલર સોસાઈટીના તે લાઈફ મેમ્બર હતા.<br /> <br /> વકીલ તરીકે વિસ્તરેલા નામથી ગાયકવાડ સરકારનું ધ્યાન ખેંચી તેમના આમંત્રણાનુસાર તે રાજ્ય સાથે જોડાઈ ‘ડિસ્ટ્રિકટ અને સેશન્સ જજ્જનો માનવન્તો ઓદ્દો મેળવી શક્યા હતા અને ‘રાવ બહાદુર' થવાનું પણ માન પામ્યા હતા.<br /> <br /> ઈ. સ. ૧૮૮૯માં, સ્ટૉકહોમમાં ભરાયલી ઓરિયન્ટલ કોન્ગ્રેસમાં તે ગાયકવાડ મહારાજના ડેલિગેટ તરીકે ઉપસ્થિત થયા હતા. તેમનાં ત્યાં આપેલાં ભાષણો તથા ત્યાં વાંચેલા વિદ્વતાભર્યા નિબંધોથી તેમણે યુરોપના વિદ્વાનોને વિસ્મયમૂઢ કરી નાંખ્યા હતા અને ત્યાંના મહારાજાને પણ તેમ્હણે પોતાના જ્ઞાનથી એટલા ચક્તિ કરી દીધા હતા કે તેમ્હણે તેમને ખાસ ખાણું, પોતાના રાજમહેલમાં, આપ્યું હતું; અને પોતાની છબિ સાથેના સોનાના ચાંદથી વિભૂષિત કર્યા હતા, તથા ‘ડૉકટર ઑફ લિટરેચર એન્ડ આર્ટસ’ની ડિગ્રી આપી સન્માન્યા હતા. બુદ્ધિસ્ટ પાલી સ્કોલર પ્રો. રહીસ ડેવીસે તેમ્હને ‘પાલીટેકસ્ટ સોસાઈટી'ના મેમ્બર બનાવી માન આપ્યું હતું. અને તે ઉપરાંત લંડનની ‘રોયલ એશિયાઈટીક સોસાઈટી’ ના તથા ‘એન્થોપ્રોજીકલ સોસાઈટી’ ના મેમ્બર થવાનું તેમને માન હતું. જર્મનીમાં બર્લીન યુનિવ્હર્સિટીએ તેમ્હને ડૉ. ભાણ્ડારકરની માફક પીએચ. ડી.ની ડિગ્રી આપી તેમ્હની વિદ્વત્તાની કદર પીછાની હતી. ફ્રાન્સ, સ્વિઝરર્લેન્ડ આદિ યુરોપના રમણીય પ્રદેશોમાં મુસાફરી કરી હતી અને સ્વાનુત્ભાવ રસિક, ‘યુરોપયાત્રાના પત્રો’ તથા ‘પ્રવાસ પુષ્પાંજલિ’ નામનાં કાવ્યો રચ્યાં હતાં. આ કાવ્યો તેમની કવિત્વશક્તિની પરાકાષ્ઠાનું દર્શન કરાવે છે.<br /> <br /> ઈ. સ. ૧૮૯૩માં ‘બોમ્બે યુનિવ્હર્સિટી’એ તેમ્હને ‘વિલ્સન ફાઈલોલોજીકલ લેક્ચરર' નીમી, તેમની જ્ઞાનની કદર કરી, પ્રો. ડૉ. ભાણ્ડારકર જેવું મહાન માન આપ્યું હતું.<br /> <br /> ઈ. સ. ૧૮૯૬માં રોયલ એશિયાઈટિક સોસાઈટી આગળ 'વૈદ' તથા ‘જૂના લેખો' સમ્બન્ધિ અનેક નિબન્ધો વાંચ્યા હતા. મુંબાઈ તથા વિલાયતના પ્રખ્યાત અને પ્રધાન માસિકોમાં તેમજ જર્મન માસિકોમાં પણ તે લખતા. ઈ. સ. ૧૮૯૬ના માર્ચમાં ‘વસન્ત વિલાસિકા' તેમ્હની રચેલી પ્રકટ થઈ હતી અને એપ્રિલ-મેમાં તેમનાં કાવ્યોનો સંગ્રહ ‘કુન્જવિહાર' પ્રસિદ્ધિ, પામ્યો હતો. તેમ્હણે પાલી ભાષામાંથી ‘બૌદ્ધ સુત્રો’નું ભાષાન્તર કીધું છે; જે હજી અપ્રસિદ્ધ છે. પોતે પણ ‘સૂત્રો’ નવાં રચ્યાં હતાં. તેમ્હનાં ઘણાં લખાણો હજુ અપ્રસિદ્ધ છે. ‘આહાર મીમાંસા’ નામનો માંસાહારનું ખંડન અને અન્નહારનું મંડન કરતો એક નિબંધ તેમ્હણે લખ્યો છે; જે સુપ્રસિદ્ધ છે.<br /> <br /> તેમ્હણે જ્યોમેટ્રિના સ્કન્ધો સંસ્કૃતમાં જગન્નાથ પંડિતના રચેલા શોધી કહાડી સમ્પાદિત કર્યા હતા; જે મુંબઈ સરકારે ચારેક વર્ષ ઉપર જ પ્રકટ કીધા છે.<br /> <br /> 'સાક્ષર સહાયક પ્રજા પ્રબોધક મંડળ'ના તે પેટ્રન હતા; અને ત્હેની વિવેચક તથા પરીક્ષક મંડળીના તે સભાસદ હતા.<br /> <br /> ચંદ્ર’ના તંત્રી તરીકે ગૂજરાતમાં અનેક ઉત્સાહી તરુણની કવિતા શક્તિને તેમ્હણે પોષીને ખીલાવી હતી. આ પ્રમાણે ગૂજરાતી સાહિત્યની તેમ્હણે ઘણી સેવા બજાવી છે. તેમ્હના ગ્રંથો વિદ્વાન વર્ગમાં સુપરિચિત અને સુપ્રતિષ્ઠિત છે. સ્વદેશ સેવા એ તેમ્હનો જીવન મંત્ર હતો. તેમ્હનાં કાવ્યોમાં સર્વત્ર સ્વદેશ પ્રીતિ, સ્વદેશાભિમાન, અને જાતિયતા નીતર્યાં કરે છે.<br /> <br /> તેમ્હણે તેમ્હના કુટુમ્બમાં પણ સાહિત્યસેવાનાં બીજ રોપ્યાં છે.<br /> <br /> તે અનેક પ્રવૃત્તિવાળા મહા પુરૂષ હતા. અનેક માર્ગે પોતાની પ્રવૃત્તિ ન નિયોજતાં એકજ માર્ગે યોજી હોત તો તે સવિશેષ દીપી નીકળત. નૈસર્ગિક કાવ્ય શક્તિ તેમ્હનામાં કેટલી પ્રબળ હતી તે તેમ્હનાં ‘પ્રવાસ પુષ્પાંજલિ’ ઉપરાન્તનાં પ્રવાસમાં લખાયેલાં અનેક કાવ્યો ઉપરથી સહજ અનુભવાય છે. તેમ્હની કવિતા સ્વાનુભવ રસિક છે. તેમ્હની કવિતા શૈલી પ્રથમ સંસ્કૃતમય હતી; પછી ફાર્સી થયેલી. તેમાં અંત સૂધી ફેરફાર થતો ગયો હતો. તેમ્હનાં છેવટનાં કાવ્યો જે હજૂ અપ્રસિદ્ધ છે તે અતિશય સરલ, સુંદર, મનોહર અને ભાવમય છે. વખતના વહવા સાથે તેમની કવિતા પ્રસિદ્ધિ પામતી જશે અને તેમની સેવા ગૂજરાતી સાહિત્યમાં કેટલી બધી છે તે પણ સમજાશે. અસ્તુ.<br /> <br /> પાઠાના દરદથી સુરતમાં તે ઈ. સ. ૧૮૯૬ના જુનની તા. ૨૯ મીએ ચાલીશ વર્ષની વયે અવસાન પામ્યા હતા.*&lt;ref&gt;* વિદેહી ગુજરાતી સાક્ષરો ઉપરથી.&lt;/ref&gt;<br /> {{Poem2Close}}<br /> {{center|'''&lt;nowiki&gt;—:એમની કૃતિઓ:—&lt;/nowiki&gt;'''}}<br /> &lt;center&gt;<br /> {|style=&quot;border-right:0px #000 solid;width:80%;padding-right:0.5em;&quot;<br /> |-<br /> | (૧)<br /> | આહારમીમાંસા<br /> |-<br /> | (૨)<br /> | આહારમીમાંસા તથા નિર્ણય<br /> |-<br /> | (૩)<br /> | આર્યોત્કર્ષ વ્યાયોગ<br /> |-<br /> | (૪)<br /> | કુંજ વિહાર<br /> |-<br /> | (૫)<br /> | પ્રવાસ પુષ્પાંજલિ<br /> |-<br /> | (૬)<br /> | પ્રાચીન ગુજરાતી સાહિત્ય રત્નમાલા<br /> |-<br /> | (૭)<br /> | લધુ ચાણક્ય<br /> |-<br /> | (૮)<br /> | વસંત વિલાસિકા<br /> |}<br /> &lt;/center&gt;<br /> {{reflist}}<br /> &lt;br&gt;<br /> {{HeaderNav2<br /> |previous = વલ્લભજી હરિદત્ત આચાર્ય<br /> |next = ૧૯૩૫ ની કવિતા<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%9D%E0%AA%B5%E0%AB%87%E0%AA%B0%E0%AA%9A%E0%AA%82%E0%AA%A6_%E0%AA%AE%E0%AB%87%E0%AA%98%E0%AA%BE%E0%AA%A3%E0%AB%80/%E0%AA%B8%E0%AA%A6%E0%AA%BE%E0%AA%B6%E0%AA%BF%E0%AA%B5_%E0%AA%9F%E0%AA%AA%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AB%80&diff=103851 2025-11-17T20:04:26Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> <br /> {{Heading|ઝવેરચંદ મેઘાણી}}<br /> <br /> [[File:Zaverchand Meghani.png|300px|center]]<br /> <br /> {{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}<br /> <br /> {{Heading|સદાશિવ ટપાલી | ઝવેરચંદ મેઘાણી}}<br /> <br /> &lt;hr&gt;<br /> &lt;center&gt;<br /> &amp;#9724;<br /> &lt;br&gt;<br /> {{#widget:Audio<br /> |url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/4/40/Sadashiv_Tapali-Meghani.mp3<br /> }}<br /> સદાશિવ ટપાલી • ઝવેરચંદ મેઘાણી • ઑડિયો પઠન : શ્રેયા સંઘવી શાહ<br /> &lt;br&gt;<br /> &amp;#9724;<br /> &lt;/center&gt;<br /> &lt;hr&gt;<br /> {{Poem2Open}}<br /> ‘થાવા જ દઉં નહિને! પાટે ચડવા જ દઉં નહિને! ભલેને દીકરો ફાવે તેટલા દાવ ફેંકી લ્યે!’<br /> <br /> આટલું બોલીને ભવાનીશંકરકાકાએ પોતાની ડાબી હથેળીમાં ચૂનો મિલાવેલી તમાકુ ઉપર એક, બે ને ત્રણ થાપટ મારી લીધી. તાબોટાના રણકાર સારા બોલ્યા.<br /> <br /> ‘જોયું! મારી તાળી પણ સાક્ષી પૂરે છે!’ એટલું કહી, નીચલો હોઠ જમણા હાથથી લાંબો કરી તેના પોલાણમાં કાકાએ ફાકડો પૂરી દીધો. અમરસંગની કટારી જેવી એની કતરાતી નજર તે વખતે ટપાલ નાખીને ચાલ્યા જતા સદાશિવ ટપાલીની લોહીછલકતી પીઠ પાછળ દોડી જતી હતી. અત્યારે જો કલિયુગ ન હોત તો ભવાનીશંકરકાકાની એ દૃષ્ટિ તીણું ત્રિશૂળ બની જાત અને સદાશિવના ભરાવદાર બરડામાંથી આરપાર નીકળત. જમના શુક્લાણીના એ મજૂરી કરનાર અભણ દીકરાનો બરડો એટલો બધો આકર્ષક હતો.<br /> <br /> લોટ માગવાનો વ્યવસાય મોળો પડ્યો હતો. મોરુકા વખતની કણબણો ખોબા ભરીને લોટ દેતી, તે હવે રાંધણિયામાંથી જ ‘હાથ એઠા છે, મા’રાજ!’ કહીને શુક્લોને વિદાય દેતી. જાતમહેનતના ધંધામાં હીણપ લાગતી, એટલે ભવાનીશંકરકાકાની ડેલીએ શુક્લ ન્યાતના નવરા બ્રહ્મપુત્રોનો અખાડો ભરચક રહેતો. એ મંડળમાં અત્યારે સદાશિવ ટપાલીની ચર્ચા મંડાઈ.<br /> <br /> ‘ભવાનીકાકા! ઘર બંધાવા દ્યોને બાપડાનું! બિલાડીની જેમ ‘વઉ! વઉ!’ કરી રહેલ છે!’<br /> <br /> ‘એમ કાંઈ ઘર બંધાશે! મોટો ભાઈ કુંવારો મૂઓ, તેનાં લીલ પરણાવ્યાં નથી; બાપનું કારજ કર્યું નથી; અરે, પોતેય જનોઈના ત્રાગડા વાઘરીની જેમ પે’રી લીધા છે. આટલી પેઢીથી ન્યાતનાં ભોજન ઊભે ગળે ખાધાં છે, અને હવે ખવરાવવામાં ઝાટકા શેના વાગે છે!’<br /> <br /> ‘બાપના વખતનું કંઈ ઘરમાં ખરું કે નહિ, ભવાનીકાકા?’<br /> <br /> ‘ખોરડું છે ને! શીદ નથી વેચતો?’<br /> <br /> ‘પણ પછી એને રે’વું ક્યાં?’<br /> <br /> ‘એને શું છે! વાંઢો છે. આપણા ખડવાળા ઓરડાની ઓસરીને ખૂણે ભલેને રોજનાં બે દડબાં ટીપી લ્યે – કોણ ના પાડે છે?’<br /> <br /> ‘પણ અત્યારે કોણ એ ખોરડાનાં નાણાં દેતું’તું?’<br /> <br /> ‘ન્યાતનું મો મીઠું થતું હોય, ન્યાતનો ધારો સચવાતો હોય, ને એને સારું થતું હોય, તો હું રાખી લઉં.’<br /> <br /> ‘હા! ભવાનીકાકાને હવે વધુ ખોરડાની જરૂર પડશે. દીકરા મોટાઃ જુવાન દીકરી ઘરમાંઃ પોતાનું ત્રીજી વારનું પરણેતર… વસ્તાર તો વધે જ ના!’<br /> <br /> ‘ભવાનીકાકાને સળંગ ઓસરીએ એના બે શીરાબંધ ઓરડા ઊતરે, હો!’<br /> <br /> ‘મારે તો ઠીક; સાંકડ્યેમોકડ્યે ચલાવી લેવાય. પણ આ તો ન્યાતનું ભૂષણ નથી રે’તુંઃ ન્યાતનો ધારો તૂટે છે. શુક્લ બામણનાં બસો કુટુંબોનાં મોઢાંમાંથી મીઠો કોળિયો જાય છે.’<br /> <br /> એ વખતે જ ભવાનીશંકરકાકાની પંદર વર્ષની કિશોર દીકરી મંગળા પાણીનું બેડું ભરીને ડેલીમાં થઈ ઓરડે ચાલી ગઈ. મંગળાની હેલ્ય ઉપર કાગડો બેસે એ રીતે ઊડી-ઊડીને બ્રાહ્મણોનાં હૈયાં એ રૂપ ઉપર રમવા લાગ્યાં. કોઈ ટીખળીએ કહ્યુંઃ ‘કાકા! સદાશિવને જમાઈ જ ન કરી લેવાય?’<br /> <br /> ‘નરહિશંકર!’ કાકા કોચવાઈ ગયાઃ ‘કાગડાને મોતીના ચારા નીરનાર હું ગમાર નથી. હું અંબાજીનો ઉપાસક દ્વિજ-પુત્ર છું – દ્વિજોનો પણ શુક્લ છું. એથી તો દીકરીને દૂધપીતી કરીશ, પણ કઠેકાણે કેમ નાખીશ?’<br /> <br /> જ્ઞાતિનાં ગૌરવ જ્યારે આ પ્રમાણે ચર્ચાઈ રહ્યાં હતાં, ત્યારે સદાશીવ ટપાલીના પેશીદાર, લઠ્ઠ પગ ગામને બીજે છેડે સોંસરા નીકળી ચૂક્યા હતા. ‘દાક્તર સાહે….બ’, ‘ફોજદાર સાહે…બ’, ‘હીરાચંદ પાનાચંદ’, ‘સપાઈ દાદુ અભરામ’, ‘પગી ઝીણિયા કાળા’ અને ‘મેતર મારિયા ખરતા’ – એવા સિંહનાદે એક પછી એક શેરીને અને ફળીને ચમકાવતો, ઘરે-ઘર કાગળ ફેંકતો સદાશિવ સડેડાટ, કોઈની સાથે વાતો કરવા થોભ્યા વિના કે ગતિમાં ફેર પાડ્યા વિના, ગાંડાની માફક ચાલતો હતો. આડુંઅવળું જોવાની એને ટેવ નહોતી. એક તો જાતનો શુક્લ, અને પાછો અભણ, એટલે તોછડો તો ખરો. ખુદ નગરશેઠ પૂછે કે, ‘મારો કાગળ છે?’ – તો જવાબમાં ‘ના જી’ને બદલે એકલા ‘ના’ જ કહેવાની સદાશિવિયાની તોછડાઈ ને કારણે નગરશેઠે પોસ્ટ-ખાતાને ફરિયાદ કરી હતી. ‘નૉટ-પેઇડ’ થયેલું પરબીડિયું છાનું વાંચવા દઈને પાછું લઈને જવાની એણે ના પાડેલી, તેથી મ્યુનિસિપાલિટીના નવા ‘કાઉન્સિલર’ જમિયતરામભાઈનો એ ગમારે ખોફ વહોરેલો. પરિણામે, એના ખોરડાને એક બારી મૂકવાની પરવાનગી જોઈતી હતી તે નહોતી મળી.<br /> <br /> પણ સદાશિવ ટપાલીનો કોળીવાડાને, કુંભારવાડાને તેમજ ઢેઢવાડાને ભારી સંતોષ હતો. ઘર-ધણી ઘેર ન હોય તો એનો કાગળ પોતે પૂરી કાળજીથી ઘરના બારણાની તરડમાંથી સેરવી આવતો. ઢેઢવાડાના કાગળો એ ઠેઠ રામદે પીરના ઘોડાની દેરી સુધી જઈને આપી આવતો. માલિયા ઝાંપડાનું રજિસ્ટર આવેલું. તેની પહોંચ પોતે છાંટ લીધા વગર જ લઈ લીધેલી. અને ગલાલ ડોશી કહેતાં કે, ‘મારા દીકરાનું મનીઆડર આવેલું તે દિ’ હું ખેતર ગઈ’તી – તે સદાશિવ બાપડો દિ આથમતાં સુધીમાં ત્રણ આંટા ખાઈને પણ તે દિ’ ને તે દિ’ પૈસા પોગાડ્યે રિયો’તો. તે દિ’ જો મને નાણાં ન મળ્યાં હોત ને, તો તળશી શેઠ ઉધાર માંડીને બાજરો આપવાનો નો’તો!’<br /> <br /> ને, તે સાચે જ તું સદાશિવ રૂપાળો હતો? હા. એનો સચોટ સાક્ષી જો’તી હોય તો પૂછો ભવાનીશંકરકાકાની જુવાન દીકરી મંગળાને. પણ ના, ના; મંગળાને એમાં શું પૂછવું છે? બ્રાહ્મણ માબાપનું કિશોરબાળ પૂછ્યે જવાબ પણ શો આપવાનું હતું! પોસ્ટ-ઑફિસ સામેની ટાંકીએ મંગળા પાણી ભરવા જતી ત્યારે સદાશિવ એને બેડું ચડાવવા આવતો ખરો; પણ એ કદી હસ્યોય નહોતો, મંગળાની સામે ટીકતોય નહોતો; બની શકે તેટલો છેટો રહીને બેડું ચડાવતો. ગામની મેમણિયાણીઓ આડાં બેડાં નાખીને જોરાવરીથી મંગળાનો વારો ટાળતી, ત્યારે સદાશિવ ખડે પગે ઊભો રહીને મંગળાને રક્ષણ દેતો. પણ એ કાંઈ પ્રેમ કહેવાય! પ્રેમ શું એવો મૂઢ હોય! પ્રેમની તો અદ્ભુતતા હોવી જોઈએ ને!<br /> <br /> મંગળા તો ગામની કન્યાશાળામાં પાંચ ગુજરાતી ભણી હતી. દાક્તરે દીકરીઓને અંગ્રેજી શીખવવા ઘેર એક માસ્તર રાખ્યો હતો, ત્યાં જઈને અંગ્રેજી ભણવા માટે મંગળાએ મન કરેલું.<br /> <br /> પણ ભવાનીશંકરકાકા તો શુક્લની દીકરી અર્ધે માથે એને ખસી ગયેલે ઓઢણે ‘વંઠેલ’ ભાષા ભણવા બેસે તે કલ્પના – માત્રથી જ કંપી ઊઠેલા. પાંચ ચોપડી ગુજરાતી પૂરી કરાવી હતી, અને કન્યાશાળાના મેળાવડાઓમાં ગીત-ગરબા તેમજ સંવાદોમાં પાઠ લેવા દીધેલા, તે તો કોઈ સારો મુરતિયો મેળવવાના હેતુથી. કોઈ દરબારી કે સરકારી અમલદાર મળી જાય, તો મંગળાને પણ ભયો-ભયોઃ પોતાનો પણ વશીલોઃ દીકરાઓને કન્ટ્રાક્ટનાં બહોળાં કામકાજ હાથમાં આવે… એ બધું એમની ગણતરી બહાર નહોતું.<br /> <br /> &lt;center&gt;'''(૨)'''&lt;/center&gt;<br /> <br /> શુદ્ધ શુક્લ-ઓલાદના એ બ્રહ્મપુત્રની આશા બરોબર ફળીઃ ઈડર રાજના ‘પબ્લિક પ્રૉસિક્યૂટર’ રાંડ્યા. ઉંમર વર્ષ પિસ્તાલીસથી વધારે નહોતી એની ખાતરી જોઈતી હોય તો પ્રોસિક્યૂટરસાહેબનું નિશાળે બેઠા તે દિવસનું સર્ટિફિકેટ તેમણે મેળવ્યું હતું. પણ ભવાનીશંકરકાકાને એ ખાતરીની ક્યાં જરૂર હતી? મુરતિયાને આગલી બે વહુઓનાં પાંચ બચ્ચાં હતાં ખરાં, પણ તે તો મોસાળ જઈ રહેવાનાં હતાં. ટૂંકામાં, પ્રૉસિક્યૂટર પચાસ માણસોની જાન લઈને એક દિવસ આવ્યા. ઈડરના ઠાકોરસાહેબ ખુદ ટીકાબાપુ ખાસ સ્પેશ્યલ ગાડી લઈને એક કલાક માટે પ્રોસિક્યૂટરની જાનમાં આવ્યા, તે બનાવે તો આખા ગામને હેરત પમાડી દીધી. ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરના રથની માફક ભવાનીશંકરકાકા પણ તે ઘડીથી ધરતીથી એક વેંત અધ્ધર ચાલતા થયા. પ્રૉસિક્યૂટરે ચોરાસી જમાડી, તેની તો એઠ્ય જ એટલી બધી વધી પડી કે એક ગામના બન્ને ઢેઢવાડા ધરાયા ને મોટે મોટે ચાળીસ ઘેર પીરસણાં પહોંચ્યાં. ઈડર રાજનું દરબારી બૅન્ડ આવીને ગામને ચાર ચાર દિવસ સુધી જલસા કરાવી ગયું, એ તો અવધિ થઈ ગઈ.<br /> <br /> આવી જાહોજલાલીથી પરણી ઊતરેલી પંદર વર્ષની ઉગ્રભાગી મંગળા ઈડર રાજ્યના પ્રૉસિક્યૂટરની અર્ધાંગના બની. ‘અર્ધાંગના’ શબ્દ આંહીં અલંકારમાં કે કટાક્ષમાં નથી વાપરેલો. સોગંદ પર કહી શકાય કે વરરાજાનો બેઠી દડીનો, ચરબીવંત દેહ મંગળાના શરીરથી બેવડો મોટો હતો. ઈડર રાજના પ્રૉસિક્યૂટરની પડખોપડખ બેઠેલી બહેન મંગળા એના પિતા ભવાનીશંકર પંડ્યાને તો બરોબર કોઈ ઘટાદાર આમ્ર-વૃક્ષને વળૂંભતી માધવી-લતા સમી લાગી હતી. પણ આ તો આડા ઊતરી જવાયું. કહેવાનું એ હતું કે, બહેન મંગળા પરણીને સિધાવી તેના વળતા સવારથી જ સદાશિવ ટપાલી ઘેર રોટલો ટીપવા આવતો બંધ થયો હતો. પોસ્ટઑફિસ સામે એક બગીચો હતો, તેના બાંકડા ઉપર બેસીને બે-ચાર પૈસાનાં ભજિયાં કે ગાંઠિયા ખાઈને ફુવારાના નળનું પાણી પી લેતો.<br /> <br /> વાણિયાની દુકાનનાં ભજિયાં-ગાંઠિયા ખાઈને સદાશિવ ટપાલીએ બ્રાહ્મણ જેવો પવિત્ર દેહ વટલાવ્યો હતો, એનું એક કારણ કહેતાં ભૂલી જવાયું છે. જે દિવસે મંગળાના વિવાહની ચોરાશી જમી, તે દિવસે એ પણ એના દાદાની વેળાનું જાળવી રાખેલું – સહેજ જળી ગયેલું–રેશમી પીતામ્બર પહેરી, પટારામાંથી કાઢીને ખંતથી માંજેલો જસતનો ચકચકિત લોટો લઈ, ચોટલી ઓળી, ખાસું ચાર ઇંચનું ત્રણ-પાંખિયાળું ત્રિપુણ્ડ તાણી જમવા ગયેલો. પણ પંગતમાં બેસવા ગયો ત્યારે એને દરેક તડાએ ‘આંહીં નહિ… આંહી જગ્યા નથી…’ કહીને તારવેલો, ટલ્લે ચડાવેલો. ચોરાસીની ન્યાતમાં તે દિવસે સદાશિવ ટપાલીની દશા દ્રૌપદી – સ્વયંવરમાંના દાસી-પુત્ર કર્ણના જેવી થઈ હતી. દાઝમાં ને દાઝમાં ગમારે બોળી માર્યું કે, ‘શું હું શુક્લ બ્રાહ્મણ નથી?’<br /> <br /> એ વખતે કોઈકે અવાજ કર્યોઃ<br /> <br /> ‘વાં…ઢો! ત્રીસ વરસનો ઢાં….ઢો!’<br /> <br /> કોઈ શિકારી શ્વાનના જૂથને સિસકારે. તેવી મઝાની આ શબ્દોની અસર થઈ હતીઃ ખિખિયાટા અને હસાહસ ચાલ્યા હતા. કોપાગ્નિમાં સળગતા સદાશિવે જવાબમાં હૈયે હતું તે હોઠે લાવીને બોલી નાખ્યું કે, ‘વાંઢો વાંઢો કરતાં લાજતા નથી? શા સારુ પારકાને તેડાવીને દીકરિયું દઈ દિયો છો? શું અમે મજૂરી કરીનેય બાયડીનાં પેટ પૂરતા નથી? શું અમને બાયડી વા’લી નથી? શા સારુ પારકાને–’<br /> <br /> એ જ વખતે કાકો ભવાનીશંકર શુક્લ આ રંગભૂમિ પર દેખાયા. એણે સદાશિવની બોચી ઝાલી આટલું જ કહ્યુંઃ ‘હું સમજું છું તારા પેટનું પાપ. જા! બાપનું કારજ કર્યા પછી જ પંગતમાં બેસવા આવજે!’<br /> <br /> સદાશિવ ટપાલી ઘેર ચાલ્યો ગયો. પછી એ આખા બનાવમાંથી ફક્ત એક જ બિના એ વારે વારે સંભારતો ને મનમાં ને મનમાં, બબડતો કે, ‘તે વખતે બાઈઓની પંગતમાં મંગળા બેઠી’તી ખરી? એણેય ખિખિયાટા કર્યા’તા ખરા? આજ બે વરસે હું શા સાટુ નીમ તોડીને ન્યાતમાં ગયો? મંગળાને છેલ્લી વાર જોઈ લેવાનો મોહ કેમ ન છોડ્યો? એ ત્યાં બેઠી હતી ખરી? એ હસી હશે ખરી? એના દેખતાં જ શું આ ફજેતી થઈ?’<br /> <br /> તે દિવસથી સદાશિવ ઉઘાડેછોગ વાણિયાનાં ભજિયાં ખાઈને ન્યાત ઉપર દાઝ કાઢતો હતો.<br /> <br /> '''&lt;center&gt;(૩)&lt;/center&gt;'''<br /> <br /> ભવાનીકાકાની ચાલુ ખણખોદથી કંટાળીને સદાશિવે પોતાની બદલી હલકારામાં કરાવી છે. અધમણનો થેલો ઉપાડીને નદી-કાંઠાનાં સાત ગામડાંની ફેરણી કરવા રોજેરોજ ચાલી નીકળે છે. નદીનો પ્રવાહ રોજનો સાથી બન્યો છે. બન્ને એકલા છેઃ બન્ને મૂંગા છેઃ બન્નેને તાપમાં તપતાં તપતાં, બસ, કેવળ પંથ જ કરવાનો હતો. એકના શરીર ઉપર તારાઓના, વાદળીઓના અને વૃક્ષોના પડછાયા પડતા હતા; અને બીજાના માથા પર અનેક માનવીઓનાં સુખદુઃખની છૂપી-અછૂપી કથાઓનો ભાર પડતો આવતો હતો. પણ નદીના પ્રવાહને જેમ સૂર્ય કે સંધ્યા પોતાના અઢળક રંગ-તેજનું એક ટીપુંયે નહોતાં દેતાં, તેમ સદાશિવના હૈયાને પણ એ થેલી માંહેલા કાગળો એક લાગણી, એક ધબકાર, એક નિશ્વાસ પણ નહોતા દેતા. બન્નેનું જીવતર વેરાનમાં વહેતું. રેણુ નદી-દરિયે પહોંચ્યા પહેલાં જ ખારાપાટમાં ફોળાઈ-શોષાઈ જતીઃ સદાશિવનું જીવન-વહેણ પણ એકલતાની ધરતીમાં ઊતરીને વરાળ બની જતું. પારકાના અધમણ કાગળો ઉપાડનારને પોતાને તો એક ચપતરી મોકલવાનું પણ કોઈ સરનામું નહોતું. ઘણી વાર તેની આંગળીઓ ત્રમ્-ત્રમ્ થતી. એક વાર કવરમાં એક નનામો કાગળ ફક્ત ‘તમો સુખી છો?’ એટલું જ લખીને ચોડ્યો હતો. સરનામું ‘બેન મંગળા, ઠે…’ – એટલું લખતાં તો આંગળાઓ પરસેવે ટપકી ગયેલી; ને એ કવરની ઝીણી ઝીણી કરચો કરીને ગજવામાં રાખી મૂકી ફેરણીએ નીકળતી વખતે, કોઈ ન દેખે તેમ, નદીમાં પધરાવી દીધેલી.<br /> <br /> જગતમાં ‘વાંઢા’ જેવો કોઈ ગહન કોયડો છે ખરો? એને કોઈ પડોશમાં ઘર ન આપેઃ કોઢિયા ને રક્તપીતિયા જેવો એ ભયંકર છે. એનું ટીખળ સહુયે કરે; પણ એને પોતાને તો છૂટથી હસવાનુંય જોખમ છે. પડોશના બાળકને જો એ પીપરમીટ લાવીને આપે, તો તેે ઘડીથી ‘બબલીની બા’ અને આ પીપરમીટ આપનાર વાંઢાની ચાર આંખો કેટલી વાર અને કેટલીક ‘ડિગ્રી’ને ખૂણે મળે છે તેની ગુપ્ત તપાસ ‘બબલીના બાપા’ રાખવા લાગે. એ જો બરાડા પાડીને કવિતા વાંચે, તો બૈરાં સમજે કે, ‘પીટ્યો અમને સંભળાવવા સારુ આરડે છે!’ એ જો મૂંગો મરી રહે, તો ‘હલકા મનસૂબા’ ગોઠવતો લાગે, એની આંખો અમસ્તી જોતી હોય તોપણ ‘ચકળવકળ’ થતી લાગે. એની અનંત વેદનાઓને વ્યક્ત થવા માટે સભ્ય વાક્ય એ જઃ ‘મારે રોટલા-પાણીની વપત્ય પડે છે!’<br /> <br /> '''&lt;center&gt;(૪)&lt;/center&gt;'''<br /> <br /> ‘મારું કરમ ફૂટી ગયું, ભાઈ! દીકરી મંગળાનો ચૂડો ભાંગ્યો.’<br /> <br /> ‘ઓચિંતાનું શું થયું?’<br /> <br /> ‘હરિ જાણે! જમાઈની કાયા તો કંચન સરખી હતી; પણ એકાએક હૃદય બંધ પડી ગયું. ઓછામાં પૂરું દરબારે મકાન પણ પાછું લઈ લીધું. જમીન આપી’તી તે રાજમાં દાખલ કરી દીધી, એને દીકરીને પહેર્યે લૂગડે બહાર કાઢી.’<br /> <br /> ‘આ તે શો કોપ!’<br /> <br /> ‘હું જાણું છું, ભાઈ, જાણું છુંઃ દીકરીના લીલા માંડવા હેઠે જ એ કાળમુખો સદાશિવિયો તે દિ’ નિસાસો નાખી ગયેલો ને શરાપી ગયેલો. વાઘરીવાડે જઈને કાંઈક કામણટૂમણ પણ કરાવતો હતો. એનાં પાપ મંગળાની આડાં ફરી વળ્યાં.’<br /> <br /> ભવાનીકાકાની આ વાતમાં થોડોક જ સુધારો જરૂરી છેઃ જમાઈરાજનું મૃત્યુ સદાશિવના શાપથી નહિ પણ શરીરમાં વધી પડેલી ચરબીથી નીપજ્યું હતું. એ માધવી લતાનો આધાર આંબો જાણે કે બેહદ કેરીઓના ફાલથી ફસકાઈ પડ્યો હતો.<br /> <br /> (૪)<br /> <br /> એક વરસ વીતી ગયું છે. માથાના ચળકતા મૂંડા સાથે અઢાર વર્ષની મંગળા મહિયરે ખૂણો મુકાવવા આવી છે. એક વરસની કીકી એની કેડ્યે રમે છે. હવે એને પાછું સાસરે જવાનું રહ્યું નથી. વરના પિત્રાઈઓએ એની સાસરીની સંપત્તિનો કબજો કરી લઈ આ ‘રાંડીમૂંડી’ને માસિક બે રૂપિયા જિવાઈના ઠરાવી આપ્યા છે. ભવાનીકાકાને નવી વહુથી થયેલી બાળગોપાળ–વાડી બહોળી હોઈ, આ રાંડીરાંડ દીકરી ઉપર ખાસ કશું હેત તો નથી રહ્યું; પણ મંગળાનો રંડાપો એને ભારી ઉપયોગી થઈ પડ્યોઃ નવી માને વરસોવરસ આવતી સુવાવડ મંગળા જ કરશે. અને એટલી બધી સુવાવડને કારણે નવી મા માંદાંસાજાં રહે છે. તેને કામમાંથી સંપૂર્ણ વિસામો મળશે.<br /> <br /> નદી-કાંઠે ધોળી માટીના ઓરિયા હતા, આખા ગોહિલવાડમાં એ માટી પંકાતી. ગાર-ઓળીપામાં એનો તે કાંઈ રંગ ઊઘડતો! ભવાનીકાકાને નવું પરણેતર, એટલે પોતાના ઓરડામાં એ ધૂળની ગાર કરાવવી ગમતી. કેડ્યે પોતાના નાની કીકીને તેડી, ખંભે કોશ ઉપાડી, માથા પર પછેડી લઈ મંગળા એ ઓરિયાની માટી લેવા ઘણી વાર જતી. સવાર-સાંજ તો ઘરકામ હોય, તેથી બળતે બપોરે જતી. ગામથી અરધો ગાઉ દૂરના એ ઓરિયા પાસે થઈને જ સદાશિવ હલકારાનો કેડો જતો. એ રીતે કોઈ-કોઈ વાર એ નદી-પ્રવાહ, એ બળતો વગડો અને એ હૈયાશૂન્ય ટપાલી – ત્રણેયના નિત્ય સંગાથમાં એક ચોથું જણ ભળતુંઃ રાંડીરાંડ મંગળા. મંગળાની કીકી સારુ સદાશિવ પોતાની કેડ્યે પીપરમીટની પડીકી ચડાવી રાખતો. કોઈ કોઈ વાર થેલો ઝાડના થડ પાસે મેલીને માટી ખોદી આપતો, ગાંસડી ચડાવતો; પણ અગાઉની માફક જ મૂંગો રહેતો. સામી મીટ માંડતો હતો ખરો, પણ સસલાની માફક બીતો બીતો.<br /> <br /> હા! ધીરે ધીરે એક પાપ એના અંતરમાં ઊગ્યુંઃ આ ઓરિયાની અંદર મંગળા થોડેક વધુ ઊંડાણે ઊતરી જાય… એકાએક એના ઉપર ભેખડ ફસકી પડે… એ ક્ષણે જ પોતે નીકળે… નાની કીકી રોતી હોય, મંગળાનું ધોળું ઓઢણું અથવા માથાનો લીસો મૂંડો જરીક બહાર દેખાતો હોય, તે નિશાનીએ દોડીને પોતે મંગળાને એ દડબાં નીચેથી બહાર કાઢે, પાણી છાંટે, પવન નાખે, જીવતી કરે; ને પછી –<br /> <br /> અહાહા! પછી શું? અદ્ભુત. કોઈ નવલકથાના વીરની માફક મંગળાને અલૌકિક પરાક્રમથી જીતવી હતીઃ ઘર માંડવું હતુંઃ આ માટીથી ઓરડો લીંપાવવો હતો. મંગળાને માથે ભલે વાંભ એકનો ચોટલો ન હોય, ભલે મૂંડો જ રહે, ભલે એનું રૂપ શોષાઈ ગયું – સદાશિવ તૈયાર હતો.<br /> <br /> પણ જીવતર ક્યાં નવલકથા છે! આવા કશા જ દટણપટણની જરૂર ન પડી. એવો એક દિવસ સીધી-સાદી રીતે આવી ગયો કે જ્યારે દુઃખના ડુંગરા હેઠ ચંપાતાં ચંપાતાં બામણની રંડવાળ દીકરીએ મરવા – મારવાની હિંમત ભીડી.<br /> <br /> મંગળા એટલું જ બોલીઃ ‘આમાંથી મને બહાર કાઢ. પછી રૌરવ નરકનાં દુઃખ ભોગવવાય હું તૈયાર છું.’<br /> <br /> સદાશિવે દૂર ઊભા રહી ફક્ત કીકીને પોતાની છાતીએ ચાંપી; કીકીની નાનકડી હથેળી પોતાની આંખો ઉપર મેલી એટલું જ કહ્યુંઃ ‘આ નદીની સાક્ષીઃ આખી દુનિયાની સામે ઊભો રહીને તને ને કીકીને હું પાળીશ.’<br /> <br /> &lt;center&gt;*&lt;/center&gt;<br /> <br /> વૈશાખ સુદ પાંચમની રાતે નદી-કાંઠાના ઉજ્જડ શિવાલયના વાડામાં પચાસ ભેટબંધ શુક્લ બ્રાહ્મણોના હાથથી ડાંગોની ઝડી વરસી, અને એમાં ત્રણ જણાંનાં માથાં ફૂટ્યાંઃ પરણવા બેઠલાં ટપાલી સદાશિવનું ને વિધવા મંગળાનું, તેમ જ એ લગ્નમાં પુરોહિત બની ભાગ લેનાર કમ્પાઉન્ડર વિશ્વનાથનું. વિશ્વનાથ બેભાન બન્યો ત્યાં સુધીમાં તો સપ્તપદી ગગડાવીને પૂરી કર્યે જ રહ્યો. બેશુદ્ધિમાંથી જાગ્યો ત્યારે પણ એ બહાદરિયો મંત્રો જ બબડતો હતો. ગામના બ્રાહ્મણો એને ‘સાળો વીશવો આર્યસમાજીડો!’ કહી ઓળખતા.<br /> <br /> ત્રણે જણાં એક પખવાડિયે દવાખાનામાંથી સાજાં થયાં. સદાશિવને પોસ્ટ-ખાતામાંથી ‘બરાબર નોકરી કરતો નથી’ તે કારણે રજા મળી. કોળીવાડને પડખે એ બેય જણાંને ઓડ લોકોએ નાનું ઘર બાંધી આપ્યું. કોળીઓ ભેગા થઈને કહે કે, ‘મા’રાજ! તું જો કે’તો હો ને, તો અમે ઈ પચાસે શુક્લોનાં ઘરમાં આવતે અંધારિયે ગણેશિયા ભરાવીએ.’ સદાશિવે હસીને ના પાડી.<br /> <br /> – ને દુનિયા શું આટલી બધી નફટ છે! એની નફટાઈની અને એના ભુલકણા સ્વભાવની તે શી વાત કરવી! સદાશિવ અને મંગળા રોજ પેલા ઓરિયાની માટી લાવે છે, ચોમાસે સીમમાંથી ખડની ગાંસડીઓ લાવે છે, ઉનાળે કરગઠિયાંની ભારીઓ લાવે છેઃ નફ્ફટ લોકો એ ચંડાળોથીયે બેદ બે પાપાત્માઓની ભારીઓ વેચાતી રાખે છે!<br /> <br /> બે વરસમાં તો કીકી પણ પોતાની નાનકડી ભારી માથે લઈને માબાપની વચ્ચે ઊભતી થઈ ગઈ. હૈયાફૂટાં ગામલોકો એ ત્રણ ગાંસડીઓ પર જ શા સારુ અવાયાં પડતાં હશે!<br /> <br /> – ને શાં ઘોર પાપ બિચારા ભવાનીકાકાનાં, કે સગી આંખે એને આ બધું જીવ્યા ત્યાં સુધી જોવું પડ્યું! ઓ અંબાજી મા! કયાં ઘોર પાપે!<br /> <br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/જક્ષણી|જક્ષણી]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/વહુ અને ઘોડો|વહુ અને ઘોડો]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%9A%E0%AB%81%E0%AA%A8%E0%AB%80%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%AE%E0%AA%A1%E0%AA%BF%E0%AA%AF%E0%AA%BE/%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AB%80_%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%80_%E0%AA%95%E0%AB%8B%E0%AA%AF%E0%AA%B2&diff=100204 2025-10-09T11:42:05Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|ચુનીલાલ મડિયા}}<br /> <br /> [[File:Chunilal Madia 09.png|300px|center]]<br /> <br /> {{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}<br /> {{Heading|વાની મારી કોયલ | ચુનીલાલ મડિયા}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> ગયે વર્ષે રવા પટેલને બરાબર મનગમતાં બિયારણનો જોગ ન થઈ શક્યો એટલે હિંમત કરીને ચાર વીઘામાં શેરડીનાં બબ્બે આંખાળાં માદળિયાં રોપી દીધેલાં. પરિણામે, સાચાં પેટાળની સરવાણીઓવાળી તરકોશીમાંથી પાણી ખેંચી ખેંચીને બે જોડ નાડાંનો સોથ વળી ગયો પણ નોરતાં ઊતરતાં તો ચાર-ચાર આંગળના દળવાળા શેરડીના સાંઠા ક્યારામાં ન સમાતાં ત્રાંસા ઢળવા લાગ્યા અને દિવાળી ટાણે તો પડું પડું થતા એ લેલૂંબ માંડવાઓને ફરતી વાંસવળીઓની આડ બાંધવી પડી.<br /> <br /> વેપારીઓએ રવા પટેલને બહુ બહુ સમજાવ્યો કે મૂઠીમાં ન સમાય એવી જાડી કાતરીવાળી શેરડીને પીલવી રહેવા દિયો અને કાપીને પડખેના શહેરની શાકમાર્કિટમાં વેચી આવો, પણ રવા પટેલે તો છેવટ લગી ચારેચાર વીઘાને પીલવાનો જ આગ્રહ રાખ્યો.<br /> <br /> શહેરની બજારમાં મળનાર દેખીતો નફો જતો કરીને ઘરઆંગણે ચાર વીઘાના વાડને ચિચોડે પીલવાનો જગન આદરવા પાછળ રવા પટેલના જઈફ, અંધ દાદા નેણશી ભગતની એક અંતરતમ મુગ્ધ એષણા સંતોષવાની નેમ હતી. નેણશી ભગતને રવા પટેલ સિવાય બીજું કોઈ સંતાન નહોતું અને રવા પટેલની પણ અવસ્થા પાકટ થવા આવી અને ત્રણ-ત્રણ ઘર કરી ચૂક્યા તોપણ પહેલાં ઘરવાળાંને પેટે અઘરણીની સંતી અવતરી, એ સંતીને જ સાત ખોટની દીકરી અને દીકરો બધું ગણીને સંતોષ માનવો પડ્યો હતો. નેણશી ભગતની બંને આંખોમાં કૂવા પડ્યા અને શરીર આખામાં બુઢાપો પ્રવેશી ગયો તોપણ પોતાના એકના એક દીકરા રવાને ઘેરે સતીનાં ઘોડિયાંલગન પછી મંગળ અવસર આવી જ નહોતો શક્યો. જે ગામની ભોંય ચૂમીને પોતાની કાયા ઘડાણી છે, અને પરસ્પર સહકારના પાયા ઉપર રચાયેલ સમાજરચનાના ડગલે ને પગલે વહોરવા પડતા અનેક ઋણનું જેના ઉપર ભારણ વધી ગયું હતું, તે સામાજિક ફરજોનો જાગરૂક આદમી, એ ઋણ-ફેડનનો પોતાને ત્યાં અવસર નહિ સાંપડતાં પોતે એ ઋણભારમાં ગૂંગળાતો હતો. બરાબર ટાંકણે જ રવા પટેલે વાઢ વાવી દીધો અને નેણશી ભગતે વૈશાખે આવનાર સંતીના મોટા આણાના પ્રસંગને ચિચોડો ફરવાના પ્રસંગ સાથે જોડી દીધો અને પુત્રવિહોણા રવા પટેલને ઘેર પુત્રલગ્ન જેટલી ધામધૂમ મંડાણી.<br /> <br /> ચાર વીઘામાં પથરાયેલ શેરડીનાં લીલાંછમ પાંદડાંના પડથારમાં ઉત્તર-દખ્ખણના વાયરા આવે ત્યારે એકમેકને આલિંગતા ઊભેલા સાંઠાઓના પોપટિયા રંગના સાગરમાં જાણે કે દરિયાઈ મોજાંની લહેરો ઉત્પન્ન થતી. જોનારા આદમીઓની આંખો ઠરતી અને કહેતા : ‘ધરતીએ પણ પેટ કાઢ્યું છેને કાંઈ! ધૂળમાંથી ધાન પકવે છે! ભોમકાને કુંવારી અમથી નહિ કીધી હોય!’<br /> <br /> રવા પટેલે મન મોકળું મૂકીને મહેમાનોને નોતર્યા હતા. કુટુંબના સૌ ભાયાતોનાં સગાંસાંઈ, વેવાઈ-વેલાઓને લોઠકા જોઈને બબ્બે બળદો સાથે લેતા આવવાનું કહેવરાવ્યું હતું. ચાર બળદ ભેગા જોડે ત્યારે તો માંડ ચસ દીએ એવો તોતિંગ ચિચોડો માંડ્યો હતો. અને એમાંથી બે ધારે વરસતા મીઠામધ રસોનો ગોળ રાંધવા માટે અડખેપડખેના પંથકમાં નામખ્યાત બની ચૂકેલ જુવાન ગોવા ગળિયારાને ભારે મોટું દનિયું ઠરાવીને બોલાવ્યો હતો.<br /> <br /> ગોવામાં માત્ર જવાનીની રસિકતા અને રંગીલાઈ જ નહોતાં ભર્યાં, પણ સાવ તરુણ વયમાં જ સાધ્ય કરેલ ગળરાંધણના અનોખા કસબની દીપ્તિ તેના સમગ્ર વ્યક્તિત્વમાં રંગ પૂરી જતી હતી. રસની કડાઈમાં એ ઘડા ભરી ભરીને રેડતો હોય કે કોઈ વખત ચૂલામાં આંધણ થઈ રહેતાં સૂંડલો ફોફાં ઓરતો હોય, કે ચાકીમાં ઢાળેલો ગોળ અજબ આસાનીથી પાવડી વડે ઉખેડતો હોય, પણ એના એકેએક હલનચલનમાં રહેલી એક અચ્છા પાકશાસ્ત્રીની કસબજન્ય છટા મુગ્ધ કરતી હતી.<br /> <br /> બંને આંખે આંધળા નેણશી ભગત શેઢા નજીકના ચાસટિયામાં ફાટ્યો–તૂટ્યો ખાટલો ઢાળીને ચોવીસે કલાક રામનામ લેતા પડી રહેતા. તેમને ગામના માણસો કહેતા : ‘ભગત, વાઢ તો સોળ આની ઊગ્યો, પણ આવો ગળિયારો ન જડ્યો હોત તો ધાનને ધૂળ કરીને ખાવું પડત.’<br /> <br /> ‘ગળિયારો ઠાવકો જડ્યો છે, એમ કે?’ ભગત વળતાં પૂછતા.<br /> <br /> ‘હા. ઠાવકો તે કેવો, કે ગોળ તમારે રવાદાર મેસૂબનેય ભુલાવે એવો રંધાય છે.’<br /> <br /> ‘સારું, સારું ભાઈ, ખાઈને માણસ દુઆ દેશે. ખાવ, પીઓ ને આનંદ કરો, સીતારામજી! સીતારામજી!’<br /> <br /> સંતી બાળપણથી જ ડોસાની સેવાશુશ્રૂષા કરવા ટેવાયેલી હતી. ભગતને પણ એ બાળકીની ચાકરીનું વૈરાગી અવસ્થામાંય એવું તો વ્યસન થઈ ગયેલું કે હવે તો સંતીનું મોટું આણું આવવાનું થયું અને સાસરે જવાની થઈ છતાં ભગતને એના વિના માળાનો બેરખો, પગનાં પગરખાં, હાથની લાકડી કે અફીણના અમલની વાડકી શોધવામાં મુશ્કેલી અનુભવવી પડતી.<br /> <br /> સંતીને પણ રવા પટેલે દીકરી ન જાણતાં દીકરાની જેમ જ લાડચાગમાં ઉછેરી હોવાથી કોઈ કોઈ વાર એ વધારે પડતી છૂટ લેતી, તો એમાં કોઈ વાંધો ન ઉઠાવતું. તેના બાળપણનાં લાલનપાલન જોઈને ગામલોકો કહેતાં કે સંતીને રવો પટેલ હથેળીમાં થૂંકાવે છે ને પડ્યો બોલ ઝીલે છે, પણ અસ્ત્રીની જાતને આવાં લાડચાગ કરીએ તો કોક દી એને જ વસમા પડે. સંતીને મળતું સ્વાતંત્ર્ય ઘણા માણસોની આંખમાં આવતું અને એમાંનું કોઈ વાલેશરી બનીને રવા પટેલને એ વિશે અણસારો કરે ત્યારે રવા પટેલ લાપરવાહીથી કહેતા : ‘સંતી મારી દીકરી નથી, ઈ તો વાની મારી કોયલ છે, ને કોઈ પૂરવભવની લેણાદેણી રહી ગઈ હશે તે મારે ઘેરે ઊડી આવી છે. આ કમુરતાં ઊતરશે ને આણું વાળવા આવશે એટલે મારી કોયલ ઊડી જાશે…’<br /> <br /> રવા પટેલ આકાશ તરફ તાકીને છેલ્લા શબ્દો બોલતા ત્યારે કોઈ કોઈ વાર તેમની આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી જતાં; પણ બન્યું હતું એવું કે ગામલોકો રવા પટેલના આ વાત્સલ્યની નાજુકાઈ સમજી ન શક્યા અને કેટલાક વરણાગિયા જુવાનિયાઓ, જેઓ પોતાની લાયકાત કે બિનલાયકાત જોયા-કારવ્યા વગર લાંબા સમયથી સંતીનું સંવનન કરી રહ્યા હતા, તેમણે રવા પટેલના ભોળે ભાવે બોલાયેલા ‘વાની મારી કોયલ’ શબ્દોમાંથી ‘કોયલ’ શબ્દ પકડી લીધો અને સંતીના નામ સાથે એ જોડી દીધો.<br /> <br /> ગામના એ જુવાનો કવિતા નહોતા કરતા છતાં, તેમને ન્યાય કરવા ખાતર કહેવું જોઈએ કે તેમણે કરેલા સંતીના આ નામકરણમાં ભારોભાર કાવ્ય ભર્યું હતું. વહેલી પરોઢે ખેતરે જવા નીકળી હોય કે બપોરા ટાણે ભાત લઈને જતી હોય, કે સાંજે માથા ઉપર ભાર મૂકીને પાછી ફરતી હોય, પણ સંતીના પગરવે સીમનું યૌવન જાગી ઊઠતું. અંગેઅંગમાંથી અણબોટ્યું લાવણ્ય નિતારતી એ સુકુમાર દેહલતા આખી સીમના વાતાવરણને તાઝા-બ-તાઝા આહ્લાદ વડે ભરી મૂકતી. એક ચૈતર મહિને જ્યારે ખેતરે જતા રસ્તા ઉપરના આંબાવાડિયાના આંબા લૂંબઝૂંબ શાખો વડે લચી પડતા હતા અને કોયલોએ બાર બાર મહિનાનાં રખોપાં કર્યાં છતાં મહોર મોર્યાં ટાણે જ દાઢ આવી હોવા બદલ કુ… ઉ… ઉ… કુ… ઉ… ઉના દર્દભરપૂર ફરિયાદ–ટહૌકા ગાવા માંડ્યા હતા ત્યારે નમતે પહોરે નેણશી ભગત માટે અમલનું અફીણ લેવા નીકળેલ સંતીથી આપમેળે જ ગવાઈ ગયું :<br /> <br /> '''ચૈતર ચંપો મ્હોરિયો ને મ્હોર્યાં દાડમ દ્રાખ,'''<br /> '''કોયલડી ટહૌકા કરે, કાંઈ બેઠી આંબાડાળ.'''<br /> <br /> અને એ આંબાડાળે અવિરત ટહૌકતી જતી કોયલડીને પજવવા સંતીએ જ્યારે કુ… ઉ… ઉ... ટહુકો કર્યો, ત્યારે એને ખ્યાલ સરખો પણ નહોતો કે પાછળ લપાતો-છુપાતો આવતો ગામનો ઉખડેલ ગણાતો આઝાદ છોકરો વીરીઓ આ વાત ગામના ખસૂડિયલ કૂતરા સુધી ફેલાવશે અને ગામની રસિકતાએ કરેલું ‘કોયલડી’ નામકરણ સાચું ઠરાવશે.<br /> <br /> *<br /> <br /> ચિચોડો ચાલવા માંડ્યો ત્યારથી ખેતરનું વાતાવરણ દિવસ ને રાત ગહેકતું રહેવા માંડ્યું. ચાર એકઢાળિયાં તો ખેતરમાં હતાં જ, છતાં બીજા નાનામોટા પાંચેક માંડવા અને બે છાંયડા ઊભા કરવા પડ્યા. સારા સારા જાતવંતા બળદની દશેક જોડ ભેગી થઈ ગઈ હોવાથી ચિચોડો અવિરત ચાલ્યો જતો અને પરોઢિયેથી તે ગોરજ ટાણા સુધી પરવાહ લેવા આવનારાઓનો પ્રવાહ પણ ચિચોડાની જેમ જ ચાલુ રહેતો. નેણશી ભગત મૂળથી જ રોટલે પહોળા તરીકે પંકાતા, તેમાં રવા પટેલના પહોળા હાથ અને મળતિયા સ્વભાવે ફરતા તેમને ‘દુલા રાજા’નું બિરુદ મેળવી આપ્યું હતું. આંખનીય ઓળખાણ વગરનો માણસ રવા પટેલની વાડીએ કોશ ચાલવા ટાણે અમથો ખંખોળિયાં ખાવા આવે તો કોળી ઝીંઝરાં કે ડૂંડાંનો પોંક કે ખોબો ઓળા કે શેરડીનો સાંઠો ખાધા વિના ભાગ્યે જ પાછો ફરતો. પરિણામે, ચિચોડો ફરવા જેવો મહામૂલો અવસર આવ્યો ત્યારે તો રવા પટેલની વાડી અને ખેતર આલાભાઈના દરબારમાં જ જાણે કે પલટાઈ ગયાં.<br /> <br /> માંડવો તો પરવાહ લેવા આવનારાઓથી ખીચોખીચ રહેવા લાગ્યો. રવા પટેલે મહેમાનો માટે તળાઈબંધા ઢોલિયા અને સંખ્યાબંધ ખાટલાઓ પથરાવી મૂકેલા એટલું જ નહિ, પણ સારી એવી સંખ્યામાં સૂડીઓ પણ ભેગી કરી રાખેલી, જેથી મહેમાનોને ભાગે તો શેરડીનાં લઠ્ઠ માદળિયાં ફોલી ફોલીને દાંત જ ચલાવવાનું રહે. ફોલી ન શકે એવાં માણસો માટે પિલાયેલા સાંઠાનો તાજો રસ પીવા સારુ છાલિયાં અને તાંસળીઓ હાજર હતી, માથે ભભરાવવા સૂંઠનો ભૂકો તૈયાર હતો. માંડવામાં જ્યારે ચસચસ શેરડીનાં પતીકાં ચવાતાં હોય અને ગટાક ગટાક રસ–છાલિયાં ગટગટાવાતાં હોય ત્યારે જીવતા જીવોનો મેળો જોઈને રવા પટેલની આંખો ઠરતી. આંખે અંધ હોવા છતાં નેણશી ભગત આંખોના કૂવા વડે જાણે કે આખું દૃશ્ય પી અને અનુભવી શકતા અને સૌની વતી પોતે જ તૃપ્તિજન્ય ઉદ્ગારો કાઢતા : ‘પીઓ મારા બાપ! પીઓ! ધરવ કરીને પીઓ! ધરતીના પેટની આ બધી માયા છે. ધરતીનાં છોરું એનો ધરવ નહિ કરે તો બીજું કોણ કરશે? ધરતીને ધવાય એટલું ધાવી લ્યો; કોને ખબર છે કાલની?’ <br /> <br /> આમ કહી ભગત જમણા હાથની બે આંગળીઓ સૂંઘી જોતા અને સમસ્ત વાતાવરણની સ્વસ્થતા પારખી, એવી ખાતરી કરીને ફરી હાથમાંનો બેરખો ફેરવવા માંડતા.<br /> <br /> કેટલાક ભાવિકો ભગતને સાચક માણસ ગણતા. તેઓ સંસારમાં હોવા છતાં સાધુ જેવા રહેતા હોવાથી ઘણા માણસોને તેમની સાચકતામાં શ્રદ્ધા બેઠેલી. આંખો ગઈ હોવા છતાં આંગળી સૂંઘીને માણસ પારખી કાઢવાની ભગતની આવડતે ઘણા નાસ્તિકોને પણ મુગ્ધ કરેલા.<br /> <br /> ઓણ સાલ ઉનાળામાં જેવા આકરા દનિયા તપ્યા હતા એવી જ અનરાધાર વરસાદની હેલીઓ પડી અને આ શિયાળામાં પણ માણસને થીજવીને ઠૂંઠવું કરી મૂકે એવાં સખત હિમ પડ્યાં, પણ રવા પટેલનાં ખેતરવાડી ધમધોકાર પ્રવૃત્તિની ગરમીથી એવાં તો હૂંફાળાં રહેતાં કે મકરસંક્રાંતિના કાંધા ઠારવા સારુ પડેલા હિમને પણ કોઈએ ગણકાર્યું નહિ.<br /> <br /> સંતીનું આણું વાળવા માટે એનાં સાસરિયાંઓ ખાસ્સા વીસ માણસોની ઢગ લઈ આવ્યા હતા એટલે ખાસ કામ સિવાય સંતીનો ખેતરે આવરોજાવરો ઓછો થઈ ગયો હતો – સિવાય કે ભગતની વાડકીમાં અફીણ થઈ રહ્યું હોય અને એ આપવા આવવું પડે, અથવા તો સાંજે વાળું મોડાં થયાં હોય અને સાથી વહેલો ચાલ્યો ગયો હોય. થોડા દિવસ પછી થનાર પિતૃગૃહના ત્યાગનો શોક અને શ્વશુરગૃહના મિલનના હર્ષની મિશ્રિત લાગણીઓના પ્રવાહમાં સંતી સેલારા લઈ રહી હતી.<br /> <br /> આજે રવા પટેલે કથા બેસાડવાની હોવાથી રાતે ચિચોડો બંધ રાખવાનું નક્કી કર્યું હતું.<br /> <br /> છેક સાંજે ભગતને ખબર પડી કે આજે અમલ મંગાવવાનું રહી ગયું છે. એટલે તેમણે એક દાડિયા સાથે કહેવરાવ્યું. સંધ્યાટાણે સંતી ડોસાને અફીણ આપવા આવી ત્યારે ચિચોડો બંધ થવાની તૈયારીમાં હતો પણ એક ક્યારાના અર્ધા ભાગના સાંઠા વઢાઈ ગયા હતા અને અર્ધા બાકી રહ્યા હતા; એટલે આમેય મોડું અને આમેય મોડું ગણીને એ ક્યારો પૂરો કરવાનું જ નક્કી થયું અને દાડિયાઓએ કામમાં ઝડપ કરવા માંડી. એક તરફથી ક્યારામાંથી ફડાફડ સાંઠા વઢાયે જતા હતા. બીજે ઠેકાણે વઢાઈ રહેલા ઢગલામાંથી આગળાં–પૂંછડાં કપાતાં જતાં. અને ત્રીજી જગ્યાએ તૈયાર થયેલા કાતળાઓને મોગરી વડે ટીપી ટીપીને પોચા પાતળા ચિચોડામાં સહેલાઈથી પેસી શકે એવા બનાવવામાં આવતા હતા. સંતી પણ ઝટ દેતીકને ઘાઘરો સંકોરી, સાંઠા ટીપવા બેસી ગઈ.<br /> <br /> સાથે કામ કરતી એક મજૂરણ સહિયરે સંતીને પૂછ્યું :<br /> <br /> ‘કાં સંતીબહેન, આજે તો કાંઈ કોરો કડકડતો ઘાઘરો પહેર્યો છે!’<br /> <br /> હરખઘેલી સંતીએ ખુલાસારૂપે કંઈ બોલવાને બદલે આદત પ્રમાણે ગાવાનું જ ઉચિત ગણ્યું;<br /> <br /> '''ફૂલ ફગરનો ઘાઘરો સિવડાવ્યો શુકરવાર,'''<br /> '''પહેર્યો ને વળી પહેરશું કાંઈ સાસરને દરબાર'''<br /> '''કે આણાં આવ્યાં રે મોરાં રે.'''<br /> <br /> અજબ માર્દવભર્યા લહેકા સાથે ગવાયેલી આ લીટીઓએ પડખેના માંડવામાં ચૂલ ઉપરથી કડાઈ ઉતારીને ચોકીમાં ઠાલવતા ગોવા ગળિયારાના કાનને ચમકાવ્યા. ઉભડક થઈને એણે સંતી તરફ જોયું. તાઝગીભર્યા લાલચટાક મોં ઉપર, સામી પીંપળમાંથી ચળાઈને આવતાં છેલ્લાં સૂર્યકિરણો ચકચક થતાં હતાં. ગોવા જેવા રસિયા જુવાન માટે એ દૃશ્ય અસહ્ય હતું. તેણે પણ એવી જ હલકથી ગાવા માંડ્યું :<br /> <br /> '''મારા વાડામાં ગલ–છોડવો કોયલડી રંગભીની!'''<br /> '''ઈ તો ફાલ્યો લચકાલાળ કોયલડી રંગભીની!'''<br /> <br /> સામી પાર સૂરજે ડૂબકી મારી ત્યારે ફુલ્લઝપટ દાડિયાં ચાલ્યાં ગયાં હતાં. ગોવો હાથમાં પાવડી લઈને ગોળને ચોકીમાં પાથરતો હતો.<br /> <br /> સંતીના દિમાગમાં ‘કોયલડી રંગભીની’ લીટીઓ રમતી હતી. વાતાવરણમાં આથમતી સંધ્યાની માદક ઉત્તેજના હતી. એ માદકતાથી પ્રેરાઈને જ સંતી તરકોશી પડથાર ઉપર જઈ ઊભી અને હોઠે આવેલું ગીત ગાવા માંડ્યું :<br /> <br /> '''કૂવાને કાંઠે ઊગ્યો કેવડો, ગળિયારા!'''<br /> '''કેવડો મહેકે મીઠો, ગળિયારા!'''<br /> '''કેવડો લળી લળી જાય રે, ગળિયારા!'''<br /> <br /> ગોવાના હાથમાં પાવડી થંભી ગઈ. દૂર દૂરનું ઘર, જુવાન પરણેતર બધું યાદ આવી ગયું અને બદલામાં, આ પારકું ગામ, પારકાં ખેતરવાડી, પારકા આદમી એ બધું ઘડીભર ભુલાઈ ગયું. લાગણીઓને એણે બેલગામ છૂટી મૂકી :<br /> <br /> '''રંગભીનાં રે! અમે પરદેશી'''<br /> '''પોપટા, રંગભીનાં રે! તમે ઢળકતાં ઢેલડી રંગભીનાં રે!'''<br /> '''અમે કળાયેલા મોરલા, રંગભીનાં રે! તમે છો સરવર-નીર.'''<br /> '''રંગભીનાં રે! અમે પરદેશી પંખીડાં,'''<br /> '''રંગભીનાં રે! પંખીડાંની ન્હોય પ્રીત.'''<br /> '''રંગભીના રે! પંખીડાં ઊડી ઊડી જાય,'''<br /> '''રંગભીનાં રે! ઊડે એના ન્હોય ઓરતા.'''<br /> <br /> દૂર શેઢા નજીક ખાટલામાં પડેલા ભગતે સંતી માટે ઉપરાઉપર બેત્રણ બૂમો મારી. કૈં જવાબ ન મળવાથી તેઓ અસ્વસ્થ થયા અને આદત પ્રમાણે આંગળીઓ સૂંઘવા માંડી.<br /> <br /> સંતી ડોસાનો અવાજ સાંભળી શકે તેટલી નજીક નહોતી અને નજીક હોત તોપણ ગીતો ગાવા આડે કશું સાંભળવાની એને ક્યાં નવરાશ હતી?<br /> <br /> '''ચાસટિયે ચડીને રે મેં ટોયાં પંખીડાં,'''<br /> '''ગંઠેલ ગોફણિયે રે મેં ટોયાં પંખીડાં.'''<br /> <br /> ગાતાં ગાતાં જ સંતી ગોવાના માંડવા નજીક પહોંચી ગઈ હતી.<br /> <br /> ગોવો તો થોડી વાર પહેલાં છેલ્લાં સૂરજ–કિરણોએ ગુલાલ છાંટી મૂકેલા ઘાટીલા ફૂલગુલાબી મોંની તંદ્રામાં ઊભો હતો.<br /> <br /> પછડાવે બૂંગણનો છેડો ઊંચો કરીને સંતીએ ટહૌકો કર્યો :<br /> <br /> '''‘એકલા એકલા જ ગોળ રાંધો છોને? એકલપેટા!’'''<br /> <br /> ગોવાએ પાછળ જોયું. એને ક્ષોભ થયો. શું બોલવું એ જ ન સમજાયું. અટાણે બધા જ મજૂર, દાડિયા, સાથી વગેરે વાળુ કરવા ચાલ્યા ગયા હતા. ઘડી વાર પહેલાં માણસોથી ખદબદતું ખેતર અટાણે ખાલીખમ્મ લાગતું હતું. માત્ર શેઢા તરફથી ભગતની ઉધરસનો અવાજ આવતો હતો. ગોવાએ વિનય ખાતર પણ મર્મભર્યો ઉત્તર આપ્યો :<br /> <br /> ‘એકલ માણસ તો એકલપેટો જ હોયને? એ બીજું પેટ ક્યાંથી કાઢે?’<br /> <br /> સાંભળીને સંતી એવી તો શરમાઈ ગઈ કે આ અજાણ્યા આદમી પાસેથી દોડીને દૂર ખાટલો ઢાળીને પડેલા દાદા પાસે પહોંચી જવાનું મન થઈ આવ્યું. તેની ગભરુ છાતીમાં ફડક ફડક ફડકા થવા લાગ્યા. પવનપાંખે ઊડતું હરણબચ્ચું ઓચિંતું જ સામે શિકારીને જોતાં ફફડી ઊઠે એમ ગોવાની હાજરીમાં સંતી ફફડી ઊઠી. આ જગ્યાએથી ઝટ ઝટ ચાલ્યા જવા માટે એ ઘાઘરો સંકોરીને ચૂલા ઉપર ઊકળતી કડાઈ અને નજીક ઊભેલા ગોવાની વચ્ચેથી ક્ષોભ અને સંકોચ સહ પસાર થવા ગઈ ત્યારે વાંભ એકનો લાંબો તવેથો લઈને ઊભેલા ગોવાનો હાથ સંતીની ખુલ્લી કેડ સાથે ભટકાયો અને સંતી ધ્રૂજી ઊઠી. એ ફફડાટ અને ધ્રુજારી ઓછી કરવા, સામી ચાકીમાં ઠરતા ગોળ તરફ જોઈને, જાણે કે બોલવા ખાતર જ બોલી : ‘ગોળ તો રૂપાળો સોનાની વીંટી જેવો રાંધ્યો છેને!’<br /> <br /> ખેતરમાં સંધ્યા આથમ્યા પછી સામી દિશાએથી દોડી આવેલ ચંદ્રનો આછો ઉજાસ સંતીના ખુલ્લા હાથ–મોં ઉપર રમતો હતો.<br /> <br /> ગોવાએ તેના કેફમાં જ કહ્યું : ‘ખાનારાં ક્યાં ઓછાં રૂપાળાં છે, તી ગોળ રૂપાળો ન રંધાય?’ <br /> <br /> વીજળીનો આંચકો–ધક્કો લાગ્યો હોય એમ સંતી ચાર તસુ પાછળ હઠી ગઈ. એક ભયજન્ય, તીવ્ર ધ્રુજારી એના પેટ સોંસરવી પસાર થઈ ગઈ. ગોવાના શબ્દો સાંભળીને સ્વાભાવિક રીતે જ સંતીએ પોતાના હાથના કાંડાની કોણી લગી છૂદેલાં છૂંદણાં ઉપર એક કૌતુકભરી નજર ફેરવી.<br /> <br /> ‘છૂંદણાંમાં શેનાં શેનાં ચિત્તર ચિતરાવ્યાં છે?’ ગોવાએ એ હાથ ઉપર નજર ઠેરવીને પૂછ્યું.<br /> <br /> આવો સ્વાભાવિક પ્રશ્ન સાંભળતાં સંતીના પેટનો ફફડાટ, ગભરામણ બધું શમી ગયું અને તેણે ભોળેભાવે જ જવાબ આપ્યો : ‘ઈ તો હું નાની હતી તંયે ચાર જણાંએ થઈને મને પરાણે પકડી રાખીને કૂંજડીનું ચિત્તર ત્રોફાવ્યું’તું. ત્રોફવાવાળી વાઘરણ એના ભાલા જેવા અણિયાળા સોયા મઝીઠમાં બોળી બોળીને એવા તો સબસબ ખૂંચાડતી’તી!’ આટલું કહેતાં તો સંતીના મોંમાંથી આછી સિસકારી નીકળી ગઈ.<br /> <br /> ગોવાએ થોડું સામીપ્ય અનુભવતાં કહ્યું : ‘સોયની અણીય ન ખમી શકે એવી પોચી પારેવડી ક્યાંથી થઈ?’<br /> <br /> સંતીએ ખુલ્લા દિલે કહ્યું : ‘હા બાપુ, હું તો ધરથી જ એવી પોચી પારેવડી જેવી રહી છું. ત્રોફવાવાળી સબોસબ સોઈ ભોક્યે જાતી’તી, પણ હું તો જોર કરીને મારી આંખ્યું બીડી ગઈ. પછી મારા હાથપગ છોડ્યા તંયે આંખ્યું ઉઘાડીને જોયું તો આખા હાથ ઉપર લોહીના ટશિયા ફૂટી આવ્યા’તા. હાથ ઘંહીને લોહી લૂહી નાખ્યું તો અંદર મજાની નાનકડી કૂંજડી બેઠી’તી!’ <br /> <br /> સંતી ગોવાની નજીક ગઈ, હાથ લંબાવીને છૂંદણાંનું ચિત્ર બતાવ્યું.<br /> <br /> ગોવાએ કુતૂહલથી એ હાથ નજીક ખેંચીને ચાંદાના અજવાળિયે છૂંદણાંનું ચિત્ર જોયું.<br /> <br /> મકરસંક્રાંતની ટાઢનો થીજવી નાખતો ઠાર વરસવો શરૂ થઈ ગયો હતો. હજી હમણાં જ ચાંદો ઊગ્યો હોવા છતાં શિયાળુ રાતની લંબાઈને લીધે મધરાત જેવો સોપો પડી ગયો હોય એવું વાતાવરણ હતું.<br /> <br /> ગોવો પોતાના હાથના પોંચા ઉપર ત્રોફેલ ત્રાજવાં સંતીને બતાવતો હતો.<br /> <br /> ભગતનો અમલ લેવાનો સમય વીતી ગયો હોવાથી એમની નસો તૂટતી હતી. માથું ફરતું હતું. સંતીને ઉપરાઉપરી સાદ કરવા છતાં કોઈ સાંભળતું ન હતું. શેઢાના રખોળિયાઓ તો મોડે મોડે રાત ભાંગ્યા પછી જ આવતા, પણ ખેતરમાં કાયમી વાસ રહેનારા વસવાતીઓય હજુ વાળુપાણીથી પરવારીને આવ્યા ન હતા. ભગતને સંતી વિશે ભય લાગ્યો અને તેમણે બંને આંગળીઓ નાકે મૂકી, આખા વાતાવરણનો તાગ લેવા માંડ્યો.<br /> <br /> રવા પટેલને ત્યાં છેક સાંજે લાપસી ભરડવા માંડેલી એટલે એ રંધાતાં, વાળુને બહુ વાર લાગી. તેમાં વળી, આણાની ઢગનાં જાડા જણ જમાડવાનાં હોવાથી, મહેમાનોએ ચળું કર્યા કેડે ઘરનાં માણસો અને એમના જમી ઊઠ્યા પછી વેવાઈના ગાડાખેડુઓ, સાથી વસવાતી વગેરેને પીરસતાં તો બહુ મોડું થઈ ગયું.<br /> <br /> ગોરે કહ્યું હતું કે આણું વળાવવા માટે પરોઢિયે જ એક ચોઘડિયું સારું છે એટલે રવા પટેલ વેવાઈનાં ગાડાંગડરાં અને ઢાંઢાઓને સાબદા કરતા હતા. પરોઢે થનાર પુત્રીવિયોગની ગ્લાનિ તેમના મોં ઉપર ફરી વળી હતી. ઢગવાળાઓ જમીકારવીને ફળિયામાં તેમને માટે બબ્બે ધડકી નાખીને ઢાળેલ ખાટલાઓમાં જરા આડે પડખે થયા હતા.<br /> <br /> ઘરમાં અટાણે સંતીનાં આણાનાં કપડાં સંકેલાતાં હતાં. એક ખાસ, મોંઘાપાડું ઓઢણું હજી નહોતું સંકેલ્યું, કારણ કે સંતીની બહેનપણીઓએ સૂચવ્યું હતું કે પરોઢિયે ગાડે બેસાડતી વખતે એ પહેરાવવું છે. ઓચિંતી જ એક સહિયરે સંતીની પૃચ્છા કરી અને ત્યારે જ ખેતરના વસવાતીએ કહ્યું કે, સંતીબહેન તો ભગતને અમલ આપવા ખેતરે ગયાં છે.<br /> <br /> સાંભળીને ઘરનાં માણસોને પહેલાં તો જરા અચંબો ઊપજ્યો પણ રવા પટેલે એનો જરૂરી ઘટસ્ફોટ કર્યો : ‘સંતીને ઘરમાં સહુ માણસ કરતાં આતાનો હેડો વધારે છે. આજ બિચારી પેટ ભરીને ડોસાને મળી લે… કાલ આવા ટાણે તો કોને ખબર છે, મારી કોયલ ઊડીને કોણ જાણે ક્યાંયે જઈ બેઠી હશે. ઈ તો વાની મારી કોયલ છે.’<br /> <br /> આ સાંભળીને સંતીની જુવાન સહિયરો સામસામું જોઈને છૂપું હસી પડી. એક જણીએ તો રવા પટેલ સુધ્ધાં સાંભળે એવી રીતે કહી પણ નાખ્યું : ‘કાલે આવા ટાણે તો બેનબા એ… ને મજાનાં… તમે તો કોઈ યાદેય નહિ આવતાં હો ત્યાં…’<br /> <br /> રવા પટેલે વાતનો વિષય બદલીને ખેતરે વાસો રહેવાવાળાને ખેતરે મોકલ્યો અને ઝટ ઝટ સંતીને ઘરે મોકલવાનું કહ્યું.<br /> <br /> વસવાતી રોજના નિયમ મુજબ ગોવા માટે વાળુ લઈને ખેતરે જવા નીકળ્યો.<br /> <br /> નીતરતી ચાંદનીમાં અટાણે આખું ખેતર પ્રશાંત લાગતું હતું. સંતી માટે બૂમો મારવા છતાં કૈં જવાબ ન મળવાથી ભગત પણ મૂંગા થઈ બંને આંગળીઓ વારાફરતી નાકે મૂક્યે જતા હતા. સમી સાંજે કલબલાટ કરતાં પંખીઓ અટાણે ચૂપચાપ માળામાં પેસી ગયાં હતાં. સાંજે મરચીને પાણી પાઈ રહ્યા પછી તરકોશીના થાળા ઉપર નીંગળાવા મૂકેલો કોશ પણ હવે નીતરી રહ્યો હતો અને વાવમાં પડતાં ટપાક ટપાક ટીપાંનો અવાજેય બંધ થયો હતો. રતાંધળાં છીપાં પણ તરકોશીના બે માથોડા ઊંડા બંધાણનાં બાકોરાંઓમાં એકમેક સાથે ગોઠવાઈને બેસી ગયાં હતાં. માત્ર વાવમાં જ નહિ પણ જાણે કે આખા ખેતરવાડીમાં જળ જંપી ગયાં હતાં.<br /> <br /> ઉગમણે ખોડીબારે, કોઈએ ખોંખારો ખાધો અને પછી પગરવ સંભળાયો ત્યારે સંતી સફાળી ઊભી થઈને ભગત પાસે જવા દોડી. હવે જ તેને ઓસાણ આવ્યું કે પોતે જે વસ્તુ આપવા સારુ અહીં આવી હતી એ અફીણનો ગાંગડો તો પોતાના કમખા વચ્ચે જ રહી ગયો છે! ઝટપટ તેણે એ પડીકું બહાર કાઢીને ભગતની અમલની વાડકીમાં મૂક્યું અને એ આપવા સારુ નજીક ગઈ.<br /> <br /> અંધ ભગતને આજે સંતીમાં કૈંક આકસ્મિક ફેરફાર થયો લાગ્યો. નવપલ્લવિત બટમોગરાની કળી-શી તેની અણબોટી દેહલતામાંથી કોરી ધરતી ઉપર વર્ષાછાંટ થયા પછીનો આછો આછો મીઠો પમરાટ મહેકવાને બદલે ભગતને પહેલી જ વાર પરસેવાની ખાટી વાસ આવી.<br /> <br /> તેમણે ફરી આંગળીઓ નાકે મૂકી વસ્તુસ્થિતિનો તાગ લેવા કરી જોયું.<br /> <br /> અપરાધીનો અપરાધ ખુલ્લો પડતાં એને જે જાતની ભોંઠામણ, પશ્ચાત્તાપ અને ગભરાટ થાય એવી જ ભોંઠામણ, પશ્ચાત્તાપ અને ગભરાટ અત્યારે સંતી અનુભવી રહી. યંત્રવત જ એ ડગલું પાછળ હઠી ગઈ.<br /> <br /> ભગતે અફીણ લેવા હાથ લંબાવ્યો પણ ત્યાં સંતી નહોતી. તેમણે ફરી આંગળીઓ નાકનાં ફોરણાં ઉપર મૂકી.<br /> <br /> સંતીનો ગભરાટ અનેકગણો વધી પડ્યો. તેનું પેટ ચૂંથાવા લાગ્યું. ડોસાની હાજરીમાં એ નાસીપાસ થઈ ગઈ.<br /> <br /> ભગતે જરા આગળ વધીને અફીણ માટે હાથ લંબાવ્યો, પણ સંતી વધારે પાછળ હઠી. ભગતને આજે કૈં સમજ નહોતી પડતી. તેમણે આંગળીઓ સૂંઘવા માંડી.<br /> <br /> સંતીને માટે એ અસહ્ય હતું. તેણે ખાટલાના પાયા નજીક પડેલી ભંભલીમાંથી વાટકીમાં થોડું પાણી કાઢ્યું અને અફીણનો ગાંગડો એમાં પલાળી દીધો.<br /> <br /> થોડી વારે ભગતે પૂછ્યું : ‘સંતી, બેટા અમલ લાવી છોને?’<br /> <br /> સંતીની આંખોમાં એક ન સમજાય એવી ચમક આવી અને ચાલી ગઈ. એને જીવનનો રસ્તો સૂઝી ગયો. તેણે હિંમતપૂર્વક જવાબ આપ્યો : ‘આતા, અફીણ લઈ આવવાનું તો હું સાવ ભૂલી જ ગઈ છું.’<br /> <br /> આટલું કહીને દૂર ઊભાં ઊભાં જ, ઓગળેલા અફીણની વાડકી હોઠે મૂકીને ગટગટાવી ગઈ, અને એક અક્ષરેય બોલ્યા વિના ખાલી વાડકીનો ઘા કરી, ઝટપટ ઘર તરફ ચાલી ગઈ.<br /> <br /> વળતે દિવસે ગામલોકોને એક નહિ, બે નહિ, પણ ત્રણ-ત્રણ આશ્ચર્યો અનુભવવાં પડ્યાં.<br /> <br /> પરોઢને શુભ ચોઘડિયે રવા પટેલની સંતી આણાનું ઓઢણું ઓઢીને ઝુલાળા બળદ જોડે માફાળા ગાડામાં બેસીને પાદરમાંથી નીકળશે એમ સૌએ ધાર્યું હતું, તેને બદલે ચાર આદમીઓને ખંધોલે ઊંચકાઈને, આણાના ઓઢણામાં વીંટળાયેલો સંતીનો મૃતદેહ નનામીરૂપે નીકળ્યો અને પાદરથી ઓતરાદે શેઢે પ્રસ્થાન કરવાને બદલે આથમણી દિશામાં સ્મશાન ભણી વળ્યો.<br /> <br /> રોંઢા ટાણે સીમમાંથી પાછી ફરતી ભથવારીઓએ આવીને વાતો કરી કે અંધ નેણશી ભગતના તો કોક અવળે ચોઘડિયે રથ ફરી ગયા છે. રાત આખી ઊંઘ્યા જ નથી ને બોખલું ફાડીને ખિઃ ખિઃ ખિઃ કરે છે. ઇન્દ્રલોકની ને અપ્સરાની ને દેવદેવીઓની વાતો કર્યા કરે છે. પડખેના ખેતરના વસવાતીઓ ભગતને મોંએ સંતીનો ખરખરો કરવા ગયા ત્યારે ભગતે પોતાના ફરી બેઠેલા રથના તોરમાં જ વાત કરી કે, ‘આ મૃત્યુલોકમાં ઇન્દ્રરાજાની અપ્સરા જોગણીઓને ભેગી લઈને ક્રીડા કરવા ઊતરી, કંકુની પૂતળી જેવી અપ્સરાનું તેજ તેજના અંબાર જેવું રૂપ જોઈને આ મનખા દેહવાળો કોઈ માનવી અંધો બનીને ભૂલથી એના છેડાને અડી ગયો, ને એના અડતાંવેંત જ ઈ કંકુની પૂતળી રાખની ઢગલી થઈને છૂટી પડી! ખિઃ ખિઃ ખિઃ સાવ ધોળી રાખ. ભભૂત જ જોઈ લ્યો! મસાણમાં ચેહ બની રહ્યા પછી મડાના ફૂલવાળી રાખ વધે એવી ધોળી ફક્ક રાખ જ જોઈ લ્યો! હે! હે! હે! સાવ, રોંગી રાખ જ!’<br /> <br /> જાણકાર માણસોએ ભગતની આ લવરી સાંભળીને ચુકાદો આપ્યો કે સંધ્યાના રથ ફરવા નીકળ્યા હશે એ વેળા ડોસાનો ઓશીકાફેર થઈ ગયો લાગે છે.<br /> <br /> આ બીજા કૌતુકમાંથી ગામલોકો હજી પૂરો છુટકારો મેળવે એ પહેલાં તો ત્રીજા સમાચાર તૈયાર જ હતા કે ગોવા ગળિયારાનો ક્યાંય પત્તો નથી!<br /> {{Right|[‘ઘૂઘવતાં પૂર’]}}<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હીરાલાલ ફોફલિયા/રાતે વાત|રાતે વાત]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A6%E0%AA%BE/%E0%AA%9A%E0%AB%81%E0%AA%A8%E0%AB%80%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2_%E0%AA%AE%E0%AA%A1%E0%AA%BF%E0%AA%AF%E0%AA%BE/%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AB%80_%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%80_%E0%AA%95%E0%AB%8B%E0%AA%AF%E0%AA%B2&diff=100203 2025-10-09T07:31:12Z

<p>Vipul Shingala: </p> <hr /> <div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|ચુનીલાલ મડિયા}}<br /> <br /> [[File:Chunilal Madia 09.png|300px|center]]<br /> <br /> {{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}<br /> {{Heading|વાની મારી કોયલ | ચુનીલાલ મડિયા}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> ગયે વર્ષે રવા પટેલને બરાબર મનગમતાં બિયારણનો જોગ ન થઈ શક્યો એટલે હિંમત કરીને ચાર વીઘામાં શેરડીનાં બબ્બે આંખાળાં માદળિયાં રોપી દીધેલાં. પરિણામે, સાચાં પેટાળની સરવાણીઓવાળી તરકોશીમાંથી પાણી ખેંચી ખેંચીને બે જોડ નાડાંનો સોથ વળી ગયો પણ નોરતાં ઊતરતાં તો ચાર-ચાર આંગળના દળવાળા શેરડીના સાંઠા ક્યારામાં ન સમાતાં ત્રાંસા ઢળવા લાગ્યા અને દિવાળી ટાણે તો પડું પડું થતા એ લેલૂંબ માંડવાઓને ફરતી વાંસવળીઓની આડ બાંધવી પડી.<br /> <br /> વેપારીઓએ રવા પટેલને બહુ બહુ સમજાવ્યો કે મૂઠીમાં ન સમાય એવી જાડી કાતરીવાળી શેરડીને પીલવી રહેવા દિયો અને કાપીને પડખેના શહેરની શાકમાર્કિટમાં વેચી આવો, પણ રવા પટેલે તો છેવટ લગી ચારેચાર વીઘાને પીલવાનો જ આગ્રહ રાખ્યો.<br /> <br /> શહેરની બજારમાં મળનાર દેખીતો નફો જતો કરીને ઘરઆંગણે ચાર વીઘાના વાડને ચિચોડે પીલવાનો જગન આદરવા પાછળ રવા પટેલના જઈફ, અંધ દાદા નેણશી ભગતની એક અંતરતમ મુગ્ધ એષણા સંતોષવાની નેમ હતી. નેણશી ભગતને રવા પટેલ સિવાય બીજું કોઈ સંતાન નહોતું અને રવા પટેલની પણ અવસ્થા પાકટ થવા આવી અને ત્રણ-ત્રણ ઘર કરી ચૂક્યા તોપણ પહેલાં ઘરવાળાંને પેટે અઘરણીની સંતી અવતરી, એ સંતીને જ સાત ખોટની દીકરી અને દીકરો બધું ગણીને સંતોષ માનવો પડ્યો હતો. નેણશી ભગતની બંને આંખોમાં કૂવા પડ્યા અને શરીર આખામાં બુઢાપો પ્રવેશી ગયો તોપણ પોતાના એકના એક દીકરા રવાને ઘેરે સતીનાં ઘોડિયાંલગન પછી મંગળ અવસર આવી જ નહોતો શક્યો. જે ગામની ભોંય ચૂમીને પોતાની કાયા ઘડાણી છે, અને પરસ્પર સહકારના પાયા ઉપર રચાયેલ સમાજરચનાના ડગલે ને પગલે વહોરવા પડતા અનેક ઋણનું જેના ઉપર ભારણ વધી ગયું હતું, તે સામાજિક ફરજોનો જાગરૂક આદમી, એ ઋણ-ફેડનનો પોતાને ત્યાં અવસર નહિ સાંપડતાં પોતે એ ઋણભારમાં ગૂંગળાતો હતો. બરાબર ટાંકણે જ રવા પટેલે વાઢ વાવી દીધો અને નેણશી ભગતે વૈશાખે આવનાર સંતીના મોટા આણાના પ્રસંગને ચિચોડો ફરવાના પ્રસંગ સાથે જોડી દીધો અને પુત્રવિહોણા રવા પટેલને ઘેર પુત્રલગ્ન જેટલી ધામધૂમ મંડાણી.<br /> <br /> ચાર વીઘાંમાં પથરાયેલ શેરડીનાં લીલાંછમ પાંદડાંના પડથારમાં ઉત્તર-દખ્ખણના વાયરા આવે ત્યારે એકમેકને આલિંગતા ઊભેલા સાંઠાઓના પોપટિયા રંગના સાગરમાં જાણે કે દરિયાઈ મોજાંની લહેરો ઉત્પન્ન થતી. જોનારા આદમીઓની આંખો ઠરતી અને કહેતા : ‘ધરતીએ પણ પેટ કાઢ્યું છે ને કાંઈ! ધૂળમાંથી ધાન પકવે છે! ભોમકાને કુંવારી અમથી નહિ કીધી હોય!’<br /> <br /> રવા પટેલે મન મોકળું મૂકીને મહેમાનોને નોતર્યા હતા. કુટુંબના સૌ ભાયાતોનાં સગાંસાંઈ, વેવાઈ-વેલાઓને લોઠકા જોઈને બબ્બે બળદો સાથે લેતા આવવાનું કહેવરાવ્યું હતું. ચાર બળદ ભેગા જોડે ત્યારે તો માંડ ચસ દીએ એવો તોતિંગ ચિચોડો માંડ્યો હતો. અને એમાંથી બે ધારે વરસતા મીઠામધ રસોનો ગોળ રાંધવા માટે અડખેપડખેના પંથકમાં નામખ્યાત બની ચૂકેલ જુવાન ગોવા ગળિયારાને ભારે મોટું દનિયું ઠરાવીને બોલાવ્યો હતો.<br /> <br /> ગોવામાં માત્ર જવાનીની રસિકતા અને રંગીલાઈ જ નહોતાં ભર્યાં, પણ સાવ તરુણ વયમાં જ સાધ્ય કરેલ ગળરાંધણના અનોખા કસબની દીપ્તિ તેના સમગ્ર વ્યક્તિત્વમાં રંગ પૂરી જતી હતી. રસની કડાઈમાં એ ઘડા ભરી ભરીને રેડતો હોય કે કોઈ વખત ચૂલામાં આંધણ થઈ રહેતાં સૂંડલો ફોફાં ઓરતો હોય, કે ચાકીમાં ઢાળેલો ગોળ અજબ આસાનીથી પાવડી વડે ઉખેડતો હોય, પણ એના એકેએક હલનચલનમાં રહેલી એક અચ્છા પાકશાસ્ત્રીની કસબજન્ય છટા મુગ્ધ કરતી હતી.<br /> <br /> બંને આંખે આંધળા નેણશી ભગત શેઢા નજીકના ચાસટિયામાં ફાટ્યો–તૂટ્યો ખાટલો ઢાળીને ચોવીસે કલાક રામનામ લેતા પડી રહેતા. તેમને ગામના માણસ કહેતા : ‘ભગત, વાઢ તો સોળ આની ઊગ્યો, પણ આવો ગળિયારો ન જડ્યો હોત તો ધાનને ધૂળ કરીને ખાવું પડત.’<br /> <br /> ‘ગળિયારો ઠાવકો જડ્યો છે, એમ કે?’ ભગત વળતાં પૂછતા.<br /> <br /> ‘હા. ઠાવકો તે કેવો, કે ગોળ તમારે રવાદાર મેસૂબનેય ભુલાવે એવો રંધાય છે.’<br /> <br /> ‘સારું, સારું ભાઈ, ખાઈને માણસ દુઆ દેશે. ખાવ, પીઓ ને આનંદ કરો, સીતારામજી! સીતારામજી!’<br /> <br /> સંતી બાળપણથી જ ડોસાની સેવાશુશ્રૂષા કરવા ટેવાયેલી હતી. ભગતને પણ એ બાળકીની ચાકરીનું વૈરાગી અવસ્થામાંય એવું તો વ્યસન થઈ ગયેલું કે હવે તો સંતીનું મોટું આણું આવવાનું થયું અને સાસરે જવાની થઈ છતાં ભગતને એના વિના માળાનો બેરખો, પગનાં પગરખાં, હાથની લાકડી કે અફીણના અમલની વાડકી શોધવામાં મુશ્કેલી અનુભવવી પડતી.<br /> <br /> સંતીને પણ રવા પટેલે દીકરી ન જાણતાં દીકરાની જેમ જ લાડચાગમાં ઉછેરી હોવાથી કોઈ કોઈ વાર એ વધારે પડતી છૂટ લેતી, તો એમાં કોઈ વાંધો ન ઉઠાવતું. તેના બાળપણનાં લાલનપાલન જોઈને ગામલોકો કહેતાં કે સંતીને રવો પટેલ હથેળીમાં થૂંકાવે છે ને પડ્યો બોલ ઝીલે છે, પણ અસ્ત્રીની જાતને આવાં લાડચાગ કરીએ તો કોક દિ એને જ વસમાં પડે. સંતીને મળતું સ્વાતંત્ર્ય ઘણા માણસોની આંખમાં આવતું અને એમાંનું કોઈ વાલેશરી બનીને રવા પટેલને એ વિશે અણસારો કરે ત્યારે રવા પટેલ લાપરવાહીથી કહેતા : ‘સંતી મારી દીકરી નથી, ઈ તો વાની મારી કોયલ છે, ને કોઈ પૂરવભવની લેણાદેણી રહી ગઈ હશે તે મારે ઘેરે ઊડી આવી છે. આ કમૂરતાં ઊતરશે ને આણું વાળવા આવશે એટલે મારી કોયલ ઊડી જાશે…’<br /> <br /> રવા પટેલ આકાશ તરફ તાકીને છેલ્લા શબ્દો બોલતા ત્યારે કોઈ કોઈ વાર તેમની આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી જતાં; પણ બન્યું હતું એવું કે ગામલોકો રવા પટેલના આ વાત્સલ્યની નાજુકાઈ સમજી ન શક્યા અને કેટલાક વરણાગિયા જુવાનિયાઓ, જેઓ પોતાની લાયકાત કે બિનલાયકાત જોયા-કારવ્યા વગર લાંબા સમયથી સંતીનું સંવનન કરી રહ્યા હતા, તેમણે રવા પટેલના ભોળે ભાવે બોલાયેલા ‘વાની મારી કોયલ’ શબ્દોમાંથી ‘કોયલ’ શબ્દ પકડી લીધો અને સંતીના નામ સાથે એ જોડી દીધો.<br /> <br /> ગામના એ જુવાનો કવિતા નહોતા કરતા છતાં, તેમને ન્યાય કરવા ખાતર કહેવું જોઈએ કે તેમણે કરેલા સંતીના આ નામકરણમાં ભારોભાર કાવ્ય ભર્યું હતું. વહેલી પરોઢે ખેતરે જવા નીકળી હોય કે બપોરા ટાણે ભાત લઈને જતી હોય, કે સાંજે માથા ઉપર ભાર મૂકીને પાછી ફરતી હોય, પણ સંતીના પગરવે સીમનું યૌવન જાગી ઊઠતું. અંગેઅંગમાંથી અણબોટ્યું લાવણ્ય નિતારતી એ સુકુમાર દેહલતા આખી સીમના વાતાવરણને તાઝા-બ-તાઝા આહ્લાદ વડે ભરી મૂકતી. એક ચૈતર મહિને જ્યારે ખેતરે જતા રસ્તા ઉપરના આંબાવાડિયાના આંબા લૂંબઝૂંબ શાખો વડે લચી પડતા હતા અને કોયલોએ બાર બાર મહિનાનાં રખોપાં કર્યાં છતાં મહોર મોર્યાં ટાણે જ દાઢ આવી હોવા બદલ કુ… ઉ… ઉ… કુ… ઉ… ઉના દર્દભરપૂર ફરિયાદ–ટહૌકા ગાવા માંડ્યા હતા ત્યારે નમતે પહોરે નેણશી ભગત માટે અમલનું અફીણ લેવા નીકળેલ સંતીથી આપમેળે જ ગવાઈ ગયું :<br /> <br /> '''ચૈતર ચંપો મ્હોરિયો ને મ્હોર્યાં દાડમ દ્રાખ,'''<br /> '''કોયલડી ટહૌકા કરે, કાંઈ બેઠી આંબાડાળ.'''<br /> <br /> અને એ આંબાડાળે અવિરત ટહુકતી જતી કોયલડીને પજવવા સંતીએ જ્યારે કુ… ઉ… ઉ ટહુકો કર્યો, ત્યારે એને ખ્યાલ સરખો પણ નહોતો કે પાછળ લપાતો-છુપાતો આવતો ગામનો ઉખડેલ ગણાતો આઝાદ છોકરો વીરીઓ આ વાત ગામના ખસૂડિયલ કૂતરા સુધી ફેલાવશે અને ગામની રસિકતાએ કરેલું ‘કોયલડી’ નામકરણ સાચું ઠરાવશે.<br /> <br /> *<br /> <br /> ચિચોડો ચાલવા માંડ્યો ત્યારથી ખેતરનું વાતાવરણ દિવસ ને રાત ગહેકતું રહેવા માંડ્યું. ચાર એકઢાળિયાં તો ખેતરમાં હતાં જ, છતાં બીજા નાનામોટા પાંચેક માંડવા અને બે છાંયડા ઊભા કરવા પડ્યા. સારા સારા જાતવંતા બળદની દશેક જોડ ભેગી થઈ ગઈ હોવાથી ચિચોડો અવિરત ચાલ્યો જતો અને પરોઢિયેથી તે ગોરજ ટાણા સુધી પરવાહ લેવા આવનારાઓનો પ્રવાહ પણ ચિચોડાની જેમ જ ચાલુ રહેતો. નેણશી ભગત મૂળથી જ રોટલે પહોળા તરીકે પંકાતા, તેમાં રવા પટેલના પહોળા હાથ અને મળતિયા સ્વભાવે ફરતા મને ‘દુલા રાજા’નું બિરુદ મેળવી આપ્યું હતું. આંખનીય ઓળખાણ વગરનો માણસ રવા પટેલની વાડીએ કોશ ચાલવા ટાણે અમથો ખંખોળિયાં ખાવા આવે તો કોળી ઝીંઝરાં કે ડૂંડાંનો પોંક કે ખોબો ઓળા કે શેરડીનો સાંઠો ખાધા વિના ભાગ્યે જ પાછો ફરતો. પરિણામે, ચિચોડો ફરવા જેવો મહામૂલો અવસર આવ્યો ત્યારે તો રવા પટેલની વાડી અને ખેતર આલાભાઈના દરબારમાં જ જાણે કે પલટાઈ ગયાં.<br /> <br /> માંડવો તો પરવાહ લેવા આવનારાઓથી ખીચોખીચ રહેવા લાગ્યો. રવા પટેલે મહેમાનો માટે તળાઈબંધા ઢોલિયા અને સંખ્યાબંધ ખાટલાઓ પથરાવી મૂકેલા એટલું જ નહિ, પણ સારી એવી સંખ્યામાં સૂડીઓ પણ ભેગી કરી રાખેલી, જેથી મહેમાનોને ભાગે તો શેરડીનાં લઠ્ઠ માદળિયાં ફોલી ફોલીને દાંત જ ચલાવવાનું રહે. ફોલી ન શકે એવા માણસો માટે પિલાયેલા સાંઠાનો તાજો રસ પીવા સારુ છાલિયાં અને તાંસળીઓ હાજર હતાં, માથે ભભરાવવા સૂંઠનો ભૂકો તૈયાર હતો. માંડવામાં જ્યારે ચસચસ શેરડીનાં પતીકાં ચવાતાં હોય અને ગટાક ગટાક રસ–છાલિયાં ગટગટાવાતાં હોય ત્યારે જીવતા જીવોનો મેળો જોઈને રવા પટેલની આંખો ઠરતી. આંખે અંધ હોવા છતાં નેણશી ભગત આંખોના કૂવા વડે જાણે કે આખું દૃશ્ય પી અને અનુભવી શકતા અને સૌની વતી પોતે જ તૃપ્તિજન્ય ઉદ્ગારો કાઢતા : ‘પીઓ મારા બાપ! પીઓ! ધરવ કરીને પીઓ! ધરતીના પેટની આ બધી માયા છે. ધરતીનાં છોરું એનો ધરવ નહિ કરે તો બીજું કોણ કરશે? ધરતીને ધવાય એટલું ધાવી લ્યો; કોને ખબર છે કાલની?’ <br /> <br /> આમ કહી ભગત જમણા હાથની બે આંગળીઓ સુધી જોતા અને સમસ્ત વાતાવરણની સ્વસ્થતા પારખી, એવી ખાતરી કરીને ફરી હાથમાંનો બેરખો ફેરવવા માંડતા.<br /> <br /> કેટલાક ભાવિકો ભગતને સાચક માણસ ગણતા. તેઓ સંસારમાં હોવા છતાં સાધુ જેવા રહેતા હોવાથી ઘણા માણસોને તેમની સાચકતામાં શ્રદ્ધા બેઠેલી. આંખો ગઈ હોવા છતાં આંગળી સૂંઘીને માણસ પારખી કાઢવાની ભગતની આવડતે ઘણા નાસ્તિકોને પણ મુગ્ધ કરેલા.<br /> <br /> ઓણ સાલ ઉનાળામાં જેવા આકરા દનિયા તપ્યા હતા એવી જ અનરાધાર વરસાદની હેલીઓ પડી અને આ શિયાળામાં પણ માણસને થીજવીને ઠૂંઠવું કરી મૂકે એવાં સખત હિમ પડ્યાં, પણ રવા પટેલનાં ખેતરવાડી ધમધોકાર પ્રવૃત્તિની ગરમીથી એવાં તો હૂંફાળાં રહેતાં કે મકરસંક્રાંતિના કાંધા ઠારવા સારુ પડેલા હિમને પણ કોઈએ ગણકાર્યું નહિ.<br /> <br /> સંતીનું આણું વાળવા માટે એનાં સાસરિયાંઓ ખાસ્સા વીસ માણસોની ઢગ લઈ આવ્યા હતા એટલે ખાસ કામ સિવાય સંતીનો ખેતરે આવરોજાવરો ઓછો થઈ ગયો હતો – સિવાય કે ભગતની વાડકીમાં અફીણ થઈ રહ્યું હોય અને એ આપવા આવવું પડે, અથવા તો સાંજે વાળું મોડાં થયાં હોય અને સાથી વહેલો ચાલ્યો ગયો હોય. થોડા દિવસ પછી થનાર પિતૃગૃહના ત્યાગનો શોક અને શ્વશુરગૃહના મિલનના હર્ષની મિશ્રિત લાગણીઓના પ્રવાહમાં સંતી સેલારા લઈ રહી હતી.<br /> <br /> આજે રવા પટેલે કથા બેસાડવાની હોવાથી રાતે ચિચોડો બંધ રાખવાનું નક્કી કર્યું હતું.<br /> <br /> છેક સાંજે ભગતને ખબર પડી કે આજે અમલ મંગાવવાનું રહી ગયું છે. એટલે તેમણે એક દાડિયા સાથે કહેવરાવ્યું. સંધ્યા ટાણે સંતી ડોસાને અફીણ આપવા આવી ત્યારે ચિચોડો બંધ થવાની તૈયારીમાં હતો પણ એક ક્યારાના અર્ધા ભાગના સાંઠા વઢાઈ ગયા હતા અને અર્ધા બાકી રહ્યા હતા; એટલે આમેય મોડું અને આમેય મોડું ગણીને એ ક્યારો પૂરો કરવાનું જ નક્કી થયું અને દાડિયાઓએ કામમાં ઝડપ કરવા માંડી. એક તરફથી ક્યારામાંથી ફડાફડ સાંઠા વઢાયે જતા હતા. બીજે ઠેકાણે વઢાઈ રહેલા ઢગલામાંથી આગળાં– પૂંછડાં કપાતાં જતાં. અને ત્રીજી જગ્યાએ તૈયાર થયેલા કાતળાઓને મોગરી વડે ટીપી ટીપીને પોચા પાતળા ચિચોડામાં સહેલાઈથી પેસી શકે એવા બનાવવામાં આવતા હતા. સંતી પણ ઝટ દેતીકને ઘાઘરો સંકોરી, સાંઠા ટીપવા બેસી ગઈ.<br /> <br /> સાથે કામ કરતી એક મજૂરણ સહિયરે સંતીને પૂછ્યું :<br /> <br /> ‘કાં સંતીબહેન, આજે તો કાંઈ કોરો કડકડતો ઘાઘરો પહેર્યો છે!’ <br /> <br /> હરખઘેલી સંતીએ ખુલાસા રૂપે કંઈ બોલવાને બદલે આદત પ્રમાણે ગાવાનું જ ઉચિત ગણ્યું; <br /> <br /> '''ફૂલ ફગરનો ઘાઘરો સિવડાવ્યો શુકરવાર,'''<br /> '''પહેર્યો ને વળી પહેરશું કાંઈ સાસરને દરબાર'''<br /> '''કે આણાં આવ્યાં રે મોરાં રે.'''<br /> <br /> અજબ માર્દવભર્યા લહેકા સાથે ગવાયેલી આ લીટીઓએ પડખેના માંડવામાં ચૂલ ઉપરથી કડાઈ ઉતારીને ચોકીમાં ઠાલવતા ગોવા ગળિયારાના કાનને ચમકાવ્યા. ઉભડક થઈને એણે સંતી તરફ જોયું. તાઝગીભર્યા લાલચટાક મોં ઉપર, સામી પીંપળમાંથી ચળાઈને આવતાં છેલ્લાં સૂર્યકિરણો ચકચક થતાં હતાં. ગોવા જેવા રસિયા જુવાન માટે એ દૃશ્ય અસહ્ય હતું. તેણે પણ એવી જ હલકથી ગાવા માંડ્યું :<br /> <br /> મારા વાડામાં ગલ–છોડવો કોયલડી રંગભીની!<br /> <br /> ઈ તો ફાલ્યો લચકાલાળ કોયલડી રંગભીની!<br /> <br /> સામી પાર સૂરજે ડૂબકી મારી ત્યારે ફુલ્લઝપટ દાડિયાં ચાલ્યાં ગયાં હતાં. ગોવો હાથમાં પાવડી લઈને ગોળને ચોકીમાં પાથરતો હતો.<br /> <br /> સંતીના દિમાગમાં ‘કોયલડી રંગભીની’ લીટીઓ રમતી હતી. વાતાવરણમાં આથમતી સંધ્યાની માદક ઉત્તેજના હતી. એ માદકતાથી પ્રેરાઈને જ સંતી તરકોશી પડથાર ઉપર જઈ ઊભી અને હોઠે આવેલું ગીત ગાવા માંડ્યું :<br /> <br /> '''કૂવાને કાંઠે ઊગ્યો કેવડો, ગળિયારા!'''<br /> '''કેવડો મહેકે મીઠો, ગળિયારા!'''<br /> '''કેવડો લળી લળી જાય રે, ગળિયારા!'''<br /> <br /> ગોવાના હાથમાં પાવડી થંભી ગઈ. દૂર દૂરનું ઘર, જુવાન પરણેતર બધું યાદ આવી ગયું અને બદલામાં, આ પારકું ગામ, પારકાં ખેતરવાડી, પારકા આદમી એ બધું ઘડીભર ભુલાઈ ગયું. લાગણીઓને એણે બેલગામ છૂટી મૂકી :<br /> <br /> '''રંગભીનાં રે! અમે પરદેશી'''<br /> '''પોપટા, રંગભીનાં રે! તમે ઢળકતાં ઢેલડી રંગભીનાં રે!'''<br /> '''અમે કળાયેલા મોરલા, રંગભીનાં રે! તમે છો સરવર-નીર.'''<br /> '''રંગભીનાં રે! અમે પરદેશી પંખીડાં,'''<br /> '''રંગભીનાં રે! પંખીડાંની ન્હોય પ્રીત.'''<br /> '''રંગભીના રે! પંખીડાં ઊડી ઊડી જાય,'''<br /> '''રંગભીનાં રે! ઊડે એના ન્હોય ઓરતા.'''<br /> <br /> દૂર શેઢા નજીક ખાટલામાં પડેલા ભગતે સંતી માટે ઉપરાઉપર બેત્રણ બૂમો મારી. કૈં જવાબ ન મળવાથી તેઓ અસ્વસ્થ થયા અને આદત પ્રમાણે આંગળીઓ સૂંઘવા માંડી.<br /> <br /> સંતી ડોસાનો અવાજ સાંભળી શકે તેટલી નજીક નહોતી અને નજીક હોત તોપણ ગીતો ગાવા આડે કશું સાંભળવાની એને ક્યાં નવરાશ હતી?<br /> <br /> '''ચાસટિયે ચડીને રે મેં ટોયાં પંખીડાં,'''<br /> '''ગંઠેલ ગોફણિયે રે મેં ટોયાં પંખીડાં.'''<br /> <br /> ગાતાં ગાતાં જ સંતી ગોવાના માંડવા નજીક પહોંચી ગઈ હતી.<br /> <br /> ગોવો તો થોડી વાર પહેલાં છેલ્લાં સૂરજ–કિરણોએ ગુલાલ છાંટી મૂકેલા ઘાટીલા ફૂલગુલાબી મોંની તંદ્રામાં ઊભો હતો.<br /> <br /> પછડાવે બૂંગણનો છેડો ઊંચો કરીને સંતીએ ટહુકો કર્યો :<br /> <br /> '''‘એકલા એકલા જ ગોળ રાંધો છો ને? એકલપેટા!’'''<br /> <br /> ગોવાએ પાછળ જોયું. એને ક્ષોભ થયો. શું બોલવું એ જ ન સમજાયું. અટાણે બધા જ મજૂર, દાડિયા, સાથી વગેરે વાળુ કરવા ચાલ્યા ગયા હતા. ઘડી વાર પહેલાં માણસોથી ખદબદતું ખેતર અટાણે ખાલીખમ્મ લાગતું હતું. માત્ર શેઢા તરફથી ભગતની ઉધરસનો અવાજ આવતો હતો. ગોવાએ વિનય ખાતર પણ મર્મભર્યો ઉત્તર આપ્યો :<br /> <br /> ‘એકલ માણસ તો એકલપેટો જ હોય ને? એ બીજું પેટ ક્યાંથી કાઢે?’<br /> <br /> સાંભળીને સંતી એવી તો શરમાઈ ગઈ કે આ અજાણ્યા આદમી પાસેથી દોડીને દૂર ખાટલો ઢાળીને પડેલા દાદા પાસે પહોંચી જવાનું મન થઈ આવ્યું. તેની ગભરુ છાતીમાં ફડક ફડક ફડકા થવા લાગ્યા. પવનપાંખે ઊડતું હરણબચ્ચું ઓચિંતું જ સામે શિકારીને જોતાં ફફડી ઊઠે એમ ગોવાની હાજરીમાં સંતી ફફડી ઊઠી. આ જગ્યાએથી ઝટ ઝટ ચાલ્યા જવા માટે એ ઘાઘરો સંકોરીને ચૂલા ઉપર ઊકળતી કડાઈ અને નજીક ઊભેલા ગોવાની વચ્ચેથી ક્ષોભ અને સંકોચ સહ પસાર થવા ગઈ ત્યારે વાંભ એકનો લાંબો તવેથો લઈને ઊભેલા ગોવાનો હાથ સંતીની ખુલ્લી કેડ સાથે ભટકાયો અને સંતી ધ્રૂજી ઊઠી. એ ફફડાટ અને ધ્રુજારી ઓછી કરવા, સામી ચાકીમાં ઠરતા ગોળ તરફ જોઈને, જાણે કે બોલવા ખાતર જ બોલી : ‘ગોળ તો રૂપાળો સોનાની વીંટી જેવો રાંધ્યો છે ને!’<br /> <br /> ખેતરમાં સંધ્યા આથમ્યા પછી સામી દિશાએથી દોડી આવેલ ચંદ્રનો આછો ઉજાસ સંતીના ખુલ્લા હાથ–મોં ઉપર રમતો હતો.<br /> <br /> ગોવાએ તેના કેફમાં જ કહ્યું : ‘ખાનારાં ક્યાં ઓછાં રૂપાળાં છે, તી ગોળ રૂપાળો ન રંધાય?’ <br /> <br /> વીજળીનો આંચકો–ધક્કો લાગ્યો હોય એમ સંતી ચાર તસુ પાછળ હઠી ગઈ. એક ભયજન્ય, તીવ્ર ધ્રૂજારી એના પેટ સોંસરવી પસાર થઈ ગઈ. ગોવાના શબ્દો સાંભળીને સ્વાભાવિક રીતે જ સંતીએ પોતાના હાથના કાંડાની કોણી લગી છૂદેલાં છૂંદણાં ઉપર એક કૌતુકભરી નજર ફેરવી.<br /> <br /> ‘છૂંદણાંમાં શેનાં શેનાં ચિત્તર ચિતરાવ્યાં છે?’ ગોવાએ એ હાથ ઉપર નજર ઠેરવીને પૂછ્યું.<br /> <br /> આવો સ્વાભાવિક પ્રશ્ન સાંભળતાં સંતીના પેટનો ફફડાટ, ગભરામણ બધું શમી ગયું અને તેણે ભોળેભાવે જ જવાબ આપ્યો : ‘ઈ તો હું નાની હતી તંયે ચાર જણાંએ થઈને મને પરાણે પકડી રાખીને કૂંજડીનું ચિત્તર ત્રોફાવ્યું’તું. ત્રોફવાવાળી વાઘરણ એના ભાલા જેવા અણિયાળા સોયા મઝીઠમાં બોળી બોળીને એવા તો સબસબ ખૂંચાડતી’તી!’ આટલું કહેતાં તો સંતીના મોંમાંથી આછી સિસકારી નીકળી ગઈ.<br /> <br /> ગોવાએ થોડું સામીપ્ય અનુભવતાં કહ્યું : ‘સોયની અણીય ન ખમી શકે એવી પોચી પારેવડી ક્યાંથી થઈ?’<br /> <br /> સંતીએ ખુલ્લા દિલે કહ્યું : ‘હા બાપુ, હું તો ધરથી જ એવી પોચી પારેવડી જેવી રહી છું. ત્રોફવાવાળી સબોસબ સોઈ ભોંક્યે જાતી’તી, પણ હું તો જોર કરીને મારી આંખ્યું બીડી ગઈ. પછી મારા હાથપગ છોડ્યા તંયે આંખ્યું ઉઘાડીને જોયું તો આખા હાથ ઉપર લોહીના ટશિયા ફૂટી આવ્યા’તા. હાથ ઘંહીને લોહી લૂછી નાખ્યું તો અંદર મજાની નાનકડી કૂંજડી બેઠી’તી!’ <br /> <br /> સંતી ગોવાની નજીક ગઈ, હાથ લંબાવીને છૂંદણાંનું ચિત્ર બતાવ્યું.<br /> <br /> ગોવાએ કુતૂહલથી એ હાથ નજીક ખેંચીને ચાંદાના અજવાળિયે છૂંદણાંનું ચિત્ર જોયું.<br /> <br /> મકરસંક્રાંતની ટાઢનો થીજવી નાખતો ઠાર વરસવો શરૂ થઈ ગયો હતો. હજી હમણાં જ ચાંદો ઊગ્યો હોવા છતાં શિયાળુ રાતની લંબાઈને લીધે મધરાત જેવો સોપો પડી ગયો હોય એવું વાતાવરણ હતું.<br /> <br /> ગોવો પોતાના હાથના પોંચા ઉપર ત્રોફેલ ત્રાજવાં સંતીને બતાવતો હતો.<br /> <br /> ભગતનો અમલ લેવાનો સમય વીતી ગયો હોવાથી એમની નસો તૂટતી હતી. માથું ફરતું હતું. સંતીને ઉપરાઉપરી સાદ કરવા છતાં કોઈ સાંભળતું ન હતું. શેઢાના રખોળિયાઓ તો મોડે મોડે રાત ભાંગ્યા પછી જ આવતા, પણ ખેતરમાં કાયમી વાસ રહેનારા વસવાતીઓય હજુ વાળુપાણીથી પરવારીને આવ્યા ન હતા. ભગતને સંતી વિશે ભય લાગ્યો અને તેમણે બંને આંગળીઓ નાકે મૂકી, આખા વાતાવરણનો તાગ લેવા માંડ્યો.<br /> <br /> રવા પટેલને ત્યાં છેક સાંજે લાપસી ભરડવા માંડેલી એટલે એ રંધાતાં, વાળુને બહુ વાર લાગી. તેમાં વળી, આણાની ઢગનાં જાડા જણ જમાડવાનાં હોવાથી, મહેમાનોએ ચળું કર્યા કેડે ઘરનાં માણસો અને એમના જમી ઊઠ્યા પછી વેવાઈના ગાડાખેડુઓ, સાથી વસવાતી વગેરેને પીરસતાં તો બહુ મોડું થઈ ગયું.<br /> <br /> ગોરે કહ્યું હતું કે આણું વળાવવા માટે પરોઢિયે જ એક ચોઘડિયું સારું છે એટલે રવા પટેલ વેવાઈનાં ગાડાંગડરાં અને ઢાંઢાઓને સાબદા કરતા હતા. પરોઢે થનાર પુત્રીવિયોગની ગ્લાનિ તેમના મોં ઉપર ફરી વળી હતી. ઢગવાળાઓ જમીકારવીને ફળિયામાં તેમને માટે બબ્બે ધડકી નાખીને ઢાળેલ ખાટલાઓમાં જરા આડે પડખે થયા હતા.<br /> <br /> ઘરમાં અટાણે સંતીનાં આણાનાં કપડાં સંકેલાતાં હતાં. એક ખાસ, મોંઘાપાનું ઓઢણું હજી નહોતું સંકેલ્યું, કારણ કે સંતીની બહેનપણીઓએ સૂચવ્યું હતું કે પરોઢિયે ગાડે બેસાડતી વખતે એ પહેરાવવું છે. ઓચિંતી જ એક સહિયરે સંતીની પૃચ્છા કરી અને ત્યારે જ ખેતરના વસવાતીએ કહ્યું કે, સંતીબહેન તો ભગતને અમલ આપવા ખેતરે ગયાં છે.<br /> <br /> સાંભળીને ઘરનાં માણસોને પહેલાં તો જરા અચંબો ઊપજ્યાે પણ રવા પટેલે એનો જરૂરી ઘટસ્ફોટ કર્યો : ‘સંતીને ઘરમાં સહુ માણસ કરતાં આતાનો હેડો વધારે છે. આજ બિચારી પેટ ભરીને ડોસાને મળી લે… કાલ આવા ટાણે તો કોને ખબર છે, મારી કોયલ ઊડીને કોણ જાણે ક્યાંય જઈ બેઠી હશે. ઈ તો વાની મારી કોયલ છે.’<br /> <br /> આ સાંભળીને સંતીની જુવાન સહિયરો સામસામું જોઈને છૂપું હસી પડી. એક જણીએ તો રવા પટેલ સુધ્ધાં સાંભળે એવી રીતે કહી પણ નાખ્યું : ‘કાલે આવા ટાણે તો બેનબા એ… ને મજાનાં… તમે તો કોઈ યાદેય નહિ આવતાં હો ત્યાં…’<br /> <br /> રવા પટેલે વાતનો વિષય બદલીને ખેતરે વાસો રહેવાવાળાને ખેતરે મોકલ્યો અને ઝટ ઝટ સંતીને ઘરે મોકલવાનું કહ્યું.<br /> <br /> વસવાતી રોજના નિયમ મુજબ ગોવા માટે વાળુ લઈને ખેતરે જવા નીકળ્યો.<br /> <br /> નીતરતી ચાંદનીમાં અટાણે આખું ખેતર પ્રશાંત લાગતું હતું. સંતી માટે બૂમો મારવા છતાં કૈં જવાબ ન મળવાથી ભગત પણ મૂંગા થઈ બંને આંગળીઓ વારાફરતી નાકે મૂક્યે જતા હતા. સમી સાંજે કલબલાટ કરતાં પંખીઓ અટાણે ચૂપચાપ માળામાં પેસી ગયાં હતાં. સાંજે મરચીને પાણી પાઈ રહ્યા પછી તરકોશીના થાળા ઉપર નીંગળાવા મૂકેલો કોશ પણ હવે નીતરી રહ્યો હતો અને વાવમાં પડતાં ટપાક ટપાક ટીપાંનો અવાજેય બંધ થયો હતો. રતાંધળાં છીપાં પણ તરકોશીના બે માથોડા ઊંડા બંધાણનાં બાકોરાંઓમાં એકમેક સાથે ગોઠવાઈને બેસી ગયાં હતાં. માત્ર વાવમાં જ નહિ પણ જાણે કે આખા ખેતરવાડીમાં જળ જંપી ગયાં હતાં.<br /> <br /> ઉગમણે ખોડીબારે, કોઈએ ખોંખારો ખાધો અને પછી પગરવ સંભળાયો ત્યારે સંતી સફાળી ઊભી થઈને ભગત પાસે જવા દોડી. હવે જ તેને ઓસાણ આવ્યું કે પોતે જે વસ્તુ આપવા સારુ અહીં આવી હતી એ અફીણનો ગાંગડો તો પોતાના કમખા વચ્ચે જ રહી ગયો છે! ઝટપટ તેણે એ પડીકું બહાર કાઢીને ભગતની અમલની વાડકીમાં મૂક્યું અને એ આપવા સારુ નજીક ગઈ.<br /> <br /> અંધ ભગતને આજે સંતીમાં કૈંક આકસ્મિક ફેરફાર થયો લાગ્યો. નવપલ્લવિત બટમોગરાની કળી-શી તેની અણબોટી દેહલતામાંથી કોરી ધરતી ઉપર વર્ષાછાંટ થયા પછીનો આછો આછો મીઠો પમરાટ મહેકવાને બદલે ભગતને પહેલી જ વાર પરસેવાની ખાટી વાસ આવી.<br /> <br /> તેમણે ફરી આંગળીઓ નાકે મૂકી વસ્તુસ્થિતિનો તાગ લેવા કરી જોયું.<br /> <br /> અપરાધીનો અપરાધ ખુલ્લો પડતાં એને જે જાતની ભોંઠામણ, પશ્ચાત્તાપ અને ગભરાટ થાય એવી જ ભોંઠામણ, પશ્ચાત્તાપ અને ગભરાટ અત્યારે સંતી અનુભવી રહી. યંત્રવત જ એ ડગલું પાછળ હઠી ગઈ.<br /> <br /> ભગતે અફીણ લેવા હાથ લંબાવ્યો પણ ત્યાં સંતી નહોતી. તેમણે ફરી આંગળીઓ નાકનાં ફોરણાં ઉપર મૂકી.<br /> <br /> સંતીનો ગભરાટ અનેકગણો વધી પડ્યો. તેનું પેટ ચૂંથાવા લાગ્યું. ડોસાની હાજરીમાં એ નાસીપાસ થઈ ગઈ.<br /> <br /> ભગતે જરા આગળ વધીને અફીણ માટે હાથ લંબાવ્યો, પણ સંતી વધારે પાછળ હઠી. ભગતને આજે કૈં સમજ નહોતી પડતી. તેમણે આંગળીઓ સૂંઘવા માંડી.<br /> <br /> સંતીને માટે એ અસહ્ય હતું. તેણે ખાટલાના પાયા નજીક પડેલી ભંભલીમાંથી વાટકીમાં થોડું પાણી કાઢ્યું અને અફીણનો ગાંગડો એમાં પલાળી દીધો.<br /> <br /> થોડી વારે ભગતે પૂછ્યું : ‘સંતી, બેટા અમલ લાવી છો ને?’<br /> <br /> સંતીની આંખોમાં એક ન સમજાય એવી ચમક આવી અને ચાલી ગઈ. એને જીવનનો રસ્તો સૂઝી ગયો. તેણે હિંમતપૂર્વક જવાબ આપ્યો : ‘આતા, અફીણ લઈ આવવાનું તો હું સાવ ભૂલી જ ગઈ છું.’<br /> <br /> આટલું કહીને દૂર ઊભાં ઊભાં જ, ઓગળેલા અફીણની વાડકી હોઠે મૂકીને ગટગટાવી ગઈ, અને એક અક્ષરેય બોલ્યા વિના ખાલી વાડકીનો ઘા કરી, ઝટપટ ઘર તરફ ચાલી ગઈ.<br /> <br /> વળતે દિવસે ગામલોકોને એક નહિ, બે નહિ, પણ ત્રણ-ત્રણ આશ્ચર્યો અનુભવવાં પડ્યાં.<br /> <br /> પરોઢને શુભ ચોઘડિયે રવા પટેલની સંતી આણાનું ઓઢણું ઓઢીને ઝુલાળા બળદ જોડે માફાળા ગાડામાં બેસીને પાદરમાંથી નીકળશે એમ સૌએ ધાર્યું હતું, તેને બદલે ચાર આદમીઓને ખંધોલે ઊંચકાઈને, આણાના ઓઢણામાં વીંટળાયેલો સંતીનો મૃતદેહ નનામી રૂપે નીકળ્યો અને પાદરથી ઓતરાદે શેઢે પ્રસ્થાન કરવાને બદલે આથમણી દિશામાં સ્મશાન ભણી વળ્યો.<br /> <br /> રોંઢા ટાણે સીમમાંથી પાછી ફરતી ભથવારીઓએ આવીને વાતો કરી કે અંધ નેણશી ભગતના તો કોક અવળે ચોઘડિયે રથ ફરી ગયા છે. રાત આખી ઊંઘ્યા જ નથી ને બોખલું ફાડીને ખિઃ ખિઃ ખિ: કરે છે. ઇન્દ્રલોકની ને અપ્સરાની ને દેવદેવીઓની વાતો કર્યા કરે છે. પડખેના ખેતરના વસવાતીઓ ભગતને મોંએ સંતીનો ખરખરો કરવા ગયા ત્યારે ભગતે પોતાના ફરી બેઠેલા રથના તોરમાં જ વાત કરી કે, ‘આ મૃત્યુલોકમાં ઇન્દ્રરાજાની અપ્સરા જોગણીઓને ભેગી લઈને ક્રીડા કરવા ઊતરી, કંકુની પૂતળી જેવી અપ્સરાનું તેજ તેજના અંબાર જેવું રૂપ જોઈને આ મનખા દેહવાળો કોઈ માનવી અંધો બનીને ભૂલથી એના છેડાને અડી ગયો, ને એના અડતાંવેંત જ ઈ કંકુની પૂતળી રાખની ઢગલી થઈને છૂટી પડી! ખિ: ખિ: ખિ: સાવ ધોળી રાખ. ભભૂત જ જોઈ લ્યો! મસાણમાં ચેહ બની રહ્યા પછી મડાના ફૂલવાળી રાખ વધે એવી ધોળી ફક્ક રાખ જ જોઈ લ્યો! હે! હે! હે! સાવ, રોંગી રાખ જ!’<br /> <br /> જાણકાર માણસોએ ભગતની આ લવરી સાંભળીને ચુકાદો આપ્યો કે સંધ્યાના રથ ફરવા નીકળ્યા હશે એ વેળા ડોસાનો ઓશીકાફેર થઈ ગયો લાગે છે.<br /> <br /> આ બીજા કૌતુકમાંથી ગામલોકો હજી પૂરો છુટકારો મેળવે એ પહેલાં તો ત્રીજા સમાચાર તૈયાર જ હતા કે ગોવા ગળિયારાનો ક્યાંય પત્તો નથી!<br /> {{Right|[‘ઘૂઘવતાં પૂર’]}}<br /> {{Poem2Close}}<br /> <br /> <br /> <br /> {{HeaderNav<br /> |previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હીરાલાલ ફોફલિયા/રાતે વાત|રાતે વાત]]<br /> |next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]]<br /> }}</div>

Vipul Shingala