Ekatra Foundation - User contributions [en]

ગુજરાતી કાવ્યસંપદા – ઉમાશંકરવિશેષ/ચંદ્રવદન એક...

2026-04-01T06:23:35Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}

{{Heading|ચંદ્રવદન એક...| }}

<poem>
ચંદ્રવદન એક ચીજ…
ગુજરાતે ના જડવી સહેલ.
જ્યાં પેઠા
ત્યાં ઊઘડે મહેફિલ.
જ્યાં બેઠા,
ખુશ્બો ત્યાં દિલ દિલ.
એક ગાઉ લગી ગમગીની
શકે ન ઢૂંકી.

ચંદ્રવદન એક રડતી આંખ…
બીજી જગત-તમાશો જોતી,
તાર તાર થઈ એકરૂપ સૌ સાથે નાચે,
જીવનનો રસ બિંદુ બિંદુ બધેથી ચાખે.
એક આંખ નિરંતર ભીતર રડતી,
સતત ઝૂરતી.
શું ખૂટે છે?
આટઆટલું તો લૂંટે છે!
દુનિયા ઊઘડે પગ આગળ તે કદી ન પૂરતી.

ચંદ્રવદન એક અલગારી ખુદમસ્ત…
રેલગાડી થંભે તો થંભે પોતે.
કદી ઠરે ના આગ.
મળતાં લાગ,
ભાગે;
હાથ ન લાગે.
ગાડી એનું ઘર,
વિમાન એનું દર.
ચાલે સાથે?
હા, પણ જેમ
રેલના પાટા,
સાથે છતાંય અળગા.

કદી ન વળગ્યા
કોઈનેય તે.
કૈંક ઇલાના માડીજાયા,
રંગાચાર્ય નટ લાડકવાયા,
શબ્દપીંછીરંગી તસવીરોના કીમિયાગર,
ઘરઆંગણ ક્યારેક અદીઠા નકરા ચં.ચી.
પરદેશે તે ઊંચક્યા ન ઊંચકાય,
પ્રોફેસર ડૉક્ટર સી.સી., કંઈના-કંઈ સી.સી.,
મશિયુ સી.સી., રંગમુકટ કંઈ શિર ધરી આવ્યા,
દોન કિહોતેના પગલે પગલે ફરી આવ્યા.
પ્રેમભૂખ્યા, પ્રેમાળ,
યુવતી-શા રિસાળ
કદી કો કન્યા-શા શરમાળ,
અજબ વિચિત્ર,
વિરલ મિત્ર,
એક અલકમલકની ચીજ
ચંદ્રવદન તે ચંદ્રવદન તે ચંદ્રવદન…
</poem>

{{Right|૬-૪-૧૯૭૬}} 
{{Right|(મુંબઈમાં અમૃતમહોત્સવના પ્રસંગે પઠિત)}} 
{{Right|(સમગ્ર કવિતા, બીજી આ., ૧૯૯૮, પૃ. ૭૭૯)}}
 
{{HeaderNav2
|previous = સીમ અને ઘર
|next = છિન્નભિન્ન છું
}}

ભગવાનદાસ પટેલનું સાહિત્યવિશ્વ

2026-02-25T06:37:18Z

Vipul Shingala:

{{Heading|ભગવાનદાસ પટેલનું સાહિત્ય અને આદિવાસી લોકસાહિત્ય-વિશ્વ}}

[[File:Bhagvandas Patel.jpg|center|400px]]
{{Poem2Open}}
ભગવાનદાસ પટેલ ભીલ આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સમાજ-લોકસાહિત્યના તજજ્ઞ, ખ્યાત લોકવિદ્યાવિદ્(FOLK-LORIST), સંશોધક-સંપાદક, લોકનાટ્યવિદ્, પ્રાગૈતિહાસવિદ્ (PRE-HISTORIAN) તથા ભીલ સમાજ પર પ્રકાશ પાડી ગૌરવ અપાવનારા સામાજિક કાર્યકર (ACTIVIST) છે. ઉપરાંત ભીલ આદિવાસી લોકવિદ્યા-લોકસાહિત્યના સિદ્ધાંતકાર અને લિખિત પરંપરાના સાહિત્યકાર છે. ભીલ સંસ્કૃતિ-સમાજ-લોકવિદ્યા-લોકસાહિત્ય-પ્રાક્-ઇતિહાસ અને સાહિત્ય પર એમનાં અનુવાદ સાથે ૬૪ પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ થયાં છે.

• આદિવાસી ક્ષેત્રમાં ૩૦ વર્ષ સુધી લોકયાત્રા કરી, આદિવાસી કંઠ પરંપરાની અત્યંત મૂલ્યવાન સાંસ્કૃતિક સંપદાનું ૧૫૦૦ ઑડિઓ અને ૫૦ જેટલી વિડિઓ કેસેટ્સમાં ધ્વનિમુદ્રણ કર્યું. આ આદિવાસી લોકસંપદાનો અભ્યાસ કરી, સ્વરૂપ-સિદ્ધાંત સાથે શાસ્ત્રીય રૂપ આપી ૬૪ પુસ્તકો પ્રગટ કર્યાં. હિંદી, અંગ્રેજી, ફ્રેંચ અનુવાદ થકી એમનું આ કાર્ય દેશ વળોટી વિશ્વમાં પહોંચ્યું અને વિશ્વવિદ્યાલયોમાં અભ્યાસનો વિષય બન્યું.

• ડૉ. હસુ યાજ્ઞિક ‘ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન’ (૨૦૧૧, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ) પુસ્તકના પૃ. ૮ ઉપર કહે છે, “ગુજરાંનો અરેલો, રાઠોરવારતા, ભીલોનું ભારથ અને રૉમ-સીતમાની વારતા – આ ચાર મહાકાવ્યોનું સંપાદન...માત્ર ગુજરાત કે ભારતના જ લોકવિદ્યાકીય અભ્યાસનું જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક ક્ષેત્રની વિદ્યાશાખાનું પણ આશ્ચર્ય અને અહોભાવ જન્માવે એવું આ કાર્ય છે, સર્વોન્ન અભ્યાસશૃંગ છે.” ગુજરાતના આદિવાસી લોકસાહિત્યના સંશોધન-સંપાદન ક્ષેત્રે ભગવાનદાસ પટેલનું કાર્ય સીમાસ્તંભરૂપ; પ્રકાશસ્તંભરૂપ છે.”

• પ્રાક્-ઇતિહાસવિદ્ ભગવાનદાસ પટેલે પ્રાગૈતિહાસિક-કાળની ૧૧૦ આદિમાનવ વસાહતો શોધી. ૭૦ હજાર વર્ષ પૂર્વના માનવજીવન અને પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ પરનું એમનું આ સંશોધન ‘ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ’ (ઈ. વિ. ૧૯૯૨) શીર્ષકે ગ્રંથરૂપ પામ્યું.

• કર્મશીલ અને લોકનાટ્યવિદ્ ભગવાનદાસ પટેલે ભીલી બોલીમાં શેરી-નાટકો સર્જી, આદિવાસી ભાઈ-બહેનો દ્વારા ૭ વર્ષ સુધી ભજવી ઉત્તર ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારમાંથી વેર-ભાવના અને ડાકણપ્રથા જેવી પાશવી પ્રથાઓ નાબૂદ કરી.

• ૧૯૮૪-૮૭માં ઇઝરાયલ, ફ્રાન્સ, સ્પેન, બેલ્જિયમ, ઇંગ્લૅન્ડ જેવા યુરોપના દેશોમાં વિશ્વલોકનૃત્યો અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસંવાદોમાં સહભાગી થઈ ભીલી સાહિત્ય-સંસ્કૃતિનો પ્રચાર-પ્રચાર કર્યો.

• સેવા નિવૃત્તિ પછી પાંચ વર્ષ એમણે આદિવાસી અકાદમી, તેજગઢમાં માનદ નિયામક તરીકે સેવા આપી, ૮૦૦ આદિવાસી ગામોમાં સમાજ-સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિનાં કાર્યો કરાવ્યાં.

• આદિવાસી સમાજ-સંસ્કૃતિ અને સાહિત્યની સત્ત્વશીલતા ધ્યાનમાં લઈને એમનાં પુસ્તકો ‘ઇન્ડો-અમેરિકન વુઝ-વુ’, ‘ઇન્ડો-એશિયન વુઝ-વુ’ અને ‘બાયોગ્રાફી-ઇન્ટરનેશનલ’માં સ્થાન પામ્યાં.

• આવા વિરલ કામ માટે એમને રાષ્ટ્રીય, આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે નામના અને ઍવૉર્ડ્સ મળે, એ સાહજિક છે. એમાંથી કેટલાક ઍવૉર્ડ્સના ઉલ્લેખ આ પ્રમાણે છે :

અરવલ્લી પહાડી પ્રદેશ(ઉત્તર ગુજરાત)ની ભીલી બોલીના મૌખિક સાહિત્યના સંશોધન-સંપાદન અને ભીલી બોલીને ભાષાનું સ્થાન અપાવવા બદલ ડૉ. પટેલને કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીનો ૧૯૯૮નો ગૌરવવંતો ‘ભાષા સન્માન’ ઍવૉર્ડ અને ગુજરાતી આદિવાસી કલા-સાહિત્યને દેશ-વિદેશમાં માન-સન્માન અપાવવા બદલ ૨૦૦૨માં અખિલ ભારતીય સાહિત્યનો ‘સન્માન’ ઍવૉર્ડ આપવામાં આવ્યો છે.

એમના જીવન અને કાર્યની સુપેરે નોંધ લેતું એમનું આત્મવૃત્તાંત ‘મારી લોકયાત્રા’ને દક્ષિણ કોરિયા અને સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીના સંયુક્ત ઉપક્રમે ‘ટાગોર લિટરેચર’, ૨૦૦૯નો આંતરરાષ્ટ્રીય ઍવૉર્ડ પ્રાપ્ત થયો છે.

આદિવાસી લોકસાહિત્ય અને લોકકલાનું જીવનભર કાર્ય કરવા બદલ પશ્ચિમક્ષેત્ર સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર, ઉદયપુરનો ‘પદ્મભૂષણ ડૉ. કોમલ કોઠારી સ્મૃતિ લાઇફ એચીવમેન્ટ લોકકલા પુરસ્કાર, ૨૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૨નો વગેરે ઍવૉર્ડ્ઝ પ્રાપ્ત થયા છે.
{{Poem2Close}}

{{center|'''[[ભગવાનદાસ પટેલનો વિસ્તૃત પરિચય]]'''}}

'''ભગવાનદાસ પટેલના પુસ્તકો'''

'''સાહિત્ય'''
* [[મારી લોકયાત્રા]] (૨૦૨૧)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_fc801655919b78?fr=sNGIyODg1MTMzOTI મારી આનંદયાત્રા] (૨૦૧૪)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_ce8f54601d5519?fr=sNjE1ODg1MTMzOTI મારી સંશોધનયાત્રા] (૨૦૨૪)

'''સમાજવિદ્યા'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_84b6013fc38322?fr=sZTY3Njg1MTMzOTI આદિવાસી ઓળખ] (સમાજવિદ્યા, ૧૯૯૯)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_67be5e4e9876f3?fr=sODZiMDg1MTMzOTI આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સમાજ અને કળા] (૨૦૨૧)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_537be77fbcab89?fr=sNGRkMDg1MTMzOTI ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ] (૧૯૯૨)

'''સંપાદનો''' 
'''ભીલી મૌખિક મહાકાવ્યો : સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_46d410ddff0df0?fr=sYjUxMTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક રામાયણ : રૉમ-સીતમાની વારતા] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ, ૨૦૨૦)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_af8c28263ea199?fr=sN2MwYTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાભારત : ભીલોનું ભારથ] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ, ૨૦૨૦)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_2cfa693e723369?fr=sZTQxNTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાકાવ્ય : રાઠોરવારતા] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ, ૨૦૨૦)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_424ee77c2e21f2?fr=sNGZhMzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાકાવ્ય - ગુજરાંનો અરેલો] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ, ૨૦૨૦)

'''ભીલી મૌખિક આખ્યાનો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_569073f47bd471?fr=sNDIxYjg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક આખ્યાન ખંડ-૧] (૨૦૧૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_1229ac2032686f?fr=sZjVhZTg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક આખ્યાન ખંડ-૨] (૨૦૧૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_af044b0c47a3af?fr=sY2E3ZDg1MTMzOTI ડુંગરી ભીલોના દેવિયાવાળાના અરેલા : નવલાખ દેવીઓ અને કરમીરો (પુરાકથાઓ, ૧૯૮૭)]
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_7335d933e0cbe6?fr=sYmZmMjg1MTMzOTI भील भजन वारता: सदणराझा (चंदनमलयागिरि)], जिज्ञासा पटेल (१९९९)

'''ભીલી મૌખિક વારતાઓ-પુરાકથાઓ – મંત્રો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_bfdc6912de4957?fr=sNWM2YTg1MTMzOTI અરવલ્લી પહાડની આસ્થા] (લોકમંત્રો અને ભીલોની પુરાકથાઓ, ૧૯૮૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_-_28aff0a49ffd59?fr=sMjBkZTg1MTMzOTI ભીલોની વહી-વાતો-વારતાઓ] (૨૦૧૭)

'''ભીલી મૌખિક ગીતકથાઓ – કથાગીતો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-?fr=sMWI0ODg1MTMzOTI ભીલ કથાગીત : હોનોલ હોટી, ભીલ ભજનવારતા : હાલદે હોળંગી અને નાગઝી-દલજી] (૨૦૦૨)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_eedc5144baeba4?fr=sMWQ2YTg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક ગીતકથા-કથાગીતો] (૨૦૨૦)

'''ભીલી મૌખિક ગીતો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_f8f52a4a75f4f9?fr=sOTdhMDg1MTMzOTI લીલા મોરિયા (ભીલી પ્રણયગીતો)] (૧૯૮૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_b6e8eb5d7da2a0?fr=sNzdhZDg1MTMzOTI ભીલ લોકોત્સવ : ગોર] (૧૯૯૪)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_696c66ca2e1eaa?fr=sOWQ2MTg1MTMzOTI ભીલોનાં હગ અને વતાંમણાં] (૧૯૯૫)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_adc53eaf08174d?fr=sNjlhZjg1MTMzOTI ભીલોનાં હોળીગીતો] (ધાર્મિક ગીતો, ૧૯૯૯)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_55fe0c3737a482?fr=sODRhMDg1MTMzOTI ફૂલરાંની લાડી] (લગ્નગીતો, ૧૯૮૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_a6e6ec97de7abc?fr=sNTFlZTg1MTMzOTI ભીલોનાં ધાર્મિકગીતો] (૨૦૦૯)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_657cc655ad1846?fr=sM2Q2NTg1MTMzOTI ભીલોનાં સામાજિકગીતો] (૨૦૧૨)

'''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર લખાયેલા અભ્યાસગ્રંથો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_dec1e2110cc43f?fr=sNGY2ZTg1MTMzOTI વનસ્વર, સંપાદક : ડૉ. બળવંત જાની] (ગુજરાતના આદિવાસી સાહિત્યનો અભ્યાસ ગ્રંથ, ૨૦૦૪)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_f73f95cbbaf93d?fr=sNTU2YTg1MTMzOTI ભીલી સાહિત્ય : એક અધ્યયન], સંપાદક : હસુ યાજ્ઞિક (૨૦૦૯)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_6512ff210d7b94?fr=sM2ZkMzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય એક અભ્યાસ], સંપાદક : દશરથ પટેલ (૨૦૧૨)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_e13a7157250c2f?fr=sNGNmNDg1MTMzOTI મારી લોકયાત્રા : વિમર્શ, સંપાદક : પ્રેમજી પટેલ] (૨૦૧૬)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_2d57fde674054f?fr=sMDYyZDg1MTMzOTI ભગવાનદાસ પટેલનાં આદિવાસી લોકસાહિત્ય વિષયક લેખો, સંપાદક : પ્રેમજી પટેલ] (૨૦૨૩)

'''ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર વ્યક્તિગત અભ્યાસીઓએ લખેલાં પુસ્તકો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_e13a7157250c2f?fr=sNGNmNDg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : કૃતિ અને સંસ્કૃતિ, ડૉ. દીપક પટેલ] (૨૦૦૯)

'''તુલનાત્મક અભ્યાસ'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_55319c6ab10f62?fr=sOWI4NDg1MTMzOTI ‘મહાભારત’ અને ‘ભીલોનું ભારથ’ નારીપાત્રો – તુલનાત્મક અભ્યાસ, ડૉ. હર્ષદા શાહ] (૨૦૧૫)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_6f890a3f5017bb?fr=sODU4Mjg1MTMzOTI ‘बगड़ावत देवनारायण’ और ‘गुजरांनो अरेलो’का तुलनात्मक अध्ययन, डॉ. जिज्ञासा पटेल] (२००२)

'''ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર અન્ય અભ્યાસીઓએ લખેલા લેખોનાં ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા થયેલાં સંપાદનો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_9102feca9aa0c2?fr=sNjZjMjg1MTMzOTI ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૧૧)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_979d359b4c9f89?fr=sODA5Mzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય ખંડ-૧, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૨૫)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_bf3949ef8a74d1?fr=sYWYzZTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય ખંડ-૨, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૨૫)

'''ભગવાનદાસ પટેલના જીવન અને કાર્ય પર લખાયેલાં પુસ્તકો'''
*[https://issuu.com/ekatra/docs/_-_._68843d3759ba46?fr=sN2E0Yzg1MTMzOTI ડુંગરી ભીલી 'સાધુ' અને 'સંશોધક' : ભગવાનદાસ પટેલ, હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ] (૨૦૦૮)
*[https://issuu.com/ekatra/docs/_-_._ad3b16738df08f?fr=sNzNiMzg1MTMzOTI સ્નેહી ભગવાનદાસ, સંપાદક : હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ] (૨૦૦૯)

'''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા લખાયેલા ભીલી લોકસાહિત્યના સિદ્ધાંતગત અધ્યયનગ્રંથો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_99d6b5335e8e8a?fr=sMWNjNTg1MTMzOTI આદિવાસી, જાનપદ અને શિષ્ટ મહાકાવ્યોમાં નારી] (વિવેચન, ૨૦૦૫)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_d29b7754a5d84a?fr=sODQzNDg1MTMzOTI શોધસંપદા] (વિવેચન, ૨૦૦૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_de60d5944acbfa?fr=sYzMzODg1MTMzOTI ‘લોક’સંમત આદિવાસી લોકવિદ્યાશાસ્ત્ર] (૨૦૨૨)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_70b9d35d5e31e0?fr=xKAE9_zMzMw ઉત્તર ગુજરાતના ભીલ આદિવાસીઓનું સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન] (૨૦૨૪)
{{dhr}}

'''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત ભીલી લોકસાહિત્યના હિંદી અનુવાદો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_1285dbc0267bad?fr=sOTFlMjg1MTMzOTI भीलों का भारथ, संपादक : भगवानदास पटेल] (अनु. मृदुला पारीक, 2000)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_39bd0f7b634204?fr=sYTFjYTg1MTMzOTI रॉम-सीतमानी वारता, संपादक : भगवानदास पटेल] (अनु. मृदुला पारीक, 2019)

'''અંગ્રેજી અનુવાદ'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/study_in_the_tribal_literature_of_gujarat_ed._by_?fr=sYjViODg1MTMzOTI Study in The Tribal Literature of Gujarat, Ed. By Bhagvandas Patel by HASU YAJNIK] (2004)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/bhil_lokakhyano_oral_narratives_of_the_dungari_b?fr=sODNhODg1MTMzOTI Bhil Lokakhyano : Oral Narratives Of The Dungari Bhils, Ed. By Bhagvandas Patel] (Tr. Nila Shah, 2009)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/bharath_an_epic_of_the_dungri_bhils_ef07ff175830da?fr=xKAE9_zMzMw Bharath : An Epic Of The Dungri Bhils, Ed. By Bhagvandas Patel] (Tr. Nila Shah, 2012)
*[https://issuu.com/ekatra/docs/rathor_varta_-_bhagwandas_patel_030a0b6659fee7?fr=xKAE9_zMzMw Rathor Varta : A Heroic Narrative Of The Dungri Bhils, Ed. By Bhagvandas Patel] (Tr. Nila Shah, 2012)
{{dhr}}

[[Category:Authors on EkatraWiki]]

સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી

2026-02-21T06:50:44Z

Vipul Shingala: added Category:જયંત કોઠારી using HotCat

<center> '''‘એકત્ર’ સંકલિત''' </center>
<center> '''‘[[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી]]’''' </center>
 
{{#seo:
|title_mode= replace
|title= સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી - Ekatra Foundation
|keywords= ગુજરાતી વિવેચન, જયન્ત કોઠારી, Jayant Kothari,
|description=This is home page for this wiki
|image= Saghan Vivechan Jayant Kothari Book Cover.jpg
|image_alt=Wiki Logo
|site_name=Ekatra Foundation
|locale=gu-IN
|type=website
|modified_time={{REVISIONYEAR}}-{{REVISIONMONTH}}-{{REVISIONDAY2}}
}}

{{BookCover
|cover_image = File:Saghan Vivechan Jayant Kothari Book Cover.jpg
|title = ‘સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી’ - જયંત કોઠારી
|editor = રમણ સોની
}}

{{Box
|title = પ્રારંભિક
|content =
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/‘એકત્ર’નો ગ્રંથગુલાલ|‘એકત્ર’નો ગ્રંથગુલાલ]]
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/પ્રારંભિક|પ્રારંભિક]]
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી|સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી]]
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/આ સંપાદન વિશે–|આ સંપાદન વિશે–]]
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/સંપાદક-પરિચય|સંપાદક-પરિચય]]
}}
 
{{Box
|title = અનુક્રમ
|content =
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/જયંત કોઠારીના વિવેચનવિશેષો – રમણ સોની|જયંત કોઠારીના વિવેચનવિશેષો – રમણ સોની]]

<big>વિભાગ ૧ : સાહિત્યવિચાર</big>
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૧.૧ અનુકરણ : એક કવિકર્મ (પ્લેટો, એરિસ્ટોટલ સંદર્ભે)|૧.૧ અનુકરણ : એક કવિકર્મ (પ્લેટો, એરિસ્ટોટલ સંદર્ભે)]]
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૧.૨ સંસ્કૃત કાવ્યશાસ્ત્રની પ્રસ્તુતતા|૧.૨ સંસ્કૃત કાવ્યશાસ્ત્રની પ્રસ્તુતતા]]
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૧.૩ એકાંકી : આજના કેટલાક સંદર્ભો|૧.૩ એકાંકી : આજના કેટલાક સંદર્ભો]]
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૧.૪ ગૃહીતોને પડકારતી નવ્ય વિવેચના|૧.૪ ગૃહીતોને પડકારતી નવ્ય વિવેચના (સુરેશ જોષી સંદર્ભે)]]

<big>વિભાગ ૨ : સંશોધનવિચાર</big>
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૨.૧ સાહિત્યિક તથ્યોની માવજત|૨.૧ સાહિત્યિક તથ્યોની માવજત]]
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૨.૨ સાહિત્યસંશોધન : પદ્ધતિ અને સમસ્યાઓ|૨.૨ સાહિત્યસંશોધન : પદ્ધતિ અને સમસ્યાઓ]]
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૨.૩ મધ્યકાલીન સાહિત્યકૃતિનું સંપાદન|૨.૩ મધ્યકાલીન સાહિત્યકૃતિનું સંપાદન : ત્રણ પગલાંની સંશોધનયાત્રા]]

<big>વિભાગ ૩ : મધ્યકાલીન સાહિત્ય વિશે</big>
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૩.૧ મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યઃ ન વીસરવા જેવો વારસો|૩.૧ [મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યઃ] ન વીસરવા જેવો વારસો]]
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૩.૨ પ્રેમાનંદ|૩.૨ પ્રેમાનંદ]]
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૩.૩ (પ્રેમાનંદનું) ‘નળાખ્યાન’|૩.૩ (પ્રેમાનંદનું) ‘નળાખ્યાન’]]

<big>વિભાગ ૪ : ગ્રંથસમીક્ષા, કૃતિઆસ્વાદ</big>
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૪.૧ કાવ્યમાં શબ્દ (વિવેચન) : હરિવલ્લભ ભાયાણી|૪.૧ કાવ્યમાં શબ્દ (વિવેચન) : હરિવલ્લભ ભાયાણી]]
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૪.૨ ગુજરાતની લોકકથાઓ (લોકકથા-સંચય)|૪.૨ ગુજરાતની લોકકથાઓ (લોકકથા-સંચય) : સંપા. જોરાવરસિંહ જાદવ]]
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૪.૩ વ્હાઈટ હોર્સ (ટૂંકી વાર્તા) : સુધીર દલાલ|૪.૩ વ્હાઈટ હોર્સ (ટૂંકી વાર્તા) : સુધીર દલાલ]]
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૪.૪ જાનન્તિ યે કિમપિ (વિવેચન) : સંપા. સુરેશ જોષી|૪.૪ જાનન્તિ યે કિમપિ (વિવેચન) : સંપા. સુરેશ જોષી]]
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૪.૫ પરિધિ (વિવેચન) : દિગીશ મહેતા|૪.૫ પરિધિ (વિવેચન) : દિગીશ મહેતા]]
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૪.૬ ઉપરવાસ કથાત્રયી (નવલકથા) : રઘુવીર ચૌધરી|૪.૬ ઉપરવાસ કથાત્રયી (નવલકથા) : રઘુવીર ચૌધરી]]
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૪.૭ કન્યાવિદાય (કાવ્યકૃતિ) : અનિલ જોશી|૪.૭ કન્યાવિદાય (કાવ્યકૃતિ) : અનિલ જોશી]]
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/૪.૮ પ્રસાદજીની બેચેની (વાર્તાકૃતિ) : સુન્દરમ્‌|૪.૮ પ્રસાદજીની બેચેની (વાર્તાકૃતિ) : સુન્દરમ્‌]]

<big>પરિશિષ્ટ</big>
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/જયંત કોઠારીનાં પ્રકાશિત પુસ્તકો : સમયાનુસારી સૂચિ|જયંત કોઠારીનાં પ્રકાશિત પુસ્તકો : સમયાનુસારી સૂચિ]]
* [[સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - જયન્ત કોઠારી/જયંત કોઠારીનું વિવેચન : સંદર્ભસૂચિ|જયંત કોઠારીનું વિવેચન : સંદર્ભસૂચિ]]

}}

[[Category:વિવેચન]]
[[Category:રમણ સોની]]
[[Category:જયંત કોઠારી]]

Category:જયંત કોઠારી

2026-02-21T06:50:01Z

Vipul Shingala: Created page with "Category:Authors on EkatraWiki"

[[Category:Authors on EkatraWiki]]

ભગવાનદાસ પટેલનું સાહિત્યવિશ્વ

2026-02-21T06:41:52Z

Vipul Shingala:

{{Heading|ભગવાનદાસ પટેલનું સાહિત્યવિશ્વ}}

[[File:Bhagvandas Patel.jpg|center|400px]]
{{Poem2Open}}
ભગવાનદાસ પટેલ ભીલ આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સમાજ-લોકસાહિત્યના તજજ્ઞ, ખ્યાત લોકવિદ્યાવિદ્(FOLK-LORIST), સંશોધક-સંપાદક, લોકનાટ્યવિદ્, પ્રાગૈતિહાસવિદ્ (PRE-HISTORIAN) તથા ભીલ સમાજ પર પ્રકાશ પાડી ગૌરવ અપાવનારા સામાજિક કાર્યકર (ACTIVIST) છે. ઉપરાંત ભીલ આદિવાસી લોકવિદ્યા-લોકસાહિત્યના સિદ્ધાંતકાર અને લિખિત પરંપરાના સાહિત્યકાર છે. ભીલ સંસ્કૃતિ-સમાજ-લોકવિદ્યા-લોકસાહિત્ય-પ્રાક્-ઇતિહાસ અને સાહિત્ય પર એમનાં અનુવાદ સાથે ૬૪ પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ થયાં છે.

• આદિવાસી ક્ષેત્રમાં ૩૦ વર્ષ સુધી લોકયાત્રા કરી, આદિવાસી કંઠ પરંપરાની અત્યંત મૂલ્યવાન સાંસ્કૃતિક સંપદાનું ૧૫૦૦ ઑડિઓ અને ૫૦ જેટલી વિડિઓ કેસેટ્સમાં ધ્વનિમુદ્રણ કર્યું. આ આદિવાસી લોકસંપદાનો અભ્યાસ કરી, સ્વરૂપ-સિદ્ધાંત સાથે શાસ્ત્રીય રૂપ આપી ૬૪ પુસ્તકો પ્રગટ કર્યાં. હિંદી, અંગ્રેજી, ફ્રેંચ અનુવાદ થકી એમનું આ કાર્ય દેશ વળોટી વિશ્વમાં પહોંચ્યું અને વિશ્વવિદ્યાલયોમાં અભ્યાસનો વિષય બન્યું.

• ડૉ. હસુ યાજ્ઞિક ‘ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન’ (૨૦૧૧, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ) પુસ્તકના પૃ. ૮ ઉપર કહે છે, “ગુજરાંનો અરેલો, રાઠોરવારતા, ભીલોનું ભારથ અને રૉમ-સીતમાની વારતા – આ ચાર મહાકાવ્યોનું સંપાદન...માત્ર ગુજરાત કે ભારતના જ લોકવિદ્યાકીય અભ્યાસનું જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક ક્ષેત્રની વિદ્યાશાખાનું પણ આશ્ચર્ય અને અહોભાવ જન્માવે એવું આ કાર્ય છે, સર્વોન્ન અભ્યાસશૃંગ છે.” ગુજરાતના આદિવાસી લોકસાહિત્યના સંશોધન-સંપાદન ક્ષેત્રે ભગવાનદાસ પટેલનું કાર્ય સીમાસ્તંભરૂપ; પ્રકાશસ્તંભરૂપ છે.”

• પ્રાક્-ઇતિહાસવિદ્ ભગવાનદાસ પટેલે પ્રાગૈતિહાસિક કાળની ૧૧૦ આદિમાનવ વસાહતો શોધી. ૭૦ હજાર વર્ષ પૂર્વના માનવજીવન અને પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ પરનું એમનું આ સંશોધન ‘ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ’ (ઈ. વિ. ૧૯૯૨) શીર્ષકે ગ્રંથરૂપ પામ્યું.

• કર્મશીલ અને લોકનાટ્યવિદ્ ભગવાનદાસ પટેલે ભીલી બોલીમાં શેરી-નાટકો સર્જી, આદિવાસી ભાઈ-બહેનો દ્વારા ૭ વર્ષ સુધી ભજવી ઉત્તર ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારમાંથી વેર-ભાવના અને ડાકણપ્રથા જેવી પાશવી પ્રથાઓ નાબૂદ કરી.

• ૧૯૮૪-૮૭માં ઇઝરાયલ, ફ્રાન્સ, સ્પેન, બેલ્જિયમ, ઇંગ્લૅન્ડ જેવા યુરોપના દેશોમાં વિશ્વલોકનૃત્યો અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસંવાદોમાં સહભાગી થઈ ભીલી સાહિત્ય-સંસ્કૃતિનો પ્રચાર-પ્રચાર કર્યો.

• સેવા નિવૃત્તિ પછી પાંચ વર્ષ એમણે આદિવાસી અકાદમી, તેજગઢમાં માનદ નિયામક તરીકે સેવા આપી, ૮૦૦ આદિવાસી ગામોમાં સમાજ-સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિનાં કાર્યો કરાવ્યાં.

• આદિવાસી સમાજ-સંસ્કૃતિ અને સાહિત્યની સત્ત્વશીલતા ધ્યાનમાં લઈને એમનાં પુસ્તકો ‘ઇન્ડો-અમેરિકન વુઝ-વુ’, ‘ઇન્ડો-એશિયન વુઝ-વુ’ અને ‘બાયોગ્રાફી-ઇન્ટરનેશનલ’માં સ્થાન પામ્યાં.

• આવા વિરલ કામ માટે એમને રાષ્ટ્રીય, આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે નામના અને ઍવૉર્ડ્સ મળે, એ સાહજિક છે. એમાંથી કેટલાક ઍવૉર્ડ્સના ઉલ્લેખ આ પ્રમાણે છે :

અરવલ્લી પહાડી પ્રદેશ(ઉત્તર ગુજરાત)ની ભીલી બોલીના મૌખિક સાહિત્યના સંશોધન-સંપાદન અને ભીલી બોલીને ભાષાનું સ્થાન અપાવવા બદલ ડૉ. પટેલને કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીનો ૧૯૯૮નો ગૌરવવંતો ‘ભાષા સન્માન’ ઍવૉર્ડ અને ગુજરાતી આદિવાસી કલા-સાહિત્યને દેશ-વિદેશમાં માન-સન્માન અપાવવા બદલ ૨૦૦૨માં અખિલ ભારતીય સાહિત્યનો ‘સન્માન’ ઍવૉર્ડ આપવામાં આવ્યો છે.

એમના જીવન અને કાર્યની સુપેરે નોંધ લેતું એમનું આત્મવૃત્તાંત ‘મારી લોકયાત્રા’ને દક્ષિણ કોરિયા અને સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીના સંયુક્ત ઉપક્રમે ‘ટાગોર લિટરેચર’, ૨૦૦૯નો આંતરરાષ્ટ્રીય ઍવૉર્ડ પ્રાપ્ત થયો છે.

આદિવાસી લોકસાહિત્ય અને લોકકલાનું જીવનભર કાર્ય કરવા બદલ પશ્ચિમક્ષેત્ર સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર, ઉદયપુરનો ‘પદ્મભૂષણ ડૉ. કોમલ કોઠારી સ્મૃતિ લાઇફ એચીવમેન્ટ લોકકલા પુરસ્કાર, ૨૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૨નો વગેરે ઍવૉર્ડ્ઝ પ્રાપ્ત થયા છે.
{{Poem2Close}}

{{center|[[ભગવાનદાસ પટેલનો વિસ્તૃત પરિચય]]}}

'''ભગવાનદાસ પટેલના પુસ્તકો'''

'''સાહિત્ય'''
* [[મારી લોકયાત્રા]] (૨૦૦૬/૨૦૧૦/૨૦૨૧)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_fc801655919b78?fr=sNGIyODg1MTMzOTI મારી આનંદયાત્રા] (૨૦૧૪)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_ce8f54601d5519?fr=sNjE1ODg1MTMzOTI મારી સંશોધનયાત્રા] (૨૦૨૪)

'''સમાજવિદ્યા'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_84b6013fc38322?fr=sZTY3Njg1MTMzOTI આદિવાસી ઓળખ] (સમાજવિદ્યા) (૧૯૯૯)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_67be5e4e9876f3?fr=sODZiMDg1MTMzOTI આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સમાજ અને કળા] (૨૦૨૧)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_537be77fbcab89?fr=sNGRkMDg1MTMzOTI ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ] (૧૯૯૨)

'''સંપાદનો'''
'''ભીલી મૌખિક મહાકાવ્યો : સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_46d410ddff0df0?fr=sYjUxMTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક રામાયણ : રૉમ-સીતમાની વારતા] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_af8c28263ea199?fr=sN2MwYTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાભારત : ભીલોનું ભારથ] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_2cfa693e723369?fr=sZTQxNTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાકાવ્ય : રાઠોરવારતા] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_424ee77c2e21f2?fr=sNGZhMzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાકાવ્ય - ગુજરાંનો અરેલો] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)

'''ભીલી મૌખિક આખ્યાનો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_569073f47bd471?fr=sNDIxYjg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક આખ્યાન ખંડ ૧] (૨૦૧૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_1229ac2032686f?fr=sZjVhZTg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક આખ્યાન ખંડ ૨] (૨૦૧૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_af044b0c47a3af?fr=sY2E3ZDg1MTMzOTI ડુંગરી ભીલોના દેવિયાવાળાના અરેલા : નવલાખ દેવીઓ અને કરમીરો (પુરાણકથાઓ)] (૧૯૮૭), પુરસ્કૃત
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_7335d933e0cbe6?fr=sYmZmMjg1MTMzOTI भील भजन वारता: सदणराझा (चंदनमलयागिरि)] – जिज्ञासा पटेल (१९९९)

'''ભીલી મૌખિક વારતાઓ-પુરાકથાઓ – મંત્રો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_bfdc6912de4957?fr=sNWM2YTg1MTMzOTI અરવલ્લી પહાડની આસ્થા] (લોકમંત્રો અને ભીલોની પુરાકથાઓ) (૧૯૮૪/૧૯૮૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_-_28aff0a49ffd59?fr=sMjBkZTg1MTMzOTI ભીલોની વહી-વાતો-વારતાઓ] (૨૦૧૭)

'''ભીલી મૌખિક ગીતકથાઓ – કથાગીતો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-?fr=sMWI0ODg1MTMzOTI ભીલ કથાગીત : હોનોલ હોટી, ભીલ ભજનવારતા : હાલદે હોળંગી અને નાગઝી-દલજી] (૨૦૦૨)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_eedc5144baeba4?fr=sMWQ2YTg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક ગીતકથા-કથાગીતો] (૨૦૨૦)

'''ભીલી મૌખિક ગીતો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_f8f52a4a75f4f9?fr=sOTdhMDg1MTMzOTI લીલા મોરિયા (ભીલી પ્રણય ગીતો)] (૧૯૮૩/૧૯૮૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_b6e8eb5d7da2a0?fr=sNzdhZDg1MTMzOTI ભીલ લોકોત્સવ : ગોર] (૧૯૯૪)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_696c66ca2e1eaa?fr=sOWQ2MTg1MTMzOTI ભીલોનાં હગ અને વતાંમણાં] (૧૯૯૫)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_adc53eaf08174d?fr=sNjlhZjg1MTMzOTI ભીલોનાં હોળીગીતો] (ધાર્મિક ગીતો) (૧૯૯૯)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_55fe0c3737a482?fr=sODRhMDg1MTMzOTI ફૂલરાંની લાડી] (૧૯૮૩/૧૯૮૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_a6e6ec97de7abc?fr=sNTFlZTg1MTMzOTI ભીલોના ધાર્મિકગીતો] (૨૦૦૯)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_657cc655ad1846?fr=sM2Q2NTg1MTMzOTI ભીલોના સામાજિક ગીતો] (૨૦૧૨)

'''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર લખાયેલા અભ્યાસગ્રંથો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_dec1e2110cc43f?fr=sNGY2ZTg1MTMzOTI વનસ્વર – ડૉ. બળવંત જાની] (ગુજરાતનાં આદિવાસી સાહિત્યનો અભ્યાસ ગ્રંથ) (૨૦૦૪)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_f73f95cbbaf93d?fr=sNTU2YTg1MTMzOTI ભીલી સાહિત્ય : એક અધ્યયન] – હસુ યાજ્ઞિક (૨૦૦૯)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_6512ff210d7b94?fr=sM2ZkMzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય એક અભ્યાસ] – સંપા. દશરથ પટેલ (૨૦૧૨)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_e13a7157250c2f?fr=sNGNmNDg1MTMzOTI મારી લોકયાત્રા : વિમર્શ, સંપાદક : પ્રેમજી પટેલ] (૨૦૧૬)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_2d57fde674054f?fr=sMDYyZDg1MTMzOTI ભગવાનદાસ પટેલનાં આદિવાસી લોકસાહિત્ય વિષયક લેખો - પ્રેમજી પટેલ] (૨૦૨૩)

'''ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર વ્યક્તિગત અભ્યાસીઓએ લખેલાં પુસ્તકો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_e13a7157250c2f?fr=sNGNmNDg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : કૃતિ અને સંસ્કૃતિ, ડૉ. દીપક પટેલ] (૨૦૦૯)

'''તુલનાત્મક અભ્યાસ'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_55319c6ab10f62?fr=sOWI4NDg1MTMzOTI ‘મહાભારત’ અને ‘ભીલોનું ભારથ’ નારીપાત્રો – તુલનાત્મક અભ્યાસ, ડૉ. હર્ષદા શાહ] (૨૦૧૫)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_6f890a3f5017bb?fr=sODU4Mjg1MTMzOTI ‘बगड़ावत देवनारायण’ और ‘गुजरांनो अरेलो’का तुलनात्मक अध्ययन, डॉ. जिज्ञासा पटेल] (२०२२)

'''ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર અન્ય અભ્યાસીઓએ લખેલા લેખોનાં ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા થયેલાં સંપાદનો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_9102feca9aa0c2?fr=sNjZjMjg1MTMzOTI ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૧૧)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_979d359b4c9f89?fr=sODA5Mzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય, ખંડ-૧, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૨૫)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_bf3949ef8a74d1?fr=sYWYzZTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય, ખંડ-૨, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૨૫)

'''ભગવાનદાસ પટેલના જીવન અને કાર્ય પર લખાયેલાં પુસ્તકો'''
*[https://issuu.com/ekatra/docs/_-_._68843d3759ba46?fr=sN2E0Yzg1MTMzOTI ડુંગરી ભીલી 'સાધુ' અને 'સંશોધક' : ભગવાનદાસ પટેલ – હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ] (૨૦૦૮)
*[https://issuu.com/ekatra/docs/_-_._ad3b16738df08f?fr=sNzNiMzg1MTMzOTI સ્નેહી ભગવાનદાસ – હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ] (૨૦૦૯)

'''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા લખાયેલા ભીલી લોક સાહિત્યના સિદ્ધાંતગત અધ્યયન ગ્રંથો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_99d6b5335e8e8a?fr=sMWNjNTg1MTMzOTI આદિવાસી, જાનપદ અને શિષ્ટ મહાકાવ્યોમાં નારી](વિવેચન) (૨૦૦૫)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_d29b7754a5d84a?fr=sODQzNDg1MTMzOTI શોધસંપદા] (વિવેચન) (૨૦૦૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_de60d5944acbfa?fr=sYzMzODg1MTMzOTI ‘લોક’સંમત આદિવાસી લોકવિદ્યાશાસ્ત્ર] (૨૦૨૨)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_70b9d35d5e31e0?fr=xKAE9_zMzMw ઉત્તર ગુજરાતના ભીલ આદિવાસીઓનું સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન] (૨૦૨૪)
{{dhr}}

'''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત ભીલી લોકસાહિત્યમાં અનુવાદો હિંદી અનુવાદ'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_1285dbc0267bad?fr=sOTFlMjg1MTMzOTI भीलों का भारथ – भगवानदास पटेल] (अनु. मृदुला पारीक) (2000)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_39bd0f7b634204?fr=sYTFjYTg1MTMzOTI रॉम-सीतमानी वारता – भगवानदास पटेल] (अनु. मृदुला पारीक) (2019)

'''અંગ્રેજી અનુવાદ'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/study_in_the_tribal_literature_of_gujarat_ed._by_?fr=sYjViODg1MTMzOTI Study in The Tribal Literature of Gujarat, Ed. By Bhagvandas Patel by HASU YAJNIK] (2004)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/bhil_lokakhyano_oral_narratives_of_the_dungari_b?fr=sODNhODg1MTMzOTI Bhil Lokakhyano : Oral Narratives Of The Dungari Bhils] (Tr. Nila Shah) (2009)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/bharath_an_epic_of_the_dungri_bhils_ef07ff175830da?fr=xKAE9_zMzMw Bharath An Epic Of The Dungri Bhils] (Tr. Nila Shah) (2012)
*[https://issuu.com/ekatra/docs/rathor_varta_-_bhagwandas_patel_030a0b6659fee7?fr=xKAE9_zMzMw Rathor Varta : A Heroic Narrative Of The Dungri Bhils] (Tr. Nila Shah) (2012)
{{dhr}}

[[Category:Authors on EkatraWiki]]

મારી લોકયાત્રા

2026-02-21T06:40:42Z

Vipul Shingala:

__NOTOC__

{{BookCover
|cover_image = File:Cover Page - Mari Lokyatra.png
|title = મારી લોકયાત્રા
|author = ભગવાનદાસ પટેલ
}}

<center>
{|style="background-color: #C7E6C7; border: 1px solid #228B22;"
|<center>{{gap}}[https://issuu.com/ekatra/docs/_-_636d7ee2f46ef8?fr=sZTk4Yzg1MTMzOTI પુસ્તક PDF રૂપે વાંચવા અહીં ક્લિક કરો]{{gap}}</center>
|}</center>
 

{{Box
|title = પ્રારંભિક
|content =
* [[મારી લોકયાત્રા/‘એકત્ર’નો ગ્રંથગુલાલ|‘એકત્ર’નો ગ્રંથગુલાલ]]
* [[મારી લોકયાત્રા/પ્રારંભિક|પ્રારંભિક]]
* [[મારી લોકયાત્રા/આત્મકથન|આત્મકથન]]
* [[મારી લોકયાત્રા/લોકયાત્રાનું અક્ષર-તીર્થ|લોકયાત્રાનું અક્ષર-તીર્થ]]
* [[મારી લોકયાત્રા/કૃતિ-પરિચય|કૃતિ-પરિચય]]
* [[મારી લોકયાત્રા/સર્જક-પરિચય|સર્જક-પરિચય]]

}}
{{Box
|title = અનુક્રમણિકા
|content =* [[મારી લોકયાત્રા/૧. મારા શૈશવકાળના લોકસંસ્કારો|૧. મારા શૈશવકાળના લોકસંસ્કારો]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૨. કિશોર-તરુણકાળના લોકસંસ્કારો|૨. કિશોર-તરુણકાળના લોકસંસ્કારો]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૩. કૉલેજમાં|૩. કૉલેજમાં]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૪. બળદની શોધ|૪. બળદની શોધ]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૫. ખેડુની શોધ|૫. ખેડુની શોધ]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૬. લોકમાં પુનર્જન્મ|૬. લોકમાં પુનર્જન્મ]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૭. માણેકનાથનો પહાડ|૭. માણેકનાથનો પહાડ]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૮. લોકોત્સવઃ ગોર|૮. લોકોત્સવઃ ગોર]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૯. ભોપાનો પ્રભાવ|૯. ભોપાનો પ્રભાવ]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૧૦. લોકજ્ઞાનની વિદ્યાપીઠ|૧૦. લોકજ્ઞાનની વિદ્યાપીઠ]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૧૧. અરેલા ગાયક જીવાકાકા|૧૧. અરેલા ગાયક જીવાકાકા]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૧૨. વેરપિપાસા|૧૨. વેરપિપાસા]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૧૩. તારું પણ રામરાજ્ય થશે|૧૩. તારું પણ રામરાજ્ય થશે]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૧૪. હરેકૃષ્ણ પ્રેસના ભોંયરામાં|૧૪. હરેકૃષ્ણ પ્રેસના ભોંયરામાં]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૧૫. લોકસંપદાનું વિસ્તરણ|૧૫. લોકસંપદાનું વિસ્તરણ]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૧૬. સ્નેહતંતુ|૧૬. સ્નેહતંતુ]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૧૭. મૌખિક સંપદાનું ઊંચું શિખર|૧૭. મૌખિક સંપદાનું ઊંચું શિખર]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૧૮. ધરમનો ભાઈ|૧૮. ધરમનો ભાઈ]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૧૯. નવજી સાધુ|૧૯. નવજી સાધુ]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૨૦. હોળી, ગોર, ગવરી|૨૦. હોળી, ગોર, ગવરી]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૨૧. કૉબરિયા ઠાકોર અને વધામણાં|૨૧. કૉબરિયા ઠાકોર અને વધામણાં]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૨૨. સાચો જીવતો ચંદ્રક|૨૨. સાચો જીવતો ચંદ્રક]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૨૩. પગવૉનનો દાસ|૨૩. પગવૉનનો દાસ]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૨૪. ડાકણ.|૨૪. ડાકણ.]]
* [[મારી લોકયાત્રા/૨૫. ભગવાન નામે પુરાકથા|૨૫. ભગવાન નામે પુરાકથા]]
* [[મારી લોકયાત્રા/પરિશિષ્ટ ૧ : કર્મશીલની દિશામાં પ્રયાણ|પરિશિષ્ટ ૧ : કર્મશીલની દિશામાં પ્રયાણ]]
* [[મારી લોકયાત્રા/પરિશિષ્ટ ૨ : લોકપ્રતિષ્ઠાન|પરિશિષ્ટ ૨ : લોકપ્રતિષ્ઠાન]]
* [[મારી લોકયાત્રા/પરિશિષ્ટ ૩ : આદિવાસી અકાદમી |પરિશિષ્ટ ૩ : આદિવાસી અકાદમી ]]
* પરિશિષ્ટ ૪ : અભ્યાસ-અવલોકન
** [[મારી લોકયાત્રા/(૧) ડૉ. ભગવાનદાસ કૃત ‘મારી લોકયાત્રા’– પ્રો. જશવંત શેખડીવાળા|(૧) ડૉ. ભગવાનદાસ કૃત ‘મારી લોકયાત્રા’– પ્રો. જશવંત શેખડીવાળા]]
** [[મારી લોકયાત્રા/(૨) ટાગોર પુરસ્કા૨થી વિભૂષિત ભગવાનદાસની ‘લોકયાત્રા’ ૨ઘુવી૨ ચૌધરી|(૨) ટાગોર પુરસ્કા૨થી વિભૂષિત ભગવાનદાસની ‘લોકયાત્રા’ ૨ઘુવી૨ ચૌધરી]]
** [[મારી લોકયાત્રા/(૩) રોમાંચક અને પ્રેરક આનંદકથા ૨મણ સોની|(૩) રોમાંચક અને પ્રેરક આનંદકથા ૨મણ સોની]]
* [[મારી લોકયાત્રા/પરિશિષ્ટ ૫ : જીવન અને કાર્ય : ટૂંકો આલેખ - હસુ યાજ્ઞિક|પરિશિષ્ટ ૫ : જીવન અને કાર્ય : ટૂંકો આલેખ - હસુ યાજ્ઞિક]]
}}

[[Category:ચરિત્રસાહિત્ય]]

ભગવાનદાસ પટેલનો વિસ્તૃત પરિચય

2026-02-21T06:37:22Z

Vipul Shingala:

{{Heading|ભગવાનદાસ પટેલ|(સંપાદક–સંશોધક–સર્જક) જીવન અને કાર્યનો પરિચય}}
{{Poem2Open}}
[[File:Bhagvandas Patel.jpg|center|400px]]
• આદિવાસી કંઠપરંપરાના સાહિત્યની ઉત્તમ રચનાઓના સંશોધક-સંપાદક-સર્જક ડૉ. ભગવાનદાસ પટેલનો જન્મ પિતા કુબેરદાસ અને માતા મેનાબહેનની કૂખે સાબરકાંઠા જિલ્લાના હિંમતનગર તાલુકાના જામળા ગામમાં તા. ૧૯-૧૧-૧૯૪૩માં થયો. ઈ. સ. ૧૯૬૭માં હિંદી-ગુજરાતી સાથે બી. એ., ૧૯૭૦માં હિંદી અને ભૂગોળ સાથે બી. એડ્., ઈ. સ. ૧૯૭૨માં હિંદી-સંસ્કૃત સાથે એમ. એ. થયા. ઈ. સ. ૧૯૮૪માં ‘ભીલોમાં ગવાતા અરેલા’ પર એમ. ફિલ. કરી, ઈ. સ. ૧૯૯૦માં ‘ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ’ પર પીએચ. ડી. થયા.
• ઈ. સ. ૧૯૭૦થી ૨૦૦૨ સુધી શ્રી કે. ટી. હાઈસ્કૂલ, ખેડબ્રહ્મામાં શિક્ષક તરીકે કાર્ય કર્યું. તા. ૫-૫-૧૯૬૩માં તારાબહેન સાથે લગ્નગ્રન્થિથી જોડાયા અને ડૉ. જિજ્ઞાસા, ડૉ. જાગૃતિ એમ બે પુત્રીઓ તથા પુત્ર અમિત :(એમ.એસ.આઈ.ટી.) એમ ત્રણ સંતાન થયાં.
કૃષિકાર પરિવારના પટેલ મટીને જાતે જ આદિવાસી બની ચૂકેલા આ લોકવિદ્યા-લોકસાહિત્યવિદ્ દ્વારા ઈ. સ. ૧૯૮૦થી ૨૦૦૨ સુધી આદિવાસીક્ષેત્રમાં ભ્રમણ કરી, અખૂટ ધીરજ અને શ્રમથી, શીલ અને નિષ્ઠાથી ક્ષેત્રકાર્ય કરીને આદિવાસી કંઠ પરંપરાની અત્યંત મૂલ્યવાન સાંસ્કૃતિક સંપદાનું ૧૫૦૦ જેટલી ઑડિઓ કૅસેટ્સમાં ધ્વનિમુદ્રણ કર્યું, ૫૦ વીડિઓ કૅસેટ્સમાં ભીલ સંસ્કૃતિ-સમાજ-લોકસાહિત્ય અંકિત કર્યાં તથા તેમનાં અનુવાદ સાથે ૬૪ જેટલાં પુસ્તકો શાસ્ત્રીય રૂપમાં અભ્યાસ સમેત સંશોધિત કરી, સંપાદિત કર્યાં. ઉપરાંત આદિવાસી લોકસાહિત્યનાં સ્વરૂપો નિયત કરી, સૈદ્ધાંતિક સ્થાપનાઓ કરી.
• ડૉ. ભગવાનદાસ પટેલનાં આદિવાસી કંઠપરંપરાનાં ‘રૉમ – સીતમા’ અને ‘ભીલોનું ભારથ’ એ પુરાકથારૂપ મહાકાવ્યો અને ‘ગુજરાંનો અરેલો’ અને ‘રાઠોરવારતા’ જેવાં લોકમહાકાવ્યોનું સંપાદન કરીને સિદ્ધ કર્યું કે ભારતમાં પ્રશિષ્ટ મહાકાવ્યોનાં લિખિતરૂપમાં સંસ્કૃત ભાષામાં રૂપ બંધાયાં એ પછી પણ છેક વીસમી સદીના અંત સુધી પણ ભારતના આદિવાસી લોકમહાકાવ્યોની કંઠપરંપરા અખંડરૂપમાં ધબકતી રહી. ગ્રામીણ કંઠપરંપરાના સ્રોતમાં ક્ષીણ કે લુપ્ત થયેલી ગોપીચંદ–ભરથરી, રૂપાંદે–માલદે કે ઢોલા–મારુ જેવી અનેક નાથકથાઓ, લોકકથાઓનાં સાંગોપાંગ રૂપો આદિવાસીઓની કંઠપરંપરામાં જળવાયેલાં હતાં તે દર્શાવ્યું.
• પ્રાગૈતિહાસિક કાળની ૧૧૦ આદિ માનવ વસાહતો એમણે શોધી અને ૧૫૦૦ પાષાણ ઓજારો, ૧૬ પાષાણ સમાધિઓ અને ૫ ચિત્રગુફાઓ શોધ્યાં. સિત્તેર હજાર વર્ષ પૂર્વેના માનવજીવન અને પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ પરનું સંશોધન ‘ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ’ :(ઈ. સ. ૧૯૯૨) શીર્ષકે ગ્રંથરૂપ પામ્યું.
• ૧૯૮૪-૮૭માં ઇઝરાયલ, ફ્રાન્સ, સ્પેન, બેલ્જિયમ, ઇંગ્લૅન્ડ જેવા યુરોપના દેશોમાં વિશ્વલોકનૃત્ય મહોત્સવો અને પરિસંવાદોમાં સહભાગી થઈ ભીલી સાહિત્ય-સંસ્કૃતિનો પ્રચાર-પ્રસાર કર્યો.
એમનાં આ કાર્યો હિંદી, અંગ્રેજી, ફ્રેંચ અને ભારતીય ભાષાઓના માધ્યમે દેશમાં અને વિદેશમાં પણ ઉત્તમ ભારતીય અરણ્યસંસ્કૃતિને પહોંચાડી શક્યાં અને ગ્રંથો વિશ્વવિદ્યાલયોમાં અભ્યાસનો વિષય બન્યા.
• કર્મશીલ બની દાંતા-ખેડબ્રહ્મા તાલુકામાંથી અમાનવીય ડાકણપ્રથા નાબૂદ કરી.
• સેવાનિવૃત્તિ પછી પાંચ વર્ષ એમણે આદિવાસી અકાદમી, તેજગઢમાં માનદ નિયામક તરીકે સેવા આપી ૮૦૦ આદિવાસી ગામોમાં વિકાસનાં કાર્યો કરાવ્યાં અને આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સંગ્રહાલયની સ્થાપના કરી.
{{Poem2Close}}
'''વ્યાખ્યાનો :'''
{{Poem2Open}}
• તા. ૫મી માર્ચ, ૨૦૦૪ના રોજ રાષ્ટ્રીય આદિવાસી અકાદમી, તેજગઢમાં ‘આદિવાસી લોકસંપદા’ પ્રદર્શન, હૉલેન્ડ દેશના રાજદૂત :(એમ્બેસેડર) એરિક નીયે અને તેમની પત્નીનું સ્વાગત તથા આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કર્ણાટકના ‘યક્ષગાન કેન્દ્ર’ના કલાકારો દ્વારા ભજવાયેલ ‘જટાયુમોક્ષ’ નૃત્યનાટિકાનું આયોજન અને સંચાલન. અને લોકનાટ્ય વિશે વ્યાખ્યાન.
• રાજ્ય, રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસંવાદોમાં સહભાગી થઈ આદિવાસી સમાજ, લોકસાહિત્ય અને તેનાં પ્રકાર-સ્વરૂપો, જીવનમૂલ્યો વગેરે વિષય પર ૨૫૦ વ્યાખ્યાનો આપ્યાં.
{{Poem2Close}}
'''ફિલ્મ :'''
{{Poem2Open}}
‘માનવીની ભવાઈ’ જાનપદી ફિલ્મમાં લોકનૃત્યોનું દિગ્દર્શન.
{{Poem2Close}}

'''આકાશવાણી :(રેડિયો), અમદાવાદ'''
{{Poem2Open}}
આકાશવાણીના ઉપક્રમે ‘ભીલોનું ભારથ’ :(ભીલી મહાભારત) અને ‘રૉમ-સીતમાની વારતા’:(ભીલી રામાયણ)ના ૧૧૦ એપિસોડનું ધ્વનિમુદ્રણ અને પ્રસારણ તથા ભીલ સંસ્કૃતિ, સમાજ, લોકવિદ્યા અને લોકસાહિત્ય વિષયક અનેક વાર્તાલાપ.

{{Poem2Close}}
'''દૂરદર્શન, અમદાવાદ'''
{{Poem2Open}}
દૂરદર્શન પર આદિવાસી સમાજમાં કલા અને સાંસ્કૃતિક સંચાર દ્વારા વૈચારિક ક્રાન્તિ વિષયક ૧૨ લોકનાટ્યોનું દસ્તાવેજીકરણ અને પ્રસારણ.
{{Poem2Close}}

<poem>
'''લોકકલા-લોકસાહિત્ય-લોકવિદ્યા-લોકસંસ્કૃતિ સંશોધન-સંપાદનગ્રંથો અને મૌલિકગ્રંથો'''
:(૧) ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ :(ઇતિહાસ-સંસ્કૃતિ), ૧૯૯૨
:(૨) મારી લોકયાત્રા :(આત્મવૃત્તાંત), ૨૦૦૬ :(પુરસ્કૃત)
:(૩) લીલા મોરિયા :(ભીલી પ્રણય-લોકગીતો), ૧૯૮૩
:(૪) ફૂલરાંની લાડી :(લગ્નગીતો), ૧૯૮૩
:(૫) અરવલ્લી પહાડની આસ્થા :(લોકમંત્રો અને ભીલોની પુરાકથાઓ), ૧૯૮૪
:(૬) ડુંગરી ભીલોના દેવિયાવાળાના અરેલા : નવલાખ દેવીઓ અને કરમીરો
:(પુરાકથાઓ), ૧૯૮૭, પુરસ્કૃત
:(૭) અરવલ્લીલોકની વહીવાતો :(પુરાકથાઓ અને લોકકથાઓ), ૧૯૯૨
:(૮) ડુંગરી ભીલ આદિવાસીઓ :(સમાજવિદ્યા), ૧૯૯૨
:(૯) ભીલ લોકમહાકાવ્ય : રાઠોરવારતા :(મૌખિક મહાકાવ્ય), ૧૯૯૨ :(પુરસ્કૃત), બીજી આવૃત્તિ, ૨૦૧૧, નવસંસ્કરણ, ૨૦૨૦
:(૧૦) તોળીરૉણીની વારતા :(લોકાખ્યાન), ૧૯૯૨ :(પુરસ્કૃત)
:(૧૧) ડુંગરી ભીલોનો ગુજરાંનો અરેલો :(મૌખિક મહાકાવ્ય), ૧૯૯૩, ૨૦૧૧, નવસંસ્કરણ, ૨૦૨૦
:(૧૨) ભીલ લોકોત્સવ : ગોર :(ધાર્મિકગીતો અને પુરાકથા), ૧૯૯૪
:(૧૩) ભીલોના હગ અને વતાંમણાં :(ધાર્મિકગીતો અને સામાજિકગીતો), ૧૯૯૫
:(૧૪) રૉમ-સીતમાની વારતા :(મૌખિક મહાકાવ્ય), ૧૯૯૫, ૨૦૧૧, નવસંસ્કરણ, ૨૦૨૦
:(૧૫) ભીલોનું ભારથ :(મૌખિક મહાકાવ્ય), ૧૯૯૭ :(પુરસ્કૃત), નવસંસ્કરણ, ૨૦૨૦
:(૧૬) ભીલ લોકાખ્યાન : સતિયો ખાતુ અને હાલો-હૂરો :(લોકાખ્યાનો), ૧૯૯૯
:(૧૭) ભીલોનાં હોળીગીતો :(ધાર્મિકગીતો), ૧૯૯૯
:(૧૮) આદિવાસી ઓળખ :(સમાજવિદ્યા), ૧૯૯૯
:(૧૯) ભીલ ગીતકથા : ખૂતાંનો રાઝવી અને દેવોલ ગુઝરણ, ૨૦૦૦
:(૨૦) ભીલ ગીતવારતા : ઢોલા-મારુણી, ૨૦૦૧
:(૨૧) ભીલ કથાગીત : હપિયા દે હૉખલી, ૨૦૦૨
:(૨૨) ભીલ કથાગીત : હોનોલ હોટી, ભીલ ભજનવારતા : હાલદે હોળંગી અને નાગઝી દલઝી, ૨૦૦૨
:(૨૩) રૂપાંરૉણીની વારતા :(લોકાખ્યાન), ૨૦૦૨
:(૨૪) ભીલ ભજનવારતા : લાલુ અરિદા, ૨૦૦૩
:(૨૫) ભીલ ભજનવારતા : રૉમદે, ૨૦૦૩
:(૨૬) ભીલ ભજનવારતા : ઝગદે પરમાર, ૨૦૦૫
:(૨૭) ગોપીચંદ-ભરથરીની વારતા :(લોકાખ્યાન), ૨૦૦૫
:(૨૮) ગોરખવાણી :(સંતસાહિત્ય, ગોપીચંદ-ભરથરી અંતર્ગત), ૨૦૦૫
:(૨૯) કૉબરિયા ઠાકોરની વારતા :(પુરાકથા), ૨૦૦૫
:(૩૦) દેવરાંની વારતા :(પુરાકથા), ૨૦૦૫
:(૩૧) હંસદેવની વારતા :(પુરાકથા, ગોપીચંદ-ભરથરીની વારતા અંતર્ગત), ૨૦૦૫
:(૩૨) કબીરવાણી :(સંતસાહિત્ય, ગોપીચંદ-ભરથરીની વારતા અંતર્ગત), ૨૦૦૫
:(૩૩) મોતીસરાની વારતા :(પુરાકથા), ૨૦૦૭
:(૩૪) આદિવાસી, જાનપદ અને શિષ્ટ મહાકાવ્યોમાં નારી :(વિવેચન), ૨૦૦૫
:(૩૫) શોધસંપદા :(વિવેચન), ૨૦૦૮
:(3૬) ભીલ ગીતસંપદા, ૨૦૦૮
:(૩૭) પૌરાણિક ભીલ-મહાકાવ્યો, ૨૦૦૯
:(૩૮) આદિવાસી લોકાખ્યાનો, ૨૦૦૯, ભીલ આદિવાસી મૌખિક આખ્યાન, ખંડ-૧-૨, નવસંસ્કરણ, ૨૦૧૮
:(૩૯) આદિવાસી મહાકાવ્યો, ૨૦૦૯-૧૦
:(૪૦) ભીલોનાં ધાર્મિકગીતો, ૨૦૦૯
:(૪૧) ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન :(અભ્યાસ), ૨૦૧૧
:(૪૨) ભીલોનાં સામાજિકગીતો, ૨૦૧૨
:(૪૩) મારી આનંદયાત્રા :(આત્મકથા), ૨૦૧૪
:(૪૪) ભીલોની વહી-વાતો-વારતાઓ, ૨૦૧૭
:(૪૫) આદિવાસી લોકસાહિત્યશાસ્ત્ર, ૨૦૨૦
:(૪૬) ભીલી ગીતકથા-કથાગીતો, ૨૦૨૨
:(૪૭) આદિવાસી લોકવિદ્યાશાસ્ત્ર, ૨૦૨૨
:(૪૮) મારી સંશોધનયાત્રા, ૨૦૨૪
:(૪૯) ઉત્તર ગુજરાતના ભીલ આદિવાસીઓનું સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન, ૨૦૨૪
:(૫૦) ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય, ખંડ – ૧, ૨૦૨૫
:(૫૧) ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય, ખંડ – ૨, ૨૦૨૫
'''અંગ્રેજી અનુવાદ :'''
:(૫૨) The Tribal Literature, 2004
:(૫૩) Aadivashi Lokakhayano, 2009
:(૫૪) Bhartha, 2012
:(૫૫) Rathor-Varta, 2012,
'''ફ્રેંચ અનુવાદ :'''
:(૫૬) Contes mythologiques et l'egendes de l'Inde, 2023
'''હિંદી અનુવાદ :'''
:(૫૭) भीलों का भारथ, २०००
:(૫૮) रॉम-सीतमानी वारता, २०२०
:(૫૯) खूतांनो राझवी : देवोल गुझरण, २०२३

'''ભીલોનું ભારથનો ૨૩ ભારતીય ભાષાઓમાં અનુવાદ કરવાનો નિર્ણય સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીએ લીધો. તેના ઉપક્રમે નીચેનાં પુસ્તકો પ્રગટ થયાં છે :'''
:(૬૦) ભારથ :(બંગાળી), ૨૦૧૮ :(૬૧) ભારથ :(રાજસ્થાની), ૨૦૨૧
:(૬૨) ભારથ :(નેપાળી), ૨૦૨૧ :(૬૩) ભારથ :(પંજાબી), ૨૦૨૨ :(૬૪) ભારથ :(મરાઠી), ૨૦૨૪
'''પ્રકાશ્ય પુસ્તકો :'''
:૧. રૉમ-સીતમાની વારતા :(અંગ્રેજી)
:૨. ગુજરાંનો અરેલો :(અંગ્રેજી)
:૩. આદિવાસી લોકસાહિત્યશાસ્ત્ર :(અંગ્રેજી)
:૪. ગુજરાંનો અરેલો :(હિંદી)
:૫. આદિવાસી લોકસાહિત્યશાસ્ત્ર :(હિંદી)

'''ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી – ગાંધીનગર દ્વારા પુરસ્કૃત ગ્રંથો :'''
:(૧) ડુંગરી ભીલોના દેવિયાવાળાના અરેલા : નવલાખ દેવીઓ અને કરમીરો
:(૨) ભીલ લોકમહાકાવ્ય : રાઠોરવારતા
:(૩) તોળીરૉણીની વારતા
:(૪) ભીલોનું ભારથ
:(૫) ભીલ લોકાખ્યાન : સતિયો ખાતુ અને હાલો-હૂરો

'''ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ – અમદાવાદ દ્વારા પુરસ્કૃત ગ્રંથ :'''
:(૬) ભીલોનું ભારથ
:(૭) આદિવાસી લોકસાહિત્યશાસ્ત્ર

'''સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હી અને દક્ષિણ કોરિયાના સંયુક્ત ઉપક્રમે પુરસ્કૃત પુસ્તક :'''
:(૮) મારી લોકયાત્રા

'''સ્થાન'''
:(૧) ઑનરરી ડાયરેક્ટર, રાષ્ટ્રીય આદિવાસી અકાદમી, તેજગઢ :(૨૦૦૨થી ૨૦૦૬)
:(૨) એડવાઇઝરી બૉર્ડના સભ્ય, કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હી :(૨૦૦૩થી ૨૦૦૫)
:(૩) ભાષા સમ્માન સમિતિના સભ્ય, કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હી :(૨૦૧૮)
:(૪) ક્ષેત્રીય નિયામક, મેક આર્થર ફાઉન્ડેશન, શિકાગો-અમેરિકા, જાગૃતિ પ્રોજેક્ટ, :(૧૯૯૫થી ૨૦૦૨)
:(૫) ફોકલોર બૉર્ડના સભ્ય, કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હી :(૨૦૧૮)
:(૬) વિભાગીય અધ્યક્ષ, વિવેચન-સંશોધન, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, ૩૯મું અધિવેશન :(વડોદરા), તા. ૨૭-૨૮ ડિસે., ૧૯૯૭
:(૭) વિભાગીય અધ્યક્ષ, વિવેચન-સંશોધન, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, જ્ઞાનસત્ર, ડિસે., ૧૯૯૮ :(રાધનપુર); વિભાગીય અધ્યક્ષ, લોકસાહિત્ય, ૨૦૧૦ :(મોડાસા)
:(૮) વિભાગીય અધ્યક્ષ, વિવેચન-સંશોધન, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, ડિસે., ૨૦૧૨ :(સુરત); વિભાગીય અધ્યક્ષ, ૨૦૧૬ :(મગરવાડા, ઉત્તર ગુજરાત)

'''ઍવૉર્ડ્ઝ : રાજ્ય – રાષ્ટ્ર – આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે'''
:(૧) ભાષા સમ્માન, ૧૯૯૮, કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હી
:(૨) રામવૃક્ષ બેનીપુરી જન્મ શતાબ્દી સમ્માન, ૨૦૦૨, પાનીપત
:(3) Bharat Excellence Award, 2002, ફ્રેન્ડશિપ ફૉરમ ઑફ ઇન્ડિયા, દિલ્હી
:(૪) વનવાસી કલા-સાહિત્ય, ૨૦૦૨, અખિલ ભારતીય સાહિત્ય પરિષદ :(ગુજરાત પ્રાન્ત)
:(૫) ઝવેરચંદ મેઘાણી ઍવૉર્ડ, ૨૦૧૧, સૌરાષ્ટ્ર યુનિ., રાજકોટ
:(૬) ટાગોર લિટરેચર ઍવૉર્ડ, ૨૦૦૯, દક્ષિણ કોરિયા અને સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીના ઉપક્રમે, ૨૦૦૮
:(૭) આગમપ્રભાકર ચંદ્રક, ૨૦૧૯, અમદાવાદ
:(૮) શ્રી પુષ્કર ચંદરવાકર ઍવૉર્ડ, ૨૦૧૯, કુમાર આર્ટ્સ ફાઉન્ડેશન, ગોધરા
:(૯) पद्‌मभूषण डॉ. कोमल कोठारी स्मृति लाइफ टाइम अचीवमेन्ट लोककला पुरस्कार, 2022, पश्चिम क्षेत्र सांस्कृतिक केन्द्र, उदयपुर
:(૧૦) માંગલ શક્તિ ઍવૉર્ડ, ૨૦૨૫, શ્રી માંગલ માઁ તીર્થધામ, ભગુડા, જિ. ભાવનગર
:(૧૧) કલાતીર્થ, સુરત આયોજિત સંસ્કૃતિ સંવર્ધક સન્માન, ૨૦૨૫, અમદાવાદ
:(૧૨) ડૉ. હેમરાજ શાહ પ્રેરિત કવિ નર્મદ સાહિત્ય પ્રતિભા ઍવૉર્ડ, ૨૦૨૫, અમદાવાદ
:(૧૩) શ્રી મહાદેવભાઈ દેસાઈ સમાજસેવા પુરસ્કાર, ૨૦૨૫, ગુજરાત વિદ્યાપીઠ, અમદાવાદ
:(૧૪) Tribal Literature and Language, 1997, ભાષાકેન્દ્ર, વડોદરા
:(૧૫) ડુંગરી ભીલ કલાવૃંદ દિગ્દર્શન, ૧૯૯૮ :(જિજ્ઞાસા પટેલ સાથે), દર્પણ અકાદમી, અમદાવાદ
:(૧૬) ‘महायत्नम् तु पौरुषम्’, 2003, શેઠ કે. ટી. વિદ્યાલય, ખેડબ્રહ્મા :(ખ્યાત બંગાળી લેખિકા મહાશ્વેતાદેવીના હસ્તે)

'''ફેલોશિપ'''
:(૧) માનવ સંસાધન વિકાસ મંત્રાલય, સંસ્કૃતિ વિભાગ :(Folk Song and Dance), ૧૯૯૯
:(૨) કે. કે. બિરલા ભારતીય તુલનાત્મક સાહિત્ય ફેલોશિપ, દિલ્હી, ૨૦૦૩-૨૦૦૪
:(૩) નયન સૂર્યાનંદ લોકપ્રતિષ્ઠાન, મુંબઈ
:(૪) એસ. સી. જોષી ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ, મુંબઈ, ૨૦૦૨
:(૫) શ્રી ટાગોર નેશનલ સ્કૉલરશિપ, દિલ્હી, ૨૦૧૩-૨૦૧૪

'''ભગવાનદાસ પટેલ અને તેમના દ્વારા સંપાદિત ભીલી લોકસાહિત્ય પર લખાયેલા ગ્રંથો :'''
:(૧) ડુંગરી ભીલી ‘સાધુ’ અને ‘સંશોધક’ ડૉ. ભગવાનદાસ પટેલ, હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ, ૨૦૦૮
:(૨) સ્નેહી ભગવાનદાસ, સંપાદક : હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ, ૨૦૦૯
:(૩) વનસ્વર, સંપાદક : ડૉ. બળવંત જાની, ૨૦૦૪
:(૪) The Tribal Literature... Hasu Yajnik, 2004
:(૫) ભીલી સાહિત્ય : એક અધ્યયન, સંપાદક : હસુ યાજ્ઞિક, ૨૦૦૯
:(૬) ભીલી સાહિત્ય : કૃતિ અને સંસ્કૃતિ, ડૉ. દીપક પટેલ, ૨૦૦૯
:(૭) ‘મહાભારત’ અને ‘ભીલોનું ભારથ’ : નારી પાત્રો – તુલનાત્મક અભ્યાસ, ડૉ. હર્ષદા શાહ, ૨૦૧૫
:(૮) મારી લોકયાત્રા : વિમર્શ, સંપાદક : ડૉ. પ્રેમજી પટેલ, ૨૦૧૬
:(૯) ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક અભ્યાસ, સંપાદક : દશરથ પટેલ, ૨૦૨૨
:(૧૦) ભગવાનદાસ પટેલના આદિવાસી લોકસાહિત્ય વિષયક લેખો, સંપાદક : પ્રેમજી પટેલ, ૨૦૨૩
:(૧૧) ‘बगड़ावत देवनारायण' और 'गुजरांनो अरेलो' का तुलनात्मक अध्ययन, डॉ. जिज्ञासा पटेल, २००२</poem>

{{Poem2Open}}
ડૉ. બળવંત જાની ‘વનસ્વર’માં યોગ્ય જ કહે છે; “ભગવાનદાસના કામ જેવું અને જેટલું કામ ભારતના અન્ય પ્રાંતમાં કોઈએ કર્યું હશે કે કેમ એ અંગે મને શંકા છે. વિદ્વત્તાનો, નખશીખ જાણકારીનો કોઈ મોભો માથે રાખ્યા વગર એક શિક્ષક જ્ઞાનોપાસના, સંનિષ્ઠ અને નિર્ભેળ વિદ્યાપ્રીતિથી સાહિત્ય-સંશોધનક્ષેત્રે ક્રિયાશીલ રહીને કેવાં સ્થાન-માન પ્રાપ્ત કરી શકે એનું વિશ્વ સમક્ષ મૂકવા માટેનું ઉદાહરણ છે, ભગવાનદાસ. એ રીતે ભગવાનદાસ પટેલ એ ગુજરાતનું, ભારતને-વિશ્વને પ્રદાન છે.” :(વનસ્વર, ૨૦૦૪)
{{right|'''- ડૉ. હસુ યાજ્ઞિક'''}} 

જુદા જુદા સાહિત્યકારો અને વિવેચકોએ ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત આદિવાસી લોકસાહિત્યનો અભ્યાસ કરી વ્યક્ત કરેલાં વિધાનો :

ડૉ. શિરીષ પંચાલ લખે છે, ‘‘રાઠોરવારતા’ આપણને સદીઓથી ચાલી આવેલી રામાયણ-મહાભારત-કથાસરિત્સાગરની પરંપરા યાદ અપાવે છે. ચટાકેદાર, મનોરંજનાત્મક, ‘પછી શું થયું’ પૂછવાનું હંમેશાં મન થયા કરે, એવી આ રાઠોરવારતા જગપ્રસિદ્ધ રોમાન્સની હરોળમાં આવી શકે એવી છે.’’ :(વનસ્વર, ૨૦૦૫, પૃ. ૧૫૮)
ભોળાભાઈ પટેલ કહે છે, “ભીલોનું મહાકાવ્ય? હા, ભીલોનું – અને તેય આખેઆખું મોઢે. હોમરને કે કાલિદાસને પણ અદેખાઈ આવે એવી ઉપમા આ ભીલી મહાકાવ્યમાં ચમકી જાય અને પેલા ‘હંડ્રેડ યર્સ ઑફ સૉલિટ્યૂડ’ નામે નવલકથાના નૉબલ પ્રાઇઝ મેળવનાર લૅટિન અમેરિકન લેખક ગ્રેબિયલ ગાર્સિયા માકર્વેઝની વિખ્યાત ફેન્ટસીઓને પણ આંટી ખવડાવે તેવી ફેન્ટસી આદિવાસી મહાકાવ્યમાં મળી જાય.
આ ‘ભીલ લોકમહાકાવ્ય : ‘રાઠોરવારતા’, અને રામાયણ-મહાભારત વારતાઓની ભીલી પરંપરા અને ઘણું બધું ‘કંઠસ્થ સાહિત્ય’ લુપ્ત થઈ ગયું હોત, જો ડૉ. ભગવાનદાસ પટેલ જેવા એક ભેખધારી શિક્ષકે આ વનવાસીઓના જીવનમાં ઓતપ્રોત થઈ જઈને, તેમનામાંના એક બની જઈને ડુંગરે-ડુંગરે, ગામડે-ગામડે, વારતહેવારે રખડી-રખડીને બધું ધ્વનિમુદ્રિત કરી લઈને સાચવવાનો ભગીરથ પુરુષાર્થ ન કર્યો હોત.” :(પરબ, ડિસેમ્બર, ૧૯૯૩)
લાભશંકર ઠાકર નોંધે છે. ‘‘અરવલ્લીલોકની વહી-વાતો’:(૧૯૯૨)માં ડુંગરી ભીલ આદિવાસીઓની આસો અને કારતક માસમાં કહેવાતી વહીઓ :(વઈ) અને વાતોનો સંગ્રહ અને અભ્યાસ છે... હું તો આ વહી-વાતોના ગદ્યલય પર અને તેમાં ખીલેલા કલ્પનાવૈભવ પર લુબ્ધ થઈ ગયો છું. વિશ્વસાહિત્યમાં તે મુકાય તો અનેકોને રસમુગ્ધ કરે તેવી આ શબ્દસંપદા છે.’’ :(વનસ્વર, પૃ. ૫૬૮)
મકરંદ દવે કહે છે, “ભગવાનદાસે ભીલી મિત્રો સાથે એટલી આત્મીયતા સાધી છે કે એ લોકો તેમને પોતાના જ કુટુંબી ગણતા થઈ ગયા છે. આવી દુર્લભ સામગ્રી મેળવવી એ જ એક દુષ્કર કાર્ય છે અને તેને વ્યવસ્થિત રીતે પ્રમાણબદ્ધ આપવી એ કુશળ સંશોધકની દૃષ્ટિ માગી લે છે. આપણા સદ્ભાગ્યે ભગવાનદાસમાં આપણને સાધુ ને સંશોધક બંને સમાનપણે મળી ગયા છે.” :(તોળીરૉણીની વારતા, ૧૯૯૨, આવકાર)
ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત ‘ગુજરાંનો અરેલો’:(૧૯૯૩)ની પ્રથમ આવૃત્તિના ‘આમુખ’માં ખ્યાત લોકવિદ્યાવિદ્ અને વિવેચક જશવંત શેખડીવાળા કહે છે, ‘‘ગુજરાંનો અરેલો’માં તેના સંપાદક-વિવેચક દ્વારા, અરેલાના ગાન-સ્વરૂપ વિશે તેમજ તેની રજૂઆત વિશે અને ‘ગુજરાંનો અરેલો’ વિશે આવી ઘણી બધી સામગ્રીનું વિગતવાર, તલસ્પર્શી, વિશ્વસનીય નિરૂપણ થયું છે. ‘અરેલો’ સંજ્ઞાનું, તેના ગાન સ્વરૂપનું, તેના ઉદ્ભવ-વિકાસ, વૈવિધ્ય-વૈશિષ્ટ્યનું સમર્થક દલીલ-દૃષ્ટાંત સહિત, વિશદ નિરૂપણ થયું છે. મૂળ પરંપરા પ્રાપ્ત કંઠસ્થ ગેય અરેલાના પાઠને તેના અસલ ગાનસ્વરૂપમાં લિપિબદ્ધ કરવાનો સનિષ્ઠ પ્રયાસ થયો છે. ડુંગરી ભીલી બોલીમાં નિરૂપિત અરેલાના પ્રામાણિક સંપાદનની પૂર્વે તેનો સીધી, સરલ અર્થવાહી, શિષ્ટ ગુજરાતીમાં અનુવાદ અપાયો છે. અરેલાના મૂળપાઠને અંતે ‘શબ્દાર્થસૂચિ’ મુકાઈ છે. અને તેમાં અપરિચિત, કઠિન ભીલી બોલીના શબ્દોના ગુજરાતી અર્થભાવ અપાયા છે. સંપાદિત-વિવેચ્ચ અરેલો ક્યાંથી; કયા ‘ગાવાવાળા’ પાસેથી, ક્યારે મળ્યો હતો, તેના ‘રાગિયા’ કોણ હતા, તેનું ધ્વનિમુદ્રણ ક્યાં થયેલું વગેરેની પણ તેમાં ચોકસાઈપૂર્વક નોંધ લેવાઈ છે અને કૃતજ્ઞતાપૂર્વક તેનો ઋણસ્વીકાર થયો છે. પરિણામે ‘ગુજરાંનો અરેલો’નું આ સંપાદન લોકસાહિત્યના સામાન્ય વાચક ઉપરાંત લોકવિદ્યાના અભ્યાસીઓ માટે પણ ઉપયોગી બન્યું છે.’’ :(વધુ વિગત માટે જુઓ, ગુજરાંનો અરેલો, ૨૦૨૦, પૃષ્ઠ ૪૯થી ૫૦ અને ગુજરાંનો અરેલો, ૧૯૯૩નું આમુખ)
તા. ૧-૪-૧૯૮૫ના રોજ શેઠ કે. ટી. હાઈસ્કૂલ, ખેડબ્રહ્મા :(જિલ્લો : સાબરકાંઠા) મુકામે યોજાયેલા દ્વિ-દિવસીય લોકસાહિત્ય-સત્રમાં ભગવાનદાસ પટેલના આદિવાસી લોકસાહિત્યના ક્ષેત્રકાર્ય વિશે જશવંત શેખડીવાળા કહે છે, “સાબરમતીના સામે પૂરે માટીના ગોળાના આધારે લોકગીતોનું સંશોધન-સંપાદન એ વિશ્વના લોકસાહિત્યના ઇતિહાસની વિરલ ઘટના છે.”
ડૉ. હસુ યાજ્ઞિક ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન :(૨૦૧૧) પુસ્તકમાં ભગવાનદાસના ક્ષેત્રકાર્ય અને આદિવાસી લોકસાહિત્યના સંપાદનનું મૂલ્યાંકન કરતાં નોંધે છે, “ગુજરાતમાં લોકસાહિત્ય સંશોધન-સંપાદનનું આ વિદ્યાકીય કાર્ય બે સદી પૂરી કરવામાં છે. આ સમયખંડમાં લોકવિદ્યાકીય સંશોધન-સંપાદનના વિકાસના આલેખનાં બે શિખરો સિદ્ધ થયેલાં જોઈ શકાય છે. પહેલું શિખર વીસમી સદીના ત્રીજા દાયકાથી, અર્થાત્ મેઘાણીના ગ્રામીણ ક્ષેત્રના સંશોધનના પ્રારંભથી અને બીજું શિખર નવમા દાયકાથી, અર્થાત્ ભગવાનદાસ પટેલના આદિવાસી કંઠ-પરંપરાના દસ્તાવેજીકરણ, અભ્યાસ અને સિદ્ધાંત સ્થાપનાથી સિદ્ધ થાય છે. ડૉ. ભગવાનદાસ પટેલે, આ ક્ષેત્રના ભેખધારી સંનિષ્ઠ સંશોધકે તો જીવનના ત્રણ દસકા ખર્ચી દોઢેક હજાર શ્રવ્ય કૅસેટો અને પચાસ દૃશ્યશ્રવ્ય કૅસેટોમાં ખેડબ્રહ્માના ડુંગરી ભીલોના જીવનચક્ર અને ઋતુચક્ર સાથે સંકળાયેલી લગભગ બધી જ કંઠસ્થ પરંપરાઓ ધ્વનિમુદ્રિત કરી એનું ચાલીસ જેટલા ગ્રંથોમાં અભ્યાસ સમેત શાસ્ત્રીય પ્રકાશન કર્યું. કોઈ સંસ્થા અને એનું સવેતનિક એવું યુનિટ પણ જેવું-જેટલું કાર્ય ન કરી શકે તેવું-તેટલું ભગવાનદાસ પટેલે કર્યું. રાઠોરવારતા, ગુજરાંનો અરેલો, ભીલોનું ભારથ અને રૉમસીતમાની વારતા – આ ચાર આદિવાસી કંઠ-પરંપરાની સુદીર્ઘ કથાકૃતિઓ તો, વિશ્વક્ષેત્રના લોકવિદ્યાકીય ક્ષેત્રનું ફિનીશકુળના ‘કલેવાલ’ :(મહાકાવ્ય) પછીનું સંસિદ્ધ ઉન્નતશૃંગ છે. માત્ર ગુજરાત કે ભારતના જ લોકવિદ્યાકીય અભ્યાસનું જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિકક્ષેત્રની આ વિદ્યાશાખાનું પણ આશ્ચર્ય અને અહોભાવ જન્માવે એવું આ કાર્ય છે. સર્વોન્નત અભ્યાસશૃંગ છે.” :(ભીલી મહાકાવ્યો એક મૂલ્યાંકન, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ, પ્રથમ આવૃતિ ૨૦૧૧, સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હી)
૨૦૨૦માં અભ્યાસ કરી, આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સમાજજીવનના સંદર્ભમાં આદિવાસી મૌખિક મહાકાવ્યોના લક્ષણ-સ્વરૂપની સૈદ્ધાન્તિક ચર્ચા કરી પુનઃ શાસ્ત્રીય રીતે સંપાદિત કરેલાં ભગવાનદાસનાં ચાર મહાકાવ્યોનો અભ્યાસ કરી, ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીના અભ્યાસી પૂર્વ મહામાત્ર, ડૉ. અજયસિંહ ચૌહાણ પ્રકાશકીયમાં નોંધે છે, “ગુજરાતના આદિવાસી લોકસાહિત્યના સંશોધન-સંપાદનક્ષેત્રે ભગવાનદાસ પટેલનું કાર્ય સીમાસ્તંભરૂપ છે. આદિવાસી લોકમહાકાવ્યો : આપણી જ નહીં, સમગ્ર વિશ્વની ધરોહર છે.” :(સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ, ૨૦૨૦)
{{Poem2Close}}

ભગવાનદાસ પટેલનું સાહિત્યવિશ્વ

2026-02-21T06:34:26Z

Vipul Shingala: Vipul Shingala moved page ભગવાનદાસ પટેલનુ સાહિત્યવિશ્વ to ભગવાનદાસ પટેલનું સાહિત્યવિશ્વ: spelling

{{Heading|ભગવાનદાસ પટેલનું સાહિત્યવિશ્વ}}

[[File:Bhagvandas Patel.jpg|center|400px]]
{{Poem2Open}}
ભગવાનદાસ પટેલ ભીલ આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સમાજ-લોકસાહિત્યના તજજ્ઞ, ખ્યાત લોકવિદ્યાવિદ્(FOLK-LORIST), સંશોધક-સંપાદક, લોકનાટ્યવિદ્, પ્રાગૈતિહાસવિદ્ (PRE-HISTORIAN) તથા ભીલ સમાજ પર પ્રકાશ પાડી ગૌરવ અપાવનારા સામાજિક કાર્યકર (ACTIVIST) છે. ઉપરાંત ભીલ આદિવાસી લોકવિદ્યા-લોકસાહિત્યના સિદ્ધાંતકાર અને લિખિત પરંપરાના સાહિત્યકાર છે. ભીલ સંસ્કૃતિ-સમાજ-લોકવિદ્યા-લોકસાહિત્ય-પ્રાક્-ઇતિહાસ અને સાહિત્ય પર એમનાં અનુવાદ સાથે ૬૪ પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ થયાં છે.

• આદિવાસી ક્ષેત્રમાં ૩૦ વર્ષ સુધી લોકયાત્રા કરી, આદિવાસી કંઠ પરંપરાની અત્યંત મૂલ્યવાન સાંસ્કૃતિક સંપદાનું ૧૫૦૦ ઑડિઓ અને ૫૦ જેટલી વિડિઓ કેસેટ્સમાં ધ્વનિમુદ્રણ કર્યું. આ આદિવાસી લોકસંપદાનો અભ્યાસ કરી, સ્વરૂપ-સિદ્ધાંત સાથે શાસ્ત્રીય રૂપ આપી ૬૪ પુસ્તકો પ્રગટ કર્યાં. હિંદી, અંગ્રેજી, ફ્રેંચ અનુવાદ થકી એમનું આ કાર્ય દેશ વળોટી વિશ્વમાં પહોંચ્યું અને વિશ્વવિદ્યાલયોમાં અભ્યાસનો વિષય બન્યું.

• ડૉ. હસુ યાજ્ઞિક ‘ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન’ (૨૦૧૧, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ) પુસ્તકના પૃ. ૮ ઉપર કહે છે, “ગુજરાંનો અરેલો, રાઠોરવારતા, ભીલોનું ભારથ અને રૉમ-સીતમાની વારતા – આ ચાર મહાકાવ્યોનું સંપાદન...માત્ર ગુજરાત કે ભારતના જ લોકવિદ્યાકીય અભ્યાસનું જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક ક્ષેત્રની વિદ્યાશાખાનું પણ આશ્ચર્ય અને અહોભાવ જન્માવે એવું આ કાર્ય છે, સર્વોન્ન અભ્યાસશૃંગ છે.” ગુજરાતના આદિવાસી લોકસાહિત્યના સંશોધન-સંપાદન ક્ષેત્રે ભગવાનદાસ પટેલનું કાર્ય સીમાસ્તંભરૂપ; પ્રકાશસ્તંભરૂપ છે.”

• પ્રાક્-ઇતિહાસવિદ્ ભગવાનદાસ પટેલે પ્રાગૈતિહાસિક કાળની ૧૧૦ આદિમાનવ વસાહતો શોધી. ૭૦ હજાર વર્ષ પૂર્વના માનવજીવન અને પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ પરનું એમનું આ સંશોધન ‘ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ’ (ઈ. વિ. ૧૯૯૨) શીર્ષકે ગ્રંથરૂપ પામ્યું.

• કર્મશીલ અને લોકનાટ્યવિદ્ ભગવાનદાસ પટેલે ભીલી બોલીમાં શેરી-નાટકો સર્જી, આદિવાસી ભાઈ-બહેનો દ્વારા ૭ વર્ષ સુધી ભજવી ઉત્તર ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારમાંથી વેર-ભાવના અને ડાકણપ્રથા જેવી પાશવી પ્રથાઓ નાબૂદ કરી.

• ૧૯૮૪-૮૭માં ઇઝરાયલ, ફ્રાન્સ, સ્પેન, બેલ્જિયમ, ઇંગ્લૅન્ડ જેવા યુરોપના દેશોમાં વિશ્વલોકનૃત્યો અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસંવાદોમાં સહભાગી થઈ ભીલી સાહિત્ય-સંસ્કૃતિનો પ્રચાર-પ્રચાર કર્યો.

• સેવા નિવૃત્તિ પછી પાંચ વર્ષ એમણે આદિવાસી અકાદમી, તેજગઢમાં માનદ નિયામક તરીકે સેવા આપી, ૮૦૦ આદિવાસી ગામોમાં સમાજ-સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિનાં કાર્યો કરાવ્યાં.

• આદિવાસી સમાજ-સંસ્કૃતિ અને સાહિત્યની સત્ત્વશીલતા ધ્યાનમાં લઈને એમનાં પુસ્તકો ‘ઇન્ડો-અમેરિકન વુઝ-વુ’, ‘ઇન્ડો-એશિયન વુઝ-વુ’ અને ‘બાયોગ્રાફી-ઇન્ટરનેશનલ’માં સ્થાન પામ્યાં.

• આવા વિરલ કામ માટે એમને રાષ્ટ્રીય, આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે નામના અને ઍવૉર્ડ્સ મળે, એ સાહજિક છે. એમાંથી કેટલાક ઍવૉર્ડ્સના ઉલ્લેખ આ પ્રમાણે છે :

અરવલ્લી પહાડી પ્રદેશ(ઉત્તર ગુજરાત)ની ભીલી બોલીના મૌખિક સાહિત્યના સંશોધન-સંપાદન અને ભીલી બોલીને ભાષાનું સ્થાન અપાવવા બદલ ડૉ. પટેલને કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીનો ૧૯૯૮નો ગૌરવવંતો ‘ભાષા સન્માન’ ઍવૉર્ડ અને ગુજરાતી આદિવાસી કલા-સાહિત્યને દેશ-વિદેશમાં માન-સન્માન અપાવવા બદલ ૨૦૦૨માં અખિલ ભારતીય સાહિત્યનો ‘સન્માન’ ઍવૉર્ડ આપવામાં આવ્યો છે.

એમના જીવન અને કાર્યની સુપેરે નોંધ લેતું એમનું આત્મવૃત્તાંત ‘મારી લોકયાત્રા’ને દક્ષિણ કોરિયા અને સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીના સંયુક્ત ઉપક્રમે ‘ટાગોર લિટરેચર’, ૨૦૦૯નો આંતરરાષ્ટ્રીય ઍવૉર્ડ પ્રાપ્ત થયો છે.

આદિવાસી લોકસાહિત્ય અને લોકકલાનું જીવનભર કાર્ય કરવા બદલ પશ્ચિમક્ષેત્ર સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર, ઉદયપુરનો ‘પદ્મભૂષણ ડૉ. કોમલ કોઠારી સ્મૃતિ લાઇફ એચીવમેન્ટ લોકકલા પુરસ્કાર, ૨૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૨નો વગેરે ઍવૉર્ડ્ઝ પ્રાપ્ત થયા છે.
{{Poem2Close}}

{{center|[[ભગવાનદાસ પટેલનો વિસ્તૃત પરિચય]]}}

'''ભગવાનદાસ પટેલના પુસ્તકો'''

'''સાહિત્ય'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_636d7ee2f46ef8?fr=sZTk4Yzg1MTMzOTI મારી લોકયાત્રા] (૨૦૦૬/૨૦૧૦/૨૦૨૧)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_fc801655919b78?fr=sNGIyODg1MTMzOTI મારી આનંદયાત્રા] (૨૦૧૪)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_ce8f54601d5519?fr=sNjE1ODg1MTMzOTI મારી સંશોધનયાત્રા] (૨૦૨૪)

'''સમાજવિદ્યા'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_84b6013fc38322?fr=sZTY3Njg1MTMzOTI આદિવાસી ઓળખ] (સમાજવિદ્યા) (૧૯૯૯)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_67be5e4e9876f3?fr=sODZiMDg1MTMzOTI આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સમાજ અને કળા] (૨૦૨૧)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_537be77fbcab89?fr=sNGRkMDg1MTMzOTI ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ] (૧૯૯૨)

'''સંપાદનો'''
'''ભીલી મૌખિક મહાકાવ્યો : સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_46d410ddff0df0?fr=sYjUxMTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક રામાયણ : રૉમ-સીતમાની વારતા] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_af8c28263ea199?fr=sN2MwYTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાભારત : ભીલોનું ભારથ] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_2cfa693e723369?fr=sZTQxNTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાકાવ્ય : રાઠોરવારતા] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_424ee77c2e21f2?fr=sNGZhMzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાકાવ્ય - ગુજરાંનો અરેલો] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)

'''ભીલી મૌખિક આખ્યાનો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_569073f47bd471?fr=sNDIxYjg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક આખ્યાન ખંડ ૧] (૨૦૧૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_1229ac2032686f?fr=sZjVhZTg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક આખ્યાન ખંડ ૨] (૨૦૧૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_af044b0c47a3af?fr=sY2E3ZDg1MTMzOTI ડુંગરી ભીલોના દેવિયાવાળાના અરેલા : નવલાખ દેવીઓ અને કરમીરો (પુરાણકથાઓ)] (૧૯૮૭), પુરસ્કૃત
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_7335d933e0cbe6?fr=sYmZmMjg1MTMzOTI भील भजन वारता: सदणराझा (चंदनमलयागिरि)] – जिज्ञासा पटेल (१९९९)

'''ભીલી મૌખિક વારતાઓ-પુરાકથાઓ – મંત્રો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_bfdc6912de4957?fr=sNWM2YTg1MTMzOTI અરવલ્લી પહાડની આસ્થા] (લોકમંત્રો અને ભીલોની પુરાકથાઓ) (૧૯૮૪/૧૯૮૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_-_28aff0a49ffd59?fr=sMjBkZTg1MTMzOTI ભીલોની વહી-વાતો-વારતાઓ] (૨૦૧૭)

'''ભીલી મૌખિક ગીતકથાઓ – કથાગીતો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-?fr=sMWI0ODg1MTMzOTI ભીલ કથાગીત : હોનોલ હોટી, ભીલ ભજનવારતા : હાલદે હોળંગી અને નાગઝી-દલજી] (૨૦૦૨)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_eedc5144baeba4?fr=sMWQ2YTg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક ગીતકથા-કથાગીતો] (૨૦૨૦)

'''ભીલી મૌખિક ગીતો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_f8f52a4a75f4f9?fr=sOTdhMDg1MTMzOTI લીલા મોરિયા (ભીલી પ્રણય ગીતો)] (૧૯૮૩/૧૯૮૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_b6e8eb5d7da2a0?fr=sNzdhZDg1MTMzOTI ભીલ લોકોત્સવ : ગોર] (૧૯૯૪)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_696c66ca2e1eaa?fr=sOWQ2MTg1MTMzOTI ભીલોનાં હગ અને વતાંમણાં] (૧૯૯૫)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_adc53eaf08174d?fr=sNjlhZjg1MTMzOTI ભીલોનાં હોળીગીતો] (ધાર્મિક ગીતો) (૧૯૯૯)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_55fe0c3737a482?fr=sODRhMDg1MTMzOTI ફૂલરાંની લાડી] (૧૯૮૩/૧૯૮૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_a6e6ec97de7abc?fr=sNTFlZTg1MTMzOTI ભીલોના ધાર્મિકગીતો] (૨૦૦૯)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_657cc655ad1846?fr=sM2Q2NTg1MTMzOTI ભીલોના સામાજિક ગીતો] (૨૦૧૨)

'''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર લખાયેલા અભ્યાસગ્રંથો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_dec1e2110cc43f?fr=sNGY2ZTg1MTMzOTI વનસ્વર – ડૉ. બળવંત જાની] (ગુજરાતનાં આદિવાસી સાહિત્યનો અભ્યાસ ગ્રંથ) (૨૦૦૪)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_f73f95cbbaf93d?fr=sNTU2YTg1MTMzOTI ભીલી સાહિત્ય : એક અધ્યયન] – હસુ યાજ્ઞિક (૨૦૦૯)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_6512ff210d7b94?fr=sM2ZkMzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય એક અભ્યાસ] – સંપા. દશરથ પટેલ (૨૦૧૨)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_e13a7157250c2f?fr=sNGNmNDg1MTMzOTI મારી લોકયાત્રા : વિમર્શ, સંપાદક : પ્રેમજી પટેલ] (૨૦૧૬)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_2d57fde674054f?fr=sMDYyZDg1MTMzOTI ભગવાનદાસ પટેલનાં આદિવાસી લોકસાહિત્ય વિષયક લેખો - પ્રેમજી પટેલ] (૨૦૨૩)

'''ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર વ્યક્તિગત અભ્યાસીઓએ લખેલાં પુસ્તકો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_e13a7157250c2f?fr=sNGNmNDg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : કૃતિ અને સંસ્કૃતિ, ડૉ. દીપક પટેલ] (૨૦૦૯)

'''તુલનાત્મક અભ્યાસ'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_55319c6ab10f62?fr=sOWI4NDg1MTMzOTI ‘મહાભારત’ અને ‘ભીલોનું ભારથ’ નારીપાત્રો – તુલનાત્મક અભ્યાસ, ડૉ. હર્ષદા શાહ] (૨૦૧૫)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_6f890a3f5017bb?fr=sODU4Mjg1MTMzOTI ‘बगड़ावत देवनारायण’ और ‘गुजरांनो अरेलो’का तुलनात्मक अध्ययन, डॉ. जिज्ञासा पटेल] (२०२२)

'''ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર અન્ય અભ્યાસીઓએ લખેલા લેખોનાં ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા થયેલાં સંપાદનો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_9102feca9aa0c2?fr=sNjZjMjg1MTMzOTI ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૧૧)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_979d359b4c9f89?fr=sODA5Mzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય, ખંડ-૧, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૨૫)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_bf3949ef8a74d1?fr=sYWYzZTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય, ખંડ-૨, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૨૫)

'''ભગવાનદાસ પટેલના જીવન અને કાર્ય પર લખાયેલાં પુસ્તકો'''
*[https://issuu.com/ekatra/docs/_-_._68843d3759ba46?fr=sN2E0Yzg1MTMzOTI ડુંગરી ભીલી 'સાધુ' અને 'સંશોધક' : ભગવાનદાસ પટેલ – હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ] (૨૦૦૮)
*[https://issuu.com/ekatra/docs/_-_._ad3b16738df08f?fr=sNzNiMzg1MTMzOTI સ્નેહી ભગવાનદાસ – હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ] (૨૦૦૯)

'''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા લખાયેલા ભીલી લોક સાહિત્યના સિદ્ધાંતગત અધ્યયન ગ્રંથો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_99d6b5335e8e8a?fr=sMWNjNTg1MTMzOTI આદિવાસી, જાનપદ અને શિષ્ટ મહાકાવ્યોમાં નારી](વિવેચન) (૨૦૦૫)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_d29b7754a5d84a?fr=sODQzNDg1MTMzOTI શોધસંપદા] (વિવેચન) (૨૦૦૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_de60d5944acbfa?fr=sYzMzODg1MTMzOTI ‘લોક’સંમત આદિવાસી લોકવિદ્યાશાસ્ત્ર] (૨૦૨૨)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_70b9d35d5e31e0?fr=xKAE9_zMzMw ઉત્તર ગુજરાતના ભીલ આદિવાસીઓનું સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન] (૨૦૨૪)
{{dhr}}

'''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત ભીલી લોકસાહિત્યમાં અનુવાદો હિંદી અનુવાદ'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_1285dbc0267bad?fr=sOTFlMjg1MTMzOTI भीलों का भारथ – भगवानदास पटेल] (अनु. मृदुला पारीक) (2000)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_39bd0f7b634204?fr=sYTFjYTg1MTMzOTI रॉम-सीतमानी वारता – भगवानदास पटेल] (अनु. मृदुला पारीक) (2019)

'''અંગ્રેજી અનુવાદ'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/study_in_the_tribal_literature_of_gujarat_ed._by_?fr=sYjViODg1MTMzOTI Study in The Tribal Literature of Gujarat, Ed. By Bhagvandas Patel by HASU YAJNIK] (2004)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/bhil_lokakhyano_oral_narratives_of_the_dungari_b?fr=sODNhODg1MTMzOTI Bhil Lokakhyano : Oral Narratives Of The Dungari Bhils] (Tr. Nila Shah) (2009)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/bharath_an_epic_of_the_dungri_bhils_ef07ff175830da?fr=xKAE9_zMzMw Bharath An Epic Of The Dungri Bhils] (Tr. Nila Shah) (2012)
*[https://issuu.com/ekatra/docs/rathor_varta_-_bhagwandas_patel_030a0b6659fee7?fr=xKAE9_zMzMw Rathor Varta : A Heroic Narrative Of The Dungri Bhils] (Tr. Nila Shah) (2012)
{{dhr}}

[[Category:Authors on EkatraWiki]]

ભગવાનદાસ પટેલનું સાહિત્યવિશ્વ

2026-02-21T06:33:52Z

Vipul Shingala:

{{Heading|ભગવાનદાસ પટેલનું સાહિત્યવિશ્વ}}

[[File:Bhagvandas Patel.jpg|center|400px]]
{{Poem2Open}}
ભગવાનદાસ પટેલ ભીલ આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સમાજ-લોકસાહિત્યના તજજ્ઞ, ખ્યાત લોકવિદ્યાવિદ્(FOLK-LORIST), સંશોધક-સંપાદક, લોકનાટ્યવિદ્, પ્રાગૈતિહાસવિદ્ (PRE-HISTORIAN) તથા ભીલ સમાજ પર પ્રકાશ પાડી ગૌરવ અપાવનારા સામાજિક કાર્યકર (ACTIVIST) છે. ઉપરાંત ભીલ આદિવાસી લોકવિદ્યા-લોકસાહિત્યના સિદ્ધાંતકાર અને લિખિત પરંપરાના સાહિત્યકાર છે. ભીલ સંસ્કૃતિ-સમાજ-લોકવિદ્યા-લોકસાહિત્ય-પ્રાક્-ઇતિહાસ અને સાહિત્ય પર એમનાં અનુવાદ સાથે ૬૪ પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ થયાં છે.

• આદિવાસી ક્ષેત્રમાં ૩૦ વર્ષ સુધી લોકયાત્રા કરી, આદિવાસી કંઠ પરંપરાની અત્યંત મૂલ્યવાન સાંસ્કૃતિક સંપદાનું ૧૫૦૦ ઑડિઓ અને ૫૦ જેટલી વિડિઓ કેસેટ્સમાં ધ્વનિમુદ્રણ કર્યું. આ આદિવાસી લોકસંપદાનો અભ્યાસ કરી, સ્વરૂપ-સિદ્ધાંત સાથે શાસ્ત્રીય રૂપ આપી ૬૪ પુસ્તકો પ્રગટ કર્યાં. હિંદી, અંગ્રેજી, ફ્રેંચ અનુવાદ થકી એમનું આ કાર્ય દેશ વળોટી વિશ્વમાં પહોંચ્યું અને વિશ્વવિદ્યાલયોમાં અભ્યાસનો વિષય બન્યું.

• ડૉ. હસુ યાજ્ઞિક ‘ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન’ (૨૦૧૧, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ) પુસ્તકના પૃ. ૮ ઉપર કહે છે, “ગુજરાંનો અરેલો, રાઠોરવારતા, ભીલોનું ભારથ અને રૉમ-સીતમાની વારતા – આ ચાર મહાકાવ્યોનું સંપાદન...માત્ર ગુજરાત કે ભારતના જ લોકવિદ્યાકીય અભ્યાસનું જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક ક્ષેત્રની વિદ્યાશાખાનું પણ આશ્ચર્ય અને અહોભાવ જન્માવે એવું આ કાર્ય છે, સર્વોન્ન અભ્યાસશૃંગ છે.” ગુજરાતના આદિવાસી લોકસાહિત્યના સંશોધન-સંપાદન ક્ષેત્રે ભગવાનદાસ પટેલનું કાર્ય સીમાસ્તંભરૂપ; પ્રકાશસ્તંભરૂપ છે.”

• પ્રાક્-ઇતિહાસવિદ્ ભગવાનદાસ પટેલે પ્રાગૈતિહાસિક કાળની ૧૧૦ આદિમાનવ વસાહતો શોધી. ૭૦ હજાર વર્ષ પૂર્વના માનવજીવન અને પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ પરનું એમનું આ સંશોધન ‘ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ’ (ઈ. વિ. ૧૯૯૨) શીર્ષકે ગ્રંથરૂપ પામ્યું.

• કર્મશીલ અને લોકનાટ્યવિદ્ ભગવાનદાસ પટેલે ભીલી બોલીમાં શેરી-નાટકો સર્જી, આદિવાસી ભાઈ-બહેનો દ્વારા ૭ વર્ષ સુધી ભજવી ઉત્તર ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારમાંથી વેર-ભાવના અને ડાકણપ્રથા જેવી પાશવી પ્રથાઓ નાબૂદ કરી.

• ૧૯૮૪-૮૭માં ઇઝરાયલ, ફ્રાન્સ, સ્પેન, બેલ્જિયમ, ઇંગ્લૅન્ડ જેવા યુરોપના દેશોમાં વિશ્વલોકનૃત્યો અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસંવાદોમાં સહભાગી થઈ ભીલી સાહિત્ય-સંસ્કૃતિનો પ્રચાર-પ્રચાર કર્યો.

• સેવા નિવૃત્તિ પછી પાંચ વર્ષ એમણે આદિવાસી અકાદમી, તેજગઢમાં માનદ નિયામક તરીકે સેવા આપી, ૮૦૦ આદિવાસી ગામોમાં સમાજ-સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિનાં કાર્યો કરાવ્યાં.

• આદિવાસી સમાજ-સંસ્કૃતિ અને સાહિત્યની સત્ત્વશીલતા ધ્યાનમાં લઈને એમનાં પુસ્તકો ‘ઇન્ડો-અમેરિકન વુઝ-વુ’, ‘ઇન્ડો-એશિયન વુઝ-વુ’ અને ‘બાયોગ્રાફી-ઇન્ટરનેશનલ’માં સ્થાન પામ્યાં.

• આવા વિરલ કામ માટે એમને રાષ્ટ્રીય, આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે નામના અને ઍવૉર્ડ્સ મળે, એ સાહજિક છે. એમાંથી કેટલાક ઍવૉર્ડ્સના ઉલ્લેખ આ પ્રમાણે છે :

અરવલ્લી પહાડી પ્રદેશ(ઉત્તર ગુજરાત)ની ભીલી બોલીના મૌખિક સાહિત્યના સંશોધન-સંપાદન અને ભીલી બોલીને ભાષાનું સ્થાન અપાવવા બદલ ડૉ. પટેલને કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીનો ૧૯૯૮નો ગૌરવવંતો ‘ભાષા સન્માન’ ઍવૉર્ડ અને ગુજરાતી આદિવાસી કલા-સાહિત્યને દેશ-વિદેશમાં માન-સન્માન અપાવવા બદલ ૨૦૦૨માં અખિલ ભારતીય સાહિત્યનો ‘સન્માન’ ઍવૉર્ડ આપવામાં આવ્યો છે.

એમના જીવન અને કાર્યની સુપેરે નોંધ લેતું એમનું આત્મવૃત્તાંત ‘મારી લોકયાત્રા’ને દક્ષિણ કોરિયા અને સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીના સંયુક્ત ઉપક્રમે ‘ટાગોર લિટરેચર’, ૨૦૦૯નો આંતરરાષ્ટ્રીય ઍવૉર્ડ પ્રાપ્ત થયો છે.

આદિવાસી લોકસાહિત્ય અને લોકકલાનું જીવનભર કાર્ય કરવા બદલ પશ્ચિમક્ષેત્ર સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર, ઉદયપુરનો ‘પદ્મભૂષણ ડૉ. કોમલ કોઠારી સ્મૃતિ લાઇફ એચીવમેન્ટ લોકકલા પુરસ્કાર, ૨૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૨નો વગેરે ઍવૉર્ડ્ઝ પ્રાપ્ત થયા છે.
{{Poem2Close}}

{{center|[[ભગવાનદાસ પટેલનો વિસ્તૃત પરિચય]]}}

'''ભગવાનદાસ પટેલના પુસ્તકો'''

'''સાહિત્ય'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_636d7ee2f46ef8?fr=sZTk4Yzg1MTMzOTI મારી લોકયાત્રા] (૨૦૦૬/૨૦૧૦/૨૦૨૧)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_fc801655919b78?fr=sNGIyODg1MTMzOTI મારી આનંદયાત્રા] (૨૦૧૪)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_ce8f54601d5519?fr=sNjE1ODg1MTMzOTI મારી સંશોધનયાત્રા] (૨૦૨૪)

'''સમાજવિદ્યા'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_84b6013fc38322?fr=sZTY3Njg1MTMzOTI આદિવાસી ઓળખ] (સમાજવિદ્યા) (૧૯૯૯)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_67be5e4e9876f3?fr=sODZiMDg1MTMzOTI આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સમાજ અને કળા] (૨૦૨૧)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_537be77fbcab89?fr=sNGRkMDg1MTMzOTI ખેડબ્રહ્મા તાલુકાની પ્રાગૈતિહાસિક સંસ્કૃતિઓ] (૧૯૯૨)

'''સંપાદનો'''
'''ભીલી મૌખિક મહાકાવ્યો : સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_46d410ddff0df0?fr=sYjUxMTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક રામાયણ : રૉમ-સીતમાની વારતા] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_af8c28263ea199?fr=sN2MwYTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાભારત : ભીલોનું ભારથ] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_2cfa693e723369?fr=sZTQxNTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાકાવ્ય : રાઠોરવારતા] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_424ee77c2e21f2?fr=sNGZhMzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક મહાકાવ્ય - ગુજરાંનો અરેલો] (સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ) (૨૦૨૦)

'''ભીલી મૌખિક આખ્યાનો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_569073f47bd471?fr=sNDIxYjg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક આખ્યાન ખંડ ૧] (૨૦૧૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_1229ac2032686f?fr=sZjVhZTg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક આખ્યાન ખંડ ૨] (૨૦૧૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_af044b0c47a3af?fr=sY2E3ZDg1MTMzOTI ડુંગરી ભીલોના દેવિયાવાળાના અરેલા : નવલાખ દેવીઓ અને કરમીરો (પુરાણકથાઓ)] (૧૯૮૭), પુરસ્કૃત
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_7335d933e0cbe6?fr=sYmZmMjg1MTMzOTI भील भजन वारता: सदणराझा (चंदनमलयागिरि)] – जिज्ञासा पटेल (१९९९)

'''ભીલી મૌખિક વારતાઓ-પુરાકથાઓ – મંત્રો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_bfdc6912de4957?fr=sNWM2YTg1MTMzOTI અરવલ્લી પહાડની આસ્થા] (લોકમંત્રો અને ભીલોની પુરાકથાઓ) (૧૯૮૪/૧૯૮૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_-_28aff0a49ffd59?fr=sMjBkZTg1MTMzOTI ભીલોની વહી-વાતો-વારતાઓ] (૨૦૧૭)

'''ભીલી મૌખિક ગીતકથાઓ – કથાગીતો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-?fr=sMWI0ODg1MTMzOTI ભીલ કથાગીત : હોનોલ હોટી, ભીલ ભજનવારતા : હાલદે હોળંગી અને નાગઝી-દલજી] (૨૦૦૨)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_eedc5144baeba4?fr=sMWQ2YTg1MTMzOTI ભીલ આદિવાસી મૌખિક ગીતકથા-કથાગીતો] (૨૦૨૦)

'''ભીલી મૌખિક ગીતો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_f8f52a4a75f4f9?fr=sOTdhMDg1MTMzOTI લીલા મોરિયા (ભીલી પ્રણય ગીતો)] (૧૯૮૩/૧૯૮૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_b6e8eb5d7da2a0?fr=sNzdhZDg1MTMzOTI ભીલ લોકોત્સવ : ગોર] (૧૯૯૪)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_696c66ca2e1eaa?fr=sOWQ2MTg1MTMzOTI ભીલોનાં હગ અને વતાંમણાં] (૧૯૯૫)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_adc53eaf08174d?fr=sNjlhZjg1MTMzOTI ભીલોનાં હોળીગીતો] (ધાર્મિક ગીતો) (૧૯૯૯)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_55fe0c3737a482?fr=sODRhMDg1MTMzOTI ફૂલરાંની લાડી] (૧૯૮૩/૧૯૮૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_a6e6ec97de7abc?fr=sNTFlZTg1MTMzOTI ભીલોના ધાર્મિકગીતો] (૨૦૦૯)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_657cc655ad1846?fr=sM2Q2NTg1MTMzOTI ભીલોના સામાજિક ગીતો] (૨૦૧૨)

'''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર લખાયેલા અભ્યાસગ્રંથો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_dec1e2110cc43f?fr=sNGY2ZTg1MTMzOTI વનસ્વર – ડૉ. બળવંત જાની] (ગુજરાતનાં આદિવાસી સાહિત્યનો અભ્યાસ ગ્રંથ) (૨૦૦૪)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_f73f95cbbaf93d?fr=sNTU2YTg1MTMzOTI ભીલી સાહિત્ય : એક અધ્યયન] – હસુ યાજ્ઞિક (૨૦૦૯)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_6512ff210d7b94?fr=sM2ZkMzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય એક અભ્યાસ] – સંપા. દશરથ પટેલ (૨૦૧૨)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_e13a7157250c2f?fr=sNGNmNDg1MTMzOTI મારી લોકયાત્રા : વિમર્શ, સંપાદક : પ્રેમજી પટેલ] (૨૦૧૬)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_2d57fde674054f?fr=sMDYyZDg1MTMzOTI ભગવાનદાસ પટેલનાં આદિવાસી લોકસાહિત્ય વિષયક લેખો - પ્રેમજી પટેલ] (૨૦૨૩)

'''ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર વ્યક્તિગત અભ્યાસીઓએ લખેલાં પુસ્તકો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_e13a7157250c2f?fr=sNGNmNDg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : કૃતિ અને સંસ્કૃતિ, ડૉ. દીપક પટેલ] (૨૦૦૯)

'''તુલનાત્મક અભ્યાસ'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_55319c6ab10f62?fr=sOWI4NDg1MTMzOTI ‘મહાભારત’ અને ‘ભીલોનું ભારથ’ નારીપાત્રો – તુલનાત્મક અભ્યાસ, ડૉ. હર્ષદા શાહ] (૨૦૧૫)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_6f890a3f5017bb?fr=sODU4Mjg1MTMzOTI ‘बगड़ावत देवनारायण’ और ‘गुजरांनो अरेलो’का तुलनात्मक अध्ययन, डॉ. जिज्ञासा पटेल] (२०२२)

'''ભીલી મૌખિક સાહિત્ય પર અન્ય અભ્યાસીઓએ લખેલા લેખોનાં ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા થયેલાં સંપાદનો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_9102feca9aa0c2?fr=sNjZjMjg1MTMzOTI ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૧૧)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_979d359b4c9f89?fr=sODA5Mzg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય, ખંડ-૧, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૨૫)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_-_bf3949ef8a74d1?fr=sYWYzZTg1MTMzOTI ભીલી મૌખિક સાહિત્ય : એક સ્વાધ્યાય, ખંડ-૨, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ] (૨૦૨૫)

'''ભગવાનદાસ પટેલના જીવન અને કાર્ય પર લખાયેલાં પુસ્તકો'''
*[https://issuu.com/ekatra/docs/_-_._68843d3759ba46?fr=sN2E0Yzg1MTMzOTI ડુંગરી ભીલી 'સાધુ' અને 'સંશોધક' : ભગવાનદાસ પટેલ – હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ] (૨૦૦૮)
*[https://issuu.com/ekatra/docs/_-_._ad3b16738df08f?fr=sNzNiMzg1MTMzOTI સ્નેહી ભગવાનદાસ – હરેન્દ્ર પ્ર. ભટ્ટ] (૨૦૦૯)

'''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા લખાયેલા ભીલી લોક સાહિત્યના સિદ્ધાંતગત અધ્યયન ગ્રંથો'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_99d6b5335e8e8a?fr=sMWNjNTg1MTMzOTI આદિવાસી, જાનપદ અને શિષ્ટ મહાકાવ્યોમાં નારી](વિવેચન) (૨૦૦૫)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_d29b7754a5d84a?fr=sODQzNDg1MTMzOTI શોધસંપદા] (વિવેચન) (૨૦૦૮)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_de60d5944acbfa?fr=sYzMzODg1MTMzOTI ‘લોક’સંમત આદિવાસી લોકવિદ્યાશાસ્ત્ર] (૨૦૨૨)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_70b9d35d5e31e0?fr=xKAE9_zMzMw ઉત્તર ગુજરાતના ભીલ આદિવાસીઓનું સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન] (૨૦૨૪)
{{dhr}}

'''ભગવાનદાસ પટેલ દ્વારા સંપાદિત ભીલી લોકસાહિત્યમાં અનુવાદો હિંદી અનુવાદ'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_1285dbc0267bad?fr=sOTFlMjg1MTMzOTI भीलों का भारथ – भगवानदास पटेल] (अनु. मृदुला पारीक) (2000)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/_-_39bd0f7b634204?fr=sYTFjYTg1MTMzOTI रॉम-सीतमानी वारता – भगवानदास पटेल] (अनु. मृदुला पारीक) (2019)

'''અંગ્રેજી અનુવાદ'''
* [https://issuu.com/ekatra/docs/study_in_the_tribal_literature_of_gujarat_ed._by_?fr=sYjViODg1MTMzOTI Study in The Tribal Literature of Gujarat, Ed. By Bhagvandas Patel by HASU YAJNIK] (2004)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/bhil_lokakhyano_oral_narratives_of_the_dungari_b?fr=sODNhODg1MTMzOTI Bhil Lokakhyano : Oral Narratives Of The Dungari Bhils] (Tr. Nila Shah) (2009)
* [https://issuu.com/ekatra/docs/bharath_an_epic_of_the_dungri_bhils_ef07ff175830da?fr=xKAE9_zMzMw Bharath An Epic Of The Dungri Bhils] (Tr. Nila Shah) (2012)
*[https://issuu.com/ekatra/docs/rathor_varta_-_bhagwandas_patel_030a0b6659fee7?fr=xKAE9_zMzMw Rathor Varta : A Heroic Narrative Of The Dungri Bhils] (Tr. Nila Shah) (2012)
{{dhr}}

[[Category:Authors on EkatraWiki]]

ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૭/હરિલાલ હર્ષદરાય ધ્રુવ

2026-02-20T11:00:03Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|ડૉ. હરિલાલ હર્ષદરાય ધ્રુવ}}
[[File:Hari Harshad Dhruv – Harilal Harshadray Dhruv.jpg|right|250px]]
{{Poem2Open}}
આ પરોપકારી સ્વદેશભક્ત સાક્ષર શિરોમણિ ડૉ. હરિલાલનો જન્મ વિ. સં. ૧૯૧૨, વૈશાખ સુદિ ૬, ઈ. સ. ૧૮૫૬, મે તા. ૧૦ ને રવિવારે દહેગામ પરગણામાં બહિયેલ ગામમાં થયો હતો. ત્હેમના પિતાનું નામ હર્ષદરાય હતું. તેઓ દસ્ક્રોઈના મામલતદાર હતા. તેમની માતાનું નામ રેવાબાઈ હતું. માતાપિતા ઉભય શાન્ત સ્વભાવનાં અને ધર્મનિષ્ઠ હતાં.

તેઓ જ્ઞાતિયે સાઠોદરા નાગર ગૃહસ્થ હતા. તેમનું ગોત્ર ભારદ્વાજ અને અંગિરા, બાર્હસ્પત્ય, અને ભારદ્વાજ ત્રિપ્રવર હતાં. શાખા શાંખાયની હતી. ઉપાધિ ધ્રુવ હતી.

ઈ. સ. ૧૮૬૧માં તેમણે ગૂજરાતી અભ્યાસ આરમ્ભાયો હતો, અને ઈ. સ. ૧૮૬૪માં ઈંગ્રેજી શીખવા માંડયું હતું.

ઈ. સ. ૧૮૬૫માં તેમને ઉપનયન સંસ્કાર થયો અને ઈ. સ. ૧૮૬૭માં મણિલક્ષ્મી નામની કન્યા સાથે લગ્નનો વિધિ આચાર થયો હતો.

બાલ્યકાલથી જ સભા સ્થાપવાનો અને ભાષણો કરવાનો શોખ હતો. મેટ્રિક ક્લાસમાં તે દિવાન બહાદુર અંબાલાલ સાકરલાલના હાથ નીચે હતા. તેઓ સાહેબ કહે છે-“તે બહુ ચાલાક, અને બહુ મહેનતુ હતા, સંસ્કૃતમાં ઘણા હુંશિયાર હતા, અને કોઈ દિવસ વાંક કે ઠપકાને પાત્ર થયા ન હતા. સ્વભાવે પણ બહુ મળતાવડા તથા વિનયી અને ઘણા નમ્ર હતા.” ઇ. સ. ૧૮૭૩માં તે મેટ્રિકમાં પાસ થયા હતા અને સાર્વજનિક કાર્યોમાં ભાગ લેવા લાગ્યા હતા. આજ વર્ષમાં તેમણે ઇંગ્રેજીમાં ‘Patriot's Vision” લખ્યું હતું. જેનું આગળ ઉપર આપણા હાલના જાણીતા સાક્ષર શ્રી રમણભાઈયે ’સ્વદેશ વાત્સલ્યનું ચમત્કાર દર્શન' નામથી ગૂજરાતીમાં ભાષાન્તર કીધેલું. ‘આર્યોત્કષક’ વ્યાયોગ પણ આજ વખતે રચાયું હતું.

ઈ. સ. ૧૮૭૩માં બી. એ. પાસ થયા હતા.
ઇ. સ. ૧૮૭૬માં ખણ્ડ કાવ્ય ‘કૌમુદી માધવ’ લખ્યું હતું.
ઈ. સ. ૧૮૮૦માં એલ એલ. બી. થયા હતા. તેમના સંસ્કૃત જ્ઞાન માટે પ્રો. ભાણ્ડારકર અને પ્રો. ડૉ. પિટર્સન્ જેવા પણ્ડિતો ઘણો ઉંચો મત ધરાવતા હતા. અને પ્રો. ડૉ. પિટર્સન્, પ્રો. ડ્યૂસન્ અને ડૉ. રોસ્ટ જેવાઓ તેમના મિત્ર થયા હતા. આજ અરસામાં જ્ઞાતિના મુખપત્ર રૂપ ‘નાગર ઉદય’ માસિકના તે સમ્પાદક હતા. પ્રાચીન શોધખોળના પ્રયાસો પણ આ સમયે ચાલી રહ્યા હતા અને ત્હેને અંગે ડૉ. બર્જેસના સંસર્ગમાં આવી ત્હેના પણ એક માનીતા મિત્ર થઈ પડ્યા હતા. ડૉ. બર્જેસ અને ડૉ.બૂહલર્ જેવા તેમની સલાહ અનેક વાર પૂછતા. તેમણે અનેક સંખ્યાબંધ તામ્રપત્રો, શિલાલેખો, શિલાપટ્ટો, પ્રશસ્તિયો વગેરે શોધી કહાડી વિલાયતના માસિકોમાં પ્રકટ કરી ખ્યાતિ મેળવી હતી.

ઈ. સ. ૧૮૮૧થી ૮૪ સુધી શિક્ષા વિભાગમાં શિક્ષક તરીકે કાર્ય કર્યું હતું, અને પછે સુરતમાં વકીલાત આરમ્ભી અને સાથે સાથે સુરત, અમદાવાદનાં તમામ પત્રો તથા માસિકોમાં પોતાની કલમ નચાવી રહ્યા હતા, અને જાહેર કામમાં ભાગ લઈ ગુજરાતને પણ ઉદ્દીપ્ત કરી રહ્યા હતા. ગુજરાતના પ્રાચીન ઈતિહાસ ઉપર પ્રકાશ પાડતા અનેક લેખોથી ‘બુદ્ધિપ્રકાશ’ને નવાજી રહ્યા હતા અને ‘એક ચિત્ર દર્શન’ નામનું ચિત્ર કાવ્ય લખી સાક્ષર, વિવેચક નવલરામભાઈના પણ મિત્ર થઈ પડ્યા અને ત્હેના ફળરૂપ તે વિવેચકે તે કાવ્ય ઉપર ખાસ વિવેચન લખ્યું હતું.

ઇ. સ. ૧૮૮૨માં લૉર્ડ રિપનની કાર્યકીર્દિના ફળરૂપ તા. ૩૦ની ઑગસ્ટે ‘પ્રજાહિત વર્ધક સભા’ની સુરતમાં સ્થાપના કરી હતી. અને તેના સંગી અને મંત્રી તથા સભાસદ અને સભાપતિ પણ તે પોતે હતા. આ સંસ્થા દ્વારા ગૂજરાતમાં સ્વદેશાભિમાન અને જાતિયતાના બીજ તેમણે રોપ્યાં હતાં. સુરત મ્યુનિસિપાલિટીના તે કાઉન્સિલર હતા; અને ગૂજરાત વર્નાક્યુલર સોસાઈટીના તે લાઈફ મેમ્બર હતા.

વકીલ તરીકે વિસ્તરેલા નામથી ગાયકવાડ સરકારનું ધ્યાન ખેંચી તેમના આમંત્રણાનુસાર તે રાજ્ય સાથે જોડાઈ ‘ડિસ્ટ્રિકટ અને સેશન્સ જજ્જનો માનવન્તો ઓદ્દો મેળવી શક્યા હતા અને ‘રાવ બહાદુર' થવાનું પણ માન પામ્યા હતા.

ઈ. સ. ૧૮૮૯માં, સ્ટૉકહોમમાં ભરાયલી ઓરિયન્ટલ કોન્ગ્રેસમાં તે ગાયકવાડ મહારાજના ડેલિગેટ તરીકે ઉપસ્થિત થયા હતા. તેમનાં ત્યાં આપેલાં ભાષણો તથા ત્યાં વાંચેલા વિદ્વતાભર્યા નિબંધોથી તેમણે યુરોપના વિદ્વાનોને વિસ્મયમૂઢ કરી નાંખ્યા હતા અને ત્યાંના મહારાજાને પણ તેમ્હણે પોતાના જ્ઞાનથી એટલા ચક્તિ કરી દીધા હતા કે તેમ્હણે તેમને ખાસ ખાણું, પોતાના રાજમહેલમાં, આપ્યું હતું; અને પોતાની છબિ સાથેના સોનાના ચાંદથી વિભૂષિત કર્યા હતા, તથા ‘ડૉકટર ઑફ લિટરેચર એન્ડ આર્ટસ’ની ડિગ્રી આપી સન્માન્યા હતા. બુદ્ધિસ્ટ પાલી સ્કોલર પ્રો. રહીસ ડેવીસે તેમ્હને ‘પાલીટેકસ્ટ સોસાઈટી'ના મેમ્બર બનાવી માન આપ્યું હતું. અને તે ઉપરાંત લંડનની ‘રોયલ એશિયાઈટીક સોસાઈટી’ ના તથા ‘એન્થોપ્રોજીકલ સોસાઈટી’ ના મેમ્બર થવાનું તેમને માન હતું. જર્મનીમાં બર્લીન યુનિવ્હર્સિટીએ તેમ્હને ડૉ. ભાણ્ડારકરની માફક પીએચ. ડી.ની ડિગ્રી આપી તેમ્હની વિદ્વત્તાની કદર પીછાની હતી. ફ્રાન્સ, સ્વિઝરર્લેન્ડ આદિ યુરોપના રમણીય પ્રદેશોમાં મુસાફરી કરી હતી અને સ્વાનુત્ભાવ રસિક, ‘યુરોપયાત્રાના પત્રો’ તથા ‘પ્રવાસ પુષ્પાંજલિ’ નામનાં કાવ્યો રચ્યાં હતાં. આ કાવ્યો તેમની કવિત્વશક્તિની પરાકાષ્ઠાનું દર્શન કરાવે છે.

ઈ. સ. ૧૮૯૩માં ‘બોમ્બે યુનિવ્હર્સિટી’એ તેમ્હને ‘વિલ્સન ફાઈલોલોજીકલ લેક્ચરર' નીમી, તેમની જ્ઞાનની કદર કરી, પ્રો. ડૉ. ભાણ્ડારકર જેવું મહાન માન આપ્યું હતું.

ઈ. સ. ૧૮૯૬માં રોયલ એશિયાઈટિક સોસાઈટી આગળ 'વૈદ' તથા ‘જૂના લેખો' સમ્બન્ધિ અનેક નિબન્ધો વાંચ્યા હતા. મુંબાઈ તથા વિલાયતના પ્રખ્યાત અને પ્રધાન માસિકોમાં તેમજ જર્મન માસિકોમાં પણ તે લખતા. ઈ. સ. ૧૮૯૬ના માર્ચમાં ‘વસન્ત વિલાસિકા' તેમ્હની રચેલી પ્રકટ થઈ હતી અને એપ્રિલ-મેમાં તેમનાં કાવ્યોનો સંગ્રહ ‘કુન્જવિહાર' પ્રસિદ્ધિ, પામ્યો હતો. તેમ્હણે પાલી ભાષામાંથી ‘બૌદ્ધ સુત્રો’નું ભાષાન્તર કીધું છે; જે હજી અપ્રસિદ્ધ છે. પોતે પણ ‘સૂત્રો’ નવાં રચ્યાં હતાં. તેમ્હનાં ઘણાં લખાણો હજુ અપ્રસિદ્ધ છે. ‘આહાર મીમાંસા’ નામનો માંસાહારનું ખંડન અને અન્નહારનું મંડન કરતો એક નિબંધ તેમ્હણે લખ્યો છે; જે સુપ્રસિદ્ધ છે.

તેમ્હણે જ્યોમેટ્રિના સ્કન્ધો સંસ્કૃતમાં જગન્નાથ પંડિતના રચેલા શોધી કહાડી સમ્પાદિત કર્યા હતા; જે મુંબઈ સરકારે ચારેક વર્ષ ઉપર જ પ્રકટ કીધા છે.

'સાક્ષર સહાયક પ્રજા પ્રબોધક મંડળ'ના તે પેટ્રન હતા; અને ત્હેની વિવેચક તથા પરીક્ષક મંડળીના તે સભાસદ હતા.

ચંદ્ર’ના તંત્રી તરીકે ગૂજરાતમાં અનેક ઉત્સાહી તરુણની કવિતા શક્તિને તેમ્હણે પોષીને ખીલાવી હતી. આ પ્રમાણે ગૂજરાતી સાહિત્યની તેમ્હણે ઘણી સેવા બજાવી છે. તેમ્હના ગ્રંથો વિદ્વાન વર્ગમાં સુપરિચિત અને સુપ્રતિષ્ઠિત છે. સ્વદેશ સેવા એ તેમ્હનો જીવન મંત્ર હતો. તેમ્હનાં કાવ્યોમાં સર્વત્ર સ્વદેશ પ્રીતિ, સ્વદેશાભિમાન, અને જાતિયતા નીતર્યાં કરે છે.

તેમ્હણે તેમ્હના કુટુમ્બમાં પણ સાહિત્યસેવાનાં બીજ રોપ્યાં છે.

તે અનેક પ્રવૃત્તિવાળા મહા પુરૂષ હતા. અનેક માર્ગે પોતાની પ્રવૃત્તિ ન નિયોજતાં એકજ માર્ગે યોજી હોત તો તે સવિશેષ દીપી નીકળત. નૈસર્ગિક કાવ્ય શક્તિ તેમ્હનામાં કેટલી પ્રબળ હતી તે તેમ્હનાં ‘પ્રવાસ પુષ્પાંજલિ’ ઉપરાન્તનાં પ્રવાસમાં લખાયેલાં અનેક કાવ્યો ઉપરથી સહજ અનુભવાય છે. તેમ્હની કવિતા સ્વાનુભવ રસિક છે. તેમ્હની કવિતા શૈલી પ્રથમ સંસ્કૃતમય હતી; પછી ફાર્સી થયેલી. તેમાં અંત સૂધી ફેરફાર થતો ગયો હતો. તેમ્હનાં છેવટનાં કાવ્યો જે હજૂ અપ્રસિદ્ધ છે તે અતિશય સરલ, સુંદર, મનોહર અને ભાવમય છે. વખતના વહવા સાથે તેમની કવિતા પ્રસિદ્ધિ પામતી જશે અને તેમની સેવા ગૂજરાતી સાહિત્યમાં કેટલી બધી છે તે પણ સમજાશે. અસ્તુ.

પાઠાના દરદથી સુરતમાં તે ઈ. સ. ૧૮૯૬ના જુનની તા. ૨૯ મીએ ચાલીશ વર્ષની વયે અવસાન પામ્યા હતા.*<ref>* વિદેહી ગુજરાતી સાક્ષરો ઉપરથી.</ref>
{{Poem2Close}}
{{center|'''<nowiki>—:એમની કૃતિઓ:—</nowiki>'''}}
<center>
{|style="border-right:0px #000 solid;width:80%;padding-right:0.5em;"
|-
| (૧)
| આહારમીમાંસા
|-
| (૨)
| આહારમીમાંસા તથા નિર્ણય
|-
| (૩)
| આર્યોત્કર્ષ વ્યાયોગ
|-
| (૪)
| કુંજ વિહાર
|-
| (૫)
| પ્રવાસ પુષ્પાંજલિ
|-
| (૬)
| પ્રાચીન ગુજરાતી સાહિત્ય રત્નમાલા
|-
| (૭)
| લધુ ચાણક્ય
|-
| (૮)
| વસંત વિલાસિકા
|}
</center>
{{reflist}}
 
{{HeaderNav2
|previous = વલ્લભજી હરિદત્ત આચાર્ય
|next = ૧૯૩૫ ની કવિતા
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/સદાશિવ ટપાલી

2025-11-17T20:04:26Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}

{{Heading|ઝવેરચંદ મેઘાણી}}

[[File:Zaverchand Meghani.png|300px|center]]

{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}

{{Heading|સદાશિવ ટપાલી | ઝવેરચંદ મેઘાણી}}

<hr>
<center>
◼
 
{{#widget:Audio
|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/4/40/Sadashiv_Tapali-Meghani.mp3
}}
સદાશિવ ટપાલી • ઝવેરચંદ મેઘાણી • ઑડિયો પઠન : શ્રેયા સંઘવી શાહ
 
◼
</center>
<hr>
{{Poem2Open}}
‘થાવા જ દઉં નહિને! પાટે ચડવા જ દઉં નહિને! ભલેને દીકરો ફાવે તેટલા દાવ ફેંકી લ્યે!’

આટલું બોલીને ભવાનીશંકરકાકાએ પોતાની ડાબી હથેળીમાં ચૂનો મિલાવેલી તમાકુ ઉપર એક, બે ને ત્રણ થાપટ મારી લીધી. તાબોટાના રણકાર સારા બોલ્યા.

‘જોયું! મારી તાળી પણ સાક્ષી પૂરે છે!’ એટલું કહી, નીચલો હોઠ જમણા હાથથી લાંબો કરી તેના પોલાણમાં કાકાએ ફાકડો પૂરી દીધો. અમરસંગની કટારી જેવી એની કતરાતી નજર તે વખતે ટપાલ નાખીને ચાલ્યા જતા સદાશિવ ટપાલીની લોહીછલકતી પીઠ પાછળ દોડી જતી હતી. અત્યારે જો કલિયુગ ન હોત તો ભવાનીશંકરકાકાની એ દૃષ્ટિ તીણું ત્રિશૂળ બની જાત અને સદાશિવના ભરાવદાર બરડામાંથી આરપાર નીકળત. જમના શુક્લાણીના એ મજૂરી કરનાર અભણ દીકરાનો બરડો એટલો બધો આકર્ષક હતો.

લોટ માગવાનો વ્યવસાય મોળો પડ્યો હતો. મોરુકા વખતની કણબણો ખોબા ભરીને લોટ દેતી, તે હવે રાંધણિયામાંથી જ ‘હાથ એઠા છે, મા’રાજ!’ કહીને શુક્લોને વિદાય દેતી. જાતમહેનતના ધંધામાં હીણપ લાગતી, એટલે ભવાનીશંકરકાકાની ડેલીએ શુક્લ ન્યાતના નવરા બ્રહ્મપુત્રોનો અખાડો ભરચક રહેતો. એ મંડળમાં અત્યારે સદાશિવ ટપાલીની ચર્ચા મંડાઈ.

‘ભવાનીકાકા! ઘર બંધાવા દ્યોને બાપડાનું! બિલાડીની જેમ ‘વઉ! વઉ!’ કરી રહેલ છે!’

‘એમ કાંઈ ઘર બંધાશે! મોટો ભાઈ કુંવારો મૂઓ, તેનાં લીલ પરણાવ્યાં નથી; બાપનું કારજ કર્યું નથી; અરે, પોતેય જનોઈના ત્રાગડા વાઘરીની જેમ પે’રી લીધા છે. આટલી પેઢીથી ન્યાતનાં ભોજન ઊભે ગળે ખાધાં છે, અને હવે ખવરાવવામાં ઝાટકા શેના વાગે છે!’

‘બાપના વખતનું કંઈ ઘરમાં ખરું કે નહિ, ભવાનીકાકા?’

‘ખોરડું છે ને! શીદ નથી વેચતો?’

‘પણ પછી એને રે’વું ક્યાં?’

‘એને શું છે! વાંઢો છે. આપણા ખડવાળા ઓરડાની ઓસરીને ખૂણે ભલેને રોજનાં બે દડબાં ટીપી લ્યે – કોણ ના પાડે છે?’

‘પણ અત્યારે કોણ એ ખોરડાનાં નાણાં દેતું’તું?’

‘ન્યાતનું મો મીઠું થતું હોય, ન્યાતનો ધારો સચવાતો હોય, ને એને સારું થતું હોય, તો હું રાખી લઉં.’

‘હા! ભવાનીકાકાને હવે વધુ ખોરડાની જરૂર પડશે. દીકરા મોટાઃ જુવાન દીકરી ઘરમાંઃ પોતાનું ત્રીજી વારનું પરણેતર… વસ્તાર તો વધે જ ના!’

‘ભવાનીકાકાને સળંગ ઓસરીએ એના બે શીરાબંધ ઓરડા ઊતરે, હો!’

‘મારે તો ઠીક; સાંકડ્યેમોકડ્યે ચલાવી લેવાય. પણ આ તો ન્યાતનું ભૂષણ નથી રે’તુંઃ ન્યાતનો ધારો તૂટે છે. શુક્લ બામણનાં બસો કુટુંબોનાં મોઢાંમાંથી મીઠો કોળિયો જાય છે.’

એ વખતે જ ભવાનીશંકરકાકાની પંદર વર્ષની કિશોર દીકરી મંગળા પાણીનું બેડું ભરીને ડેલીમાં થઈ ઓરડે ચાલી ગઈ. મંગળાની હેલ્ય ઉપર કાગડો બેસે એ રીતે ઊડી-ઊડીને બ્રાહ્મણોનાં હૈયાં એ રૂપ ઉપર રમવા લાગ્યાં. કોઈ ટીખળીએ કહ્યુંઃ ‘કાકા! સદાશિવને જમાઈ જ ન કરી લેવાય?’

‘નરહિશંકર!’ કાકા કોચવાઈ ગયાઃ ‘કાગડાને મોતીના ચારા નીરનાર હું ગમાર નથી. હું અંબાજીનો ઉપાસક દ્વિજ-પુત્ર છું – દ્વિજોનો પણ શુક્લ છું. એથી તો દીકરીને દૂધપીતી કરીશ, પણ કઠેકાણે કેમ નાખીશ?’

જ્ઞાતિનાં ગૌરવ જ્યારે આ પ્રમાણે ચર્ચાઈ રહ્યાં હતાં, ત્યારે સદાશીવ ટપાલીના પેશીદાર, લઠ્ઠ પગ ગામને બીજે છેડે સોંસરા નીકળી ચૂક્યા હતા. ‘દાક્તર સાહે….બ’, ‘ફોજદાર સાહે…બ’, ‘હીરાચંદ પાનાચંદ’, ‘સપાઈ દાદુ અભરામ’, ‘પગી ઝીણિયા કાળા’ અને ‘મેતર મારિયા ખરતા’ – એવા સિંહનાદે એક પછી એક શેરીને અને ફળીને ચમકાવતો, ઘરે-ઘર કાગળ ફેંકતો સદાશિવ સડેડાટ, કોઈની સાથે વાતો કરવા થોભ્યા વિના કે ગતિમાં ફેર પાડ્યા વિના, ગાંડાની માફક ચાલતો હતો. આડુંઅવળું જોવાની એને ટેવ નહોતી. એક તો જાતનો શુક્લ, અને પાછો અભણ, એટલે તોછડો તો ખરો. ખુદ નગરશેઠ પૂછે કે, ‘મારો કાગળ છે?’ – તો જવાબમાં ‘ના જી’ને બદલે એકલા ‘ના’ જ કહેવાની સદાશિવિયાની તોછડાઈ ને કારણે નગરશેઠે પોસ્ટ-ખાતાને ફરિયાદ કરી હતી. ‘નૉટ-પેઇડ’ થયેલું પરબીડિયું છાનું વાંચવા દઈને પાછું લઈને જવાની એણે ના પાડેલી, તેથી મ્યુનિસિપાલિટીના નવા ‘કાઉન્સિલર’ જમિયતરામભાઈનો એ ગમારે ખોફ વહોરેલો. પરિણામે, એના ખોરડાને એક બારી મૂકવાની પરવાનગી જોઈતી હતી તે નહોતી મળી.

પણ સદાશિવ ટપાલીનો કોળીવાડાને, કુંભારવાડાને તેમજ ઢેઢવાડાને ભારી સંતોષ હતો. ઘર-ધણી ઘેર ન હોય તો એનો કાગળ પોતે પૂરી કાળજીથી ઘરના બારણાની તરડમાંથી સેરવી આવતો. ઢેઢવાડાના કાગળો એ ઠેઠ રામદે પીરના ઘોડાની દેરી સુધી જઈને આપી આવતો. માલિયા ઝાંપડાનું રજિસ્ટર આવેલું. તેની પહોંચ પોતે છાંટ લીધા વગર જ લઈ લીધેલી. અને ગલાલ ડોશી કહેતાં કે, ‘મારા દીકરાનું મનીઆડર આવેલું તે દિ’ હું ખેતર ગઈ’તી – તે સદાશિવ બાપડો દિ આથમતાં સુધીમાં ત્રણ આંટા ખાઈને પણ તે દિ’ ને તે દિ’ પૈસા પોગાડ્યે રિયો’તો. તે દિ’ જો મને નાણાં ન મળ્યાં હોત ને, તો તળશી શેઠ ઉધાર માંડીને બાજરો આપવાનો નો’તો!’

ને, તે સાચે જ તું સદાશિવ રૂપાળો હતો? હા. એનો સચોટ સાક્ષી જો’તી હોય તો પૂછો ભવાનીશંકરકાકાની જુવાન દીકરી મંગળાને. પણ ના, ના; મંગળાને એમાં શું પૂછવું છે? બ્રાહ્મણ માબાપનું કિશોરબાળ પૂછ્યે જવાબ પણ શો આપવાનું હતું! પોસ્ટ-ઑફિસ સામેની ટાંકીએ મંગળા પાણી ભરવા જતી ત્યારે સદાશિવ એને બેડું ચડાવવા આવતો ખરો; પણ એ કદી હસ્યોય નહોતો, મંગળાની સામે ટીકતોય નહોતો; બની શકે તેટલો છેટો રહીને બેડું ચડાવતો. ગામની મેમણિયાણીઓ આડાં બેડાં નાખીને જોરાવરીથી મંગળાનો વારો ટાળતી, ત્યારે સદાશિવ ખડે પગે ઊભો રહીને મંગળાને રક્ષણ દેતો. પણ એ કાંઈ પ્રેમ કહેવાય! પ્રેમ શું એવો મૂઢ હોય! પ્રેમની તો અદ્ભુતતા હોવી જોઈએ ને!

મંગળા તો ગામની કન્યાશાળામાં પાંચ ગુજરાતી ભણી હતી. દાક્તરે દીકરીઓને અંગ્રેજી શીખવવા ઘેર એક માસ્તર રાખ્યો હતો, ત્યાં જઈને અંગ્રેજી ભણવા માટે મંગળાએ મન કરેલું.

પણ ભવાનીશંકરકાકા તો શુક્લની દીકરી અર્ધે માથે એને ખસી ગયેલે ઓઢણે ‘વંઠેલ’ ભાષા ભણવા બેસે તે કલ્પના – માત્રથી જ કંપી ઊઠેલા. પાંચ ચોપડી ગુજરાતી પૂરી કરાવી હતી, અને કન્યાશાળાના મેળાવડાઓમાં ગીત-ગરબા તેમજ સંવાદોમાં પાઠ લેવા દીધેલા, તે તો કોઈ સારો મુરતિયો મેળવવાના હેતુથી. કોઈ દરબારી કે સરકારી અમલદાર મળી જાય, તો મંગળાને પણ ભયો-ભયોઃ પોતાનો પણ વશીલોઃ દીકરાઓને કન્ટ્રાક્ટનાં બહોળાં કામકાજ હાથમાં આવે… એ બધું એમની ગણતરી બહાર નહોતું.

<center>'''(૨)'''</center>

શુદ્ધ શુક્લ-ઓલાદના એ બ્રહ્મપુત્રની આશા બરોબર ફળીઃ ઈડર રાજના ‘પબ્લિક પ્રૉસિક્યૂટર’ રાંડ્યા. ઉંમર વર્ષ પિસ્તાલીસથી વધારે નહોતી એની ખાતરી જોઈતી હોય તો પ્રોસિક્યૂટરસાહેબનું નિશાળે બેઠા તે દિવસનું સર્ટિફિકેટ તેમણે મેળવ્યું હતું. પણ ભવાનીશંકરકાકાને એ ખાતરીની ક્યાં જરૂર હતી? મુરતિયાને આગલી બે વહુઓનાં પાંચ બચ્ચાં હતાં ખરાં, પણ તે તો મોસાળ જઈ રહેવાનાં હતાં. ટૂંકામાં, પ્રૉસિક્યૂટર પચાસ માણસોની જાન લઈને એક દિવસ આવ્યા. ઈડરના ઠાકોરસાહેબ ખુદ ટીકાબાપુ ખાસ સ્પેશ્યલ ગાડી લઈને એક કલાક માટે પ્રોસિક્યૂટરની જાનમાં આવ્યા, તે બનાવે તો આખા ગામને હેરત પમાડી દીધી. ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરના રથની માફક ભવાનીશંકરકાકા પણ તે ઘડીથી ધરતીથી એક વેંત અધ્ધર ચાલતા થયા. પ્રૉસિક્યૂટરે ચોરાસી જમાડી, તેની તો એઠ્ય જ એટલી બધી વધી પડી કે એક ગામના બન્ને ઢેઢવાડા ધરાયા ને મોટે મોટે ચાળીસ ઘેર પીરસણાં પહોંચ્યાં. ઈડર રાજનું દરબારી બૅન્ડ આવીને ગામને ચાર ચાર દિવસ સુધી જલસા કરાવી ગયું, એ તો અવધિ થઈ ગઈ.

આવી જાહોજલાલીથી પરણી ઊતરેલી પંદર વર્ષની ઉગ્રભાગી મંગળા ઈડર રાજ્યના પ્રૉસિક્યૂટરની અર્ધાંગના બની. ‘અર્ધાંગના’ શબ્દ આંહીં અલંકારમાં કે કટાક્ષમાં નથી વાપરેલો. સોગંદ પર કહી શકાય કે વરરાજાનો બેઠી દડીનો, ચરબીવંત દેહ મંગળાના શરીરથી બેવડો મોટો હતો. ઈડર રાજના પ્રૉસિક્યૂટરની પડખોપડખ બેઠેલી બહેન મંગળા એના પિતા ભવાનીશંકર પંડ્યાને તો બરોબર કોઈ ઘટાદાર આમ્ર-વૃક્ષને વળૂંભતી માધવી-લતા સમી લાગી હતી. પણ આ તો આડા ઊતરી જવાયું. કહેવાનું એ હતું કે, બહેન મંગળા પરણીને સિધાવી તેના વળતા સવારથી જ સદાશિવ ટપાલી ઘેર રોટલો ટીપવા આવતો બંધ થયો હતો. પોસ્ટઑફિસ સામે એક બગીચો હતો, તેના બાંકડા ઉપર બેસીને બે-ચાર પૈસાનાં ભજિયાં કે ગાંઠિયા ખાઈને ફુવારાના નળનું પાણી પી લેતો.

વાણિયાની દુકાનનાં ભજિયાં-ગાંઠિયા ખાઈને સદાશિવ ટપાલીએ બ્રાહ્મણ જેવો પવિત્ર દેહ વટલાવ્યો હતો, એનું એક કારણ કહેતાં ભૂલી જવાયું છે. જે દિવસે મંગળાના વિવાહની ચોરાશી જમી, તે દિવસે એ પણ એના દાદાની વેળાનું જાળવી રાખેલું – સહેજ જળી ગયેલું–રેશમી પીતામ્બર પહેરી, પટારામાંથી કાઢીને ખંતથી માંજેલો જસતનો ચકચકિત લોટો લઈ, ચોટલી ઓળી, ખાસું ચાર ઇંચનું ત્રણ-પાંખિયાળું ત્રિપુણ્ડ તાણી જમવા ગયેલો. પણ પંગતમાં બેસવા ગયો ત્યારે એને દરેક તડાએ ‘આંહીં નહિ… આંહી જગ્યા નથી…’ કહીને તારવેલો, ટલ્લે ચડાવેલો. ચોરાસીની ન્યાતમાં તે દિવસે સદાશિવ ટપાલીની દશા દ્રૌપદી – સ્વયંવરમાંના દાસી-પુત્ર કર્ણના જેવી થઈ હતી. દાઝમાં ને દાઝમાં ગમારે બોળી માર્યું કે, ‘શું હું શુક્લ બ્રાહ્મણ નથી?’

એ વખતે કોઈકે અવાજ કર્યોઃ

‘વાં…ઢો! ત્રીસ વરસનો ઢાં….ઢો!’

કોઈ શિકારી શ્વાનના જૂથને સિસકારે. તેવી મઝાની આ શબ્દોની અસર થઈ હતીઃ ખિખિયાટા અને હસાહસ ચાલ્યા હતા. કોપાગ્નિમાં સળગતા સદાશિવે જવાબમાં હૈયે હતું તે હોઠે લાવીને બોલી નાખ્યું કે, ‘વાંઢો વાંઢો કરતાં લાજતા નથી? શા સારુ પારકાને તેડાવીને દીકરિયું દઈ દિયો છો? શું અમે મજૂરી કરીનેય બાયડીનાં પેટ પૂરતા નથી? શું અમને બાયડી વા’લી નથી? શા સારુ પારકાને–’

એ જ વખતે કાકો ભવાનીશંકર શુક્લ આ રંગભૂમિ પર દેખાયા. એણે સદાશિવની બોચી ઝાલી આટલું જ કહ્યુંઃ ‘હું સમજું છું તારા પેટનું પાપ. જા! બાપનું કારજ કર્યા પછી જ પંગતમાં બેસવા આવજે!’

સદાશિવ ટપાલી ઘેર ચાલ્યો ગયો. પછી એ આખા બનાવમાંથી ફક્ત એક જ બિના એ વારે વારે સંભારતો ને મનમાં ને મનમાં, બબડતો કે, ‘તે વખતે બાઈઓની પંગતમાં મંગળા બેઠી’તી ખરી? એણેય ખિખિયાટા કર્યા’તા ખરા? આજ બે વરસે હું શા સાટુ નીમ તોડીને ન્યાતમાં ગયો? મંગળાને છેલ્લી વાર જોઈ લેવાનો મોહ કેમ ન છોડ્યો? એ ત્યાં બેઠી હતી ખરી? એ હસી હશે ખરી? એના દેખતાં જ શું આ ફજેતી થઈ?’

તે દિવસથી સદાશિવ ઉઘાડેછોગ વાણિયાનાં ભજિયાં ખાઈને ન્યાત ઉપર દાઝ કાઢતો હતો.

'''<center>(૩)</center>'''

ભવાનીકાકાની ચાલુ ખણખોદથી કંટાળીને સદાશિવે પોતાની બદલી હલકારામાં કરાવી છે. અધમણનો થેલો ઉપાડીને નદી-કાંઠાનાં સાત ગામડાંની ફેરણી કરવા રોજેરોજ ચાલી નીકળે છે. નદીનો પ્રવાહ રોજનો સાથી બન્યો છે. બન્ને એકલા છેઃ બન્ને મૂંગા છેઃ બન્નેને તાપમાં તપતાં તપતાં, બસ, કેવળ પંથ જ કરવાનો હતો. એકના શરીર ઉપર તારાઓના, વાદળીઓના અને વૃક્ષોના પડછાયા પડતા હતા; અને બીજાના માથા પર અનેક માનવીઓનાં સુખદુઃખની છૂપી-અછૂપી કથાઓનો ભાર પડતો આવતો હતો. પણ નદીના પ્રવાહને જેમ સૂર્ય કે સંધ્યા પોતાના અઢળક રંગ-તેજનું એક ટીપુંયે નહોતાં દેતાં, તેમ સદાશિવના હૈયાને પણ એ થેલી માંહેલા કાગળો એક લાગણી, એક ધબકાર, એક નિશ્વાસ પણ નહોતા દેતા. બન્નેનું જીવતર વેરાનમાં વહેતું. રેણુ નદી-દરિયે પહોંચ્યા પહેલાં જ ખારાપાટમાં ફોળાઈ-શોષાઈ જતીઃ સદાશિવનું જીવન-વહેણ પણ એકલતાની ધરતીમાં ઊતરીને વરાળ બની જતું. પારકાના અધમણ કાગળો ઉપાડનારને પોતાને તો એક ચપતરી મોકલવાનું પણ કોઈ સરનામું નહોતું. ઘણી વાર તેની આંગળીઓ ત્રમ્-ત્રમ્ થતી. એક વાર કવરમાં એક નનામો કાગળ ફક્ત ‘તમો સુખી છો?’ એટલું જ લખીને ચોડ્યો હતો. સરનામું ‘બેન મંગળા, ઠે…’ – એટલું લખતાં તો આંગળાઓ પરસેવે ટપકી ગયેલી; ને એ કવરની ઝીણી ઝીણી કરચો કરીને ગજવામાં રાખી મૂકી ફેરણીએ નીકળતી વખતે, કોઈ ન દેખે તેમ, નદીમાં પધરાવી દીધેલી.

જગતમાં ‘વાંઢા’ જેવો કોઈ ગહન કોયડો છે ખરો? એને કોઈ પડોશમાં ઘર ન આપેઃ કોઢિયા ને રક્તપીતિયા જેવો એ ભયંકર છે. એનું ટીખળ સહુયે કરે; પણ એને પોતાને તો છૂટથી હસવાનુંય જોખમ છે. પડોશના બાળકને જો એ પીપરમીટ લાવીને આપે, તો તેે ઘડીથી ‘બબલીની બા’ અને આ પીપરમીટ આપનાર વાંઢાની ચાર આંખો કેટલી વાર અને કેટલીક ‘ડિગ્રી’ને ખૂણે મળે છે તેની ગુપ્ત તપાસ ‘બબલીના બાપા’ રાખવા લાગે. એ જો બરાડા પાડીને કવિતા વાંચે, તો બૈરાં સમજે કે, ‘પીટ્યો અમને સંભળાવવા સારુ આરડે છે!’ એ જો મૂંગો મરી રહે, તો ‘હલકા મનસૂબા’ ગોઠવતો લાગે, એની આંખો અમસ્તી જોતી હોય તોપણ ‘ચકળવકળ’ થતી લાગે. એની અનંત વેદનાઓને વ્યક્ત થવા માટે સભ્ય વાક્ય એ જઃ ‘મારે રોટલા-પાણીની વપત્ય પડે છે!’

'''<center>(૪)</center>'''

‘મારું કરમ ફૂટી ગયું, ભાઈ! દીકરી મંગળાનો ચૂડો ભાંગ્યો.’

‘ઓચિંતાનું શું થયું?’

‘હરિ જાણે! જમાઈની કાયા તો કંચન સરખી હતી; પણ એકાએક હૃદય બંધ પડી ગયું. ઓછામાં પૂરું દરબારે મકાન પણ પાછું લઈ લીધું. જમીન આપી’તી તે રાજમાં દાખલ કરી દીધી, એને દીકરીને પહેર્યે લૂગડે બહાર કાઢી.’

‘આ તે શો કોપ!’

‘હું જાણું છું, ભાઈ, જાણું છુંઃ દીકરીના લીલા માંડવા હેઠે જ એ કાળમુખો સદાશિવિયો તે દિ’ નિસાસો નાખી ગયેલો ને શરાપી ગયેલો. વાઘરીવાડે જઈને કાંઈક કામણટૂમણ પણ કરાવતો હતો. એનાં પાપ મંગળાની આડાં ફરી વળ્યાં.’

ભવાનીકાકાની આ વાતમાં થોડોક જ સુધારો જરૂરી છેઃ જમાઈરાજનું મૃત્યુ સદાશિવના શાપથી નહિ પણ શરીરમાં વધી પડેલી ચરબીથી નીપજ્યું હતું. એ માધવી લતાનો આધાર આંબો જાણે કે બેહદ કેરીઓના ફાલથી ફસકાઈ પડ્યો હતો.

(૪)

એક વરસ વીતી ગયું છે. માથાના ચળકતા મૂંડા સાથે અઢાર વર્ષની મંગળા મહિયરે ખૂણો મુકાવવા આવી છે. એક વરસની કીકી એની કેડ્યે રમે છે. હવે એને પાછું સાસરે જવાનું રહ્યું નથી. વરના પિત્રાઈઓએ એની સાસરીની સંપત્તિનો કબજો કરી લઈ આ ‘રાંડીમૂંડી’ને માસિક બે રૂપિયા જિવાઈના ઠરાવી આપ્યા છે. ભવાનીકાકાને નવી વહુથી થયેલી બાળગોપાળ–વાડી બહોળી હોઈ, આ રાંડીરાંડ દીકરી ઉપર ખાસ કશું હેત તો નથી રહ્યું; પણ મંગળાનો રંડાપો એને ભારી ઉપયોગી થઈ પડ્યોઃ નવી માને વરસોવરસ આવતી સુવાવડ મંગળા જ કરશે. અને એટલી બધી સુવાવડને કારણે નવી મા માંદાંસાજાં રહે છે. તેને કામમાંથી સંપૂર્ણ વિસામો મળશે.

નદી-કાંઠે ધોળી માટીના ઓરિયા હતા, આખા ગોહિલવાડમાં એ માટી પંકાતી. ગાર-ઓળીપામાં એનો તે કાંઈ રંગ ઊઘડતો! ભવાનીકાકાને નવું પરણેતર, એટલે પોતાના ઓરડામાં એ ધૂળની ગાર કરાવવી ગમતી. કેડ્યે પોતાના નાની કીકીને તેડી, ખંભે કોશ ઉપાડી, માથા પર પછેડી લઈ મંગળા એ ઓરિયાની માટી લેવા ઘણી વાર જતી. સવાર-સાંજ તો ઘરકામ હોય, તેથી બળતે બપોરે જતી. ગામથી અરધો ગાઉ દૂરના એ ઓરિયા પાસે થઈને જ સદાશિવ હલકારાનો કેડો જતો. એ રીતે કોઈ-કોઈ વાર એ નદી-પ્રવાહ, એ બળતો વગડો અને એ હૈયાશૂન્ય ટપાલી – ત્રણેયના નિત્ય સંગાથમાં એક ચોથું જણ ભળતુંઃ રાંડીરાંડ મંગળા. મંગળાની કીકી સારુ સદાશિવ પોતાની કેડ્યે પીપરમીટની પડીકી ચડાવી રાખતો. કોઈ કોઈ વાર થેલો ઝાડના થડ પાસે મેલીને માટી ખોદી આપતો, ગાંસડી ચડાવતો; પણ અગાઉની માફક જ મૂંગો રહેતો. સામી મીટ માંડતો હતો ખરો, પણ સસલાની માફક બીતો બીતો.

હા! ધીરે ધીરે એક પાપ એના અંતરમાં ઊગ્યુંઃ આ ઓરિયાની અંદર મંગળા થોડેક વધુ ઊંડાણે ઊતરી જાય… એકાએક એના ઉપર ભેખડ ફસકી પડે… એ ક્ષણે જ પોતે નીકળે… નાની કીકી રોતી હોય, મંગળાનું ધોળું ઓઢણું અથવા માથાનો લીસો મૂંડો જરીક બહાર દેખાતો હોય, તે નિશાનીએ દોડીને પોતે મંગળાને એ દડબાં નીચેથી બહાર કાઢે, પાણી છાંટે, પવન નાખે, જીવતી કરે; ને પછી –

અહાહા! પછી શું? અદ્ભુત. કોઈ નવલકથાના વીરની માફક મંગળાને અલૌકિક પરાક્રમથી જીતવી હતીઃ ઘર માંડવું હતુંઃ આ માટીથી ઓરડો લીંપાવવો હતો. મંગળાને માથે ભલે વાંભ એકનો ચોટલો ન હોય, ભલે મૂંડો જ રહે, ભલે એનું રૂપ શોષાઈ ગયું – સદાશિવ તૈયાર હતો.

પણ જીવતર ક્યાં નવલકથા છે! આવા કશા જ દટણપટણની જરૂર ન પડી. એવો એક દિવસ સીધી-સાદી રીતે આવી ગયો કે જ્યારે દુઃખના ડુંગરા હેઠ ચંપાતાં ચંપાતાં બામણની રંડવાળ દીકરીએ મરવા – મારવાની હિંમત ભીડી.

મંગળા એટલું જ બોલીઃ ‘આમાંથી મને બહાર કાઢ. પછી રૌરવ નરકનાં દુઃખ ભોગવવાય હું તૈયાર છું.’

સદાશિવે દૂર ઊભા રહી ફક્ત કીકીને પોતાની છાતીએ ચાંપી; કીકીની નાનકડી હથેળી પોતાની આંખો ઉપર મેલી એટલું જ કહ્યુંઃ ‘આ નદીની સાક્ષીઃ આખી દુનિયાની સામે ઊભો રહીને તને ને કીકીને હું પાળીશ.’

<center>*</center>

વૈશાખ સુદ પાંચમની રાતે નદી-કાંઠાના ઉજ્જડ શિવાલયના વાડામાં પચાસ ભેટબંધ શુક્લ બ્રાહ્મણોના હાથથી ડાંગોની ઝડી વરસી, અને એમાં ત્રણ જણાંનાં માથાં ફૂટ્યાંઃ પરણવા બેઠલાં ટપાલી સદાશિવનું ને વિધવા મંગળાનું, તેમ જ એ લગ્નમાં પુરોહિત બની ભાગ લેનાર કમ્પાઉન્ડર વિશ્વનાથનું. વિશ્વનાથ બેભાન બન્યો ત્યાં સુધીમાં તો સપ્તપદી ગગડાવીને પૂરી કર્યે જ રહ્યો. બેશુદ્ધિમાંથી જાગ્યો ત્યારે પણ એ બહાદરિયો મંત્રો જ બબડતો હતો. ગામના બ્રાહ્મણો એને ‘સાળો વીશવો આર્યસમાજીડો!’ કહી ઓળખતા.

ત્રણે જણાં એક પખવાડિયે દવાખાનામાંથી સાજાં થયાં. સદાશિવને પોસ્ટ-ખાતામાંથી ‘બરાબર નોકરી કરતો નથી’ તે કારણે રજા મળી. કોળીવાડને પડખે એ બેય જણાંને ઓડ લોકોએ નાનું ઘર બાંધી આપ્યું. કોળીઓ ભેગા થઈને કહે કે, ‘મા’રાજ! તું જો કે’તો હો ને, તો અમે ઈ પચાસે શુક્લોનાં ઘરમાં આવતે અંધારિયે ગણેશિયા ભરાવીએ.’ સદાશિવે હસીને ના પાડી.

– ને દુનિયા શું આટલી બધી નફટ છે! એની નફટાઈની અને એના ભુલકણા સ્વભાવની તે શી વાત કરવી! સદાશિવ અને મંગળા રોજ પેલા ઓરિયાની માટી લાવે છે, ચોમાસે સીમમાંથી ખડની ગાંસડીઓ લાવે છે, ઉનાળે કરગઠિયાંની ભારીઓ લાવે છેઃ નફ્ફટ લોકો એ ચંડાળોથીયે બેદ બે પાપાત્માઓની ભારીઓ વેચાતી રાખે છે!

બે વરસમાં તો કીકી પણ પોતાની નાનકડી ભારી માથે લઈને માબાપની વચ્ચે ઊભતી થઈ ગઈ. હૈયાફૂટાં ગામલોકો એ ત્રણ ગાંસડીઓ પર જ શા સારુ અવાયાં પડતાં હશે!

– ને શાં ઘોર પાપ બિચારા ભવાનીકાકાનાં, કે સગી આંખે એને આ બધું જીવ્યા ત્યાં સુધી જોવું પડ્યું! ઓ અંબાજી મા! કયાં ઘોર પાપે!

{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/જક્ષણી|જક્ષણી]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/વહુ અને ઘોડો|વહુ અને ઘોડો]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/વાની મારી કોયલ

2025-10-09T11:42:05Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|ચુનીલાલ મડિયા}}

[[File:Chunilal Madia 09.png|300px|center]]

{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}
{{Heading|વાની મારી કોયલ | ચુનીલાલ મડિયા}}
{{Poem2Open}}
ગયે વર્ષે રવા પટેલને બરાબર મનગમતાં બિયારણનો જોગ ન થઈ શક્યો એટલે હિંમત કરીને ચાર વીઘામાં શેરડીનાં બબ્બે આંખાળાં માદળિયાં રોપી દીધેલાં. પરિણામે, સાચાં પેટાળની સરવાણીઓવાળી તરકોશીમાંથી પાણી ખેંચી ખેંચીને બે જોડ નાડાંનો સોથ વળી ગયો પણ નોરતાં ઊતરતાં તો ચાર-ચાર આંગળના દળવાળા શેરડીના સાંઠા ક્યારામાં ન સમાતાં ત્રાંસા ઢળવા લાગ્યા અને દિવાળી ટાણે તો પડું પડું થતા એ લેલૂંબ માંડવાઓને ફરતી વાંસવળીઓની આડ બાંધવી પડી.

વેપારીઓએ રવા પટેલને બહુ બહુ સમજાવ્યો કે મૂઠીમાં ન સમાય એવી જાડી કાતરીવાળી શેરડીને પીલવી રહેવા દિયો અને કાપીને પડખેના શહેરની શાકમાર્કિટમાં વેચી આવો, પણ રવા પટેલે તો છેવટ લગી ચારેચાર વીઘાને પીલવાનો જ આગ્રહ રાખ્યો.

શહેરની બજારમાં મળનાર દેખીતો નફો જતો કરીને ઘરઆંગણે ચાર વીઘાના વાડને ચિચોડે પીલવાનો જગન આદરવા પાછળ રવા પટેલના જઈફ, અંધ દાદા નેણશી ભગતની એક અંતરતમ મુગ્ધ એષણા સંતોષવાની નેમ હતી. નેણશી ભગતને રવા પટેલ સિવાય બીજું કોઈ સંતાન નહોતું અને રવા પટેલની પણ અવસ્થા પાકટ થવા આવી અને ત્રણ-ત્રણ ઘર કરી ચૂક્યા તોપણ પહેલાં ઘરવાળાંને પેટે અઘરણીની સંતી અવતરી, એ સંતીને જ સાત ખોટની દીકરી અને દીકરો બધું ગણીને સંતોષ માનવો પડ્યો હતો. નેણશી ભગતની બંને આંખોમાં કૂવા પડ્યા અને શરીર આખામાં બુઢાપો પ્રવેશી ગયો તોપણ પોતાના એકના એક દીકરા રવાને ઘેરે સતીનાં ઘોડિયાંલગન પછી મંગળ અવસર આવી જ નહોતો શક્યો. જે ગામની ભોંય ચૂમીને પોતાની કાયા ઘડાણી છે, અને પરસ્પર સહકારના પાયા ઉપર રચાયેલ સમાજરચનાના ડગલે ને પગલે વહોરવા પડતા અનેક ઋણનું જેના ઉપર ભારણ વધી ગયું હતું, તે સામાજિક ફરજોનો જાગરૂક આદમી, એ ઋણ-ફેડનનો પોતાને ત્યાં અવસર નહિ સાંપડતાં પોતે એ ઋણભારમાં ગૂંગળાતો હતો. બરાબર ટાંકણે જ રવા પટેલે વાઢ વાવી દીધો અને નેણશી ભગતે વૈશાખે આવનાર સંતીના મોટા આણાના પ્રસંગને ચિચોડો ફરવાના પ્રસંગ સાથે જોડી દીધો અને પુત્રવિહોણા રવા પટેલને ઘેર પુત્રલગ્ન જેટલી ધામધૂમ મંડાણી.

ચાર વીઘામાં પથરાયેલ શેરડીનાં લીલાંછમ પાંદડાંના પડથારમાં ઉત્તર-દખ્ખણના વાયરા આવે ત્યારે એકમેકને આલિંગતા ઊભેલા સાંઠાઓના પોપટિયા રંગના સાગરમાં જાણે કે દરિયાઈ મોજાંની લહેરો ઉત્પન્ન થતી. જોનારા આદમીઓની આંખો ઠરતી અને કહેતા : ‘ધરતીએ પણ પેટ કાઢ્યું છેને કાંઈ! ધૂળમાંથી ધાન પકવે છે! ભોમકાને કુંવારી અમથી નહિ કીધી હોય!’

રવા પટેલે મન મોકળું મૂકીને મહેમાનોને નોતર્યા હતા. કુટુંબના સૌ ભાયાતોનાં સગાંસાંઈ, વેવાઈ-વેલાઓને લોઠકા જોઈને બબ્બે બળદો સાથે લેતા આવવાનું કહેવરાવ્યું હતું. ચાર બળદ ભેગા જોડે ત્યારે તો માંડ ચસ દીએ એવો તોતિંગ ચિચોડો માંડ્યો હતો. અને એમાંથી બે ધારે વરસતા મીઠામધ રસોનો ગોળ રાંધવા માટે અડખેપડખેના પંથકમાં નામખ્યાત બની ચૂકેલ જુવાન ગોવા ગળિયારાને ભારે મોટું દનિયું ઠરાવીને બોલાવ્યો હતો.

ગોવામાં માત્ર જવાનીની રસિકતા અને રંગીલાઈ જ નહોતાં ભર્યાં, પણ સાવ તરુણ વયમાં જ સાધ્ય કરેલ ગળરાંધણના અનોખા કસબની દીપ્તિ તેના સમગ્ર વ્યક્તિત્વમાં રંગ પૂરી જતી હતી. રસની કડાઈમાં એ ઘડા ભરી ભરીને રેડતો હોય કે કોઈ વખત ચૂલામાં આંધણ થઈ રહેતાં સૂંડલો ફોફાં ઓરતો હોય, કે ચાકીમાં ઢાળેલો ગોળ અજબ આસાનીથી પાવડી વડે ઉખેડતો હોય, પણ એના એકેએક હલનચલનમાં રહેલી એક અચ્છા પાકશાસ્ત્રીની કસબજન્ય છટા મુગ્ધ કરતી હતી.

બંને આંખે આંધળા નેણશી ભગત શેઢા નજીકના ચાસટિયામાં ફાટ્યો–તૂટ્યો ખાટલો ઢાળીને ચોવીસે કલાક રામનામ લેતા પડી રહેતા. તેમને ગામના માણસો કહેતા : ‘ભગત, વાઢ તો સોળ આની ઊગ્યો, પણ આવો ગળિયારો ન જડ્યો હોત તો ધાનને ધૂળ કરીને ખાવું પડત.’

‘ગળિયારો ઠાવકો જડ્યો છે, એમ કે?’ ભગત વળતાં પૂછતા.

‘હા. ઠાવકો તે કેવો, કે ગોળ તમારે રવાદાર મેસૂબનેય ભુલાવે એવો રંધાય છે.’

‘સારું, સારું ભાઈ, ખાઈને માણસ દુઆ દેશે. ખાવ, પીઓ ને આનંદ કરો, સીતારામજી! સીતારામજી!’

સંતી બાળપણથી જ ડોસાની સેવાશુશ્રૂષા કરવા ટેવાયેલી હતી. ભગતને પણ એ બાળકીની ચાકરીનું વૈરાગી અવસ્થામાંય એવું તો વ્યસન થઈ ગયેલું કે હવે તો સંતીનું મોટું આણું આવવાનું થયું અને સાસરે જવાની થઈ છતાં ભગતને એના વિના માળાનો બેરખો, પગનાં પગરખાં, હાથની લાકડી કે અફીણના અમલની વાડકી શોધવામાં મુશ્કેલી અનુભવવી પડતી.

સંતીને પણ રવા પટેલે દીકરી ન જાણતાં દીકરાની જેમ જ લાડચાગમાં ઉછેરી હોવાથી કોઈ કોઈ વાર એ વધારે પડતી છૂટ લેતી, તો એમાં કોઈ વાંધો ન ઉઠાવતું. તેના બાળપણનાં લાલનપાલન જોઈને ગામલોકો કહેતાં કે સંતીને રવો પટેલ હથેળીમાં થૂંકાવે છે ને પડ્યો બોલ ઝીલે છે, પણ અસ્ત્રીની જાતને આવાં લાડચાગ કરીએ તો કોક દી એને જ વસમા પડે. સંતીને મળતું સ્વાતંત્ર્ય ઘણા માણસોની આંખમાં આવતું અને એમાંનું કોઈ વાલેશરી બનીને રવા પટેલને એ વિશે અણસારો કરે ત્યારે રવા પટેલ લાપરવાહીથી કહેતા : ‘સંતી મારી દીકરી નથી, ઈ તો વાની મારી કોયલ છે, ને કોઈ પૂરવભવની લેણાદેણી રહી ગઈ હશે તે મારે ઘેરે ઊડી આવી છે. આ કમુરતાં ઊતરશે ને આણું વાળવા આવશે એટલે મારી કોયલ ઊડી જાશે…’

રવા પટેલ આકાશ તરફ તાકીને છેલ્લા શબ્દો બોલતા ત્યારે કોઈ કોઈ વાર તેમની આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી જતાં; પણ બન્યું હતું એવું કે ગામલોકો રવા પટેલના આ વાત્સલ્યની નાજુકાઈ સમજી ન શક્યા અને કેટલાક વરણાગિયા જુવાનિયાઓ, જેઓ પોતાની લાયકાત કે બિનલાયકાત જોયા-કારવ્યા વગર લાંબા સમયથી સંતીનું સંવનન કરી રહ્યા હતા, તેમણે રવા પટેલના ભોળે ભાવે બોલાયેલા ‘વાની મારી કોયલ’ શબ્દોમાંથી ‘કોયલ’ શબ્દ પકડી લીધો અને સંતીના નામ સાથે એ જોડી દીધો.

ગામના એ જુવાનો કવિતા નહોતા કરતા છતાં, તેમને ન્યાય કરવા ખાતર કહેવું જોઈએ કે તેમણે કરેલા સંતીના આ નામકરણમાં ભારોભાર કાવ્ય ભર્યું હતું. વહેલી પરોઢે ખેતરે જવા નીકળી હોય કે બપોરા ટાણે ભાત લઈને જતી હોય, કે સાંજે માથા ઉપર ભાર મૂકીને પાછી ફરતી હોય, પણ સંતીના પગરવે સીમનું યૌવન જાગી ઊઠતું. અંગેઅંગમાંથી અણબોટ્યું લાવણ્ય નિતારતી એ સુકુમાર દેહલતા આખી સીમના વાતાવરણને તાઝા-બ-તાઝા આહ્લાદ વડે ભરી મૂકતી. એક ચૈતર મહિને જ્યારે ખેતરે જતા રસ્તા ઉપરના આંબાવાડિયાના આંબા લૂંબઝૂંબ શાખો વડે લચી પડતા હતા અને કોયલોએ બાર બાર મહિનાનાં રખોપાં કર્યાં છતાં મહોર મોર્યાં ટાણે જ દાઢ આવી હોવા બદલ કુ… ઉ… ઉ… કુ… ઉ… ઉના દર્દભરપૂર ફરિયાદ–ટહૌકા ગાવા માંડ્યા હતા ત્યારે નમતે પહોરે નેણશી ભગત માટે અમલનું અફીણ લેવા નીકળેલ સંતીથી આપમેળે જ ગવાઈ ગયું :

'''ચૈતર ચંપો મ્હોરિયો ને મ્હોર્યાં દાડમ દ્રાખ,'''
'''કોયલડી ટહૌકા કરે, કાંઈ બેઠી આંબાડાળ.'''

અને એ આંબાડાળે અવિરત ટહૌકતી જતી કોયલડીને પજવવા સંતીએ જ્યારે કુ… ઉ… ઉ... ટહુકો કર્યો, ત્યારે એને ખ્યાલ સરખો પણ નહોતો કે પાછળ લપાતો-છુપાતો આવતો ગામનો ઉખડેલ ગણાતો આઝાદ છોકરો વીરીઓ આ વાત ગામના ખસૂડિયલ કૂતરા સુધી ફેલાવશે અને ગામની રસિકતાએ કરેલું ‘કોયલડી’ નામકરણ સાચું ઠરાવશે.

*

ચિચોડો ચાલવા માંડ્યો ત્યારથી ખેતરનું વાતાવરણ દિવસ ને રાત ગહેકતું રહેવા માંડ્યું. ચાર એકઢાળિયાં તો ખેતરમાં હતાં જ, છતાં બીજા નાનામોટા પાંચેક માંડવા અને બે છાંયડા ઊભા કરવા પડ્યા. સારા સારા જાતવંતા બળદની દશેક જોડ ભેગી થઈ ગઈ હોવાથી ચિચોડો અવિરત ચાલ્યો જતો અને પરોઢિયેથી તે ગોરજ ટાણા સુધી પરવાહ લેવા આવનારાઓનો પ્રવાહ પણ ચિચોડાની જેમ જ ચાલુ રહેતો. નેણશી ભગત મૂળથી જ રોટલે પહોળા તરીકે પંકાતા, તેમાં રવા પટેલના પહોળા હાથ અને મળતિયા સ્વભાવે ફરતા તેમને ‘દુલા રાજા’નું બિરુદ મેળવી આપ્યું હતું. આંખનીય ઓળખાણ વગરનો માણસ રવા પટેલની વાડીએ કોશ ચાલવા ટાણે અમથો ખંખોળિયાં ખાવા આવે તો કોળી ઝીંઝરાં કે ડૂંડાંનો પોંક કે ખોબો ઓળા કે શેરડીનો સાંઠો ખાધા વિના ભાગ્યે જ પાછો ફરતો. પરિણામે, ચિચોડો ફરવા જેવો મહામૂલો અવસર આવ્યો ત્યારે તો રવા પટેલની વાડી અને ખેતર આલાભાઈના દરબારમાં જ જાણે કે પલટાઈ ગયાં.

માંડવો તો પરવાહ લેવા આવનારાઓથી ખીચોખીચ રહેવા લાગ્યો. રવા પટેલે મહેમાનો માટે તળાઈબંધા ઢોલિયા અને સંખ્યાબંધ ખાટલાઓ પથરાવી મૂકેલા એટલું જ નહિ, પણ સારી એવી સંખ્યામાં સૂડીઓ પણ ભેગી કરી રાખેલી, જેથી મહેમાનોને ભાગે તો શેરડીનાં લઠ્ઠ માદળિયાં ફોલી ફોલીને દાંત જ ચલાવવાનું રહે. ફોલી ન શકે એવાં માણસો માટે પિલાયેલા સાંઠાનો તાજો રસ પીવા સારુ છાલિયાં અને તાંસળીઓ હાજર હતી, માથે ભભરાવવા સૂંઠનો ભૂકો તૈયાર હતો. માંડવામાં જ્યારે ચસચસ શેરડીનાં પતીકાં ચવાતાં હોય અને ગટાક ગટાક રસ–છાલિયાં ગટગટાવાતાં હોય ત્યારે જીવતા જીવોનો મેળો જોઈને રવા પટેલની આંખો ઠરતી. આંખે અંધ હોવા છતાં નેણશી ભગત આંખોના કૂવા વડે જાણે કે આખું દૃશ્ય પી અને અનુભવી શકતા અને સૌની વતી પોતે જ તૃપ્તિજન્ય ઉદ્ગારો કાઢતા : ‘પીઓ મારા બાપ! પીઓ! ધરવ કરીને પીઓ! ધરતીના પેટની આ બધી માયા છે. ધરતીનાં છોરું એનો ધરવ નહિ કરે તો બીજું કોણ કરશે? ધરતીને ધવાય એટલું ધાવી લ્યો; કોને ખબર છે કાલની?’

આમ કહી ભગત જમણા હાથની બે આંગળીઓ સૂંઘી જોતા અને સમસ્ત વાતાવરણની સ્વસ્થતા પારખી, એવી ખાતરી કરીને ફરી હાથમાંનો બેરખો ફેરવવા માંડતા.

કેટલાક ભાવિકો ભગતને સાચક માણસ ગણતા. તેઓ સંસારમાં હોવા છતાં સાધુ જેવા રહેતા હોવાથી ઘણા માણસોને તેમની સાચકતામાં શ્રદ્ધા બેઠેલી. આંખો ગઈ હોવા છતાં આંગળી સૂંઘીને માણસ પારખી કાઢવાની ભગતની આવડતે ઘણા નાસ્તિકોને પણ મુગ્ધ કરેલા.

ઓણ સાલ ઉનાળામાં જેવા આકરા દનિયા તપ્યા હતા એવી જ અનરાધાર વરસાદની હેલીઓ પડી અને આ શિયાળામાં પણ માણસને થીજવીને ઠૂંઠવું કરી મૂકે એવાં સખત હિમ પડ્યાં, પણ રવા પટેલનાં ખેતરવાડી ધમધોકાર પ્રવૃત્તિની ગરમીથી એવાં તો હૂંફાળાં રહેતાં કે મકરસંક્રાંતિના કાંધા ઠારવા સારુ પડેલા હિમને પણ કોઈએ ગણકાર્યું નહિ.

સંતીનું આણું વાળવા માટે એનાં સાસરિયાંઓ ખાસ્સા વીસ માણસોની ઢગ લઈ આવ્યા હતા એટલે ખાસ કામ સિવાય સંતીનો ખેતરે આવરોજાવરો ઓછો થઈ ગયો હતો – સિવાય કે ભગતની વાડકીમાં અફીણ થઈ રહ્યું હોય અને એ આપવા આવવું પડે, અથવા તો સાંજે વાળું મોડાં થયાં હોય અને સાથી વહેલો ચાલ્યો ગયો હોય. થોડા દિવસ પછી થનાર પિતૃગૃહના ત્યાગનો શોક અને શ્વશુરગૃહના મિલનના હર્ષની મિશ્રિત લાગણીઓના પ્રવાહમાં સંતી સેલારા લઈ રહી હતી.

આજે રવા પટેલે કથા બેસાડવાની હોવાથી રાતે ચિચોડો બંધ રાખવાનું નક્કી કર્યું હતું.

છેક સાંજે ભગતને ખબર પડી કે આજે અમલ મંગાવવાનું રહી ગયું છે. એટલે તેમણે એક દાડિયા સાથે કહેવરાવ્યું. સંધ્યાટાણે સંતી ડોસાને અફીણ આપવા આવી ત્યારે ચિચોડો બંધ થવાની તૈયારીમાં હતો પણ એક ક્યારાના અર્ધા ભાગના સાંઠા વઢાઈ ગયા હતા અને અર્ધા બાકી રહ્યા હતા; એટલે આમેય મોડું અને આમેય મોડું ગણીને એ ક્યારો પૂરો કરવાનું જ નક્કી થયું અને દાડિયાઓએ કામમાં ઝડપ કરવા માંડી. એક તરફથી ક્યારામાંથી ફડાફડ સાંઠા વઢાયે જતા હતા. બીજે ઠેકાણે વઢાઈ રહેલા ઢગલામાંથી આગળાં–પૂંછડાં કપાતાં જતાં. અને ત્રીજી જગ્યાએ તૈયાર થયેલા કાતળાઓને મોગરી વડે ટીપી ટીપીને પોચા પાતળા ચિચોડામાં સહેલાઈથી પેસી શકે એવા બનાવવામાં આવતા હતા. સંતી પણ ઝટ દેતીકને ઘાઘરો સંકોરી, સાંઠા ટીપવા બેસી ગઈ.

સાથે કામ કરતી એક મજૂરણ સહિયરે સંતીને પૂછ્યું :

‘કાં સંતીબહેન, આજે તો કાંઈ કોરો કડકડતો ઘાઘરો પહેર્યો છે!’

હરખઘેલી સંતીએ ખુલાસારૂપે કંઈ બોલવાને બદલે આદત પ્રમાણે ગાવાનું જ ઉચિત ગણ્યું;

'''ફૂલ ફગરનો ઘાઘરો સિવડાવ્યો શુકરવાર,'''
'''પહેર્યો ને વળી પહેરશું કાંઈ સાસરને દરબાર'''
'''કે આણાં આવ્યાં રે મોરાં રે.'''

અજબ માર્દવભર્યા લહેકા સાથે ગવાયેલી આ લીટીઓએ પડખેના માંડવામાં ચૂલ ઉપરથી કડાઈ ઉતારીને ચોકીમાં ઠાલવતા ગોવા ગળિયારાના કાનને ચમકાવ્યા. ઉભડક થઈને એણે સંતી તરફ જોયું. તાઝગીભર્યા લાલચટાક મોં ઉપર, સામી પીંપળમાંથી ચળાઈને આવતાં છેલ્લાં સૂર્યકિરણો ચકચક થતાં હતાં. ગોવા જેવા રસિયા જુવાન માટે એ દૃશ્ય અસહ્ય હતું. તેણે પણ એવી જ હલકથી ગાવા માંડ્યું :

'''મારા વાડામાં ગલ–છોડવો કોયલડી રંગભીની!'''
'''ઈ તો ફાલ્યો લચકાલાળ કોયલડી રંગભીની!'''

સામી પાર સૂરજે ડૂબકી મારી ત્યારે ફુલ્લઝપટ દાડિયાં ચાલ્યાં ગયાં હતાં. ગોવો હાથમાં પાવડી લઈને ગોળને ચોકીમાં પાથરતો હતો.

સંતીના દિમાગમાં ‘કોયલડી રંગભીની’ લીટીઓ રમતી હતી. વાતાવરણમાં આથમતી સંધ્યાની માદક ઉત્તેજના હતી. એ માદકતાથી પ્રેરાઈને જ સંતી તરકોશી પડથાર ઉપર જઈ ઊભી અને હોઠે આવેલું ગીત ગાવા માંડ્યું :

'''કૂવાને કાંઠે ઊગ્યો કેવડો, ગળિયારા!'''
'''કેવડો મહેકે મીઠો, ગળિયારા!'''
'''કેવડો લળી લળી જાય રે, ગળિયારા!'''

ગોવાના હાથમાં પાવડી થંભી ગઈ. દૂર દૂરનું ઘર, જુવાન પરણેતર બધું યાદ આવી ગયું અને બદલામાં, આ પારકું ગામ, પારકાં ખેતરવાડી, પારકા આદમી એ બધું ઘડીભર ભુલાઈ ગયું. લાગણીઓને એણે બેલગામ છૂટી મૂકી :

'''રંગભીનાં રે! અમે પરદેશી'''
'''પોપટા, રંગભીનાં રે! તમે ઢળકતાં ઢેલડી રંગભીનાં રે!'''
'''અમે કળાયેલા મોરલા, રંગભીનાં રે! તમે છો સરવર-નીર.'''
'''રંગભીનાં રે! અમે પરદેશી પંખીડાં,'''
'''રંગભીનાં રે! પંખીડાંની ન્હોય પ્રીત.'''
'''રંગભીના રે! પંખીડાં ઊડી ઊડી જાય,'''
'''રંગભીનાં રે! ઊડે એના ન્હોય ઓરતા.'''

દૂર શેઢા નજીક ખાટલામાં પડેલા ભગતે સંતી માટે ઉપરાઉપર બેત્રણ બૂમો મારી. કૈં જવાબ ન મળવાથી તેઓ અસ્વસ્થ થયા અને આદત પ્રમાણે આંગળીઓ સૂંઘવા માંડી.

સંતી ડોસાનો અવાજ સાંભળી શકે તેટલી નજીક નહોતી અને નજીક હોત તોપણ ગીતો ગાવા આડે કશું સાંભળવાની એને ક્યાં નવરાશ હતી?

'''ચાસટિયે ચડીને રે મેં ટોયાં પંખીડાં,'''
'''ગંઠેલ ગોફણિયે રે મેં ટોયાં પંખીડાં.'''

ગાતાં ગાતાં જ સંતી ગોવાના માંડવા નજીક પહોંચી ગઈ હતી.

ગોવો તો થોડી વાર પહેલાં છેલ્લાં સૂરજ–કિરણોએ ગુલાલ છાંટી મૂકેલા ઘાટીલા ફૂલગુલાબી મોંની તંદ્રામાં ઊભો હતો.

પછડાવે બૂંગણનો છેડો ઊંચો કરીને સંતીએ ટહૌકો કર્યો :

'''‘એકલા એકલા જ ગોળ રાંધો છોને? એકલપેટા!’'''

ગોવાએ પાછળ જોયું. એને ક્ષોભ થયો. શું બોલવું એ જ ન સમજાયું. અટાણે બધા જ મજૂર, દાડિયા, સાથી વગેરે વાળુ કરવા ચાલ્યા ગયા હતા. ઘડી વાર પહેલાં માણસોથી ખદબદતું ખેતર અટાણે ખાલીખમ્મ લાગતું હતું. માત્ર શેઢા તરફથી ભગતની ઉધરસનો અવાજ આવતો હતો. ગોવાએ વિનય ખાતર પણ મર્મભર્યો ઉત્તર આપ્યો :

‘એકલ માણસ તો એકલપેટો જ હોયને? એ બીજું પેટ ક્યાંથી કાઢે?’

સાંભળીને સંતી એવી તો શરમાઈ ગઈ કે આ અજાણ્યા આદમી પાસેથી દોડીને દૂર ખાટલો ઢાળીને પડેલા દાદા પાસે પહોંચી જવાનું મન થઈ આવ્યું. તેની ગભરુ છાતીમાં ફડક ફડક ફડકા થવા લાગ્યા. પવનપાંખે ઊડતું હરણબચ્ચું ઓચિંતું જ સામે શિકારીને જોતાં ફફડી ઊઠે એમ ગોવાની હાજરીમાં સંતી ફફડી ઊઠી. આ જગ્યાએથી ઝટ ઝટ ચાલ્યા જવા માટે એ ઘાઘરો સંકોરીને ચૂલા ઉપર ઊકળતી કડાઈ અને નજીક ઊભેલા ગોવાની વચ્ચેથી ક્ષોભ અને સંકોચ સહ પસાર થવા ગઈ ત્યારે વાંભ એકનો લાંબો તવેથો લઈને ઊભેલા ગોવાનો હાથ સંતીની ખુલ્લી કેડ સાથે ભટકાયો અને સંતી ધ્રૂજી ઊઠી. એ ફફડાટ અને ધ્રુજારી ઓછી કરવા, સામી ચાકીમાં ઠરતા ગોળ તરફ જોઈને, જાણે કે બોલવા ખાતર જ બોલી : ‘ગોળ તો રૂપાળો સોનાની વીંટી જેવો રાંધ્યો છેને!’

ખેતરમાં સંધ્યા આથમ્યા પછી સામી દિશાએથી દોડી આવેલ ચંદ્રનો આછો ઉજાસ સંતીના ખુલ્લા હાથ–મોં ઉપર રમતો હતો.

ગોવાએ તેના કેફમાં જ કહ્યું : ‘ખાનારાં ક્યાં ઓછાં રૂપાળાં છે, તી ગોળ રૂપાળો ન રંધાય?’

વીજળીનો આંચકો–ધક્કો લાગ્યો હોય એમ સંતી ચાર તસુ પાછળ હઠી ગઈ. એક ભયજન્ય, તીવ્ર ધ્રુજારી એના પેટ સોંસરવી પસાર થઈ ગઈ. ગોવાના શબ્દો સાંભળીને સ્વાભાવિક રીતે જ સંતીએ પોતાના હાથના કાંડાની કોણી લગી છૂદેલાં છૂંદણાં ઉપર એક કૌતુકભરી નજર ફેરવી.

‘છૂંદણાંમાં શેનાં શેનાં ચિત્તર ચિતરાવ્યાં છે?’ ગોવાએ એ હાથ ઉપર નજર ઠેરવીને પૂછ્યું.

આવો સ્વાભાવિક પ્રશ્ન સાંભળતાં સંતીના પેટનો ફફડાટ, ગભરામણ બધું શમી ગયું અને તેણે ભોળેભાવે જ જવાબ આપ્યો : ‘ઈ તો હું નાની હતી તંયે ચાર જણાંએ થઈને મને પરાણે પકડી રાખીને કૂંજડીનું ચિત્તર ત્રોફાવ્યું’તું. ત્રોફવાવાળી વાઘરણ એના ભાલા જેવા અણિયાળા સોયા મઝીઠમાં બોળી બોળીને એવા તો સબસબ ખૂંચાડતી’તી!’ આટલું કહેતાં તો સંતીના મોંમાંથી આછી સિસકારી નીકળી ગઈ.

ગોવાએ થોડું સામીપ્ય અનુભવતાં કહ્યું : ‘સોયની અણીય ન ખમી શકે એવી પોચી પારેવડી ક્યાંથી થઈ?’

સંતીએ ખુલ્લા દિલે કહ્યું : ‘હા બાપુ, હું તો ધરથી જ એવી પોચી પારેવડી જેવી રહી છું. ત્રોફવાવાળી સબોસબ સોઈ ભોક્યે જાતી’તી, પણ હું તો જોર કરીને મારી આંખ્યું બીડી ગઈ. પછી મારા હાથપગ છોડ્યા તંયે આંખ્યું ઉઘાડીને જોયું તો આખા હાથ ઉપર લોહીના ટશિયા ફૂટી આવ્યા’તા. હાથ ઘંહીને લોહી લૂહી નાખ્યું તો અંદર મજાની નાનકડી કૂંજડી બેઠી’તી!’

સંતી ગોવાની નજીક ગઈ, હાથ લંબાવીને છૂંદણાંનું ચિત્ર બતાવ્યું.

ગોવાએ કુતૂહલથી એ હાથ નજીક ખેંચીને ચાંદાના અજવાળિયે છૂંદણાંનું ચિત્ર જોયું.

મકરસંક્રાંતની ટાઢનો થીજવી નાખતો ઠાર વરસવો શરૂ થઈ ગયો હતો. હજી હમણાં જ ચાંદો ઊગ્યો હોવા છતાં શિયાળુ રાતની લંબાઈને લીધે મધરાત જેવો સોપો પડી ગયો હોય એવું વાતાવરણ હતું.

ગોવો પોતાના હાથના પોંચા ઉપર ત્રોફેલ ત્રાજવાં સંતીને બતાવતો હતો.

ભગતનો અમલ લેવાનો સમય વીતી ગયો હોવાથી એમની નસો તૂટતી હતી. માથું ફરતું હતું. સંતીને ઉપરાઉપરી સાદ કરવા છતાં કોઈ સાંભળતું ન હતું. શેઢાના રખોળિયાઓ તો મોડે મોડે રાત ભાંગ્યા પછી જ આવતા, પણ ખેતરમાં કાયમી વાસ રહેનારા વસવાતીઓય હજુ વાળુપાણીથી પરવારીને આવ્યા ન હતા. ભગતને સંતી વિશે ભય લાગ્યો અને તેમણે બંને આંગળીઓ નાકે મૂકી, આખા વાતાવરણનો તાગ લેવા માંડ્યો.

રવા પટેલને ત્યાં છેક સાંજે લાપસી ભરડવા માંડેલી એટલે એ રંધાતાં, વાળુને બહુ વાર લાગી. તેમાં વળી, આણાની ઢગનાં જાડા જણ જમાડવાનાં હોવાથી, મહેમાનોએ ચળું કર્યા કેડે ઘરનાં માણસો અને એમના જમી ઊઠ્યા પછી વેવાઈના ગાડાખેડુઓ, સાથી વસવાતી વગેરેને પીરસતાં તો બહુ મોડું થઈ ગયું.

ગોરે કહ્યું હતું કે આણું વળાવવા માટે પરોઢિયે જ એક ચોઘડિયું સારું છે એટલે રવા પટેલ વેવાઈનાં ગાડાંગડરાં અને ઢાંઢાઓને સાબદા કરતા હતા. પરોઢે થનાર પુત્રીવિયોગની ગ્લાનિ તેમના મોં ઉપર ફરી વળી હતી. ઢગવાળાઓ જમીકારવીને ફળિયામાં તેમને માટે બબ્બે ધડકી નાખીને ઢાળેલ ખાટલાઓમાં જરા આડે પડખે થયા હતા.

ઘરમાં અટાણે સંતીનાં આણાનાં કપડાં સંકેલાતાં હતાં. એક ખાસ, મોંઘાપાડું ઓઢણું હજી નહોતું સંકેલ્યું, કારણ કે સંતીની બહેનપણીઓએ સૂચવ્યું હતું કે પરોઢિયે ગાડે બેસાડતી વખતે એ પહેરાવવું છે. ઓચિંતી જ એક સહિયરે સંતીની પૃચ્છા કરી અને ત્યારે જ ખેતરના વસવાતીએ કહ્યું કે, સંતીબહેન તો ભગતને અમલ આપવા ખેતરે ગયાં છે.

સાંભળીને ઘરનાં માણસોને પહેલાં તો જરા અચંબો ઊપજ્યો પણ રવા પટેલે એનો જરૂરી ઘટસ્ફોટ કર્યો : ‘સંતીને ઘરમાં સહુ માણસ કરતાં આતાનો હેડો વધારે છે. આજ બિચારી પેટ ભરીને ડોસાને મળી લે… કાલ આવા ટાણે તો કોને ખબર છે, મારી કોયલ ઊડીને કોણ જાણે ક્યાંયે જઈ બેઠી હશે. ઈ તો વાની મારી કોયલ છે.’

આ સાંભળીને સંતીની જુવાન સહિયરો સામસામું જોઈને છૂપું હસી પડી. એક જણીએ તો રવા પટેલ સુધ્ધાં સાંભળે એવી રીતે કહી પણ નાખ્યું : ‘કાલે આવા ટાણે તો બેનબા એ… ને મજાનાં… તમે તો કોઈ યાદેય નહિ આવતાં હો ત્યાં…’

રવા પટેલે વાતનો વિષય બદલીને ખેતરે વાસો રહેવાવાળાને ખેતરે મોકલ્યો અને ઝટ ઝટ સંતીને ઘરે મોકલવાનું કહ્યું.

વસવાતી રોજના નિયમ મુજબ ગોવા માટે વાળુ લઈને ખેતરે જવા નીકળ્યો.

નીતરતી ચાંદનીમાં અટાણે આખું ખેતર પ્રશાંત લાગતું હતું. સંતી માટે બૂમો મારવા છતાં કૈં જવાબ ન મળવાથી ભગત પણ મૂંગા થઈ બંને આંગળીઓ વારાફરતી નાકે મૂક્યે જતા હતા. સમી સાંજે કલબલાટ કરતાં પંખીઓ અટાણે ચૂપચાપ માળામાં પેસી ગયાં હતાં. સાંજે મરચીને પાણી પાઈ રહ્યા પછી તરકોશીના થાળા ઉપર નીંગળાવા મૂકેલો કોશ પણ હવે નીતરી રહ્યો હતો અને વાવમાં પડતાં ટપાક ટપાક ટીપાંનો અવાજેય બંધ થયો હતો. રતાંધળાં છીપાં પણ તરકોશીના બે માથોડા ઊંડા બંધાણનાં બાકોરાંઓમાં એકમેક સાથે ગોઠવાઈને બેસી ગયાં હતાં. માત્ર વાવમાં જ નહિ પણ જાણે કે આખા ખેતરવાડીમાં જળ જંપી ગયાં હતાં.

ઉગમણે ખોડીબારે, કોઈએ ખોંખારો ખાધો અને પછી પગરવ સંભળાયો ત્યારે સંતી સફાળી ઊભી થઈને ભગત પાસે જવા દોડી. હવે જ તેને ઓસાણ આવ્યું કે પોતે જે વસ્તુ આપવા સારુ અહીં આવી હતી એ અફીણનો ગાંગડો તો પોતાના કમખા વચ્ચે જ રહી ગયો છે! ઝટપટ તેણે એ પડીકું બહાર કાઢીને ભગતની અમલની વાડકીમાં મૂક્યું અને એ આપવા સારુ નજીક ગઈ.

અંધ ભગતને આજે સંતીમાં કૈંક આકસ્મિક ફેરફાર થયો લાગ્યો. નવપલ્લવિત બટમોગરાની કળી-શી તેની અણબોટી દેહલતામાંથી કોરી ધરતી ઉપર વર્ષાછાંટ થયા પછીનો આછો આછો મીઠો પમરાટ મહેકવાને બદલે ભગતને પહેલી જ વાર પરસેવાની ખાટી વાસ આવી.

તેમણે ફરી આંગળીઓ નાકે મૂકી વસ્તુસ્થિતિનો તાગ લેવા કરી જોયું.

અપરાધીનો અપરાધ ખુલ્લો પડતાં એને જે જાતની ભોંઠામણ, પશ્ચાત્તાપ અને ગભરાટ થાય એવી જ ભોંઠામણ, પશ્ચાત્તાપ અને ગભરાટ અત્યારે સંતી અનુભવી રહી. યંત્રવત જ એ ડગલું પાછળ હઠી ગઈ.

ભગતે અફીણ લેવા હાથ લંબાવ્યો પણ ત્યાં સંતી નહોતી. તેમણે ફરી આંગળીઓ નાકનાં ફોરણાં ઉપર મૂકી.

સંતીનો ગભરાટ અનેકગણો વધી પડ્યો. તેનું પેટ ચૂંથાવા લાગ્યું. ડોસાની હાજરીમાં એ નાસીપાસ થઈ ગઈ.

ભગતે જરા આગળ વધીને અફીણ માટે હાથ લંબાવ્યો, પણ સંતી વધારે પાછળ હઠી. ભગતને આજે કૈં સમજ નહોતી પડતી. તેમણે આંગળીઓ સૂંઘવા માંડી.

સંતીને માટે એ અસહ્ય હતું. તેણે ખાટલાના પાયા નજીક પડેલી ભંભલીમાંથી વાટકીમાં થોડું પાણી કાઢ્યું અને અફીણનો ગાંગડો એમાં પલાળી દીધો.

થોડી વારે ભગતે પૂછ્યું : ‘સંતી, બેટા અમલ લાવી છોને?’

સંતીની આંખોમાં એક ન સમજાય એવી ચમક આવી અને ચાલી ગઈ. એને જીવનનો રસ્તો સૂઝી ગયો. તેણે હિંમતપૂર્વક જવાબ આપ્યો : ‘આતા, અફીણ લઈ આવવાનું તો હું સાવ ભૂલી જ ગઈ છું.’

આટલું કહીને દૂર ઊભાં ઊભાં જ, ઓગળેલા અફીણની વાડકી હોઠે મૂકીને ગટગટાવી ગઈ, અને એક અક્ષરેય બોલ્યા વિના ખાલી વાડકીનો ઘા કરી, ઝટપટ ઘર તરફ ચાલી ગઈ.

વળતે દિવસે ગામલોકોને એક નહિ, બે નહિ, પણ ત્રણ-ત્રણ આશ્ચર્યો અનુભવવાં પડ્યાં.

પરોઢને શુભ ચોઘડિયે રવા પટેલની સંતી આણાનું ઓઢણું ઓઢીને ઝુલાળા બળદ જોડે માફાળા ગાડામાં બેસીને પાદરમાંથી નીકળશે એમ સૌએ ધાર્યું હતું, તેને બદલે ચાર આદમીઓને ખંધોલે ઊંચકાઈને, આણાના ઓઢણામાં વીંટળાયેલો સંતીનો મૃતદેહ નનામીરૂપે નીકળ્યો અને પાદરથી ઓતરાદે શેઢે પ્રસ્થાન કરવાને બદલે આથમણી દિશામાં સ્મશાન ભણી વળ્યો.

રોંઢા ટાણે સીમમાંથી પાછી ફરતી ભથવારીઓએ આવીને વાતો કરી કે અંધ નેણશી ભગતના તો કોક અવળે ચોઘડિયે રથ ફરી ગયા છે. રાત આખી ઊંઘ્યા જ નથી ને બોખલું ફાડીને ખિઃ ખિઃ ખિઃ કરે છે. ઇન્દ્રલોકની ને અપ્સરાની ને દેવદેવીઓની વાતો કર્યા કરે છે. પડખેના ખેતરના વસવાતીઓ ભગતને મોંએ સંતીનો ખરખરો કરવા ગયા ત્યારે ભગતે પોતાના ફરી બેઠેલા રથના તોરમાં જ વાત કરી કે, ‘આ મૃત્યુલોકમાં ઇન્દ્રરાજાની અપ્સરા જોગણીઓને ભેગી લઈને ક્રીડા કરવા ઊતરી, કંકુની પૂતળી જેવી અપ્સરાનું તેજ તેજના અંબાર જેવું રૂપ જોઈને આ મનખા દેહવાળો કોઈ માનવી અંધો બનીને ભૂલથી એના છેડાને અડી ગયો, ને એના અડતાંવેંત જ ઈ કંકુની પૂતળી રાખની ઢગલી થઈને છૂટી પડી! ખિઃ ખિઃ ખિઃ સાવ ધોળી રાખ. ભભૂત જ જોઈ લ્યો! મસાણમાં ચેહ બની રહ્યા પછી મડાના ફૂલવાળી રાખ વધે એવી ધોળી ફક્ક રાખ જ જોઈ લ્યો! હે! હે! હે! સાવ, રોંગી રાખ જ!’

જાણકાર માણસોએ ભગતની આ લવરી સાંભળીને ચુકાદો આપ્યો કે સંધ્યાના રથ ફરવા નીકળ્યા હશે એ વેળા ડોસાનો ઓશીકાફેર થઈ ગયો લાગે છે.

આ બીજા કૌતુકમાંથી ગામલોકો હજી પૂરો છુટકારો મેળવે એ પહેલાં તો ત્રીજા સમાચાર તૈયાર જ હતા કે ગોવા ગળિયારાનો ક્યાંય પત્તો નથી!
{{Right|[‘ઘૂઘવતાં પૂર’]}}
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હીરાલાલ ફોફલિયા/રાતે વાત|રાતે વાત]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/વાની મારી કોયલ

2025-10-09T07:31:12Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|ચુનીલાલ મડિયા}}

[[File:Chunilal Madia 09.png|300px|center]]

{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}
{{Heading|વાની મારી કોયલ | ચુનીલાલ મડિયા}}
{{Poem2Open}}
ગયે વર્ષે રવા પટેલને બરાબર મનગમતાં બિયારણનો જોગ ન થઈ શક્યો એટલે હિંમત કરીને ચાર વીઘામાં શેરડીનાં બબ્બે આંખાળાં માદળિયાં રોપી દીધેલાં. પરિણામે, સાચાં પેટાળની સરવાણીઓવાળી તરકોશીમાંથી પાણી ખેંચી ખેંચીને બે જોડ નાડાંનો સોથ વળી ગયો પણ નોરતાં ઊતરતાં તો ચાર-ચાર આંગળના દળવાળા શેરડીના સાંઠા ક્યારામાં ન સમાતાં ત્રાંસા ઢળવા લાગ્યા અને દિવાળી ટાણે તો પડું પડું થતા એ લેલૂંબ માંડવાઓને ફરતી વાંસવળીઓની આડ બાંધવી પડી.

વેપારીઓએ રવા પટેલને બહુ બહુ સમજાવ્યો કે મૂઠીમાં ન સમાય એવી જાડી કાતરીવાળી શેરડીને પીલવી રહેવા દિયો અને કાપીને પડખેના શહેરની શાકમાર્કિટમાં વેચી આવો, પણ રવા પટેલે તો છેવટ લગી ચારેચાર વીઘાને પીલવાનો જ આગ્રહ રાખ્યો.

શહેરની બજારમાં મળનાર દેખીતો નફો જતો કરીને ઘરઆંગણે ચાર વીઘાના વાડને ચિચોડે પીલવાનો જગન આદરવા પાછળ રવા પટેલના જઈફ, અંધ દાદા નેણશી ભગતની એક અંતરતમ મુગ્ધ એષણા સંતોષવાની નેમ હતી. નેણશી ભગતને રવા પટેલ સિવાય બીજું કોઈ સંતાન નહોતું અને રવા પટેલની પણ અવસ્થા પાકટ થવા આવી અને ત્રણ-ત્રણ ઘર કરી ચૂક્યા તોપણ પહેલાં ઘરવાળાંને પેટે અઘરણીની સંતી અવતરી, એ સંતીને જ સાત ખોટની દીકરી અને દીકરો બધું ગણીને સંતોષ માનવો પડ્યો હતો. નેણશી ભગતની બંને આંખોમાં કૂવા પડ્યા અને શરીર આખામાં બુઢાપો પ્રવેશી ગયો તોપણ પોતાના એકના એક દીકરા રવાને ઘેરે સતીનાં ઘોડિયાંલગન પછી મંગળ અવસર આવી જ નહોતો શક્યો. જે ગામની ભોંય ચૂમીને પોતાની કાયા ઘડાણી છે, અને પરસ્પર સહકારના પાયા ઉપર રચાયેલ સમાજરચનાના ડગલે ને પગલે વહોરવા પડતા અનેક ઋણનું જેના ઉપર ભારણ વધી ગયું હતું, તે સામાજિક ફરજોનો જાગરૂક આદમી, એ ઋણ-ફેડનનો પોતાને ત્યાં અવસર નહિ સાંપડતાં પોતે એ ઋણભારમાં ગૂંગળાતો હતો. બરાબર ટાંકણે જ રવા પટેલે વાઢ વાવી દીધો અને નેણશી ભગતે વૈશાખે આવનાર સંતીના મોટા આણાના પ્રસંગને ચિચોડો ફરવાના પ્રસંગ સાથે જોડી દીધો અને પુત્રવિહોણા રવા પટેલને ઘેર પુત્રલગ્ન જેટલી ધામધૂમ મંડાણી.

ચાર વીઘાંમાં પથરાયેલ શેરડીનાં લીલાંછમ પાંદડાંના પડથારમાં ઉત્તર-દખ્ખણના વાયરા આવે ત્યારે એકમેકને આલિંગતા ઊભેલા સાંઠાઓના પોપટિયા રંગના સાગરમાં જાણે કે દરિયાઈ મોજાંની લહેરો ઉત્પન્ન થતી. જોનારા આદમીઓની આંખો ઠરતી અને કહેતા : ‘ધરતીએ પણ પેટ કાઢ્યું છે ને કાંઈ! ધૂળમાંથી ધાન પકવે છે! ભોમકાને કુંવારી અમથી નહિ કીધી હોય!’

રવા પટેલે મન મોકળું મૂકીને મહેમાનોને નોતર્યા હતા. કુટુંબના સૌ ભાયાતોનાં સગાંસાંઈ, વેવાઈ-વેલાઓને લોઠકા જોઈને બબ્બે બળદો સાથે લેતા આવવાનું કહેવરાવ્યું હતું. ચાર બળદ ભેગા જોડે ત્યારે તો માંડ ચસ દીએ એવો તોતિંગ ચિચોડો માંડ્યો હતો. અને એમાંથી બે ધારે વરસતા મીઠામધ રસોનો ગોળ રાંધવા માટે અડખેપડખેના પંથકમાં નામખ્યાત બની ચૂકેલ જુવાન ગોવા ગળિયારાને ભારે મોટું દનિયું ઠરાવીને બોલાવ્યો હતો.

ગોવામાં માત્ર જવાનીની રસિકતા અને રંગીલાઈ જ નહોતાં ભર્યાં, પણ સાવ તરુણ વયમાં જ સાધ્ય કરેલ ગળરાંધણના અનોખા કસબની દીપ્તિ તેના સમગ્ર વ્યક્તિત્વમાં રંગ પૂરી જતી હતી. રસની કડાઈમાં એ ઘડા ભરી ભરીને રેડતો હોય કે કોઈ વખત ચૂલામાં આંધણ થઈ રહેતાં સૂંડલો ફોફાં ઓરતો હોય, કે ચાકીમાં ઢાળેલો ગોળ અજબ આસાનીથી પાવડી વડે ઉખેડતો હોય, પણ એના એકેએક હલનચલનમાં રહેલી એક અચ્છા પાકશાસ્ત્રીની કસબજન્ય છટા મુગ્ધ કરતી હતી.

બંને આંખે આંધળા નેણશી ભગત શેઢા નજીકના ચાસટિયામાં ફાટ્યો–તૂટ્યો ખાટલો ઢાળીને ચોવીસે કલાક રામનામ લેતા પડી રહેતા. તેમને ગામના માણસ કહેતા : ‘ભગત, વાઢ તો સોળ આની ઊગ્યો, પણ આવો ગળિયારો ન જડ્યો હોત તો ધાનને ધૂળ કરીને ખાવું પડત.’

‘ગળિયારો ઠાવકો જડ્યો છે, એમ કે?’ ભગત વળતાં પૂછતા.

‘હા. ઠાવકો તે કેવો, કે ગોળ તમારે રવાદાર મેસૂબનેય ભુલાવે એવો રંધાય છે.’

‘સારું, સારું ભાઈ, ખાઈને માણસ દુઆ દેશે. ખાવ, પીઓ ને આનંદ કરો, સીતારામજી! સીતારામજી!’

સંતી બાળપણથી જ ડોસાની સેવાશુશ્રૂષા કરવા ટેવાયેલી હતી. ભગતને પણ એ બાળકીની ચાકરીનું વૈરાગી અવસ્થામાંય એવું તો વ્યસન થઈ ગયેલું કે હવે તો સંતીનું મોટું આણું આવવાનું થયું અને સાસરે જવાની થઈ છતાં ભગતને એના વિના માળાનો બેરખો, પગનાં પગરખાં, હાથની લાકડી કે અફીણના અમલની વાડકી શોધવામાં મુશ્કેલી અનુભવવી પડતી.

સંતીને પણ રવા પટેલે દીકરી ન જાણતાં દીકરાની જેમ જ લાડચાગમાં ઉછેરી હોવાથી કોઈ કોઈ વાર એ વધારે પડતી છૂટ લેતી, તો એમાં કોઈ વાંધો ન ઉઠાવતું. તેના બાળપણનાં લાલનપાલન જોઈને ગામલોકો કહેતાં કે સંતીને રવો પટેલ હથેળીમાં થૂંકાવે છે ને પડ્યો બોલ ઝીલે છે, પણ અસ્ત્રીની જાતને આવાં લાડચાગ કરીએ તો કોક દિ એને જ વસમાં પડે. સંતીને મળતું સ્વાતંત્ર્ય ઘણા માણસોની આંખમાં આવતું અને એમાંનું કોઈ વાલેશરી બનીને રવા પટેલને એ વિશે અણસારો કરે ત્યારે રવા પટેલ લાપરવાહીથી કહેતા : ‘સંતી મારી દીકરી નથી, ઈ તો વાની મારી કોયલ છે, ને કોઈ પૂરવભવની લેણાદેણી રહી ગઈ હશે તે મારે ઘેરે ઊડી આવી છે. આ કમૂરતાં ઊતરશે ને આણું વાળવા આવશે એટલે મારી કોયલ ઊડી જાશે…’

રવા પટેલ આકાશ તરફ તાકીને છેલ્લા શબ્દો બોલતા ત્યારે કોઈ કોઈ વાર તેમની આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી જતાં; પણ બન્યું હતું એવું કે ગામલોકો રવા પટેલના આ વાત્સલ્યની નાજુકાઈ સમજી ન શક્યા અને કેટલાક વરણાગિયા જુવાનિયાઓ, જેઓ પોતાની લાયકાત કે બિનલાયકાત જોયા-કારવ્યા વગર લાંબા સમયથી સંતીનું સંવનન કરી રહ્યા હતા, તેમણે રવા પટેલના ભોળે ભાવે બોલાયેલા ‘વાની મારી કોયલ’ શબ્દોમાંથી ‘કોયલ’ શબ્દ પકડી લીધો અને સંતીના નામ સાથે એ જોડી દીધો.

ગામના એ જુવાનો કવિતા નહોતા કરતા છતાં, તેમને ન્યાય કરવા ખાતર કહેવું જોઈએ કે તેમણે કરેલા સંતીના આ નામકરણમાં ભારોભાર કાવ્ય ભર્યું હતું. વહેલી પરોઢે ખેતરે જવા નીકળી હોય કે બપોરા ટાણે ભાત લઈને જતી હોય, કે સાંજે માથા ઉપર ભાર મૂકીને પાછી ફરતી હોય, પણ સંતીના પગરવે સીમનું યૌવન જાગી ઊઠતું. અંગેઅંગમાંથી અણબોટ્યું લાવણ્ય નિતારતી એ સુકુમાર દેહલતા આખી સીમના વાતાવરણને તાઝા-બ-તાઝા આહ્લાદ વડે ભરી મૂકતી. એક ચૈતર મહિને જ્યારે ખેતરે જતા રસ્તા ઉપરના આંબાવાડિયાના આંબા લૂંબઝૂંબ શાખો વડે લચી પડતા હતા અને કોયલોએ બાર બાર મહિનાનાં રખોપાં કર્યાં છતાં મહોર મોર્યાં ટાણે જ દાઢ આવી હોવા બદલ કુ… ઉ… ઉ… કુ… ઉ… ઉના દર્દભરપૂર ફરિયાદ–ટહૌકા ગાવા માંડ્યા હતા ત્યારે નમતે પહોરે નેણશી ભગત માટે અમલનું અફીણ લેવા નીકળેલ સંતીથી આપમેળે જ ગવાઈ ગયું :

'''ચૈતર ચંપો મ્હોરિયો ને મ્હોર્યાં દાડમ દ્રાખ,'''
'''કોયલડી ટહૌકા કરે, કાંઈ બેઠી આંબાડાળ.'''

અને એ આંબાડાળે અવિરત ટહુકતી જતી કોયલડીને પજવવા સંતીએ જ્યારે કુ… ઉ… ઉ ટહુકો કર્યો, ત્યારે એને ખ્યાલ સરખો પણ નહોતો કે પાછળ લપાતો-છુપાતો આવતો ગામનો ઉખડેલ ગણાતો આઝાદ છોકરો વીરીઓ આ વાત ગામના ખસૂડિયલ કૂતરા સુધી ફેલાવશે અને ગામની રસિકતાએ કરેલું ‘કોયલડી’ નામકરણ સાચું ઠરાવશે.

*

ચિચોડો ચાલવા માંડ્યો ત્યારથી ખેતરનું વાતાવરણ દિવસ ને રાત ગહેકતું રહેવા માંડ્યું. ચાર એકઢાળિયાં તો ખેતરમાં હતાં જ, છતાં બીજા નાનામોટા પાંચેક માંડવા અને બે છાંયડા ઊભા કરવા પડ્યા. સારા સારા જાતવંતા બળદની દશેક જોડ ભેગી થઈ ગઈ હોવાથી ચિચોડો અવિરત ચાલ્યો જતો અને પરોઢિયેથી તે ગોરજ ટાણા સુધી પરવાહ લેવા આવનારાઓનો પ્રવાહ પણ ચિચોડાની જેમ જ ચાલુ રહેતો. નેણશી ભગત મૂળથી જ રોટલે પહોળા તરીકે પંકાતા, તેમાં રવા પટેલના પહોળા હાથ અને મળતિયા સ્વભાવે ફરતા મને ‘દુલા રાજા’નું બિરુદ મેળવી આપ્યું હતું. આંખનીય ઓળખાણ વગરનો માણસ રવા પટેલની વાડીએ કોશ ચાલવા ટાણે અમથો ખંખોળિયાં ખાવા આવે તો કોળી ઝીંઝરાં કે ડૂંડાંનો પોંક કે ખોબો ઓળા કે શેરડીનો સાંઠો ખાધા વિના ભાગ્યે જ પાછો ફરતો. પરિણામે, ચિચોડો ફરવા જેવો મહામૂલો અવસર આવ્યો ત્યારે તો રવા પટેલની વાડી અને ખેતર આલાભાઈના દરબારમાં જ જાણે કે પલટાઈ ગયાં.

માંડવો તો પરવાહ લેવા આવનારાઓથી ખીચોખીચ રહેવા લાગ્યો. રવા પટેલે મહેમાનો માટે તળાઈબંધા ઢોલિયા અને સંખ્યાબંધ ખાટલાઓ પથરાવી મૂકેલા એટલું જ નહિ, પણ સારી એવી સંખ્યામાં સૂડીઓ પણ ભેગી કરી રાખેલી, જેથી મહેમાનોને ભાગે તો શેરડીનાં લઠ્ઠ માદળિયાં ફોલી ફોલીને દાંત જ ચલાવવાનું રહે. ફોલી ન શકે એવા માણસો માટે પિલાયેલા સાંઠાનો તાજો રસ પીવા સારુ છાલિયાં અને તાંસળીઓ હાજર હતાં, માથે ભભરાવવા સૂંઠનો ભૂકો તૈયાર હતો. માંડવામાં જ્યારે ચસચસ શેરડીનાં પતીકાં ચવાતાં હોય અને ગટાક ગટાક રસ–છાલિયાં ગટગટાવાતાં હોય ત્યારે જીવતા જીવોનો મેળો જોઈને રવા પટેલની આંખો ઠરતી. આંખે અંધ હોવા છતાં નેણશી ભગત આંખોના કૂવા વડે જાણે કે આખું દૃશ્ય પી અને અનુભવી શકતા અને સૌની વતી પોતે જ તૃપ્તિજન્ય ઉદ્ગારો કાઢતા : ‘પીઓ મારા બાપ! પીઓ! ધરવ કરીને પીઓ! ધરતીના પેટની આ બધી માયા છે. ધરતીનાં છોરું એનો ધરવ નહિ કરે તો બીજું કોણ કરશે? ધરતીને ધવાય એટલું ધાવી લ્યો; કોને ખબર છે કાલની?’

આમ કહી ભગત જમણા હાથની બે આંગળીઓ સુધી જોતા અને સમસ્ત વાતાવરણની સ્વસ્થતા પારખી, એવી ખાતરી કરીને ફરી હાથમાંનો બેરખો ફેરવવા માંડતા.

કેટલાક ભાવિકો ભગતને સાચક માણસ ગણતા. તેઓ સંસારમાં હોવા છતાં સાધુ જેવા રહેતા હોવાથી ઘણા માણસોને તેમની સાચકતામાં શ્રદ્ધા બેઠેલી. આંખો ગઈ હોવા છતાં આંગળી સૂંઘીને માણસ પારખી કાઢવાની ભગતની આવડતે ઘણા નાસ્તિકોને પણ મુગ્ધ કરેલા.

ઓણ સાલ ઉનાળામાં જેવા આકરા દનિયા તપ્યા હતા એવી જ અનરાધાર વરસાદની હેલીઓ પડી અને આ શિયાળામાં પણ માણસને થીજવીને ઠૂંઠવું કરી મૂકે એવાં સખત હિમ પડ્યાં, પણ રવા પટેલનાં ખેતરવાડી ધમધોકાર પ્રવૃત્તિની ગરમીથી એવાં તો હૂંફાળાં રહેતાં કે મકરસંક્રાંતિના કાંધા ઠારવા સારુ પડેલા હિમને પણ કોઈએ ગણકાર્યું નહિ.

સંતીનું આણું વાળવા માટે એનાં સાસરિયાંઓ ખાસ્સા વીસ માણસોની ઢગ લઈ આવ્યા હતા એટલે ખાસ કામ સિવાય સંતીનો ખેતરે આવરોજાવરો ઓછો થઈ ગયો હતો – સિવાય કે ભગતની વાડકીમાં અફીણ થઈ રહ્યું હોય અને એ આપવા આવવું પડે, અથવા તો સાંજે વાળું મોડાં થયાં હોય અને સાથી વહેલો ચાલ્યો ગયો હોય. થોડા દિવસ પછી થનાર પિતૃગૃહના ત્યાગનો શોક અને શ્વશુરગૃહના મિલનના હર્ષની મિશ્રિત લાગણીઓના પ્રવાહમાં સંતી સેલારા લઈ રહી હતી.

આજે રવા પટેલે કથા બેસાડવાની હોવાથી રાતે ચિચોડો બંધ રાખવાનું નક્કી કર્યું હતું.

છેક સાંજે ભગતને ખબર પડી કે આજે અમલ મંગાવવાનું રહી ગયું છે. એટલે તેમણે એક દાડિયા સાથે કહેવરાવ્યું. સંધ્યા ટાણે સંતી ડોસાને અફીણ આપવા આવી ત્યારે ચિચોડો બંધ થવાની તૈયારીમાં હતો પણ એક ક્યારાના અર્ધા ભાગના સાંઠા વઢાઈ ગયા હતા અને અર્ધા બાકી રહ્યા હતા; એટલે આમેય મોડું અને આમેય મોડું ગણીને એ ક્યારો પૂરો કરવાનું જ નક્કી થયું અને દાડિયાઓએ કામમાં ઝડપ કરવા માંડી. એક તરફથી ક્યારામાંથી ફડાફડ સાંઠા વઢાયે જતા હતા. બીજે ઠેકાણે વઢાઈ રહેલા ઢગલામાંથી આગળાં– પૂંછડાં કપાતાં જતાં. અને ત્રીજી જગ્યાએ તૈયાર થયેલા કાતળાઓને મોગરી વડે ટીપી ટીપીને પોચા પાતળા ચિચોડામાં સહેલાઈથી પેસી શકે એવા બનાવવામાં આવતા હતા. સંતી પણ ઝટ દેતીકને ઘાઘરો સંકોરી, સાંઠા ટીપવા બેસી ગઈ.

સાથે કામ કરતી એક મજૂરણ સહિયરે સંતીને પૂછ્યું :

‘કાં સંતીબહેન, આજે તો કાંઈ કોરો કડકડતો ઘાઘરો પહેર્યો છે!’

હરખઘેલી સંતીએ ખુલાસા રૂપે કંઈ બોલવાને બદલે આદત પ્રમાણે ગાવાનું જ ઉચિત ગણ્યું;

'''ફૂલ ફગરનો ઘાઘરો સિવડાવ્યો શુકરવાર,'''
'''પહેર્યો ને વળી પહેરશું કાંઈ સાસરને દરબાર'''
'''કે આણાં આવ્યાં રે મોરાં રે.'''

અજબ માર્દવભર્યા લહેકા સાથે ગવાયેલી આ લીટીઓએ પડખેના માંડવામાં ચૂલ ઉપરથી કડાઈ ઉતારીને ચોકીમાં ઠાલવતા ગોવા ગળિયારાના કાનને ચમકાવ્યા. ઉભડક થઈને એણે સંતી તરફ જોયું. તાઝગીભર્યા લાલચટાક મોં ઉપર, સામી પીંપળમાંથી ચળાઈને આવતાં છેલ્લાં સૂર્યકિરણો ચકચક થતાં હતાં. ગોવા જેવા રસિયા જુવાન માટે એ દૃશ્ય અસહ્ય હતું. તેણે પણ એવી જ હલકથી ગાવા માંડ્યું :

મારા વાડામાં ગલ–છોડવો કોયલડી રંગભીની!

ઈ તો ફાલ્યો લચકાલાળ કોયલડી રંગભીની!

સામી પાર સૂરજે ડૂબકી મારી ત્યારે ફુલ્લઝપટ દાડિયાં ચાલ્યાં ગયાં હતાં. ગોવો હાથમાં પાવડી લઈને ગોળને ચોકીમાં પાથરતો હતો.

સંતીના દિમાગમાં ‘કોયલડી રંગભીની’ લીટીઓ રમતી હતી. વાતાવરણમાં આથમતી સંધ્યાની માદક ઉત્તેજના હતી. એ માદકતાથી પ્રેરાઈને જ સંતી તરકોશી પડથાર ઉપર જઈ ઊભી અને હોઠે આવેલું ગીત ગાવા માંડ્યું :

'''કૂવાને કાંઠે ઊગ્યો કેવડો, ગળિયારા!'''
'''કેવડો મહેકે મીઠો, ગળિયારા!'''
'''કેવડો લળી લળી જાય રે, ગળિયારા!'''

ગોવાના હાથમાં પાવડી થંભી ગઈ. દૂર દૂરનું ઘર, જુવાન પરણેતર બધું યાદ આવી ગયું અને બદલામાં, આ પારકું ગામ, પારકાં ખેતરવાડી, પારકા આદમી એ બધું ઘડીભર ભુલાઈ ગયું. લાગણીઓને એણે બેલગામ છૂટી મૂકી :

'''રંગભીનાં રે! અમે પરદેશી'''
'''પોપટા, રંગભીનાં રે! તમે ઢળકતાં ઢેલડી રંગભીનાં રે!'''
'''અમે કળાયેલા મોરલા, રંગભીનાં રે! તમે છો સરવર-નીર.'''
'''રંગભીનાં રે! અમે પરદેશી પંખીડાં,'''
'''રંગભીનાં રે! પંખીડાંની ન્હોય પ્રીત.'''
'''રંગભીના રે! પંખીડાં ઊડી ઊડી જાય,'''
'''રંગભીનાં રે! ઊડે એના ન્હોય ઓરતા.'''

દૂર શેઢા નજીક ખાટલામાં પડેલા ભગતે સંતી માટે ઉપરાઉપર બેત્રણ બૂમો મારી. કૈં જવાબ ન મળવાથી તેઓ અસ્વસ્થ થયા અને આદત પ્રમાણે આંગળીઓ સૂંઘવા માંડી.

સંતી ડોસાનો અવાજ સાંભળી શકે તેટલી નજીક નહોતી અને નજીક હોત તોપણ ગીતો ગાવા આડે કશું સાંભળવાની એને ક્યાં નવરાશ હતી?

'''ચાસટિયે ચડીને રે મેં ટોયાં પંખીડાં,'''
'''ગંઠેલ ગોફણિયે રે મેં ટોયાં પંખીડાં.'''

ગાતાં ગાતાં જ સંતી ગોવાના માંડવા નજીક પહોંચી ગઈ હતી.

ગોવો તો થોડી વાર પહેલાં છેલ્લાં સૂરજ–કિરણોએ ગુલાલ છાંટી મૂકેલા ઘાટીલા ફૂલગુલાબી મોંની તંદ્રામાં ઊભો હતો.

પછડાવે બૂંગણનો છેડો ઊંચો કરીને સંતીએ ટહુકો કર્યો :

'''‘એકલા એકલા જ ગોળ રાંધો છો ને? એકલપેટા!’'''

ગોવાએ પાછળ જોયું. એને ક્ષોભ થયો. શું બોલવું એ જ ન સમજાયું. અટાણે બધા જ મજૂર, દાડિયા, સાથી વગેરે વાળુ કરવા ચાલ્યા ગયા હતા. ઘડી વાર પહેલાં માણસોથી ખદબદતું ખેતર અટાણે ખાલીખમ્મ લાગતું હતું. માત્ર શેઢા તરફથી ભગતની ઉધરસનો અવાજ આવતો હતો. ગોવાએ વિનય ખાતર પણ મર્મભર્યો ઉત્તર આપ્યો :

‘એકલ માણસ તો એકલપેટો જ હોય ને? એ બીજું પેટ ક્યાંથી કાઢે?’

સાંભળીને સંતી એવી તો શરમાઈ ગઈ કે આ અજાણ્યા આદમી પાસેથી દોડીને દૂર ખાટલો ઢાળીને પડેલા દાદા પાસે પહોંચી જવાનું મન થઈ આવ્યું. તેની ગભરુ છાતીમાં ફડક ફડક ફડકા થવા લાગ્યા. પવનપાંખે ઊડતું હરણબચ્ચું ઓચિંતું જ સામે શિકારીને જોતાં ફફડી ઊઠે એમ ગોવાની હાજરીમાં સંતી ફફડી ઊઠી. આ જગ્યાએથી ઝટ ઝટ ચાલ્યા જવા માટે એ ઘાઘરો સંકોરીને ચૂલા ઉપર ઊકળતી કડાઈ અને નજીક ઊભેલા ગોવાની વચ્ચેથી ક્ષોભ અને સંકોચ સહ પસાર થવા ગઈ ત્યારે વાંભ એકનો લાંબો તવેથો લઈને ઊભેલા ગોવાનો હાથ સંતીની ખુલ્લી કેડ સાથે ભટકાયો અને સંતી ધ્રૂજી ઊઠી. એ ફફડાટ અને ધ્રુજારી ઓછી કરવા, સામી ચાકીમાં ઠરતા ગોળ તરફ જોઈને, જાણે કે બોલવા ખાતર જ બોલી : ‘ગોળ તો રૂપાળો સોનાની વીંટી જેવો રાંધ્યો છે ને!’

ખેતરમાં સંધ્યા આથમ્યા પછી સામી દિશાએથી દોડી આવેલ ચંદ્રનો આછો ઉજાસ સંતીના ખુલ્લા હાથ–મોં ઉપર રમતો હતો.

ગોવાએ તેના કેફમાં જ કહ્યું : ‘ખાનારાં ક્યાં ઓછાં રૂપાળાં છે, તી ગોળ રૂપાળો ન રંધાય?’

વીજળીનો આંચકો–ધક્કો લાગ્યો હોય એમ સંતી ચાર તસુ પાછળ હઠી ગઈ. એક ભયજન્ય, તીવ્ર ધ્રૂજારી એના પેટ સોંસરવી પસાર થઈ ગઈ. ગોવાના શબ્દો સાંભળીને સ્વાભાવિક રીતે જ સંતીએ પોતાના હાથના કાંડાની કોણી લગી છૂદેલાં છૂંદણાં ઉપર એક કૌતુકભરી નજર ફેરવી.

‘છૂંદણાંમાં શેનાં શેનાં ચિત્તર ચિતરાવ્યાં છે?’ ગોવાએ એ હાથ ઉપર નજર ઠેરવીને પૂછ્યું.

આવો સ્વાભાવિક પ્રશ્ન સાંભળતાં સંતીના પેટનો ફફડાટ, ગભરામણ બધું શમી ગયું અને તેણે ભોળેભાવે જ જવાબ આપ્યો : ‘ઈ તો હું નાની હતી તંયે ચાર જણાંએ થઈને મને પરાણે પકડી રાખીને કૂંજડીનું ચિત્તર ત્રોફાવ્યું’તું. ત્રોફવાવાળી વાઘરણ એના ભાલા જેવા અણિયાળા સોયા મઝીઠમાં બોળી બોળીને એવા તો સબસબ ખૂંચાડતી’તી!’ આટલું કહેતાં તો સંતીના મોંમાંથી આછી સિસકારી નીકળી ગઈ.

ગોવાએ થોડું સામીપ્ય અનુભવતાં કહ્યું : ‘સોયની અણીય ન ખમી શકે એવી પોચી પારેવડી ક્યાંથી થઈ?’

સંતીએ ખુલ્લા દિલે કહ્યું : ‘હા બાપુ, હું તો ધરથી જ એવી પોચી પારેવડી જેવી રહી છું. ત્રોફવાવાળી સબોસબ સોઈ ભોંક્યે જાતી’તી, પણ હું તો જોર કરીને મારી આંખ્યું બીડી ગઈ. પછી મારા હાથપગ છોડ્યા તંયે આંખ્યું ઉઘાડીને જોયું તો આખા હાથ ઉપર લોહીના ટશિયા ફૂટી આવ્યા’તા. હાથ ઘંહીને લોહી લૂછી નાખ્યું તો અંદર મજાની નાનકડી કૂંજડી બેઠી’તી!’

સંતી ગોવાની નજીક ગઈ, હાથ લંબાવીને છૂંદણાંનું ચિત્ર બતાવ્યું.

ગોવાએ કુતૂહલથી એ હાથ નજીક ખેંચીને ચાંદાના અજવાળિયે છૂંદણાંનું ચિત્ર જોયું.

મકરસંક્રાંતની ટાઢનો થીજવી નાખતો ઠાર વરસવો શરૂ થઈ ગયો હતો. હજી હમણાં જ ચાંદો ઊગ્યો હોવા છતાં શિયાળુ રાતની લંબાઈને લીધે મધરાત જેવો સોપો પડી ગયો હોય એવું વાતાવરણ હતું.

ગોવો પોતાના હાથના પોંચા ઉપર ત્રોફેલ ત્રાજવાં સંતીને બતાવતો હતો.

ભગતનો અમલ લેવાનો સમય વીતી ગયો હોવાથી એમની નસો તૂટતી હતી. માથું ફરતું હતું. સંતીને ઉપરાઉપરી સાદ કરવા છતાં કોઈ સાંભળતું ન હતું. શેઢાના રખોળિયાઓ તો મોડે મોડે રાત ભાંગ્યા પછી જ આવતા, પણ ખેતરમાં કાયમી વાસ રહેનારા વસવાતીઓય હજુ વાળુપાણીથી પરવારીને આવ્યા ન હતા. ભગતને સંતી વિશે ભય લાગ્યો અને તેમણે બંને આંગળીઓ નાકે મૂકી, આખા વાતાવરણનો તાગ લેવા માંડ્યો.

રવા પટેલને ત્યાં છેક સાંજે લાપસી ભરડવા માંડેલી એટલે એ રંધાતાં, વાળુને બહુ વાર લાગી. તેમાં વળી, આણાની ઢગનાં જાડા જણ જમાડવાનાં હોવાથી, મહેમાનોએ ચળું કર્યા કેડે ઘરનાં માણસો અને એમના જમી ઊઠ્યા પછી વેવાઈના ગાડાખેડુઓ, સાથી વસવાતી વગેરેને પીરસતાં તો બહુ મોડું થઈ ગયું.

ગોરે કહ્યું હતું કે આણું વળાવવા માટે પરોઢિયે જ એક ચોઘડિયું સારું છે એટલે રવા પટેલ વેવાઈનાં ગાડાંગડરાં અને ઢાંઢાઓને સાબદા કરતા હતા. પરોઢે થનાર પુત્રીવિયોગની ગ્લાનિ તેમના મોં ઉપર ફરી વળી હતી. ઢગવાળાઓ જમીકારવીને ફળિયામાં તેમને માટે બબ્બે ધડકી નાખીને ઢાળેલ ખાટલાઓમાં જરા આડે પડખે થયા હતા.

ઘરમાં અટાણે સંતીનાં આણાનાં કપડાં સંકેલાતાં હતાં. એક ખાસ, મોંઘાપાનું ઓઢણું હજી નહોતું સંકેલ્યું, કારણ કે સંતીની બહેનપણીઓએ સૂચવ્યું હતું કે પરોઢિયે ગાડે બેસાડતી વખતે એ પહેરાવવું છે. ઓચિંતી જ એક સહિયરે સંતીની પૃચ્છા કરી અને ત્યારે જ ખેતરના વસવાતીએ કહ્યું કે, સંતીબહેન તો ભગતને અમલ આપવા ખેતરે ગયાં છે.

સાંભળીને ઘરનાં માણસોને પહેલાં તો જરા અચંબો ઊપજ્યાે પણ રવા પટેલે એનો જરૂરી ઘટસ્ફોટ કર્યો : ‘સંતીને ઘરમાં સહુ માણસ કરતાં આતાનો હેડો વધારે છે. આજ બિચારી પેટ ભરીને ડોસાને મળી લે… કાલ આવા ટાણે તો કોને ખબર છે, મારી કોયલ ઊડીને કોણ જાણે ક્યાંય જઈ બેઠી હશે. ઈ તો વાની મારી કોયલ છે.’

આ સાંભળીને સંતીની જુવાન સહિયરો સામસામું જોઈને છૂપું હસી પડી. એક જણીએ તો રવા પટેલ સુધ્ધાં સાંભળે એવી રીતે કહી પણ નાખ્યું : ‘કાલે આવા ટાણે તો બેનબા એ… ને મજાનાં… તમે તો કોઈ યાદેય નહિ આવતાં હો ત્યાં…’

રવા પટેલે વાતનો વિષય બદલીને ખેતરે વાસો રહેવાવાળાને ખેતરે મોકલ્યો અને ઝટ ઝટ સંતીને ઘરે મોકલવાનું કહ્યું.

વસવાતી રોજના નિયમ મુજબ ગોવા માટે વાળુ લઈને ખેતરે જવા નીકળ્યો.

નીતરતી ચાંદનીમાં અટાણે આખું ખેતર પ્રશાંત લાગતું હતું. સંતી માટે બૂમો મારવા છતાં કૈં જવાબ ન મળવાથી ભગત પણ મૂંગા થઈ બંને આંગળીઓ વારાફરતી નાકે મૂક્યે જતા હતા. સમી સાંજે કલબલાટ કરતાં પંખીઓ અટાણે ચૂપચાપ માળામાં પેસી ગયાં હતાં. સાંજે મરચીને પાણી પાઈ રહ્યા પછી તરકોશીના થાળા ઉપર નીંગળાવા મૂકેલો કોશ પણ હવે નીતરી રહ્યો હતો અને વાવમાં પડતાં ટપાક ટપાક ટીપાંનો અવાજેય બંધ થયો હતો. રતાંધળાં છીપાં પણ તરકોશીના બે માથોડા ઊંડા બંધાણનાં બાકોરાંઓમાં એકમેક સાથે ગોઠવાઈને બેસી ગયાં હતાં. માત્ર વાવમાં જ નહિ પણ જાણે કે આખા ખેતરવાડીમાં જળ જંપી ગયાં હતાં.

ઉગમણે ખોડીબારે, કોઈએ ખોંખારો ખાધો અને પછી પગરવ સંભળાયો ત્યારે સંતી સફાળી ઊભી થઈને ભગત પાસે જવા દોડી. હવે જ તેને ઓસાણ આવ્યું કે પોતે જે વસ્તુ આપવા સારુ અહીં આવી હતી એ અફીણનો ગાંગડો તો પોતાના કમખા વચ્ચે જ રહી ગયો છે! ઝટપટ તેણે એ પડીકું બહાર કાઢીને ભગતની અમલની વાડકીમાં મૂક્યું અને એ આપવા સારુ નજીક ગઈ.

અંધ ભગતને આજે સંતીમાં કૈંક આકસ્મિક ફેરફાર થયો લાગ્યો. નવપલ્લવિત બટમોગરાની કળી-શી તેની અણબોટી દેહલતામાંથી કોરી ધરતી ઉપર વર્ષાછાંટ થયા પછીનો આછો આછો મીઠો પમરાટ મહેકવાને બદલે ભગતને પહેલી જ વાર પરસેવાની ખાટી વાસ આવી.

તેમણે ફરી આંગળીઓ નાકે મૂકી વસ્તુસ્થિતિનો તાગ લેવા કરી જોયું.

અપરાધીનો અપરાધ ખુલ્લો પડતાં એને જે જાતની ભોંઠામણ, પશ્ચાત્તાપ અને ગભરાટ થાય એવી જ ભોંઠામણ, પશ્ચાત્તાપ અને ગભરાટ અત્યારે સંતી અનુભવી રહી. યંત્રવત જ એ ડગલું પાછળ હઠી ગઈ.

ભગતે અફીણ લેવા હાથ લંબાવ્યો પણ ત્યાં સંતી નહોતી. તેમણે ફરી આંગળીઓ નાકનાં ફોરણાં ઉપર મૂકી.

સંતીનો ગભરાટ અનેકગણો વધી પડ્યો. તેનું પેટ ચૂંથાવા લાગ્યું. ડોસાની હાજરીમાં એ નાસીપાસ થઈ ગઈ.

ભગતે જરા આગળ વધીને અફીણ માટે હાથ લંબાવ્યો, પણ સંતી વધારે પાછળ હઠી. ભગતને આજે કૈં સમજ નહોતી પડતી. તેમણે આંગળીઓ સૂંઘવા માંડી.

સંતીને માટે એ અસહ્ય હતું. તેણે ખાટલાના પાયા નજીક પડેલી ભંભલીમાંથી વાટકીમાં થોડું પાણી કાઢ્યું અને અફીણનો ગાંગડો એમાં પલાળી દીધો.

થોડી વારે ભગતે પૂછ્યું : ‘સંતી, બેટા અમલ લાવી છો ને?’

સંતીની આંખોમાં એક ન સમજાય એવી ચમક આવી અને ચાલી ગઈ. એને જીવનનો રસ્તો સૂઝી ગયો. તેણે હિંમતપૂર્વક જવાબ આપ્યો : ‘આતા, અફીણ લઈ આવવાનું તો હું સાવ ભૂલી જ ગઈ છું.’

આટલું કહીને દૂર ઊભાં ઊભાં જ, ઓગળેલા અફીણની વાડકી હોઠે મૂકીને ગટગટાવી ગઈ, અને એક અક્ષરેય બોલ્યા વિના ખાલી વાડકીનો ઘા કરી, ઝટપટ ઘર તરફ ચાલી ગઈ.

વળતે દિવસે ગામલોકોને એક નહિ, બે નહિ, પણ ત્રણ-ત્રણ આશ્ચર્યો અનુભવવાં પડ્યાં.

પરોઢને શુભ ચોઘડિયે રવા પટેલની સંતી આણાનું ઓઢણું ઓઢીને ઝુલાળા બળદ જોડે માફાળા ગાડામાં બેસીને પાદરમાંથી નીકળશે એમ સૌએ ધાર્યું હતું, તેને બદલે ચાર આદમીઓને ખંધોલે ઊંચકાઈને, આણાના ઓઢણામાં વીંટળાયેલો સંતીનો મૃતદેહ નનામી રૂપે નીકળ્યો અને પાદરથી ઓતરાદે શેઢે પ્રસ્થાન કરવાને બદલે આથમણી દિશામાં સ્મશાન ભણી વળ્યો.

રોંઢા ટાણે સીમમાંથી પાછી ફરતી ભથવારીઓએ આવીને વાતો કરી કે અંધ નેણશી ભગતના તો કોક અવળે ચોઘડિયે રથ ફરી ગયા છે. રાત આખી ઊંઘ્યા જ નથી ને બોખલું ફાડીને ખિઃ ખિઃ ખિ: કરે છે. ઇન્દ્રલોકની ને અપ્સરાની ને દેવદેવીઓની વાતો કર્યા કરે છે. પડખેના ખેતરના વસવાતીઓ ભગતને મોંએ સંતીનો ખરખરો કરવા ગયા ત્યારે ભગતે પોતાના ફરી બેઠેલા રથના તોરમાં જ વાત કરી કે, ‘આ મૃત્યુલોકમાં ઇન્દ્રરાજાની અપ્સરા જોગણીઓને ભેગી લઈને ક્રીડા કરવા ઊતરી, કંકુની પૂતળી જેવી અપ્સરાનું તેજ તેજના અંબાર જેવું રૂપ જોઈને આ મનખા દેહવાળો કોઈ માનવી અંધો બનીને ભૂલથી એના છેડાને અડી ગયો, ને એના અડતાંવેંત જ ઈ કંકુની પૂતળી રાખની ઢગલી થઈને છૂટી પડી! ખિ: ખિ: ખિ: સાવ ધોળી રાખ. ભભૂત જ જોઈ લ્યો! મસાણમાં ચેહ બની રહ્યા પછી મડાના ફૂલવાળી રાખ વધે એવી ધોળી ફક્ક રાખ જ જોઈ લ્યો! હે! હે! હે! સાવ, રોંગી રાખ જ!’

જાણકાર માણસોએ ભગતની આ લવરી સાંભળીને ચુકાદો આપ્યો કે સંધ્યાના રથ ફરવા નીકળ્યા હશે એ વેળા ડોસાનો ઓશીકાફેર થઈ ગયો લાગે છે.

આ બીજા કૌતુકમાંથી ગામલોકો હજી પૂરો છુટકારો મેળવે એ પહેલાં તો ત્રીજા સમાચાર તૈયાર જ હતા કે ગોવા ગળિયારાનો ક્યાંય પત્તો નથી!
{{Right|[‘ઘૂઘવતાં પૂર’]}}
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હીરાલાલ ફોફલિયા/રાતે વાત|રાતે વાત]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ

2025-10-05T21:05:53Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|ચંપો ને કેળ | ચુનીલાલ મડિયા}}

<hr>
<center>
◼
 
{{#widget:Audio
|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/d/d2/DARSHNA_JOSHI_CHAMPA_NE_KED.mp3
}}
 
ચંપો ને કેળ • ચુનીલાલ મડિયા • ઑડિયો પઠન: દર્શના જોશી
 
<center>◼
</center>
<hr>

{{Poem2Open}}
વેજલકોઠાનો અરધો પંથ માંડ કપાયો હશે ત્યાં તો બકુને એની આદત મુજબ પાણીની તરસ લાગી ગઈ અને અણસમજુ બાળક ‘બા! ભૂ પા’નું વેન લઈ બેસે એવી જ રીતે સાથે આવેલા ભોમિયા ગીગાભાઈ સમક્ષ એણે માગણી મૂકી : ‘ગીગાભાઈ! પાણી પીવું પડશે.’

‘ભાઈ! આંહીં અંતરિયાળ પાણી ક્યાંથી કાઢું? જરાક પગ ઉપાડો તો અબઘડી વેજલકોઠે પોગાડી દઉં. પછી પાવરા-પાટમાંથી એ… ને પેટ ભરીને પાણી પી લેજો. જરાક ઝપાટો કરો…’ ગીગાભાઈએ હાથની ચપટી વગાડતાં પગ ઉપાડ્યા.

‘જયલાલ! આપણાથી ઝપાટો નહિ થાય.’ બકુએ મારો ખભો ઝાલીને અટકાવવા મથતાં કહ્યું, ‘જરૂર પડે તો કોઈનું ઊંટ મારીને પણ પાણી તો પીવું જ પડશે!’

‘તો હાલો જરાક આડા તરીએ.’ ગીગાભાઈએ બકુ આગળ નમતું જોખતાં સૂચવ્યું. ‘ભેખડિયે નેહડે ધારોભાઈ રાંઢવા ને રાશ્યું–મોડા વણતો બેઠો હશે. પાણી પીને થાશું વે’તા, પણ પંથ જરાક ફેરમાં આવશે હો! હાલવું વધારે પડશે.’

‘આઇ ડોન્ટ માઇન્ડ.’ પાણીની આશાએ બકુના પગમાં બમણું જોર આવી ગયું.

ઊંટ માર્યું હોત તોપણ જેટલું પાણી ન મળત એટલું બધું પાણી બકુ ગટગટાવી ગયો. મેં જરા ચેતવ્યો : ‘જોજે હો, પાણી ભલે પારકું રહ્યું, પેટ પારકું નથી. ને આ તો ગીરનું પાણી છે.’

પણ મમતે ચડેલો માણસ – અને તેમાં પણ પાછો બકુ – કોઈનું કહ્યું માને ખરો! વળી, ઓછામાં પૂરું ધારાભાઈનાં ઘરવાળાં રખમાઈએ રોટલાનો લોટ મસળતાં મસળતાં બકુને આગ્રહ કર્યો : ‘પિયો બાપ! પિયો, ધરાઈને પીજો, હો! પાણીના તો માણહ પિયાવા બંધાવે છે.’

પાણી પીતાં પીતાં પણ બકુની ચંચળ આંખો આખા નેસનું નિરીક્ષણ કરી રહી હતી. ધારોભાઈ જઈફ અને બેવડ વળી ગયેલો આદમી હતો. સાગના તોતિંગ થડમાં ગાળિયો પરોવીને એ રાંઢવાં વણતો હતો. સંપૂર્ણ શ્વેતકેશી હતો. અવસ્થાએ આંખો ઊંડી ગઈ હતી પણ એમાંય જીવન ઉપરની અખૂટ શ્રદ્ધા અછતી નહોતી રહેતી. રખમાઈ દેખાવ ઉપરથી તો ધારવા કરતાંય વધારે વૃદ્ધ લાગતાં હતાં, અનેક ચોમાસાના ચાસ એમના કરચલિયાળા મોં પર મોજૂદ હતા.

ગીગાભાઈએ વેજલકોઠાની લાંબા પંથની ઉપરાઉપરી યાદ ન આપી હોત તો બકુ આ નેસમાંથી ઊઠત જ નહિ.

માંડ માંડ ત્રિપુટી આગળ વધી ત્યારે બકુની ચાલવાની ગતિ – પાણીના ભારને કારણે જ હશે – ધીમી પડતી ગઈ પણ જીભ તો વંટોળિયામાં ચડેલ પાનખરના પાંદડાંની જેમ ઊપડી.

‘આ… હા… હા… શું સુખી જીવન છે, જયલાલ!’ આ ઊર્મિલ માણસથી બોલ્યા વિના ન રહેવાયું. ‘શ્રમજીવન જ સાચું સુખી જીવન નીવડે છે. પેલા માર્કસિસ્ટ્સ પણ સાચું કહે છે કે શ્રમમાંથી જ સર્વ કલાઓ અને સંગીન સાહિત્ય નીપજે છે.’

જીવન અને સાહિત્ય ઉપરના આ આલાપોને અમારા તરફથી કશો પ્રત્યુત્તર ન મળતાં બકુએ દાંપત્ય ઉપર વિવેચન શરૂ કર્યું : ‘આવાં આદર્શ પતિપત્ની હજી સુધી ક્યાંય જોવા નહોતાં મળ્યાં.’

સાહિત્ય અને કલા ઉપરના વિવેચનમાં તો ગીગાભાઈ કશું સમજી શક્યા નહોતા, એટલે તેઓ મૂંગા જ રહેલા, પણ આ ‘પતિપત્ની’ શબ્દ તો તેઓ સમજી શકે એમ હતા. તુરત ગીગાભાઈએ વચ્ચે ખુલાસો કર્યો : ‘મોટા શેઠ! આ ધારો ને રખમાઈ ધણીધણિયાણી નથી હો!’

‘નથી! ધણીધણિયાણી નથી? ત્યારે શું છે?’

‘એનું સગપણ હવે કાંઈ નો ગણાય. એક વાર ધણીધણિયાણી હતાં ખરાં પણ ઈ વાતને પળ પલ્ટી…’

ગીગાનું આ કથન ચમકાવનારું હતું. બકુ જેવા ગંધીલા માણસનું કુતૂહલ તો કેમ કરી હાથ રહી શકે?

‘લ્યો સાંભળો વાત! ધણીધણિયાણી ન હોવા છતાં સાથે રહે છે. કમ્પેનિયનેટ મેરેજ તો નહિ હોયને, જયલાલ?’ બકુએ પૂછ્યું.

રોંઢો નમતો જતો હતો અને રસ્તો વિકટ આવતો હતો. ગીગાએ અમને સાબદા કર્યા : ‘હવે હાલવામાં ઝપાટો નંઈ કરીઈ તો સાંજ મોરે વેજલકોઠે નંઈ અંબાય હો!’

‘પણ રખમાઈ–ધારાની વાત કરો. એ પહેલાં આપણા પગ નહિ ઊપડે.’ બકુએ હઠ લીધી.

ગીરની એક પછી એક ધાર ચડતા-ઊતરતા અમે આગળ વધતા હતા. ચારે બાજુ જામેલી ઘટાટોપ વનરાજિમાંથી જીવજંતુઓ અને પક્ષીઓના વિચિત્ર અવાજો એકસામટા સંભળાતા હતા.

‘ભાઈ! ધારો આજ તો અવસ્થાએ પહોંચી ગયો; પણ એક વાર આ ગર્યમાં એનો દાયકો હાલતો’તો. ધારાને નેહડે પાંચ વીહુથી બમણા માલનું ખાડું દૂઝે. નેહડે રખમાઈ રોટલા ઘડતી થઈ તે દીથી ધારાનો આવતો દી થ્યો એમ ધારો પંડ્યે કબૂલ કરતો. રખમાઈ લીલ–પગલી લખમી હતી.

‘આખી ગર્યમાં ધારાના નામની ફે ફાટે. ચાચઈના ડુંગરમાં એક દીપડાને ડંગોરે ડંગોરે ગૂડી નાખ્યો તે દીથી ધારાની હાક બોલવા માંડી. જેવી ધારાની જુવાની, એવી જ રખમાઈની. કાચોપોચો માટી તો રખમાઈના મોં ઉપર બે આંખ્ય ન ઠેરવી શકે એવાં એનાં જાજરમાન તેજ. એક વાર કોઈ મકરાણી ફોજદાર ઘોડે ચઢીને ધારાના નેહડા પાસેથી નીકળ્યો. રખમાઈને જોઈને મિયાંભાઈએ કાંઈક ચાળો કર્યો. પછી જોઈ લ્યો એની મજા! મકરાણીને ઘર ભેગું થાવું ભોંયભારે થઈ પડ્યું. રખમાઈના પગમાં આળોટીને કહે : ‘માવડી! મેં તેરી ગઉઆં!’ આવી જોગમાયા ધારાનું પડખું સેવે. ભગવાને સામું જોયું ને ઘેર ઘોડિયું બંધાણું. દેવના ચક્કર જેવો ઘેરે દીકરો અમરો અવતર્યો.

‘ધારાનું નામ મોટું એમ રોટલેય પો’ળો. ત્રીશે રોજ મે’માન તો ઊભા જ હોય. એકને વળાવે ત્યાં બીજા આવી પૂગે. એક વાર સાણે ડુંગરેથી ભાઈબંધ પૂનમશી આવ્યો. ઝડવઝડ દી હતો ને મે’માન આવ્યા. એટલે ધારે અને રખમાઈએ તાણ્ય કરીને રાતવાસો રોક્યા. બીકાળી ગર્યમાં સૂરજ આથમ્યે માણસ માઠું બહાર નીકળે. ભૂખ્યાંડાંહ સાવજડાં મારણ કરવા હડિયાપટી કરતાં હોય એવે ટાણે મે’માનને કોણ હાલવા દિયે? પૂનમશી તો રાતવાસો રઈ ગયો.

‘નેહડાની બા’ર ધારાએ પોતાના પડખામાં પૂનમશીનો ખાટલો ઢાળ્યો ને બેય ભાઈબંધુ માથા નીચે કડિયાળી ડાંગું મૂકીને સૂતા. ગાય–ભેંસુનો માલ સંધોય વાડામાં પૂર્યો’તો ઈની ગંધ્ય ઉપર સાવજડાં છાતી ફાટી જાય ઈવી વાણ્યું નાખતા’તા, પણ ધારાના પેટમાં તો પાણી નો હાલે. ઈ તો એમ જ માને કે કૂતરો વાડ્ય ઠેકીને અંદર ખાબકે, ઈ ભેગો જ આ કડિયાળીએ ગૂડી નાખું.’

ગીગાભાઈએ એ વાત કરતાં કરતાં વિસામો લીધો – વાર્તાનું પ્રકરણ બદલાતું હોય એવી રીતે. પછી કશીક માર્મિક વાત અમને અબુધોને સમજાવવી હોય એવા ધીરા અવાજે કહ્યું : ‘ભાઈ! આ ગર્યની વસતિમાં રહેનારાંને નોખા નોખા ઓરડા ન જડે એટલે ભાયડામાતર બારણે ખાટલા ઢાળે ને બાયડીઉં નેહડામાં; છૈયાંછોકરાં જંપી જાય એટલે ઈ ઘડીક બારણે આવીને ધણીને પડખું દઈ જાય.’

આ પ્રદેશના જિન્સી જીવનની સમજૂતી બકુને ગળે ઊતરી ગઈ એટલે એણે ‘હં… હં… બરોબર’ કહીને સૂચક હોંકારો આપી દીધો અને ગીગાભાઈએ વાત આગળ વધારી.

‘આજે તો મે’માન છે એટલે રખમાઈ પડખું દેવા નંઈ આવે એમ સમજીને ધારો તો પાછલી રાતે ઘોરી ગ્યો. પણ ભાઈ રખમાઈ તો ઈ વારીમાં જુવાનજોધ; ને પાછું ચડતું લોહી. નેહડા બાર્ય તો સોયરું ઘૂટ્યું હોય એવી કાળી ડિબાંગ રાત્ય જામી’તી. મે’માન તો નીંદરમાં હશે, ને આવે અંધારે કોણ ભાળશે, એમ વિચાર કરીને રખમાઈ તો બાર્ય આવીને ખાટલાની પાંગતે બેઠી. એને મે’માનના ખાટલાનું ઓસાણ ન રિયું.

‘ભાઈ! બનવાકાળ છેને, તી ધારાએ કોઈ દી નંઈ ને આજ ખાટલા ઢાળવામાં ભૂલ્ય કરી નાખી’તી. પોતાનો ખાટલો જમણી દૃશ્યને સાટે ડાબી કોર્ય ઢાળ્યો’તો. ધારો તો ઘરડ ઘરડ નાખોરાં બોલાવતો થાક્યોપાક્યો ઘોરતો’તો. થોડીક વારે ઈ પડખું ફર્યો તંયે કડલી રણકતી સાંભળી. અષાડ મૈનાની મેઘલી રાત્યે વીજળી ઝબકે એવો જાણે કે કડલી સાંભળતાં ઝબકાર થઈ ગ્યો. એને રખમાઈ યાદ આવી ને તરત એણે રોજની ટેવ પ્રમાણે ખોંખારો ખાધો…’

‘રખમાઈ નેહડામાં જાવા ઊઠતી’તી ત્યાં જ પડખેને ખાટલેથી ધણીનો ખોંખાર સાંભળ્યો ને એને ભૂલ્ય સમજાઈ ગઈ. સૂતો મે’માન પણ ઊભો થઈ ગયો ને ધારાને જગાડીને કીધું કે, ‘મેં તારું દૂધરોટલાનું વ્યાળું લજવ્યું છે. જોઈએ તો મારું માથું ઉતારી લે, હું ઊંકારોય કરું તો મને લોબડીઆળી ભરખે!’ પણ ધારો કાંઈ અડબંગ નો’તો કે એક ઘા ને બે કટકા કરી નાખે. વચ્ચાર કરતાં એને પોતાની જ ભૂલ સમજાઈ ગઈ.’

‘ધારો કિયે કે મારી ભૂલ થઈ, ને રખમાઈ કિયે કે મારી ભૂલ થઈ. આમ ઘડીક તો ધણીધણિયાણી વચ્ચે ધડ્ય ઘાલી. અંતે રખમાઈએ કીધું કે, મેં મારું સત ખોયું ને એક ભવમાં બીજો ભવ કર્યો, એટલે આ નેહડામાં પગ મેલીને એને અભડાવાય નહિ. હું મે’માન ભેગી હાલી નીકળીશ. તું આછુંપાતળું ગોતી લેજે.’

‘આહાહા! ડ્રામૅટિક!’ બકુ બોલ્યો.

‘તારી કૉમેન્ટરી હમણાં જરા બંધ રાખીશ?’ મેં બકુને વચ્ચે બોલતો અટકાવ્યો, ‘પછી સવારે શું થયું એ કહો, ગીગાભાઈ!’

‘ભાઈ! પછી ત્રણેય જણને અજંપો થઈ ગયો તી પ્રાગડ વાઈ ત્યાં લગણ કોઈ ઊંઘ્યું જ નંઈ. રમખાઈને પૂનમશીના રોટલા ઘડવાની ધારે છૂટ આપી પણ એક શરત કરી…’

‘ત્યારે તો કન્ડિશનલ કહોને! શી શરત કરી?’ બકુએ પૂછ્યું.

‘ધારે વાત મૂકી કે અમરાને આંગળિયાત કરીને ભેગો લઈ જાવો; ને છોકરો મોટો થાય એટલે વરાવવો, પરણાવવો ને મારા પંડ્યના જ ગોતરીજને જારતો કરવો…’

‘એનું કારણ શું?’

‘ભાઈ! પંડ્યના દેવ કોને વા’લા ન હોય? ધારાને એમ કે હું બીજું ઘર કરું કે નો કરું ને બીજો દીકરો થાય કે નો થાય, આ સગો દીકરો અમરો વાંહે વાશ્ય તો નાખેને? ને પોતાના કુળદેવને પૂજે તો બાપની સદ્ગતિ થાયને?’

‘સવાર પડતાં જ પૂનમશીની સાંઢ ઉપર રખમાઈ ને એના ખોળામાં અમરો બેહીને હાલતાં થિયાં. જાવા ટાણે રખમાઈ તો ખોબે પાણીએ રોતી જાય ને ધારાને કે’તી જાય : ‘મારો આ એક ગનો માફ કરજે ને કોક દી આ દીકરાના વાવડ પૂછતો રે’જે. સાવ માયા મેલી દઈશ મા!’

થોડી વારે ગીગાભાઈએ આગળ ચલાવ્યું :

‘રખમાઈ જાતાં ધારો ભાંગી ગયો. એનું માલનું ખાડું વીંખાઈ ગયું ને પોતેય ભરજવાનીમાં ખોખલો થઈ ગયો. ધીમે ધીમે ઢોર ઓછાં કરી નાખ્યાં. નાતીલાએ બઉ વીનવ્યો કે ભાઈ! આછુંપાતળું બીજું ઘર કરી લે, પણ ધારો તો કિયે કે સાવજ ઊઠીને હવે ખડ નો ખાય. રતન ગિયા પછી કાચને કટકે મન નો વળે… ભાઈ! રખમાઈ તો સાચે જ રતન હતી; એનાં મૂલ નો થાય.’

‘ધરેહાર ધારે એંટ ન મેલી ને અંતે ભરજુવાનીમાં વેરાગમાં ઊતરી ગયો.’

‘રખમાઈનાં પણ કરમ ફૂટેલાં તી થોડાક દીમાં જ પૂનમશી કોગળિયામાં પાછો થયો. ધણીના ગામતરા પછી સંધોય ભાર રખમાઈ ઉપર આવી પડ્યો. રખમાઈએ ભાયડાની ઘોડ્યે ભેઠ વાળીને ખાડું સાચવ્યું ને અમરાને ઉછેરીને મોટો કર્યો. મનને મારીને એણે કાચો રંડાપો ઉજાળ્યો. હજી ધારાનું વે’ણ ઈ નો’તી ભૂલી. આટલા દી તો ધારો કોક કોક વાર અમરાનું મોં જોવા ને એની સાંઈ પૂછવા સાણે ડુંગરે ડોક કાઢી જાતો, પણ વેરાગમાં પડ્યા પછી દીકરાની માયાય એણે ઓછી કરી નાખી. પણ રખમાઈએ તો બરોબર ધારાનું વેણ પાળ્યું. એણે અમરાને રંગેચંગે પરણાવ્યો ને ધારાના ગોતરીજને પગે લગાડ્યો. પણ…’

‘દેવદેવીઓનાં વળગણ પણ માણસને ઓછાં હેરાન નથી કરતાં હો, જયલાલ!’ બકુએ ફરી વચ્ચે ટમકો મૂક્યો.

‘તું વેજલકોઠા સુધી મૂંગો રહે તો મહેરબાની!’ મેં કહ્યું, ‘ગીગાભાઈ! તમતમારે વાત પૂરી કરો.’

‘પણ રખમાઈ કરમમાં સુખનો રોટલો લખાવીને નો’તી આવી. અમરાને કોણ જાણે કેવી અવળમત્ય સૂઝી’તી કે એણે રખમાઈને દખ દેવા માંડ્યું. દીકરો ને વહુ માને ઢોરમાર મારે તોય રખમાઈ ઊંકારો ન કરે. પોતાના કરમનો વાંક કાઢે ને ભગવાન પાસે વે’લું વે’લું મોત માગ્યા કરે. પણ એક દી તો અમરે માને પેર્યે લૂગડે જ નેહડામાંથી કાઢી મેલી. એક વાર જેણે દોમદોમ રાજવળું ભોગવ્યું’તું ઈની ધણિયાણી હાથપગે હાલી નીકળી!’

બકુ કશું બોલવા તો જતો હતો, પણ મારી આંખનો ખૂણો જોઈને એ મૂંગો રહી ગયો. ગીગાભાઈએ કહ્યું :

‘એક વાર ભાદરવા અમાસે તળશીશ્યામનો મેળો ભરાણો છે. શામજીબાપાના મંદિરના અરતાફરતા એકેક ગાઉમાં જાત્રાળુંનું કીડિયારું ઊભરાણું છે. પંથેપંથના બાવાસાધુ ને ગામેગામની ભજનમંડળીયું ડુંગરા રોકીને પડી છે. ઠેકાણે ઠેકાણે દુહા, ધોળ ને ભજનની રમઝટું બોલે છે. એમાં એક ઝાડ હેઠળ ધારો ભગવી કંથા પે’રીને હાથમાં કાંસીજોડાં વગાડે છે, કપાળમાં ભભૂત ચોળી છે ને ડોકમાં રૂદરાખની માળા. રખમાઈએ આવીને એના પગ ઝાલ્યા. ધારે સંધીય વાત પૂછી ને રખમાઈએ રજેરજ કીધી. રખમાઈનું દુઃખ ધારાથી જોયું નો ગિયું. એણે કાંસીજોડાં ત્યાં ને ત્યાં મેલી દીધાં ને હાડપિંજર જેવી થઈ ગયેલી રખમાઈનો હાથ ઝાલીને હાલી નીકળ્યો.

‘રખમાઈએ ધારાને કીધું કે અમરાને સમજાવ કે આપણને રોટલો દિયે. પણ ધારો કિયે કે હવે ઈ છોકરાનું મોઢું આ ભવે તો નંઈ જોઉં. એની સગી જણનારીને જાકારો દિયે ઈ દીકરો નંઈ પણ દીપડો કે’વાય. એણે મારું કુળ ને દેવતા બેયને લજવ્યાં.’ રખમાઈએ પૂછ્યું કે આપણે ખાઈશું ક્યાંથી? ધારો કિયે કે આપણે કાઢ્યાં એટલાં તો હવે કાઢવાનાં નથીને? હું રાશ્યું–મોડાં વણીશ ને તું વેચી આવજે. એક રોટલા જેટલું રળશું તોય અરધો અરધો ખાઈને સાંઢેવાંઢે સંસાર નભાવશું.’

‘જયલાલ! સ્ત્રી માટે ગમે તે કહો, પણ આર્થિક રીતે તો એ અનાથ જ છે. એ જ વસ્તુ એના જીવનમાં…’

‘નો કૉન્મેટ્સ, પ્લીઝ! મેં કહ્યું.

ગીગાભાઈએ ઉમેર્યું : ‘આ તે દીથી ધારો ને રખમાઈ આ પંથકમાં સાચક ગણાય છે. નવી વહુવારુ રખમાઈને પગેપડણું કરે છે, ને કોઈને આડું આવે તંયે ધારાની નાડીનું પાણી લઈ જવાય છે.’

‘ગીગાભાઈ! ઓલ્યો સામે ઊભો એ કયો ડુંગર?’ બકુએ ઓચિંતું જ પૂછ્યું.

‘નાંદીવેલો.’

‘ને ઓલી એની પડખે ઊભી એ ટેકરી?’

‘નાંદીવેલી ડુંગરી કે’વાય છે ઈ.’

‘વાહ!’ બકુએ કહ્યું, ‘નામ પણ ઠીક પાડ્યાં છે! ને આ તો પાછું પતિપત્નીનું સજીવારોપણ. આ કેવો અલંકાર કહેવાય, જયલાલ?’

‘અહીં વ્યાકરણ કે અલંકારશાસ્ત્ર કરતાં ખુદ જીવન જ વધારે જોરદાર છે.’ મેં કહ્યું.

‘ભાઈ! ઈ તો ડુંગર ને ડુંગરી પડખોપડખ ઊભાં છે એટલે આવાં ધણીધણિયાણી જેવાં નામ પાડ્યાં છે. બાકી તો સંધાય પાણા જ.’ ગીગાભાઈએ સમજાવ્યું.

‘પણ એ પાણાની જેમ પડખોપડખ ઊભાં રહી શકે એ જ પતિપત્ની.’ બકુએ કહ્યું.

અત્યાર સુધીમાં બકુએ આ એક જ ટકોર સ્વસ્થપણે ને સાચી રીતે કરી હતી.

પછી એ કથાના કેફમાં જ મૂંગો મૂંગો ચાલ્યો.

વેજલકોઠે પહોંચવા આવ્યા ત્યારે રોળ્યકોળ્ય દિવસ રહ્યો હતો. પણ ગીગાભાઈને મોંએથી વાત સાંભળ્યા પછી બકુનું મોં સિવાઈ ગયું હતું.

સંધ્યાની રૂંઝ્યું રમવા માંડી ત્યારે વીરડીમાંથી નેસડે પાછો ફરતો કોઈ જુવાન ગોવાળ દર્દનાક અવાજે ગાતો હતો :

'''તોળીરાણી તમે રે ચંપો ને અમે કેળ્ય…'''
'''એકી રે ક્યારામાં દોનું રોપિયાં જી…'''

બકુ અગાઉની મલ્લીનાથીનું સાંધણ કરતાં પોકારી ઊઠ્યો : ‘બ્યૂટિફુલ! ગ્રાન્ડ! સુપર્બ!’

{{Right|''[‘ચંપો ને કેળ’]''}}
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/વાની મારી કોયલ|વાની મારી કોયલ]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/કમાઉ દીકરો|કમાઉ દીકરો]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/કમાઉ દીકરો

2025-10-04T11:41:21Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|કમાઉ દીકરો | ચુનીલાલ મડિયા}}
{{Poem2Open}}
ભેંસ ગાભણી હતી ત્યારથી જ ગલાશેઠે અઘરણિયાત વહુની જેમ એની ચાકરી કરવા માંડી હતી. શેઠને તો ઘરનાં જ ખેતરવાડી રહ્યાં એટલે ઘાસ કે નીરણ–પૂળાની તો ખેંચ ન જ હોય, પણ ઓછામાં પૂરું ખેડુસાઈ વેપારધંધો હોવાથી કપાસિયાની કમી ન હતી, વળી, ગલાશેઠને મૂળથી જ ઢોરઢાંખર ઉપર બહુ ભાવ. આ ભેંસને તો તેમણે હથેળી ઉપર જ રાખી હતી, પણ જ્યારે ભેંસ વિયાણી અને પાડીની આશા રાખી હતી, ત્યાં પાડો આવ્યો ત્યારે ગલાશેઠ સિવાયનાં સૌ માણસો નિરાશ થયાં. શેઠનેય ઘડીભર લાગ્યું તો ખરું કે આ તો દવરામણનો સવા રૂપિયો પણ માથે પડ્યો. પણ શેઠ ગમે તેવા તોય મોટા માણસ, અને એમનાં મન પણ મોટાં, એટલે પાડીને બદલે પાડો આવતાં એમણે બહુ વિમાસણ ન અનુભવી.

ગામલોકોએ તો માંડી મેલ્યું હતું કે, આ વણમાગ્યા અણગમતા પાડાને શેઠ પાંજરાપોળ ભેગો કરી દેશે, પણ વાણિયા માણસની વાત થાય? ગમે તેવી તોય ધર્મી જાત રહી. ગલાશેઠ તો કહે, ‘પાડાને મારે પાંજરાપોળને ખીલે નથી બંધાવવો. ભલે મારી કોડમાં જ બે કોળી રાડાં ચાવે. સૌ પોતપોતાનું લખાવીને જ આવે છે, કીડીને કણ ને હાથીને મણ દેવાવાળો આ પાડાના પેટનુંય મને દઈ રહેશે.’

પાડો તો લીલાંછમ રાડાં ને માથે બોઘરું બોઘરું છાસ પીને વર્ષની આખરે તો ક્યાંય વધી ગયો. તોય શેઠે તો કીધું કે, ‘મારે એને પાંજરાપોળ નથી મોકલવો. એમાં અમારા ઘરની આબરૂ શી? ભલે મારા વાડામાં ભારો સાંઠા બગાડે, અમને ભગવાન દઈ રહેશે.’

પણ ન–દૂઝણિયાત ઢોરનું પાટું ખમી ખમીને કેટલાક દી ખમાય? પાડો મોટો થતો ગયો તેમ તેમ એનો આહાર પણ વધતો ગયો. સાંજ-સવાર ચાર ચાર કોળી રાડાં પણ હવે એને ઓછાં પડવા લાગ્યાં. તુરત શેઠની આંખ ઊઘડી.

એક સવારે પાડાને પાંજરાપોળ મૂકવા જવા સારુ ગલાશેઠ પાદર થઈને નીકળ્યા. લખૂડો ગોવાળ પણ એક ખડાયાને ડચકારતો ડચકારતો પડખેથી પસાર થયો. ખડાયું હજી હતું તો નાનકડું, પણ જોયું હોય તો પહેલાં વેતરવાળી ભગરી ભેંસ જેવું જ લાગે. રંગરૂપે પણ એવું જ. ચારેય પગ ને મોં ઉપર ધોળાંફૂલ ચકરડાં ને કપાળ વચ્ચોવચ્ચ મજાની ટીલડી. આંખ કાળી બોઝ જેવી, ને ચામડીની રુવાંટી તો મુલાયમ મખમલની જ જોઈ લ્યો! ડિલ આખું જાણે કે રૂના પોલથી જ ભર્યું છે ને હાડકું તો ક્યાંય વાપર્યું જ નથી એવું પોચું પોચું ગાભા જેવું. ભેંસ એક તો ભરાઉ ડિલવાળી ને એમાં પાછું ચડતું લોહી, એટલે આંચળ પણ ખોબામાં ન સમાય એવાં. એને જોઈને પાડાના પગમાં તો કોકે મણ મણ સીસાના ઢાળિયા ઢાળી દીધા હોય એમ એ રણકીને ઊભો રહ્યો. લખૂડાએ પાડાને ડચકારા કરી જોયા, પણ સાંભળે જ કોણ? પૂંછડું ઊંબેળ્યું, પણ ખસે એ જ બીજા!

લખૂડો શેઠના પાડાને કહે : ‘એલા શરમ વગરના! નકટા! નાગા, હાલતો થા હાલતો. જરાય લાજતો નથી?’

પણ પાડો તો તસુયે ખસે જ નહીંને!

લખૂડે ફરી પાડાને બેચાર ગાળો સંભળાવી અને પોતાનો પરોણો પાડાની પીઠ ઉપર સબોડ્યો, પણ પાડો ફરીથી રણકીને ખડાયા સામો ઊભો થઈ રહ્યો.

લખૂડો તો પ્રાણીઓનો પરખંદો આદમી એટલે આ પાડાનું પોત તુરત પારખી ગયો. ગલાશેઠને કહે : ‘શેઠ, આ પાડાને હવે પાંજરાપોળ મોકલવો રહેવા દિયો. ભલે મારે વાડે મોટો થાય. સામટું ખાડું બાંધ્યું છે એમાં આનો ખીલો એક વધારે.’

‘તું એને શું કરીશ?’ શેઠે પૂછ્યું.

‘હું એને ખવરાવી–પિવરાવી મોટો કરીશ. મારે આમેય ભેંસું દવરાવવા સારુ મૂંઝાવું પડે છે એ મૂંઝવણ તો ટળશે. આજે ઠીક જોગેજોગ જડી ગ્યો, બાપલા!’

શેઠે તો તરત દાન અને મહાપુણ્ય કરીને ‘જા, તું કમાઈ ખા!’ કહેતાં પાડો લખૂડાને આપી દીધો.

‘કમાવાની તો કોને ખબર છે? કે દી મોટો થાય ને ગામ એની પાસે ભેંસું દવરાવે ને મને રૂપિયારોડો મળતો થાય? પણ હમણાં તો મારે હાથ હાથની કાતરિયુંવાળાં મોંઘાંપાડાં રાડાં એને નીરવાનાં જ ને?’

ગલાશેઠને એક કાંકરે બે પક્ષી મારવાનું પુણ્ય મળતું હતું. આમેય પાડાને પાંજરાપોળમાં મૂકવા તો બહાર કાઢ્યો હતો. લખૂડા ગોવાળને આપવાથી એ ગામમાં ને ગામમાં પોતાની નજર આગળ રહેતો હતો; એટલું જ નહિ, પોતાના જેવા મોટા માણસને ઘરેથી ઢોર મહાજનવાડે મુકાય એ નીચાજોણામાંથીય ઊગરી જવાતું હતું. પણ પોતાની એ મિલકતમાંથી જતે દિવસે લખૂડો દવરામણનો ધંધો કરીને માલેતુજાર બની જાય એ વસ્તુ ગલાશેઠના વેપાર ગળા માટે ગળવી મુશ્કેલ હતી. તેમણે તુરત પાડાના વેચાણ માટે કિંમત આંકવા માંડી.

‘દવરામણના પૈસા આવે તેમાંથી મને કેટલું જડે?’

લખૂડો વેપારી નહોતો. એને એ કળાની ગતાગમ પણ નહોતી. એણે તો સીધો ને સટ જવાબ આપ્યો : ‘દવરામણનાં અડધાં ફદિયાં તમારાં ને બાકીનાં અડધાં મારાં; પછી?’

શેઠે સોદો કબૂલ રાખ્યો.

લખૂડો ઢોરઢાંખરનો હોશિયાર પારખુ રહ્યો એટલે ગલાશેઠના પાડાનાં લખણ વરતી ગયો. એણે તો પાડાને સારી પેઠે ખવરાવી–પીવરાવીને સાંઢ જેવો કરવા માંડ્યો. પોતાને બાળપણથી જ ઢોર ઉપર અનર્ગળ પ્રેમ હતો. બાપીકા સાઠ ભેંસના ખાડા વચ્ચે જ પોતે નાનેથી મોટો થયેલો. પશુઓને તે પોતાનાં આપ્તજનો ગણતો. એમાં, ગયે વર્ષે પોતાનો જુવાનજોધ દીકરો રાણો બે દિવસના ઊલટી–ઝાડામાં ફટાકિયાની જેમ ફૂટી ગયો ત્યારથી એનું દિલ ભાંગી ગયું હતું. જ્યારથી ગલાશેઠનો પાડો આંગણે બાંધ્યો ત્યારથી લખૂડાને એમાં પોતાના મૃત પુત્ર રાણાનો અણસાર કળાતો હતો. એક દિવસ નીરણ–પૂળો કરી રહ્યા પછી એને કાળીભમ્મર રુવાંટી ભરેલ છાતીવાળો રાણો સાંભળી આવ્યો ત્યારે એનું કઠણ હૈયું પણ હાથ ન રહી શક્યું. ‘આજે એ જીવતો હોત તો મને ઘડપણમાં રોટલો તો કામી દેતને!’ પણ માથે વીંટેલ પનિયાના છેડા વતી આંખ લૂછીને વિચાર્યું, ‘કાંઈ નહિ. આ સામે ખીલે બાંધ્યો ઈ મારો રાણો જ છેને? કાલ સવારે વધીને મોટો થઈને ભેંસું દવવા માંડશે તયેં તો મૂળાનાં પતીકાં જેવા કલદારથી મારો ખોબો ભરી દેશે.’

અને તે ઘડીએ જ લખૂડાએ શેઠના પાડાનું નામ ‘રાણો’ પાડી દીધું.

રાણો તો લખૂડાના હાથની ચાકરી પામતાં કોઈ લક્ષાધિપતિને ઘેર સાત ખોટનો દીકરો ઊછરે એમ ઊછરવા લાગ્યો. દિવસને જાતાં કાંઈ વાર લાગે છે? થોડાક મહિનામાં તો રાણો જુવાનીમાં આવી ગયો. મોંનો આખો ‘સીનો’ બદલી ગયો. આંખમાં નવી ચમક આવી ગઈ. અંગેઅંગ ફાટવા લાગ્યું. લખૂડાના અનુભવી કાન રાણાનો નવો રણકો વરતી ગયા. બીજે જ દિવસે લખૂડો બાવળની ગાંઠ કાપી આવ્યો, ને સુતાર પાસે જઈને થાંભલા જેવો જાડો ને ભોંયમાં હાથએક સમાય એવો મજબૂત ખીલો ઘડાવ્યો. રાણાને હવે પછી એ ખીલે બાંધવા માંડ્યો.

પણ અંતે તો રાણો ગલાશેઠની ભેંસને પેટે એક કાઠી આપાના ઘરઘરાવ પાડાના દવરામણથી અવતર્યો હતો. એની દાઢમાં શેઠની કોઠીના કણ ભર્યા હતા. એનામાં સંસ્કાર પણ શેઠના જ હતા. નાનપણમાં શેઠના ઘરનાં કપાસિયાં, રાડાં, અડદ, મગનાં કોરમાં ને માખણસોતી છાશ પી–પીને મોટો થયો હતો. એમાં વળી લખૂડા જેવા ગોવાળ બાપની ચાકરી પામ્યો; પછી કાંઈ બાકી રહે ખરું? એક દિવસ સૂંડલોએક અડદનું કોરમું ભરડી ગયો અને રાત પડી ન પડી ત્યાં તો ઘેરા, ઘૂંટેલા અવાજે રણકવા માંડ્યો. લખૂડો ખાટલામાં સૂતો હતો ત્યાંથી સફાળો ઊઠીને રાણા પાસે આવ્યો અને નવો ખોડેલો બાવળિયો ખીલો હલબલાવી જોયો, પણ ચસ ન દીધો ત્યારે એને નિરાંત વળી. રાણાની ડોકમાં પહેરાવેલી સાંકળમાં એક કડી ઊંચી ચડાવીને લખૂડો બીતો બીતો જઈને ખાટલામાં પડ્યો.

મધરાતે લખૂડો ફરી જાગી ગયો. રાણાનો આવો જોરદાર રણકો તો એણે પોતાના આવડા લાંબા આયાખામાં કોઈ દિવસ સાંભળ્યો નહોતો. ડાંગ કે પછેડી કાંઈ પણ ભેગું લીધા વિના એ દોડતોકને જોવા ગયો તો ખીલે રાણો તો નહોતો, પણ નવોનકોર ખીલોય મૂળમાંથી ઊખડી ગયેલ જોયો. ટોલ્લે પડેલ મેરાયાની વાટ ઊંચી ચડાવીને અડખેપડખે નજર કરી તો સામે ખૂણે બાંધેલ એક ખડાયાના વાંસ હારે રાણો પોતાનો વાંસો ઘસે છે! ડોકમાં રુંડમાળ જેવી લઠ્ઠ સાંકળ ને છેડે ધૂળ–ઢેફાં સોતો ભોંયમાંથી ઉખેડી કાઢેલ બાવળિયો–ખીલો લટકે છે! લખૂડાનો જીવ ઊડી ગયો. પણ આવે ટાણે બીને બેઠાં રહ્યે કામ થાય? લખૂડાએ એની આવડી આવરદામાં ભલભલા પાડાઓને હથેળીમાં રમાડી નાખ્યા હતા. ઝટ ઝટ એણે તો પડખેને ખીલેથી એક વાછડી છોડી મૂકી. રાણાને ખબર પણ ન પડે એવી રીતે એની સાંકળમાંથી ખીલો છુટ્ટો કરી, નવે ખીલે એનો ગાળિયો પરોવી દીધો ને થોડીક વાર પછી ખડાયાને એની જગ્યાએથી છોડીને પડખેના એકઢાળિયામાં બાંધી આવ્યો. પણ એથી તો રાણાના રણકા ને છાકોટા વધતા જ ગયા. તરત લખૂડો ચેતી ગયો. અને રાણાની સાંકળ હળવેકથી છોડીને ઓશરીના તોતિંગ થાંભલા ફરતી બાંધી દીધી. હવે રાણો કાંઈક શાંત થયો.

આ બનાવ ઉપરથી લખૂડો ચેતી ગયો કે, હવે રાણાનું નાક વીંધવાનો અને નાકર પહેરાવવાનો સમય પાકી ગયો છે. નાકર નાખ્યા વિના આ જનાવર હવે હાથ નહિ રહે. બીજું બધું તો ઠીક, પણ કાળચોઘડિયે કોઈ માણસને શિંગડું ઉલાળીને ભોંય ભેગો કરી દેશે તો જાતે જનમારે મારે કપાળે કાળી ટીલી ચોટશે.

રાણાની આંખ બદલાતી જતી હતી. લખૂડાએ એના પગમાં મોટો તોડો નાખ્યો હતો અને નાકમાં નાકર પહેરાવી હતી એટલે એ કાંઈકેય હાથ રહેતો હતો. બાકી તો ખાઈ–પીને રાણો એવો તો મસ્તાન થયો હતો અને ફાટફાટ થતાં અંગોને લીધે આંખમાંથી એટલું ઝેર વરસતું હતું કે કોની મજાલ છે કે આંખ સામે આંખ પણ મેળવી શકે?

હવે રાણો સાવ તૈયાર થઈ ગયો હતો. લખૂડાને થયું કે ખવરાવી-પીવરાવીને મોટો કરેલ દીકરો હવે બે પૈસા કમાતો થાય તો સારું; કારણ કે, હવે તો રાણો ફાટીને ધુમાડે ગયો હતો. વાડામાંથી બહાર તો કાઢ્યો નહોતો જાતો. વળી, હમણાં હમણાં તો એનો આહાર પણ બેહદ વધી ગયો હતો. એટલું વળી સારું હતું કે ગલાશેઠે ભવિષ્યની કમાણીના લોભે, પોતાની વાડીમાંથી રાણા માટે લીલું વાઢી જવાની લખૂડાને છૂટ આપી હતી. ગલાશેઠનું મફત મળતું લીલું ખાઈને રાણાનું જે લોહી જામ્યું એથી ગામ આખું તો ઠીક, પણ લખૂડો પોતે પણ હવે તો બીવા લાગ્યો હતો. એના છાકોટા સાંભળીને લખૂડાને દહેશત લાગતી કે કોક દિવસ રાણાની આંખ ફરકશે તો મારાં તો સોયે વરસ એક ઘડીમાં પૂરાં કરી નાખશે. અગમચેતી વાપરીને એણે રાણાના નાકની નાકર પગના તોડા સાથે બાંધી રાખવાનું શરૂ કર્યું હતું, પણ આમ દિવસ આખો હાથીની જેમ બાંધી રાખવાનું અને સાંજ પડતે અધમણ કડબનો બુકરડો બોલાવી દેવાનું તે કેટલાક દિવસ પોસાય? લખૂડાને થયું કે હવે ભેંસો દવરાવવી શરૂ કરીએ તો સાંજ પડ્યે રૂપિયારોડાનું દનિયું પડવા માંડે.

લખૂડાએ ગામમાં વાત વહેતી મૂકી કે મારા રાણા પાસે ભેંસ દવરાવવી હોય તો રૂપિયો બેસશે; પણ ગલાશેઠે એ કબૂલ ન કર્યું. તેમણે બે રૂપિયા ભાવ બાંધવાનો આગ્રહ રાખ્યો.

ગલાશેઠનો ભાવ બીજા ગોવાળોના ભાવ કરતાં બમણો હતો. પડખેના જ ગામમાં એક કાઠી આપા ફક્ત એક રૂપિયામાં ભેંસ દવરાવી દેતા પણ એ આપાના પાડાને ચાકરી જોઈએ તેવી નહોતી મળતી, એટલે ડિલમાં એ રાણા કરતાં બહુ નબળો હતો. પરિણામે ગલાશેઠે સૂચવેલો લખૂડાનો બે રૂપિયાનો ભાવ લોકોને બહુ આકરો ન લાગ્યો. આથી આપાનો વેપાર કાંઈક અંશે તૂટવા લાગ્યો અને લખૂડાની ઘરાકી જામવા માંડી.

ધીમે ધીમે રાણાની ખ્યાતિ ગામના સીમાડા વટાવીને પરગામે પહોંચી. હટાણા માટે આવરોજાવરો કરનારાઓએ લખૂડાનાં અને રાણાનાં બે–મોંએ વખાણ કરવા માંડ્યાં. તે દરમ્યાન ગામમાં દવરાવેલી ભેંસો વિયાવા માંડી હતી. એમના પાડી–પાડરડાં બતાવીને લખૂડો તેમજ ગલાશેઠ રાણાની વધારે જાહેરાત કરતા.

લખૂડાની મૂઠી રૂપિયાથી ભરાવા લાગી. જોકે, કુલ આવકમાંથી અડધોઅડધ તો ગલાશેઠ વગર મહેનતે ઉપાડી જતા, અને બાકી વધતી રકમમાંથી લખૂડાને રાણાના ખાણ માટે રોજિંદું ખરચ થતું, છતાં રાણાનો ભાવ બમણો રાખ્યો હતો એટલે બચત સારા પ્રમાણમાં થઈ શકી.

પાંચેક વીસુ રૂપિયા ભેગા થયા એટલે લખૂડાએ વાડામાં ગયે ચોમાસે પડી ગયેલી વંડી ફરી ચણી લીધી. વરસાદ–પાણી ટાણે નીરણ–પૂળો ભરવા માટે આટલા દિવસ મૂંઝાવું પડતું હતું, તે હવે ફળિયામાં એક ખૂણે કાચું ચણતર કરીને માથે સાંઠી છાંઈ દીધી. લખૂડાએ પોતાની ડાંગને છેડે પિત્તળનાં ખોભળાં પણ જડાવ્યાં, અને છતાં જ્યારે રૂપિયા વધ્યા ત્યારે એણે રાણાના પગમાં રૂપાનો તોડો પહેરાવ્યો અને સ્મૃતિપટ ઉપર મૃતપુત્રના ચિત્રની રહીસહી રેખાઓ સાથે આ નવા પુત્રની રેખાકૃતિની ઘડ બેસારવા માંડી.

લખૂડાની આ આબાદી ગલાશેઠ જીરવી ન શક્યા. તેમને થયું કે રાણાની કમાણીમાંથી પોતાને મળવું જોઈએ તેટલું વળતર નથી મળતું. વળી, રાણાની વધતી જતી શાખને લીધે તેમની વેપારી બુદ્ધિએ ભાવ વધારવાનું સુઝાડ્યું. લખૂડાને તેમણે બેને બદલે અઢી રૂપિયા ભાવ રાખવાની ફરજ પાડી, છતાં ભરતામાં જ ભરાય એ કોઈ અણલખ્યા નિયમને આધારે કે પછી લખૂડાના સદ્ભાગ્યે, રાણાની કમાણી ઘટવાને બદલે ઉત્તરોત્તર વધતી ચાલી. વધેલા ભાવ નહિ ગણકારતાં, અડખેપડખેનાં ગામડાં–ગોઠડાંમાંથીય માણસો પોતાની ભેંસો લઈને લખૂડા પાસે આવવા માંડ્યા.

લખૂડો જીવનની ધન્યતા અનુભવી રહ્યો. રાણા ઉપર – એક દિવસ મહાજનવાડે પુરાવા જતાં એક અનાથ પાડરડા ઉપર – પોતે લીધેલી મહેનત લેખે લાગી હતી. પોતાના પુત્ર રાણાને પણ એની મા સુવાવડમાંથી જ માવિહોણો કરીને ચાલી નીકળી હતી. લખૂડાએ એ બાળકનાં બાળોતિયાં ધોઈને એની માનું સ્થાન લીધું હતું. નમાયા છોકરાને પોતે વીસ વર્ષનો જુવાનજોધ બનાવ્યો, પણ અદેખું કોગળિયું એની જુવાની ન સાંખી શક્યું. લખૂડાના પિતૃવાત્સલ્યની અભંગ ધારા નીચે પુત્રની જગ્યાએ આ પ્રાણી આવીને ઊભું અને આંખ ઉઘાડતાં વારમાં તો એણે પુત્રની ખોટ વિસારે પાડી દીધી. આજે આ કમાઉ દીકરાએ એને પાંચ પૈસાનો ધણી બનાવ્યો હતો અને જાતી જિંદગીએ સુખનો રોટલો અપાવ્યો હતો.

તે દિવસે સનાળીના ગામપટેલ પંડે જ પોતાની ભગરી ભેંસ લઈને રાણા પાસે દવરાવવા આવ્યા ત્યારે લખૂડાના હર્ષનો પાર ન રહ્યો. ગલાશેઠને ખબર પડી ત્યારે તેમને પણ આનંદ થયો, પણ તેમનો આનંદ લખૂડાના આનંદથી જુદી જાતનો હતો. તેમને થયું કે ગામપટેલ જેવા ખમતીધર માણસ પાસેથી પાવલું–આઠ આના વધારે મળે તો સારું! પટેલ તેમની ભેંસ સાથે પાદરની એક હોટલ પાસે ઊભા હતા. તેમણે લખૂડાને કહેવરાવ્યું એટલે લખૂડો તો રાણાને દોરતો, કોઈ શહેનશાહી મલપતી ચાલે આવ્યો. પટેલની ભેંસ અવેડા પાસે ઊભી રાખી હતી, એટલે રાણો તો સીધો એ તરફ જ દોડવા જતો હતો પણ લખૂડાએ ચેતી જઈને એની નાકર પગના તોડા સાથે બાંધી દીધી. તુરત રાણો સાવ સોજો થઈને ઊભો રહ્યો. ન તો એ ડગલું આગળ ચાલી શકે, ન એક તસુ પાછો હઠી શકે. રાણાની નાકર બંધાયા પછી જ બીકણ છોકરાં ઓરાં આવવાની હિંમત કરી શક્યાં; કારણ કે આમ આડે દિવસેય રાણાને છુટ્ટી નાકરે આડા ઊતરવાનું જોખમ કોઈ ન ખેડતું, ત્યાં તો આવા દવરાવવા ટાણે – જ્યારે હાથણી જેવી ભેંસ નજર સામે ઊભી હોય ત્યારે – રાણાની આંખ સામે મીટ માંડવાની પણ કોની છાતી ચાલે?

સૌની ધારણા એવી હતી કે વહેલામાં વહેલી રોંઢા ટાણે ભેંસ દવરાવાશે, અને બન્યું પણ એમ જ. રોંઢા નમતાં રાણો બરોબર તૈયાર થઈ ગયો હતો. ભગરી પણ ઠેકાણે આવી ગઈ હતી. લખૂડો ખુશમિજાજ હતો. ગામપટેલ આવતી સાલ થનાર દૂઝણાના દિવાસ્વપ્નમાં રમતા હતા.

ઓચિંતા જ ગલાશેઠ આવી ચઢ્યા અને લખૂડાને અને ભગરીના ધણી ગામપટેલને કહી ગયા કે દવરામણના અઢીને બદલે ત્રણ રૂપિયા પડશે.

ભાવ સાંભળીને ગામપટેલને ટાઢ વાઈ ગઈ. લખૂડાને પણ ગલાશેઠની આ કંજૂસાઈ પ્રત્યે અણગમો ઊપજ્યો.

ગામપટેલ અને ગલાશેઠ વચ્ચે બહુ રકઝક ચાલી તે દરમ્યાન ગામના કેટલાક વિઘ્નસંતોષીઓ આવીને પટેલના કાનમાં ફૂંકી મારી ગયા.

ગામપટેલનું મન ઢચુપચુ થવા લાગ્યું. આઠ આના વધારે આપતાં તેમનો જીવ કચવાવા લાગ્યો.

રાણો હવે લખૂડાના હાથમાંથી રાશ છોડાવતો હતો. ગામનાં માણસોએ ફરીથી પટેલના કાનમાં હોઠ ફફડાવ્યા. પટેલે છેવટનો નિર્ણય જણાવ્યો : ‘શેઠ, તમારો આવો આકરો ભાવ તો અમને નહિ પોસાય. જોઈએ તો અઢી રૂપિયા આપું.’

‘અરે, ત્રણ રૂપિયાની માથે આનો એક લટકાનો આપવો પડશે. સાત વાર ગરજ હોય તો આવોને!’ ગલાશેઠે તુમાખીમાં કહ્યું.

રાણાનું જોર વધતું જતું હતું. લખૂડાએ સમો પારખીને ગલાશેઠને વાર્યા : ‘શેઠ, પાવલું–આઠ આના ભલે ઓછા આપે, રાણા સામું તો જરાક જુવો!’

ગલાશેઠે કહ્યું : ‘ના, ના, એક પૈ ઓછી નહિ થાય.’

પટેલે કહ્યું : ‘તો મારે પાછું જવું પડશે!’

‘તો રસ્તો પાધરો પડ્યો છે!’ ગલાશેઠ બોલ્યા. ગામલોકોએ પટેલને સાનમાં સમજાવ્યા.

પટેલે છેવટનું જણાવી દીધું : ‘અમારે તમારા રાણા વિના અડ્યું નથી રહેવાનું. તમે ને તમારો રાણો રહો તમારે ઘેર. અમે ભલા ને અમારી ભેંસ ભલી. તેરેકુ માંગન બહોત તો મેરેકુ ભૂપ અનેક.’

રાણો હવે હાથ નહોતો રહેતો. લખૂડાએ ગલાશેઠને સમજાવ્યા, ‘શેઠ, આઠ આનરડીના લોભમાં પડો મા, ને આ જાનવરની આંખ સામે જરાક નજર કરો.’

ગલાશેઠ તાડૂક્યા : ‘હવે જોઈ, જોઈ એની આંખ! એમ આંખ જોઈને બી જઈએ તો તો રહેવાય કેમ? બાંધી દે એની નાકર તોડા હારે.’

શેઠનો હુકમ કબૂલ કરી, અનિચ્છા છતાં લખૂડો રાણાની નાકર એના તોડામાં ભરાવવા જતો હતો એ વખતે ચબૂતરે બેઠેલાં બધાં માણસોએ બૂમો મારીને લખૂડાને વાર્યો : ‘એલા, રે’વા દે, રે’વા દે! નાકર બાંધવી રે’વા દે, હો! રાણિયાની આંખ્ય ફરી ગઈ છે. હવે ઈ ઝાલ્યો નહિ રહે.’

અને નાકરની કડી ભરાવીને લખૂડો હજી ઊભો થવા જાય છે ત્યાં જ રાણો વીફર્યો. એક છાકોટા સાથે એણે માથું હવામાં વીંઝ્યું, અને નાકનાં ફોરણાનું જાડું ચામડું ચિરાઈ ગયું. નાકરની કડી તોડા સાથે જ પડી રહી અને રાણાના નાકમાંથી લોહીનો દરેડો છૂટ્યો; પણ અતૃપ્તિના દુઃખ આગળ આ નસકોરીની વેદના શા હિસાબમાં? રાણાએ વીફરીને લખૂડા સામે શિંગડાં ઉગામ્યાં. લખૂડો લાગ ચુકાવીને દોડ્યો.

અડખેપડખેનાં માણસો તો ક્યારનાં ચેતી જઈને ચબૂતરે ચડી ગયાં હતાં. ગલાશેઠ અને ગામપટેલ વગેરે લોકો હોટલમાં પેસી ગયા હતા.

લખૂડો મુઠ્ઠી વાળીને દોડ્યો. જીવ બચાવવા સારુ વીરડીમાં પડેલા ધણમાં ઘૂસી ગયો. ડોબાં આડે સંતાઈ જવાની બહુ મથામણ કરી પણ ફાવ્યો નહિ, કારણ કે આજે રાણાનો વિફરાટ જુદી જ જાતનો હતો. એણે ધારી નેમથી લખૂડાનો પીછો પકડ્યો. લખૂડો આડેધડ દોડવા લાગ્યો. એને આશા હતી કે ક્યાંક ઝાડની ઓથે ઊભીને રાણાની નેમ ચૂકવી દઈશ, પણ એમાંય એ નિષ્ફળ નીવડ્યો.

આટલી વારમાં તો બધેય રીડિયારમણ થઈ ગઈ હતી, ‘એલાવ ભાગજો! ભાગજો! રાણિયો ગાંડો થયો છે.’ ચારે કોરથી બૂમો સંભળાતી હતી. લખૂડાના હોશકોશ ઊડી ગયા હતા. આઘે આઘે ડોબાં ચારતાં છોકરાંઓએ રાણાને જ્યાં-ત્યાં શિંગડાં ઘસતો ને છાકોટા નાખીને દોડતો જોયો એટલે સૌ ચપોચપ પીપળ ઉપર ચઢી ગયાં. પણ કમભાગ્યે લખૂડાને તો એવું કોઈ ઝાડઝાંખરું પણ વેંતમાં નહોતું આવતું. એની મતિ મૂંઝાણી હતી. ડૂબતા માણસના તણખલાની જેમ એણે પોતાનો ફેંટો રાણાના રસ્તા આડે નાખીને એને ભૂલવવા કરી જોયું, પણ ફેંટાને તો રાણાએ શિંગડે ચડાવી લીધો અને ફેંટાનો લાલચટક રંગ જ કેમ જાણે લખૂડાનો આખરી અંજામ લાવવાનો હોય એમ બમણા વેગ અને ક્રોધથી રાણો લખુડાની પાછળ પડ્યો.

દોડી દોડીને લખૂડાને હાંફ ચડ્યો હતો. મોઢે જાણે કે લોટ ઊડતો હતો. જીભ સુકાતી હતી. ગળે શોષ પડતો હતો. છાતી ધડક ધડક ધબકારા મારતી હતી. પેટમાં જાણે કે લાય લાગી હતી. કપાળ ઉપર પરસેવાનાં મોતિયાં બાઝ્યાં હતાં. આવી સ્થિતિમાં એ રાણાથી છટકવા આડેધડ દોડ્યે ગયો.

હવે લખૂડો થાક્યો હતો. આજે ફરી બેઠેલો રાણો મને નહિ જ મૂકે એવી ખાતરી થતાં ટાંટિયા ભાંગી ગયા. ચારેકોર નજર ફેરવી પણ ક્યાંય ઓથ જડે એવું ન લાગ્યું. ભાંગેલ હૃદયે પણ એ દોડ્યે જ જતો હતો, છતાં, એ હવે આવી રહ્યો હતો. હવે બહુ ઝાઝું દોડાય એમ લાગતું નહોતું. ભવિષ્યમાં દૂર દૂર પણ ઊગરવાનો આરો દેખાતો ન હોય તો પછી માણસને ક્યાં સુધી હૈયારી રહી શકે? લખૂડાએ ફાટી આંખે પાછળ જોયું. રાણો હવે બહુ છેટો નહોતો. લોહીલુહાણ નાખોરી અને શિંગડાંમાં હીરાકશીનો ફેંટો ફરકાવતો એ છંછેડાયેલી નાગણીની જેમ નજીક ને નજીક ઊડતો આવતો હતો.

લખૂડાને દિશાઓ નહોતી સૂઝતી. કાળને અને પોતાને હાથવેંતનું છેટું છે એ હકીકતનું ભાન થતાં એના ગૂડા ભાંગી ગયા અને બાજુ પર ઊભેલ આવળના ઝુંડ આડે સંતાવાથી પોતે રાણાની નજર ચુકાવી શકશે એવી ગણતરીથી આવળ આડે ઢગલો થઈને પડી ગયો.

પણ રાણાની કાળઝાળ આંખોમાંથી લખૂડો પોતાને બચાવી નહોતો શક્યો. ઢગલો થઈને પડ્યા પછી હાંફની ધમણ સહેજ પણ ધીમી પડે એ પહેલાં જ પાંસળાંની કચડાટી બોલાવતો રાણાનો એક હાથીપગ લખૂડાના પાંસળાં ઉપર પડ્યો, અને બીજી જ ક્ષણે લોહીમાંસ સાથે ભળી ગયેલ એ હાડકાંના ભંગાર ટુકડાઓમાં ભાલા જેવું એક અણિયાળું શિંગડું ભોંકાયું અને એક જોરદાર ઝાટકા સાથે, સૂતરની આંટલી બહાર આવતી રહે એમ આંતરડાનું આખું જાળું બહાર ખેંચાઈ આવ્યું.

આવળના એ ખાબોચિયામાં લખૂડાના ઊના ઊના લોહીનું જે પાટોડું ભરાણું એમાં રાણાએ ખદખદતો પેશાબ કરીને બધું સમથળ કરી નાખ્યું.

[‘ઘૂઘવતાં પૂર’]
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/થીગડું|થીગડું]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/કમાઉ દીકરો

2025-10-03T20:58:31Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|કમાઉ દીકરો | ચુનીલાલ મડિયા}}
{{Poem2Open}}
ભેંસ ગાભણી હતી ત્યારથી જ ગલાશેઠે અઘરણિયાત વહુની જેમ એની ચાકરી કરવા માંડી હતી. શેઠને તો ઘરનાં જ ખેતરવાડી રહ્યાં એટલે ઘાસ કે નીરણ–પૂળાની તો ખેંચ ન જ હોય, પણ ઓછામાં પૂરું ખેડુસાઈ વેપારધંધો હોવાથી કપાસિયાની કમી ન હતી, વળી, ગલાશેઠને મૂળથી જ ઢોરઢાંખર ઉપર બહુ ભાવ. આ ભેંસને તો તેમણે હથેળી ઉપર જ રાખી હતી, પણ જ્યારે ભેંસ વિયાણી અને પાડીની આશા રાખી હતી, ત્યાં પાડો આવ્યો ત્યારે ગલાશેઠ સિવાયનાં સૌ માણસો નિરાશ થયાં. શેઠનેય ઘડીભર લાગ્યું તો ખરું કે આ તો દવરામણનો સવા રૂપિયો પણ માથે પડ્યો. પણ શેઠ ગમે તેવા તોય મોટા માણસ, અને એમનાં મન પણ મોટાં, એટલે પાડીને બદલે પાડો આવતાં એમણે બહુ વિમાસણ ન અનુભવી.

ગામલોકોએ તો માંડી મેલ્યું હતું કે, આ વણમાગ્યા અણગમતા પાડાને શેઠ પાંજરાપોળ ભેગો કરી દેશે, પણ વાણિયા માણસની વાત થાય? ગમે તેવી તોય ધર્મી જાત રહી. ગલાશેઠ તો કહે, ‘પાડાને મારે પાંજરાપોળને ખીલે નથી બંધાવવો. ભલે મારી કોડમાં જ બે કોળી રાડાં ચાવે. સૌ પોતપોતાનું લખાવીને જ આવે છે, કીડીને કણ ને હાથીને મણ દેવાવાળો આ પાડાના પેટનુંય મને દઈ રહેશે.’

પાડો તો લીલાંછમ રાડાં ને માથે બોઘરું બોઘરું છાસ પીને વર્ષની આખરે તો ક્યાંય વધી ગયો. તોય શેઠે તો કીધું કે, ‘મારે એને પાંજરાપોળ નથી મોકલવો. એમાં અમારા ઘરની આબરૂ શી? ભલે મારા વાડામાં ભારો સાંઠા બગાડે, અમને ભગવાન દઈ રહેશે.’

પણ ન–દૂઝણિયાત ઢોરનું પાટું ખમી ખમીને કેટલાક દી ખમાય? પાડો મોટો થતો ગયો તેમ તેમ એનો આહાર પણ વધતો ગયો. સાંજ-સવાર ચાર ચાર કોળી રાડાં પણ હવે એને ઓછાં પડવા લાગ્યાં. તુરત શેઠની આંખ ઊઘડી.

એક સવારે પાડાને પાંજરાપોળ મૂકવા જવા સારુ ગલાશેઠ પાદર થઈને નીકળ્યા. લખૂડો ગોવાળ પણ એક ખડાયાને ડચકારતો ડચકારતો પડખેથી પસાર થયો. ખડાયું હજી હતું તો નાનકડું, પણ જોયું હોય તો પહેલાં વેતરવાળી ભગરી ભેંસ જેવું જ લાગે. રંગરૂપે પણ એવું જ. ચારેય પગ ને મોં ઉપર ધોળાંફૂલ ચકરડાં ને કપાળ વચ્ચોવચ્ચ મજાની ટીલડી. આંખ કાળી બોઝ જેવી, ને ચામડીની રુવાંટી તો મુલાયમ મખમલની જ જોઈ લ્યો! ડિલ આખું જાણે કે રૂના પોલથી જ ભર્યું છે ને હાડકું તો ક્યાંય વાપર્યું જ નથી એવું પોચું પોચું ગાભા જેવું. ભેંસ એક તો ભરાઉ ડિલવાળી ને એમાં પાછું ચડતું લોહી, એટલે આંચળ પણ ખોબામાં ન સમાય એવાં. એને જોઈને પાડાના પગમાં તો કોકે મણ મણ સીસાના ઢાળિયા ઢાળી દીધા હોય એમ એ રણકીને ઊભો રહ્યો. લખૂડાએ પાડાને ડચકારા કરી જોયા, પણ સાંભળે જ કોણ? પૂંછડું ઊંબેળ્યું, પણ ખસે એ જ બીજા!

લખૂડો શેઠના પાડાને કહે : ‘એલા શરમ વગરના! નકટા! નાગા, હાલતો થા હાલતો. જરાય લાજતો નથી?’

પણ પાડો તો તસુયે ખસે જ નહીંને!

લખૂડે ફરી પાડાને બેચાર ગાળો સંભળાવી અને પોતાનો પરોણો પાડાની પીઠ ઉપર સબોડ્યો, પણ પાડો ફરીથી રણકીને ખડાયા સામો ઊભો થઈ રહ્યો.

લખૂડો તો પ્રાણીઓનો પરખંદો આદમી એટલે આ પાડાનું પોત તુરત પારખી ગયો. ગલાશેઠને કહે : ‘શેઠ, આ પાડાને હવે પાંજરાપોળ મોકલવો રહેવા દિયો. ભલે મારે વાડે મોટો થાય. સામટું ખાડું બાંધ્યું છે એમાં આનો ખીલો એક વધારે.’

‘તું એને શું કરીશ?’ શેઠે પૂછ્યું.

‘હું એને ખવરાવી–પિવરાવી મોટો કરીશ. મારે આમેય ભેંસું દવરાવવા સારુ મૂંઝાવું પડે છે એ મૂંઝવણ તો ટળશે. આજે ઠીક જોગેજોગ જડી ગ્યો, બાપલા!’

શેઠે તો તરત દાન અને મહાપુણ્ય કરીને ‘જા, તું કમાઈ ખા!’ કહેતાં પાડો લખૂડાને આપી દીધો.

‘કમાવાની તો કોને ખબર છે? કે દી મોટો થાય ને ગામ એની પાસે ભેંસું દવરાવે ને મને રૂપિયારોડો મળતો થાય? પણ હમણાં તો મારે હાથ હાથની કાતરિયુંવાળાં મોંઘાંપાડાં રાડાં એને નીરવાનાં જ ને?’

ગલાશેઠને એક કાંકરે બે પક્ષી મારવાનું પુણ્ય મળતું હતું. આમેય પાડાને પાંજરાપોળમાં મૂકવા તો બહાર કાઢ્યો હતો. લખૂડા ગોવાળને આપવાથી એ ગામમાં ને ગામમાં પોતાની નજર આગળ રહેતો હતો; એટલું જ નહિ, પોતાના જેવા મોટા માણસને ઘરેથી ઢોર મહાજનવાડે મુકાય એ નીચાજોણામાંથીય ઊગરી જવાતું હતું. પણ પોતાની એ મિલકતમાંથી જતે દિવસે લખૂડો દવરામણનો ધંધો કરીને માલેતુજાર બની જાય એ વસ્તુ ગલાશેઠના વેપાર ગળા માટે ગળવી મુશ્કેલ હતી. તેમણે તુરત પાડાના વેચાણ માટે કિંમત આંકવા માંડી.

‘દવરામણના પૈસા આવે તેમાંથી મને કેટલું જડે?’

લખૂડો વેપારી નહોતો. એને એ કળાની ગતાગમ પણ નહોતી. એણે તો સીધો ને સટ જવાબ આપ્યો : ‘દવરામણનાં અડધાં ફદિયાં તમારાં ને બાકીનાં અડધાં મારાં; પછી?’

શેઠે સોદો કબૂલ રાખ્યો.

લખૂડો ઢોરઢાંખરનો હોશિયાર પારખુ રહ્યો એટલે ગલાશેઠના પાડાનાં લખણ વરતી ગયો. એણે તો પાડાને સારી પેઠે ખવરાવી–પીવરાવીને સાંઢ જેવો કરવા માંડ્યો. પોતાને બાળપણથી જ ઢોર ઉપર અનર્ગળ પ્રેમ હતો. બાપીકા સાઠ ભેંસના ખાડા વચ્ચે જ પોતે નાનેથી મોટો થયેલો. પશુઓને તે પોતાનાં આપ્તજનો ગણતો. એમાં, ગયે વર્ષે પોતાનો જુવાનજોધ દીકરો રાણો બે દિવસના ઊલટી–ઝાડામાં ફટાકિયાની જેમ ફૂટી ગયો ત્યારથી એનું દિલ ભાંગી ગયું હતું. જ્યારથી ગલાશેઠનો પાડો આંગણે બાંધ્યો ત્યારથી લખૂડાને એમાં પોતાના મૃત પુત્ર રાણાનો અણસાર કળાતો હતો. એક દિવસ નીરણ–પૂળો કરી રહ્યા પછી એને કાળીભમ્મર રુવાંટી ભરેલ છાતીવાળો રાણો સાંભળી આવ્યો ત્યારે એનું કઠણ હૈયું પણ હાથ ન રહી શક્યું. ‘આજે એ જીવતો હોત તો મને ઘડપણમાં રોટલો તો કામી દેતને!’ પણ માથે વીંટેલ પનિયાના છેડા વતી આંખ લૂછીને વિચાર્યું, ‘કાંઈ નહિ. આ સામે ખીલે બાંધ્યો ઈ મારો રાણો જ છેને? કાલ સવારે વધીને મોટો થઈને ભેંસું દવવા માંડશે તયેં તો મૂળાનાં પતીકાં જેવા કલદારથી મારો ખોબો ભરી દેશે.’

અને તે ઘડીએ જ લખૂડાએ શેઠના પાડાનું નામ ‘રાણો’ પાડી દીધું.

રાણો તો લખૂડાના હાથની ચાકરી પામતાં કોઈ લક્ષાધિપતિને ઘેર સાત ખોટનો દીકરો ઊછરે એમ ઊછરવા લાગ્યો. દિવસને જાતાં કાંઈ વાર લાગે છે? થોડાક મહિનામાં તો રાણો જુવાનીમાં આવી ગયો. મોંનો આખો ‘સીનો’ બદલી ગયો. આંખમાં નવી ચમક આવી ગઈ. અંગેઅંગ ફાટવા લાગ્યું. લખૂડાના અનુભવી કાન રાણાનો નવો રણકો વરતી ગયા. બીજે જ દિવસે લખૂડો બાવળની ગાંઠ કાપી આવ્યો, ને સુતાર પાસે જઈને થાંભલા જેવો જાડો ને ભોંયમાં હાથ એક સમાય એવો મજબૂત ખીલો ઘડાવ્યો. રાણાને હવે પછી એ ખીલે બાંધવા માંડ્યો.

પણ અંતે તો રાણો ગલાશેઠની ભેંસને પેટે એક કાઠી આપાના ઘરઘરાવ પાડાના દવરામણથી અવતર્યો હતો. એની દાઢમાં શેઠની કોઠીના કણ ભર્યા હતા. એનામાં સંસ્કાર પણ શેઠના જ હતા. નાનપણમાં શેઠના ઘરનાં કપાસિયાં, રાડાં, અડદ, મગનાં કોરમાં ને માખણસોતી છાશ પી–પીને મોટો થયો હતો. એમાં વળી લખૂડા જેવા ગોવાળ બાપની ચાકરી પામ્યો; પછી કાંઈ બાકી રહે ખરું? એક દિવસ સૂંડલોએક અડદનું કોરમું ભરડી ગયો અને રાત પડી ન પડી ત્યાં તો ઘેરા, ઘૂંટેલા અવાજે રણકવા માંડ્યો. લખૂડો ખાટલામાં સૂતો હતો ત્યાંથી સફાળો ઊઠીને રાણા પાસે આવ્યો અને નવો ખોડેલો બાવળિયો ખીલો હલબલાવી જોયો, પણ ચસ ન દીધો ત્યારે એને નિરાંત વળી. રાણાની ડોકમાં પહેરાવેલી સાંકળમાં એક કડી ઊંચી ચડાવીને લખૂડો બીતો બીતો જઈને ખાટલામાં પડ્યો.

મધરાતે લઘૂડો ફરી જાગી ગયો. રાણાનો આવો જોરદાર રણકો તો એણે પોતાના આવડા લાંબા આયાખામાં કોઈ દિવસ સાંભળ્યો નહોતો. ડાંગ કે પછેડી કાંઈ પણ ભેગું લીધા વિના એ દોડતોકને જોવા ગયો તો ખીલે રાણો તો નહોતો, પણ નવોનકોર ખીલોય મૂળમાંથી ઊખડી ગયેલ જોયો. ટોલ્લે પડેલ મેરાયાની વાટ ઊંચી ચડાવીને અડખેપડખે નજર કરી તો સામે ખૂણે બાંધેલ એક ખડાયાના વાંસ હારે રાણો પોતાનો વાંસો ઘસે છે! ડોકમાં રુંડમાળ જેવી લઠ્ઠ સાંકળ ને છેડે ધૂળ–ઢેફાં સોતો ભોંયમાંથી ઉખેડી કાઢેલ બાવળિયો–ખીલો લટકે છે! લખૂડાનો જીવ ઊડી ગયો. પણ આવે ટાણે બીને બેઠાં રહ્યે કામ થાય? લખૂડાએ એની આવડી આવરદામાં ભલભલા પાડાઓને હથેળીમાં રમાડી નાખ્યા હતા. ઝટ ઝટ એણે તો પડખેને ખીલેથી એક વાછડી છોડી મૂકી. રાણાને ખબર પણ ન પડે એવી રીતે એની સાંકળમાંથી ખીલો છુટ્ટો કરી, નવે ખીલે એનો ગાળિયો પરોવી દીધો ને થોડીક વાર પછી ખડાયાને એની જગ્યાએથી છોડીને પડખેના એકઢાળિયામાં બાંધી આવ્યો. પણ એથી તો રાણાના રણકા ને છાકોટા વધતા જ ગયા. તરત લખૂડો ચેતી ગયો. અને રાણાની સાંકળ હળવેકથી છોડીને ઓશરીના તોતિંગ થાંભલા ફરતી બાંધી દીધી. હવે રાણો કાંઈક શાંત થયો.

આ બનાવ ઉપરથી લખૂડો ચેતી ગયો કે, હવે રાણાનું નાક વીંધવાનો અને નાકર પહેરાવવાનો સમય પાકી ગયો છે. નાકર નાખ્યા વિના આ જનાવર હવે હાથ નહિ રહે. બીજું બધું તો ઠીક, પણ કાળચોઘડિયે કોઈ માણસને શિંગડું ઉલાળીને ભોંય ભેગો કરી દેશે તો જાતે જનમારે મારે કપાળે કાળી ટીલી ચોટશે.

રાણાની આંખ બદલાતી જતી હતી. લખૂડાએ એના પગમાં મોટો તોડો નાખ્યો હતો અને નાકમાં નાકર પહેરાવી હતી એટલે એ કાંઈકેય હાથ રહેતો હતો. બાકી તો ખાઈ–પીને રાણો એવો તો મસ્તાન થયો હતો અને ફાટફાટ થતાં અંગોને લીધે આંખમાંથી એટલું ઝેર વરસતું હતું કે કોની મજાલ છે કે આંખ સામે આંખ પણ મેળવી શકે?

હવે રાણો સાવ તૈયાર થઈ ગયો હતો. લખૂડાને થયું કે ખવરાવી- પીવરાવીને મોટો કરેલ દીકરો હવે બે પૈસા કમાતો થાય તો સારું; કારણ કે, હવે તો રાણો ફાટીને ધુમાડે ગયો હતો. વાડામાંથી બહાર તો કાઢ્યો નહોતો જાતો. વળી, હમણાં હમણાં તો એનો આહાર પણ બેહદ વધી ગયો હતો. એટલું વળી સારું હતું કે ગલાશેઠે ભવિષ્યની કમાણીના લોભે, પોતાની વાડીમાંથી રાણા માટે લીલું વાઢી જવાની લખૂડાને છૂટ આપી હતી. ગલાશેઠનું મફત મળતું લીલું ખાઈને રાણાનું જે લોહી જામ્યું એથી ગામ આખું તો ઠીક, પણ લખૂડો પોતે પણ હવે તો બીવા લાગ્યો હતો. એના છાકોટા સાંભળીને લખૂડાને દહેશત લાગતી કે કોક દિવસ રાણાની આંખ ફરકશે તો મારાં તો સોયે વરસ એક ઘડીમાં પૂરાં કરી નાખશે. અગમચેતી વાપરીને એણે રાણાના નાકની નાકર પગના તોડા સાથે બાંધી રાખવાનું શરૂ કર્યું હતું, પણ આમ દિવસ આખો હાથીની જેમ બાંધી રાખવાનું અને સાંજ પડતે અધમણ કડબનો બુકરડો બોલાવી દેવાનું તે કેટલાક દિવસ પોસાય? લખૂડાને થયું કે હવે ભેંસો દવરાવવી શરૂ કરીએ તો સાંજ પડ્યે રૂપિયારોડાનું દનિયું પડવા માંડે.

લખૂડાએ ગામમાં વાત વહેતી મૂકી કે મારા રાણા પાસે ભેંસ દવરાવવી હોય તો રૂપિયો બેસશે; પણ ગલાશેઠે એ કબૂલ ન કર્યું. તેમણે બે રૂપિયા ભાવ બાંધવાનો આગ્રહ રાખ્યો.

ગલાશેઠનો ભાવ બીજા ગોવાળોના ભાવ કરતાં બમણો હતો. પડખેના જ ગામમાં એક કાઠી આપા ફક્ત એક રૂપિયામાં ભેંસ દવરાવી દેતા પણ એ આપાના પાડાને ચાકરી જોઈએ તેવી નહોતી મળતી, એટલે ડિલમાં એ રાણા કરતાં બહુ નબળો હતો. પરિણામે ગલાશેઠે સૂચવેલો લખૂડાનો બે રૂપિયાનો ભાવ લોકોને બહુ આકરો ન લાગ્યો. આથી આપાનો વેપાર કાંઈક અંશે તૂટવા લાગ્યો અને લખૂડાની ઘરાકી જામવા માંડી.

ધીમે ધીમે રાણાની ખ્યાતિ ગામના સીમાડા વટાવીને પરગામે પહોંચી. હટાણા માટે આવરોજાવરો કરનારાઓએ લખૂડાનાં અને રાણાનાં બે–મોંએ વખાણ કરવા માંડ્યાં. તે દરમ્યાન ગામમાં દવરાવેલી ભેંસો વિયાવા માંડી હતી. એમના પાડી–પાડરડાં બતાવીને લખૂડો તેમજ ગલાશેઠ રાણાની વધારે જાહેરાત કરતા.

લખૂડાની મૂઠી રૂપિયાથી ભરાવા લાગી. જોકે, કુલ આવકમાંથી અડધોઅડધ તો ગલાશેઠ વગર મહેનતે ઉપાડી જતા, અને બાકી વધતી રકમમાંથી લખૂડાને રાણાના ખાણ માટે રોજિંદું ખરચ થતું, છતાં રાણાનો ભાવ બમણો રાખ્યો હતો એટલે બચત સારા પ્રમાણમાં થઈ શકી.

પાંચેક વીસુ રૂપિયા ભેગા થયા એટલે લખૂડાએ વાડામાં ગયે ચોમાસે પડી ગયેલી વંડી ફરી ચણી લીધી. વરસાદ–પાણી ટાણે નીરણ–પૂળો ભરવા માટે આટલા દિવસ મૂંઝાવું પડતું હતું, તે હવે ફળિયામાં એક ખૂણે કાચું ચણતર કરીને માથે સાંઠી છાંઈ દીધી. લખૂડાએ પોતાની ડાંગને છેડે પિત્તળનાં ખોભળાં પણ જડાવ્યાં, અને છતાં જ્યારે રૂપિયા વધ્યા ત્યારે એણે રાણાના પગમાં રૂપાનો તોડો પહેરાવ્યો અને સ્મૃતિપટ ઉપર મૃતપુત્રના ચિત્રની રહીસહી રેખાઓ સાથે આ નવા પુત્રની રેખાકૃતિની ઘડ બેસારવા માંડી.

લખૂડાની આ આબાદી ગલાશેઠ જીરવી ન શક્યા. તેમને થયું કે રાણાની કમાણીમાંથી પોતાને મળવું જોઈએ તેટલું વળતર નથી મળતું. વળી, રાણાની વધતી જતી શાખને લીધે તેમની વેપારી બુદ્ધિએ ભાવ વધારવાનું સુઝાડ્યું. લખૂડાને તેમણે બેને બદલે અઢી રૂપિયા ભાવ રાખવાની ફરજ પાડી, છતાં ભરતામાં જ ભરાય એ કોઈ અણલખ્યા નિયમને આધારે કે પછી લખૂડાના સદ્ભાગ્યે, રાણાની કમાણી ઘટવાને બદલે ઉત્તરોત્તર વધતી ચાલી. વધેલા ભાવ નહિ ગણકારતાં, અડખેપડખેનાં ગામડાં–ગોઠડાંમાંથીય માણસો પોતાની ભેંસો લઈને લખૂડા પાસે આવવા માંડ્યા.

લખૂડો જીવનની ધન્યતા અનુભવી રહ્યો. રાણા ઉપર – એક દિવસ મહાજનવાડે પુરાવા જતાં એક અનાથ પાડરડા ઉપર – પોતે લીધેલી મહેનત લેખે લાગી હતી. પોતાના પુત્ર રાણાને પણ એની મા સુવાવડમાંથી જ મા-વિહોણો કરીને ચાલી નીકળી હતી. લખૂડાએ એ બાળકનાં બાળોતિયાં ધોઈને એની માનું સ્થાન લીધું હતું. નમાયા છોકરાને પોતે વીસ વર્ષનો જુવાનજોધ બનાવ્યો, પણ અદેખું કોગળિયું એની જુવાની ન સાંખી શક્યું. લખૂડાના પિતૃવાત્સલ્યની અભંગ ધારા નીચે પુત્રની જગ્યાએ આ પ્રાણી આવીને ઊભું અને આંખ ઉઘાડતાં વારમાં તો એણે પુત્રની ખોટ વિસારે પાડી દીધી. આજે આ કમાઉ દીકરાએ એને પાંચ પૈસાનો ધણી બનાવ્યો હતો અને જાતી જિંદગીએ સુખનો રોટલો અપાવ્યો હતો.

તે દિવસે સનાળીના ગામપટેલ પંડે જ પોતાની ભગરી ભેંસ લઈને રાણા પાસે દવરાવવા આવ્યા ત્યારે લખૂડાના હર્ષનો પાર ન રહ્યો. ગલાશેઠને ખબર પડી ત્યારે તેમને પણ આનંદ થયો, પણ તેમનો આનંદ લખૂડાના આનંદથી જુદી જાતનો હતો. તેમને થયું કે ગામપટેલ જેવા ખમતીધર માણસ પાસેથી પાવલું–આઠ આના વધારે મળે તો સારું! પટેલ તેમની ભેંસ સાથે પાદરની એક હોટલ પાસે ઊભા હતા. તેમણે લખૂડાને કહેવરાવ્યું એટલે લખૂડો તો રાણાને દોરતો, કોઈ શહેનશાહી મલપતી ચાલે આવ્યો. પટેલની ભેંસ અવેડા પાસે ઊભી રાખી હતી, એટલે રાણો તો સીધો એ તરફ જ દોડવા જતો હતો પણ લખૂડાએ ચેતી જઈને એની નાકર પગના તોડા સાથે બાંધી દીધી. તુરત રાણો સાવ સોજો થઈને ઊભો રહ્યો. ન તો એ ડગલું આગળ ચાલી શકે, ન એક તસુ પાછો હઠી શકે. રાણાની નાકર બંધાયા પછી જ બીકણ છોકરાં ઓરાં આવવાની હિંમત કરી શક્યાં; કારણ કે આમ આડે દિવસેય રાણાને છુટ્ટી નાકરે આડા ઊતરવાનું જોખમ કોઈ ન ખેડતું, ત્યાં તો આવા દવરાવવા ટાણે – જ્યારે હાથણી જેવી ભેંસ નજર સામે ઊભી હોય ત્યારે – રાણાની આંખ સામે મીટ માંડવાની પણ કોની છાતી ચાલે?

સૌની ધારણા એવી હતી કે વહેલામાં વહેલી રોંઢા ટાણે ભેંસ દવરાવાશે, અને બન્યું પણ એમ જ. રોંઢા નમતાં રાણો બરોબર તૈયાર થઈ ગયો હતો.

ભગરી પણ ઠેકાણે આવી ગઈ હતી. લખૂડો ખુશમિજાજ હતો. ગામપટેલ આવતી સાલ થનાર દૂઝણાના દિવાસ્વપ્નમાં રમતા હતા.

ઓચિંતા જ ગલાશેઠ આવી ચઢ્યા અને લખૂડાને અને ભગરીના ધણી ગામપટેલને કહી ગયા કે દવરામણના અઢીને બદલે ત્રણ રૂપિયા પડશે.

ભાવ સાંભળીને ગામપટેલને ટાઢ વાઈ ગઈ. લખૂડાને પણ ગલાશેઠની આ કંજૂસાઈ પ્રત્યે અણગમો ઊપજ્યો.

ગામપટેલ અને ગલાશેઠ વચ્ચે બહુ રકઝક ચાલી તે દરમ્યાન ગામના કેટલાક વિઘ્નસંતોષીઓ આવીને પટેલના કાનમાં ફૂંકી મારી ગયા.

ગામપટેલનું મન ઢચુપચુ થવા લાગ્યું. આઠ આના વધારે આપતાં તેમનો જીવ કચવાવા લાગ્યો.

રાણો હવે લખૂડાના હાથમાંથી રાશ છોડાવતો હતો. ગામનાં માણસોએ ફરીથી પટેલના કાનમાં હોઠ ફફડાવ્યા. પટેલે છેવટનો નિર્ણય જણાવ્યો : ‘શેઠ, તમારો આવો આકરો ભાવ તો અમને નહિ પોસાય. જોઈએ તો અઢી રૂપિયા આપું.’

‘અરે, ત્રણ રૂપિયાની માથે આનો એક લટકાનો આપવો પડશે. સાત વાર ગરજ હોય તો આવો ને!’ ગલાશેઠે તુમાખીમાં કહ્યું.

રાણાનું જોર વધતું જતું હતું. લખૂડાએ સમો પારખીને ગલાશેઠને વાર્યા : ‘શેઠ, પાવલું–આઠ આના ભલે ઓછા આપે, રાણા સામું તો જરાક જુવો!’

ગલાશેઠે કહ્યું : ‘ના, ના, એક પૈ ઓછી નહિ થાય.’

પટેલે કહ્યું : ‘તો મારે પાછું જવું પડશે!’

‘તો રસ્તો પાધરો પડ્યો છે!’ ગલાશેઠ બોલ્યા. ગામલોકોએ પટેલને સાનમાં સમજાવ્યા.

પટેલે છેવટનું જણાવી દીધું : ‘અમારે તમારા રાણા વિના અડ્યું નથી રહેવાનું. તમે ને તમારો રાણો રહો તમારે ઘેર. અમે ભલા ને અમારી ભેંસ ભલી. તેરેકુ માંગન બહોત તો મેરેકુ ભૂપ અનેક.’

રાણો હવે હાથ નહોતો રહેતો. લખૂડાએ ગલાશેઠને સમજાવ્યા, ‘શેઠ, આઠ આનરડીના લોભમાં પડો મા, ને આ જાનવરની આંખ સામે જરાક નજર કરો.’

ગલાશેઠ તાડૂક્યા : ‘હવે જોઈ, જોઈ એની આંખ! એમ આંખ જોઈને બી જઈએ તો તો રહેવાય કેમ? બાંધી દે એની નાકર તોડા હારે.’

શેઠનો હુકમ કબૂલ કરી, અનિચ્છા છતાં લખૂડો રાણાની નાકર એના તોડામાં ભરાવવા જતો હતો એ વખતે ચબૂતરે બેઠેલાં બધાં માણસોએ બૂમો મારીને લખૂડાને વાર્યો : ‘એલા, રે’વા દે, રે’વા દે! નાકર બાંધવી રે’વા દે, હો! રાણિયાની આંખ્ય ફરી ગઈ છે. હવે ઈ ઝાલ્યો નહિ રહે.’

અને નાકરની કડી ભરાવીને લખૂડો હજી ઊભો થવા જાય છે ત્યાં જ રાણો વીફર્યો. એક છાકોટા સાથે એણે માથું હવામાં વીંઝ્યું, અને નાકનાં ફોરણાનું જાડું ચામડું ચિરાઈ ગયું. નાકરની કડી તોડા સાથે જ પડી રહી અને રાણાના નાકમાંથી લોહીનો દરેડો છૂટ્યો; પણ અતૃપ્તિના દુઃખ આગળ આ નસકોરીની વેદના શા હિસાબમાં? રાણાએ વીફરીને લખૂડા સામે શિંગડાં ઉગામ્યાં. લખૂડો લાગ ચુકાવીને દોડ્યો.

અડખેપડખેનાં માણસો તો ક્યારનાં ચેતી જઈને ચબૂતરે ચડી ગયાં હતાં. ગલાશેઠ અને ગામપટેલ વગેરે લોકો હોટલમાં પેસી ગયા હતા.

લખૂડો મુઠ્ઠી વાળીને દોડ્યો. જીવ બચાવવા સારુ વીરડીમાં પડેલા ધણમાં ઘૂસી ગયો. ડોબાં આડે સંતાઈ જવાની બહુ મથામણ કરી પણ ફાવ્યો નહિ, કારણ કે આજે રાણાનો વિફરાટ જુદી જ જાતનો હતો. એણે ધારી નેમથી લખૂડાનો પીછો પકડ્યો. લખૂડો આડેધડ દોડવા લાગ્યો. એને આશા હતી કે ક્યાંક ઝાડની ઓથે ઊભીને રાણાની નેમ ચૂકવી દઈશ, પણ એમાંય એ નિષ્ફળ નીવડ્યો.

આટલી વારમાં તો બધેય રીડિયારમણ થઈ ગઈ હતી, ‘એલાવ ભાગજો! ભાગજો! રાણિયો ગાંડો થયો છે.’ ચારે કોરથી બૂમો સંભળાતી હતી. લખૂડાના હોશકોશ ઊડી ગયા હતા. આઘે આઘે ડોબા ચારતાં છોકરાંઓએ રાણાને જ્યાંત્યાં શિંગડાં ઘસતો ને છાકોટા નાખીને દોડતો જોયો એટલે સૌ ચપોચપ પીપળ ઉપર ચઢી ગયાં. પણ કમભાગ્યે લખૂડાને તો એવું કોઈ ઝાડઝાંખરું પણ વેંતમાં નહોતું આવતું. એની મતિ મૂંઝાણી હતી. ડૂબતા માણસના તણખલાની જેમ એણે પોતાનો ફેંટો રાણાના રસ્તા આડે નાખીને એને ભૂલવવા કરી જોયું, પણ ફેંટાને તો રાણાએ શિંગડે ચડાવી લીધો અને ફેંટાનો લાલચટક રંગ જ કેમ જાણે લખૂડાનો આખરી અંજામ લાવવાનો હોય એમ બમણા વેગ અને ક્રોધથી રાણો લખુડાની પાછળ પડ્યો.

દોડી દોડીને લખૂડાને હાંફ ચડ્યો હતો. મોઢે જાણે કે લોટ ઊડતો હતો. જીભ સુકાતી હતી. ગળે શોષ પડતો હતો. છાતી ધડક ધડક ધબકારા મારતી હતી. પેટમાં જાણે કે લાય લાગી હતી. કપાળ ઉપર પરસેવાનાં મોતિયાં બાઝ્યાં હતાં. આવી સ્થિતિમાં એ રાણાથી છટકવા આડેધડ દોડ્યે ગયો.

હવે લખૂડો થાક્યો હતો. આજે ફરી બેઠેલો રાણો મને નહિ જ મૂકે એવી ખાતરી થતાં ટાંટિયા ભાંગી ગયા. ચારેકોર નજર ફેરવી પણ ક્યાંય ઓથ જડે એવું ન લાગ્યું. ભાંગેલ હૃદયે પણ એ દોડ્યે જ જતો હતો, છતાં, એ હવે આવી રહ્યો હતો. હવે બહુ ઝાઝું દોડાય એમ લાગતું નહોતું. ભવિષ્યમાં દૂર દૂર પણ ઊગરવાનો આરો દેખાતો ન હોય તો પછી માણસને ક્યાં સુધી હૈયારી રહી શકે? લખૂડાએ ફાટી આંખે પાછળ જોયું. રાણો હવે બહુ છેટો નહોતો. લોહીલુહાણ નાખોરી અને શિંગડાંમાં હીરાકશીનો ફેંટો ફરકાવતો એ છંછેડાયેલી નાગણીની જેમ નજીક ને નજીક ઊડતો આવતો હતો.

લખૂડાને દિશાઓ નહોતી સૂઝતી. કાળને અને પોતાને હાથવેંતનું છેટું છે એ હકીકતનું ભાન થતાં એના ગૂડા ભાંગી ગયા અને બાજુ પર ઊભેલ આવળના ઝુંડ આડે સંતાવાથી પોતે રાણાની નજર ચુકાવી શકશે એવી ગણતરીથી આવળ આડે ઢગલો થઈને પડી ગયો.

પણ રાણાની કાળઝાળ આંખોમાંથી લખૂડો પોતાને બચાવી નહોતો શક્યો. ઢગલો થઈને પડ્યા પછી હાંફની ધમણ સહેજ પણ ધીમી પડે એ પહેલાં જ પાંસળાંની કચડાટી બોલાવતો રાણાનો એક હાથીપગ લખૂડાના પાંસળાં ઉપર પડ્યો, અને બીજી જ ક્ષણે લોહીમાંસ સાથે ભળી ગયેલ એ હાડકાંના ભંગાર ટુકડાઓમાં ભાલા જેવું એક અણિયાળું શિંગડું ભોંકાયું અને એક જોરદાર ઝાટકા સાથે, સૂતરની આંટલી બહાર આવતી રહે એમ આંતરડાનું આખું જાળું બહાર ખેંચાઈ આવ્યું.

આવળના એ ખાબોચિયામાં લખૂડાના ઊના ઊના લોહીનું જે પાટોડું ભરાણું એમાં રાણાએ ખદખદતો પેશાબ કરીને બધું સમથળ કરી નાખ્યું.

[‘ઘૂઘવતાં પૂર’]
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/થીગડું|થીગડું]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/કમાઉ દીકરો

2025-10-03T09:08:38Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|કમાઉ દીકરો | ચુનીલાલ મડિયા}}
{{Poem2Open}}
ભેંસ ગાભણી હતી ત્યારથી જ ગલાશેઠે અઘરણિયાત વહુની જેમ એની ચાકરી કરવા માંડી હતી. શેઠને તો ઘરનાં જ ખેતરવાડી રહ્યાં એટલે ઘાસ કે નીરણ–પૂળાની તો ખેંચ ન જ હોય, પણ ઓછામાં પૂરું ખેડુસાઈ વેપારધંધો હોવાથી કપાસિયાની કમી ન હતી, વળી, ગલાશેઠને મૂળથી જ ઢોરઢાંખર ઉપર બહુ ભાવ. આ ભેંસને તો તેમણે હથેળી ઉપર જ રાખી હતી, પણ જ્યારે ભેંસ વિયાણી અને પાડીની આશા રાખી હતી, ત્યાં પાડો આવ્યો ત્યારે ગલાશેઠ સિવાયનાં સૌ માણસો નિરાશ થયાં. શેઠનેય ઘડીભર લાગ્યું તો ખરું કે આ તો દવરામણનો સવા રૂપિયો પણ માથે પડ્યો. પણ શેઠ ગમે તેવા તોય મોટા માણસ, અને એમનાં મન પણ મોટાં, એટલે પાડીને બદલે પાડો આવતાં એમણે બહુ વિમાસણ ન અનુભવી.

ગામલોકોએ તો માંડી મેલ્યું હતું કે, આ વણમાગ્યા અણગમતા પાડાને શેઠ પાંજરાપોળ ભેગો કરી દેશે, પણ વાણિયા માણસની વાત થાય? ગમે તેવી તોય ધર્મી જાત રહી. ગલાશેઠ તો કહે, ‘પાડાને મારે પાંજરાપોળને ખીલે નથી બંધાવવો. ભલે મારી કોડમાં જ બે કોળી રાડાં ચાવે. સૌ પોતપોતાનું લખાવીને જ આવે છે, કીડીને કણ ને હાથીને મણ દેવાવાળો આ પાડાના પેટનુંય મને દઈ રહેશે.’

પાડો તો લીલાંછમ રાડાં ને માથે બોઘરું બોઘરું છાસ પીને વર્ષની આખરે તો ક્યાંય વધી ગયો. તોય શેઠે તો કીધું કે, ‘મારે એને પાંજરાપોળ નથી મોકલવો. એમાં અમારા ઘરની આબરૂ શી? ભલે મારા વાડામાં ભારો સાંઠા બગાડે, અમને ભગવાન દઈ રહેશે.’

પણ ન–દૂઝણિયાત ઢોરનું પાટું ખમી ખમીને કેટલાક દી ખમાય? પાડો મોટો થતો ગયો તેમ તેમ એનો આહાર પણ વધતો ગયો. સાંજ-સવાર ચાર ચાર કોળી રાડાં પણ હવે એને ઓછાં પડવા લાગ્યાં. તુરત શેઠની આંખ ઊઘડી.

એક સવારે પાડાને પાંજરાપોળ મૂકવા જવા સારુ ગલાશેઠ પાદર થઈને નીકળ્યા. લખૂડો ગોવાળ પણ એક ખડાયાને ડચકારતો ડચકારતો પડખેથી પસાર થયો. ખડાયું હજી હતું તો નાનકડું, પણ જોયું હોય તો પહેલાં વેતરવાળી ભગરી ભેંસ જેવું જ લાગે. રંગરૂપે પણ એવું જ. ચારેય પગ ને મોં ઉપર ધોળાંફૂલ ચકરડાં ને કપાળ વચ્ચોવચ્ચ મજાની ટીલડી. આંખ કાળી બોઝ જેવી, ને ચામડીની રુવાંટી તો મુલાયમ મખમલની જ જોઈ લ્યો! ડિલ આખું જાણે કે રૂના પોલથી જ ભર્યું છે ને હાડકું તો ક્યાંય વાપર્યું જ નથી એવું પોચું પોચું ગાભા જેવું. ભેંસ એક તો ભરાઉ ડિલવાળી ને એમાં પાછું ચડતું લોહી, એટલે આંચળ પણ ખોબામાં ન સમાય એવાં. એને જોઈને પાડાના પગમાં તો કોકે મણ મણ સીસાના ઢાળિયા ઢાળી દીધા હોય એમ એ રણકીને ઊભો રહ્યો. લખૂડાએ પાડાને ડચકારા કરી જોયા, પણ સાંભળે જ કોણ? પૂંછડું ઊંબેળ્યું, પણ ખસે એ જ બીજા!

લખૂડો શેઠના પાડાને કહે : ‘એલા શરમ વગરના! નકટા! નાગા, હાલતો થા હાલતો. જરાય લાજતો નથી?’

પણ પાડો તો તસુયે ખસે જ નહીંને!

લખૂડે ફરી પાડાને બેચાર ગાળો સંભળાવી અને પોતાનો પરોણો પાડાની પીઠ ઉપર સબોડ્યો, પણ પાડો ફરીથી રણકીને ખડાયા સામો ઊભો થઈ રહ્યો.

લખૂડો તો પ્રાણીઓનો પરખંદો આદમી એટલે આ પાડાનું પોત તુરત પારખી ગયો. ગલાશેઠને કહે : ‘શેઠ, આ પાડાને હવે પાંજરાપોળ મોકલવો રહેવા દિયો. ભલે મારે વાડે મોટો થાય. સામટું ખાડું બાંધ્યું છે એમાં આનો ખીલો એક વધારે.’

‘તું એને શું કરીશ?’ શેઠે પૂછ્યું.

‘હું એને ખવરાવી–પિવરાવી મોટો કરીશ. મારે આમેય ભેંસું દવરાવવા સારુ મૂંઝાવું પડે છે એ મૂંઝવણ તો ટળશે. આજે ઠીક જોગેજોગ જડી ગ્યો, બાપલા!’

શેઠે તો તરત દાન અને મહાપુણ્ય કરીને ‘જા, તું કમાઈ ખા!’ કહેતાં પાડો લખૂડાને આપી દીધો.

‘કમાવાની તો કોને ખબર છે? કે દી મોટો થાય ને ગામ એની પાસે ભેંસું દવરાવે ને મને રૂપિયારોડો મળતો થાય? પણ હમણાં તો મારે હાથ હાથની કાતરિયુંવાળાં મોંઘાંપાડાં રાડાં એને નીરવાનાં જ ને?’

ગલાશેઠને એક કાંકરે બે પક્ષી મારવાનું પુણ્ય મળતું હતું. આમેય પાડાને પાંજરાપોળમાં મૂકવા તો બહાર કાઢ્યો હતો. લખૂડા ગોવાળને આપવાથી એ ગામમાં ને ગામમાં પોતાની નજર આગળ રહેતો હતો; એટલું જ નહિ, પોતાના જેવા મોટા માણસને ઘરેથી ઢોર મહાજનવાડે મુકાય એ નીચાજોણામાંથીય ઊગરી જવાતું હતું. પણ પોતાની એ મિલકતમાંથી જતે દિવસે લખૂડો દવરામણનો ધંધો કરીને માલેતુજાર બની જાય એ વસ્તુ ગલાશેઠના વેપાર ગળા માટે ગળવી મુશ્કેલ હતી. તેમણે તુરત પાડાના વેચાણ માટે કિંમત આંકવા માંડી.

‘દવરામણના પૈસા આવે તેમાંથી મને કેટલું જડે?’

લખૂડો વેપારી નહોતો. એને એ કળાની ગતાગમ પણ નહોતી. એણે તો સીધો ને સટ જવાબ આપ્યો : ‘દવરામણનાં અડધાં ફદિયાં તમારાં ને બાકીનાં અડધાં મારાં; પછી?’

શેઠે સોદો કબૂલ રાખ્યો.

લખૂડો ઢોરઢાંખરનો હોશિયાર પારખુ રહ્યો એટલે ગલાશેઠના પાડાનાં લખણ વરતી ગયો. એણે તો પાડાને સારી પેઠે ખવરાવી–પીવરાવીને સાંઢ જેવો કરવા માંડ્યો. પોતાને બાળપણથી જ ઢોર ઉપર અનર્ગળ પ્રેમ હતો. બાપીકા સાઠ ભેંસના ખાડા વચ્ચે જ પોતે નાનેથી મોટો થયેલો. પશુઓને તે પોતાનાં આપ્તજનો ગણતો. એમાં, ગયે વર્ષે પોતાનો જુવાનજોધ દીકરો રાણો બે દિવસના ઊલટી–ઝાડામાં ફટાકિયાની જેમ ફૂટી ગયો ત્યારથી એનું દિલ ભાંગી ગયું હતું. જ્યારથી ગલાશેઠનો પાડો આંગણે બાંધ્યો ત્યારથી લખૂડાને એમાં પોતાના મૃત પુત્ર રાણાનો અણસાર કળાતો હતો. એક દિવસ નીરણ–પૂળો કરી રહ્યા પછી એને કાળીભમ્મર રુવાંટી ભરેલ છાતીવાળો રાણો સાંભળી આવ્યો ત્યારે એનું કઠણ હૈયું પણ હાથ ન રહી શક્યું. ‘આજે એ જીવતો હોત તો મને ઘડપણમાં રોટલો તો કામી દેત ને!’ પણ માથે વીંટેલ પનિયાના છેડા વતી આંખ લૂછીને વિચાર્યું, ‘કાંઈ નહિ. આ સામે ખીલે બાંધ્યો ઈ મારો રાણો જ છે ને? કાલ સવારે વધીને મોટો થઈને ભેંસું દવવા માંડશે તયેં તો મૂળાનાં પતીકાં જેવા કલદારથી મારો ખોબો ભરી દેશે.’

અને તે ઘડીએ જ લખૂડાએ શેઠના પાડાનું નામ ‘રાણો’ પાડી દીધું.

રાણો તો લખૂડાના હાથની ચાકરી પામતાં કોઈ લક્ષાધિપતિને ઘેર સાત ખોટનો દીકરો ઊછરે એમ ઊછરવા લાગ્યો. દિવસને જાતાં કાંઈ વાર લાગે છે? થોડાક મહિનામાં તો રાણો જુવાનીમાં આવી ગયો. મોંનો આખો ‘સીનો’ બદલી ગયો. આંખમાં નવી ચમક આવી ગઈ. અંગેઅંગ ફાટવા લાગ્યું. લખૂડાના અનુભવી કાન રાણાનો નવો રણકો વરતી ગયા. બીજે જ દિવસે લખૂડો બાવળની ગાંઠ કાપી આવ્યો, ને સુતાર પાસે જઈને થાંભલા જેવો જાડો ને ભોંયમાં હાથ એક સમાય એવો મજબૂત ખીલો ઘડાવ્યો. રાણાને હવે પછી એ ખીલે બાંધવા માંડ્યો.

પણ અંતે તો રાણો ગલાશેઠની ભેંસને પેટે એક કાઠી આપાના ઘરઘરાવ પાડાના દવરામણથી અવતર્યો હતો. એની દાઢમાં શેઠની કોઠીના કણ ભર્યા હતા. એનામાં સંસ્કાર પણ શેઠના જ હતા. નાનપણમાં શેઠના ઘરનાં કપાસિયાં, રાડાં, અડદ, મગનાં કોરમાં ને માખણસોતી છાશ પી–પીને મોટો થયો હતો. એમાં વળી લખૂડા જેવા ગોવાળ બાપની ચાકરી પામ્યો; પછી કાંઈ બાકી રહે ખરું? એક દિવસ સૂંડલોએક અડદનું કોરમું ભરડી ગયો અને રાત પડી ન પડી ત્યાં તો ઘેરા, ઘૂંટેલા અવાજે રણકવા માંડ્યો. લખૂડો ખાટલામાં સૂતો હતો ત્યાંથી સફાળો ઊઠીને રાણા પાસે આવ્યો અને નવો ખોડેલો બાવળિયો ખીલો હલબલાવી જોયો, પણ ચસ ન દીધો ત્યારે એને નિરાંત વળી. રાણાની ડોકમાં પહેરાવેલી સાંકળમાં એક કડી ઊંચી ચડાવીને લખૂડો બીતો બીતો જઈને ખાટલામાં પડ્યો.

મધરાતે લઘૂડો ફરી જાગી ગયો. રાણાનો આવો જોરદાર રણકો તો એણે પોતાના આવડા લાંબા આયાખામાં કોઈ દિવસ સાંભળ્યો નહોતો. ડાંગ કે પછેડી કાંઈ પણ ભેગું લીધા વિના એ દોડતોકને જોવા ગયો તો ખીલે રાણો તો નહોતો, પણ નવોનકોર ખીલોય મૂળમાંથી ઊખડી ગયેલ જોયો. ટોલ્લે પડેલ મેરાયાની વાટ ઊંચી ચડાવીને અડખેપડખે નજર કરી તો સામે ખૂણે બાંધેલ એક ખડાયાના વાંસ હારે રાણો પોતાનો વાંસો ઘસે છે! ડોકમાં રુંડમાળ જેવી લઠ્ઠ સાંકળ ને છેડે ધૂળ–ઢેફાં સોતો ભોંયમાંથી ઉખેડી કાઢેલ બાવળિયો–ખીલો લટકે છે! લખૂડાનો જીવ ઊડી ગયો. પણ આવે ટાણે બીને બેઠાં રહ્યે કામ થાય? લખૂડાએ એની આવડી આવરદામાં ભલભલા પાડાઓને હથેળીમાં રમાડી નાખ્યા હતા. ઝટ ઝટ એણે તો પડખેને ખીલેથી એક વાછડી છોડી મૂકી. રાણાને ખબર પણ ન પડે એવી રીતે એની સાંકળમાંથી ખીલો છુટ્ટો કરી, નવે ખીલે એનો ગાળિયો પરોવી દીધો ને થોડીક વાર પછી ખડાયાને એની જગ્યાએથી છોડીને પડખેના એકઢાળિયામાં બાંધી આવ્યો. પણ એથી તો રાણાના રણકા ને છાકોટા વધતા જ ગયા. તરત લખૂડો ચેતી ગયો. અને રાણાની સાંકળ હળવેકથી છોડીને ઓશરીના તોતિંગ થાંભલા ફરતી બાંધી દીધી. હવે રાણો કાંઈક શાંત થયો.

આ બનાવ ઉપરથી લખૂડો ચેતી ગયો કે, હવે રાણાનું નાક વીંધવાનો અને નાકર પહેરાવવાનો સમય પાકી ગયો છે. નાકર નાખ્યા વિના આ જનાવર હવે હાથ નહિ રહે. બીજું બધું તો ઠીક, પણ કાળચોઘડિયે કોઈ માણસને શિંગડું ઉલાળીને ભોંય ભેગો કરી દેશે તો જાતે જનમારે મારે કપાળે કાળી ટીલી ચોટશે.

રાણાની આંખ બદલાતી જતી હતી. લખૂડાએ એના પગમાં મોટો તોડો નાખ્યો હતો અને નાકમાં નાકર પહેરાવી હતી એટલે એ કાંઈકેય હાથ રહેતો હતો. બાકી તો ખાઈ–પીને રાણો એવો તો મસ્તાન થયો હતો અને ફાટફાટ થતાં અંગોને લીધે આંખમાંથી એટલું ઝેર વરસતું હતું કે કોની મજાલ છે કે આંખ સામે આંખ પણ મેળવી શકે?

હવે રાણો સાવ તૈયાર થઈ ગયો હતો. લખૂડાને થયું કે ખવરાવી- પીવરાવીને મોટો કરેલ દીકરો હવે બે પૈસા કમાતો થાય તો સારું; કારણ કે, હવે તો રાણો ફાટીને ધુમાડે ગયો હતો. વાડામાંથી બહાર તો કાઢ્યો નહોતો જાતો. વળી, હમણાં હમણાં તો એનો આહાર પણ બેહદ વધી ગયો હતો. એટલું વળી સારું હતું કે ગલાશેઠે ભવિષ્યની કમાણીના લોભે, પોતાની વાડીમાંથી રાણા માટે લીલું વાઢી જવાની લખૂડાને છૂટ આપી હતી. ગલાશેઠનું મફત મળતું લીલું ખાઈને રાણાનું જે લોહી જામ્યું એથી ગામ આખું તો ઠીક, પણ લખૂડો પોતે પણ હવે તો બીવા લાગ્યો હતો. એના છાકોટા સાંભળીને લખૂડાને દહેશત લાગતી કે કોક દિવસ રાણાની આંખ ફરકશે તો મારાં તો સોયે વરસ એક ઘડીમાં પૂરાં કરી નાખશે. અગમચેતી વાપરીને એણે રાણાના નાકની નાકર પગના તોડા સાથે બાંધી રાખવાનું શરૂ કર્યું હતું, પણ આમ દિવસ આખો હાથીની જેમ બાંધી રાખવાનું અને સાંજ પડતે અધમણ કડબનો બુકરડો બોલાવી દેવાનું તે કેટલાક દિવસ પોસાય? લખૂડાને થયું કે હવે ભેંસો દવરાવવી શરૂ કરીએ તો સાંજ પડ્યે રૂપિયારોડાનું દનિયું પડવા માંડે.

લખૂડાએ ગામમાં વાત વહેતી મૂકી કે મારા રાણા પાસે ભેંસ દવરાવવી હોય તો રૂપિયો બેસશે; પણ ગલાશેઠે એ કબૂલ ન કર્યું. તેમણે બે રૂપિયા ભાવ બાંધવાનો આગ્રહ રાખ્યો.

ગલાશેઠનો ભાવ બીજા ગોવાળોના ભાવ કરતાં બમણો હતો. પડખેના જ ગામમાં એક કાઠી આપા ફક્ત એક રૂપિયામાં ભેંસ દવરાવી દેતા પણ એ આપાના પાડાને ચાકરી જોઈએ તેવી નહોતી મળતી, એટલે ડિલમાં એ રાણા કરતાં બહુ નબળો હતો. પરિણામે ગલાશેઠે સૂચવેલો લખૂડાનો બે રૂપિયાનો ભાવ લોકોને બહુ આકરો ન લાગ્યો. આથી આપાનો વેપાર કાંઈક અંશે તૂટવા લાગ્યો અને લખૂડાની ઘરાકી જામવા માંડી.

ધીમે ધીમે રાણાની ખ્યાતિ ગામના સીમાડા વટાવીને પરગામે પહોંચી. હટાણા માટે આવરોજાવરો કરનારાઓએ લખૂડાનાં અને રાણાનાં બે–મોંએ વખાણ કરવા માંડ્યાં. તે દરમ્યાન ગામમાં દવરાવેલી ભેંસો વિયાવા માંડી હતી. એમના પાડી–પાડરડાં બતાવીને લખૂડો તેમજ ગલાશેઠ રાણાની વધારે જાહેરાત કરતા.

લખૂડાની મૂઠી રૂપિયાથી ભરાવા લાગી. જોકે, કુલ આવકમાંથી અડધોઅડધ તો ગલાશેઠ વગર મહેનતે ઉપાડી જતા, અને બાકી વધતી રકમમાંથી લખૂડાને રાણાના ખાણ માટે રોજિંદું ખરચ થતું, છતાં રાણાનો ભાવ બમણો રાખ્યો હતો એટલે બચત સારા પ્રમાણમાં થઈ શકી.

પાંચેક વીસુ રૂપિયા ભેગા થયા એટલે લખૂડાએ વાડામાં ગયે ચોમાસે પડી ગયેલી વંડી ફરી ચણી લીધી. વરસાદ–પાણી ટાણે નીરણ–પૂળો ભરવા માટે આટલા દિવસ મૂંઝાવું પડતું હતું, તે હવે ફળિયામાં એક ખૂણે કાચું ચણતર કરીને માથે સાંઠી છાંઈ દીધી. લખૂડાએ પોતાની ડાંગને છેડે પિત્તળનાં ખોભળાં પણ જડાવ્યાં, અને છતાં જ્યારે રૂપિયા વધ્યા ત્યારે એણે રાણાના પગમાં રૂપાનો તોડો પહેરાવ્યો અને સ્મૃતિપટ ઉપર મૃતપુત્રના ચિત્રની રહીસહી રેખાઓ સાથે આ નવા પુત્રની રેખાકૃતિની ઘડ બેસારવા માંડી.

લખૂડાની આ આબાદી ગલાશેઠ જીરવી ન શક્યા. તેમને થયું કે રાણાની કમાણીમાંથી પોતાને મળવું જોઈએ તેટલું વળતર નથી મળતું. વળી, રાણાની વધતી જતી શાખને લીધે તેમની વેપારી બુદ્ધિએ ભાવ વધારવાનું સુઝાડ્યું. લખૂડાને તેમણે બેને બદલે અઢી રૂપિયા ભાવ રાખવાની ફરજ પાડી, છતાં ભરતામાં જ ભરાય એ કોઈ અણલખ્યા નિયમને આધારે કે પછી લખૂડાના સદ્ભાગ્યે, રાણાની કમાણી ઘટવાને બદલે ઉત્તરોત્તર વધતી ચાલી. વધેલા ભાવ નહિ ગણકારતાં, અડખેપડખેનાં ગામડાં–ગોઠડાંમાંથીય માણસો પોતાની ભેંસો લઈને લખૂડા પાસે આવવા માંડ્યા.

લખૂડો જીવનની ધન્યતા અનુભવી રહ્યો. રાણા ઉપર – એક દિવસ મહાજનવાડે પુરાવા જતાં એક અનાથ પાડરડા ઉપર – પોતે લીધેલી મહેનત લેખે લાગી હતી. પોતાના પુત્ર રાણાને પણ એની મા સુવાવડમાંથી જ મા-વિહોણો કરીને ચાલી નીકળી હતી. લખૂડાએ એ બાળકનાં બાળોતિયાં ધોઈને એની માનું સ્થાન લીધું હતું. નમાયા છોકરાને પોતે વીસ વર્ષનો જુવાનજોધ બનાવ્યો, પણ અદેખું કોગળિયું એની જુવાની ન સાંખી શક્યું. લખૂડાના પિતૃવાત્સલ્યની અભંગ ધારા નીચે પુત્રની જગ્યાએ આ પ્રાણી આવીને ઊભું અને આંખ ઉઘાડતાં વારમાં તો એણે પુત્રની ખોટ વિસારે પાડી દીધી. આજે આ કમાઉ દીકરાએ એને પાંચ પૈસાનો ધણી બનાવ્યો હતો અને જાતી જિંદગીએ સુખનો રોટલો અપાવ્યો હતો.

તે દિવસે સનાળીના ગામપટેલ પંડે જ પોતાની ભગરી ભેંસ લઈને રાણા પાસે દવરાવવા આવ્યા ત્યારે લખૂડાના હર્ષનો પાર ન રહ્યો. ગલાશેઠને ખબર પડી ત્યારે તેમને પણ આનંદ થયો, પણ તેમનો આનંદ લખૂડાના આનંદથી જુદી જાતનો હતો. તેમને થયું કે ગામપટેલ જેવા ખમતીધર માણસ પાસેથી પાવલું–આઠ આના વધારે મળે તો સારું! પટેલ તેમની ભેંસ સાથે પાદરની એક હોટલ પાસે ઊભા હતા. તેમણે લખૂડાને કહેવરાવ્યું એટલે લખૂડો તો રાણાને દોરતો, કોઈ શહેનશાહી મલપતી ચાલે આવ્યો. પટેલની ભેંસ અવેડા પાસે ઊભી રાખી હતી, એટલે રાણો તો સીધો એ તરફ જ દોડવા જતો હતો પણ લખૂડાએ ચેતી જઈને એની નાકર પગના તોડા સાથે બાંધી દીધી. તુરત રાણો સાવ સોજો થઈને ઊભો રહ્યો. ન તો એ ડગલું આગળ ચાલી શકે, ન એક તસુ પાછો હઠી શકે. રાણાની નાકર બંધાયા પછી જ બીકણ છોકરાં ઓરાં આવવાની હિંમત કરી શક્યાં; કારણ કે આમ આડે દિવસેય રાણાને છુટ્ટી નાકરે આડા ઊતરવાનું જોખમ કોઈ ન ખેડતું, ત્યાં તો આવા દવરાવવા ટાણે – જ્યારે હાથણી જેવી ભેંસ નજર સામે ઊભી હોય ત્યારે – રાણાની આંખ સામે મીટ માંડવાની પણ કોની છાતી ચાલે?

સૌની ધારણા એવી હતી કે વહેલામાં વહેલી રોંઢા ટાણે ભેંસ દવરાવાશે, અને બન્યું પણ એમ જ. રોંઢા નમતાં રાણો બરોબર તૈયાર થઈ ગયો હતો.

ભગરી પણ ઠેકાણે આવી ગઈ હતી. લખૂડો ખુશમિજાજ હતો. ગામપટેલ આવતી સાલ થનાર દૂઝણાના દિવાસ્વપ્નમાં રમતા હતા.

ઓચિંતા જ ગલાશેઠ આવી ચઢ્યા અને લખૂડાને અને ભગરીના ધણી ગામપટેલને કહી ગયા કે દવરામણના અઢીને બદલે ત્રણ રૂપિયા પડશે.

ભાવ સાંભળીને ગામપટેલને ટાઢ વાઈ ગઈ. લખૂડાને પણ ગલાશેઠની આ કંજૂસાઈ પ્રત્યે અણગમો ઊપજ્યો.

ગામપટેલ અને ગલાશેઠ વચ્ચે બહુ રકઝક ચાલી તે દરમ્યાન ગામના કેટલાક વિઘ્નસંતોષીઓ આવીને પટેલના કાનમાં ફૂંકી મારી ગયા.

ગામપટેલનું મન ઢચુપચુ થવા લાગ્યું. આઠ આના વધારે આપતાં તેમનો જીવ કચવાવા લાગ્યો.

રાણો હવે લખૂડાના હાથમાંથી રાશ છોડાવતો હતો. ગામનાં માણસોએ ફરીથી પટેલના કાનમાં હોઠ ફફડાવ્યા. પટેલે છેવટનો નિર્ણય જણાવ્યો : ‘શેઠ, તમારો આવો આકરો ભાવ તો અમને નહિ પોસાય. જોઈએ તો અઢી રૂપિયા આપું.’

‘અરે, ત્રણ રૂપિયાની માથે આનો એક લટકાનો આપવો પડશે. સાત વાર ગરજ હોય તો આવો ને!’ ગલાશેઠે તુમાખીમાં કહ્યું.

રાણાનું જોર વધતું જતું હતું. લખૂડાએ સમો પારખીને ગલાશેઠને વાર્યા : ‘શેઠ, પાવલું–આઠ આના ભલે ઓછા આપે, રાણા સામું તો જરાક જુવો!’

ગલાશેઠે કહ્યું : ‘ના, ના, એક પૈ ઓછી નહિ થાય.’

પટેલે કહ્યું : ‘તો મારે પાછું જવું પડશે!’

‘તો રસ્તો પાધરો પડ્યો છે!’ ગલાશેઠ બોલ્યા. ગામલોકોએ પટેલને સાનમાં સમજાવ્યા.

પટેલે છેવટનું જણાવી દીધું : ‘અમારે તમારા રાણા વિના અડ્યું નથી રહેવાનું. તમે ને તમારો રાણો રહો તમારે ઘેર. અમે ભલા ને અમારી ભેંસ ભલી. તેરેકુ માંગન બહોત તો મેરેકુ ભૂપ અનેક.’

રાણો હવે હાથ નહોતો રહેતો. લખૂડાએ ગલાશેઠને સમજાવ્યા, ‘શેઠ, આઠ આનરડીના લોભમાં પડો મા, ને આ જાનવરની આંખ સામે જરાક નજર કરો.’

ગલાશેઠ તાડૂક્યા : ‘હવે જોઈ, જોઈ એની આંખ! એમ આંખ જોઈને બી જઈએ તો તો રહેવાય કેમ? બાંધી દે એની નાકર તોડા હારે.’

શેઠનો હુકમ કબૂલ કરી, અનિચ્છા છતાં લખૂડો રાણાની નાકર એના તોડામાં ભરાવવા જતો હતો એ વખતે ચબૂતરે બેઠેલાં બધાં માણસોએ બૂમો મારીને લખૂડાને વાર્યો : ‘એલા, રે’વા દે, રે’વા દે! નાકર બાંધવી રે’વા દે, હો! રાણિયાની આંખ્ય ફરી ગઈ છે. હવે ઈ ઝાલ્યો નહિ રહે.’

અને નાકરની કડી ભરાવીને લખૂડો હજી ઊભો થવા જાય છે ત્યાં જ રાણો વીફર્યો. એક છાકોટા સાથે એણે માથું હવામાં વીંઝ્યું, અને નાકનાં ફોરણાનું જાડું ચામડું ચિરાઈ ગયું. નાકરની કડી તોડા સાથે જ પડી રહી અને રાણાના નાકમાંથી લોહીનો દરેડો છૂટ્યો; પણ અતૃપ્તિના દુઃખ આગળ આ નસકોરીની વેદના શા હિસાબમાં? રાણાએ વીફરીને લખૂડા સામે શિંગડાં ઉગામ્યાં. લખૂડો લાગ ચુકાવીને દોડ્યો.

અડખેપડખેનાં માણસો તો ક્યારનાં ચેતી જઈને ચબૂતરે ચડી ગયાં હતાં. ગલાશેઠ અને ગામપટેલ વગેરે લોકો હોટલમાં પેસી ગયા હતા.

લખૂડો મુઠ્ઠી વાળીને દોડ્યો. જીવ બચાવવા સારુ વીરડીમાં પડેલા ધણમાં ઘૂસી ગયો. ડોબાં આડે સંતાઈ જવાની બહુ મથામણ કરી પણ ફાવ્યો નહિ, કારણ કે આજે રાણાનો વિફરાટ જુદી જ જાતનો હતો. એણે ધારી નેમથી લખૂડાનો પીછો પકડ્યો. લખૂડો આડેધડ દોડવા લાગ્યો. એને આશા હતી કે ક્યાંક ઝાડની ઓથે ઊભીને રાણાની નેમ ચૂકવી દઈશ, પણ એમાંય એ નિષ્ફળ નીવડ્યો.

આટલી વારમાં તો બધેય રીડિયારમણ થઈ ગઈ હતી, ‘એલાવ ભાગજો! ભાગજો! રાણિયો ગાંડો થયો છે.’ ચારે કોરથી બૂમો સંભળાતી હતી. લખૂડાના હોશકોશ ઊડી ગયા હતા. આઘે આઘે ડોબા ચારતાં છોકરાંઓએ રાણાને જ્યાંત્યાં શિંગડાં ઘસતો ને છાકોટા નાખીને દોડતો જોયો એટલે સૌ ચપોચપ પીપળ ઉપર ચઢી ગયાં. પણ કમભાગ્યે લખૂડાને તો એવું કોઈ ઝાડઝાંખરું પણ વેંતમાં નહોતું આવતું. એની મતિ મૂંઝાણી હતી. ડૂબતા માણસના તણખલાની જેમ એણે પોતાનો ફેંટો રાણાના રસ્તા આડે નાખીને એને ભૂલવવા કરી જોયું, પણ ફેંટાને તો રાણાએ શિંગડે ચડાવી લીધો અને ફેંટાનો લાલચટક રંગ જ કેમ જાણે લખૂડાનો આખરી અંજામ લાવવાનો હોય એમ બમણા વેગ અને ક્રોધથી રાણો લખુડાની પાછળ પડ્યો.

દોડી દોડીને લખૂડાને હાંફ ચડ્યો હતો. મોઢે જાણે કે લોટ ઊડતો હતો. જીભ સુકાતી હતી. ગળે શોષ પડતો હતો. છાતી ધડક ધડક ધબકારા મારતી હતી. પેટમાં જાણે કે લાય લાગી હતી. કપાળ ઉપર પરસેવાનાં મોતિયાં બાઝ્યાં હતાં. આવી સ્થિતિમાં એ રાણાથી છટકવા આડેધડ દોડ્યે ગયો.

હવે લખૂડો થાક્યો હતો. આજે ફરી બેઠેલો રાણો મને નહિ જ મૂકે એવી ખાતરી થતાં ટાંટિયા ભાંગી ગયા. ચારેકોર નજર ફેરવી પણ ક્યાંય ઓથ જડે એવું ન લાગ્યું. ભાંગેલ હૃદયે પણ એ દોડ્યે જ જતો હતો, છતાં, એ હવે આવી રહ્યો હતો. હવે બહુ ઝાઝું દોડાય એમ લાગતું નહોતું. ભવિષ્યમાં દૂર દૂર પણ ઊગરવાનો આરો દેખાતો ન હોય તો પછી માણસને ક્યાં સુધી હૈયારી રહી શકે? લખૂડાએ ફાટી આંખે પાછળ જોયું. રાણો હવે બહુ છેટો નહોતો. લોહીલુહાણ નાખોરી અને શિંગડાંમાં હીરાકશીનો ફેંટો ફરકાવતો એ છંછેડાયેલી નાગણીની જેમ નજીક ને નજીક ઊડતો આવતો હતો.

લખૂડાને દિશાઓ નહોતી સૂઝતી. કાળને અને પોતાને હાથવેંતનું છેટું છે એ હકીકતનું ભાન થતાં એના ગૂડા ભાંગી ગયા અને બાજુ પર ઊભેલ આવળના ઝુંડ આડે સંતાવાથી પોતે રાણાની નજર ચુકાવી શકશે એવી ગણતરીથી આવળ આડે ઢગલો થઈને પડી ગયો.

પણ રાણાની કાળઝાળ આંખોમાંથી લખૂડો પોતાને બચાવી નહોતો શક્યો. ઢગલો થઈને પડ્યા પછી હાંફની ધમણ સહેજ પણ ધીમી પડે એ પહેલાં જ પાંસળાંની કચડાટી બોલાવતો રાણાનો એક હાથીપગ લખૂડાના પાંસળાં ઉપર પડ્યો, અને બીજી જ ક્ષણે લોહીમાંસ સાથે ભળી ગયેલ એ હાડકાંના ભંગાર ટુકડાઓમાં ભાલા જેવું એક અણિયાળું શિંગડું ભોંકાયું અને એક જોરદાર ઝાટકા સાથે, સૂતરની આંટલી બહાર આવતી રહે એમ આંતરડાનું આખું જાળું બહાર ખેંચાઈ આવ્યું.

આવળના એ ખાબોચિયામાં લખૂડાના ઊના ઊના લોહીનું જે પાટોડું ભરાણું એમાં રાણાએ ખદખદતો પેશાબ કરીને બધું સમથળ કરી નાખ્યું.

[‘ઘૂઘવતાં પૂર’]
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/થીગડું|થીગડું]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/કમાઉ દીકરો

2025-08-21T19:21:44Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|કમાઉ દીકરો | ચુનીલાલ મડિયા}}
{{Poem2Open}}
ભેંસ ગાભણી હતી ત્યારથી જ ગલાશેઠે અઘરણિયાત વહુની જેમ એની ચાકરી કરવા માંડી હતી. શેઠને તો ઘરનાં જ ખેતરવાડી રહ્યાં એટલે ઘાસ કે નીરણ–પૂળાની તો ખેંચ ન જ હોય, પણ ઓછામાં પૂરું ખેડુસાઈ વેપારધંધો હોવાથી કપાસિયાની કમી ન હતી, વળી, ગલાશેઠને મૂળથી જ ઢોરઢાંખર ઉપર બહુ ભાવ. આ ભેંસને તો તેમણે હથેળી ઉપર જ રાખી હતી, પણ જ્યારે ભેંસ વિયાણી અને પાડીની આશા રાખી હતી, ત્યાં પાડો આવ્યો ત્યારે ગલાશેઠ સિવાયનાં સૌ માણસો નિરાશ થયાં. શેઠનેય ઘડીભર લાગ્યું તો ખરું કે આ તો દવરામણનો સવા રૂપિયો પણ માથે પડ્યો. પણ શેઠ ગમે તેવા તોય મોટા માણસ, અને એમનાં મન પણ મોટાં, એટલે પાડીને બદલે પાડો આવતાં એમણે બહુ વિમાસણ ન અનુભવી.

ગામલોકોએ તો માંડી મેલ્યું હતું કે, આ વણમાગ્યા અણગમતા પાડાને શેઠ પાંજરાપોળ ભેગો કરી દેશે, પણ વાણિયા માણસની વાત થાય? ગમે તેવી તોય ધર્મી જાત રહી. ગલાશેઠ તો કહે, ‘પાડાને મારે પાંજરાપોળને ખીલે નથી બંધાવવો. ભલે મારી કોડમાં જ બે કોળી રાડાં ચાવે. સૌ પોતપોતાનું લખાવીને જ આવે છે, કીડીને કણ ને હાથીને મણ દેવાવાળો આ પાડાના પેટનુંય મને દઈ રહેશે.’

‘પાડો તો લીલાંછમ રાડાં ને માથે બોઘરું બોઘરું છાસ પીને વર્ષની આખરે તો ક્યાંય વધી ગયો. તોય શેઠે તો કીધું કે, મારે એને પાંજરાપોળ નથી મોકલવો. એમાં અમારા ઘરની આબરૂ શી? ભલે મારા વાડામાં ભારો સાંઠા બગાડે, અમને ભગવાન દઈ રહેશે.’

પણ ન–દૂઝણિયાત ઢોરનું પાટું ખમી ખમીને કેટલાક દી ખમાય? પાડો મોટો થતો ગયો તેમ તેમ એનો આહાર પણ વધતો ગયો. સાંજ-સવાર ચાર ચાર કોળી રાડાં પણ હવે એને ઓછાં પડવા લાગ્યાં. તુરત શેઠની આંખ ઊઘડી.

એક સવારે પાડાને પાંજરાપોળ મૂકવા જવા સારુ ગલાશેઠ પાદર થઈને નીકળ્યા. લખૂડો ગોવાળ પણ એક ખડાયાને ડચકારતો ડચકારતો પડખેથી પસાર થયો. ખડાયું હજી હતું તો નાનકડું, પણ જોયું હોય તો પહેલા વેતરવાળી ભગરી ભેંસ જેવું જ લાગે. રંગરૂપે પણ એવું જ. ચારેય પગ ને મોં ઉપર ધોળાંફૂલ ચકરડાં ને કપાળ વચ્ચોવચ્ચ મજાની ટીલડી. આંખ કાળી બોઝ જેવી, ને ચામડીની રુવાંટી તો મુલાયમ મખમલની જ જોઈ લ્યો! ડિલ આખું જાણે કે રૂના પોલથી જ ભર્યું છે ને હાડકું તો ક્યાંય વાપર્યું જ નથી એવું પોચું પોચું ગાભા જેવું. ભેંસ એક તો ભરાઉ ડિલવાળી ને એમાં પાછું ચડતું લોહી, એટલે આંચળ પણ ખોબામાં ન સમાય એવાં. એને જોઈને પાડાના પગમાં તો કોકે મણ મણ સીસાના ઢાળિયા ઢાળી દીધા હોય એમ એ રણકીને ઊભો રહ્યો. લખૂડાએ પાડાને ડચકારા કરી જોયા, પણ સાંભળે જ કોણ? પૂંછડું ઊંબેળ્યું, પણ ખસે એ જ બીજા!

લખૂડો શેઠના પાડાને કહે : ‘એલા શરમ વગરના! નકટા! નાગા, હાલતો થા હાલતો. જરાય લાજતો નથી?’

પણ પાડો તો તસુયે ખસે જ નહીંને!

લખૂડે ફરી પાડાને બેચાર ગાળો સંભળાવી અને પોતાનો પરોણો પાડાની પીઠ ઉપર સબોડ્યો, પણ પાડો ફરીથી રણકીને ખડાયા સામો ઊભો થઈ રહ્યો.

લખૂડો તો પ્રાણીઓનો પરખંદો આદમી એટલે આ પાડાનું પોત તુરત પારખી ગયો. ગલાશેઠને કહે : ‘શેઠ, આ પાડાને હવે પાંજરાપોળ મોકલવો રહેવા દિયો. ભલે મારે વાડે મોટો થાય. સામટું ખાડું બાંધ્યું છે એમાં આનો ખીલો એક વધારે.’

‘તું એને શું કરીશ?’ શેઠે પૂછ્યું.

‘હું એને ખવરાવી–પિવરાવી મોટો કરીશ. મારે આમેય ભેંસું દવરાવવા સારુ મૂંઝાવું પડે છે એ મૂંઝવણ તો ટળશે. આજે ઠીક જોગેજોગ જડી ગ્યો, બાપલા!’

શેઠે તો તરત દાન અને મહાપુણ્ય કરીને ‘જા, તું કમાઈ ખા!’ કહેતાં પાડો લખૂડાને આપી દીધો.

‘કમાવાની તો કોને ખબર છે? કે દી મોટો થાય ને ગામ એની પાસે ભેંસું દવરાવે ને મને રૂપિયારોડો મળતો થાય? પણ હમણાં તો મારે હાથ હાથની કાતરિયુંવાળાં મોંઘાંપાડાં રાડાં એને નીરવાનાં જ ને?’

ગલાશેઠને એક કાંકરે બે પક્ષી મારવાનું પુણ્ય મળતું હતું. આમેય પાડાને પાંજરાપોળમાં મૂકવા તો બહાર કાઢ્યો હતો. લખૂડા ગોવાળને આપવાથી એ ગામમાં ને ગામમાં પોતાની નજર આગળ રહેતો હતો; એટલું જ નહિ, પોતાના જેવા મોટા માણસને ઘરેથી ઢોર મહાજનવાડે મુકાય એ નીચાજોણામાંથીય ઊગરી જવાતું હતું. પણ પોતાની એ મિલકતમાંથી જતે દિવસે લખૂડો દવરામણનો ધંધો કરીને માલેતુજાર બની જાય એ વસ્તુ ગલાશેઠના વેપાર ગળા માટે ગળવી મુશ્કેલ હતી. તેમણે તુરત પાડાના વેચાણ માટે કિંમત આંકવા માંડી.

‘દવરામણના પૈસા આવે તેમાંથી મને કેટલું જડે?’

લખૂડો વેપારી નહોતો. એને એ કળાની ગતાગમ પણ નહોતી. એણે તો સીધો ને સટ જવાબ આપ્યો : ‘દવરામણનાં અડધાં ફદિયાં તમારાં ને બાકીનાં અડધાં મારાં; પછી?’

શેઠે સોદો કબૂલ રાખ્યો.

લખૂડો ઢોરઢાંખરનો હોશિયાર પારખુ રહ્યો એટલે ગલાશેઠના પાડાનાં લખણ વરતી ગયો. એણે તો પાડાને સારી પેઠે ખવરાવી–પીવરાવીને સાંઢ જેવો કરવા માંડ્યો. પોતાને બાળપણથી જ ઢોર ઉપર અનર્ગળ પ્રેમ હતો. બાપીકા સાઠ ભેંસના ખાડા વચ્ચે જ પોતે નાનેથી મોટો થયેલો. પશુઓને તે પોતાનાં આપ્તજનો ગણતો. એમાં, ગયે વર્ષે પોતાનો જુવાનજોધ દીકરો રાણો બે દિવસના ઊલટી–ઝાડામાં ફટાકિયાની જેમ ફૂટી ગયો ત્યારથી એનું દિલ ભાંગી ગયું હતું. જ્યારથી ગલાશેઠનો પાડો આંગણે બાંધ્યો ત્યારથી લખૂડાને એમાં પોતાના મૃત પુત્ર રાણાનો અણસાર કળાતો હતો. એક દિવસ નીરણ–પૂળો કરી રહ્યા પછી એને કાળીભમ્મર રુવાંટી ભરેલ છાતીવાળો રાણો સાંભળી આવ્યો ત્યારે એનું કઠણ હૈયું પણ હાથ ન રહી શક્યું. ‘આજે એ જીવતો હોત તો મને ઘડપણમાં રોટલો તો કામી દેત ને!’ પણ માથે વીંટેલ પનિયાના છેડા વતી આંખ લૂછીને વિચાર્યું, ‘કાંઈ નહિ. આ સામે ખીલે બાંધ્યો ઈ મારો રાણો જ છે ને? કાલ સવારે વધીને મોટો થઈને ભેંસું દવવા માંડશે તયેં તો મૂળાનાં પતીકાં જેવા કલદારથી મારો ખોબો ભરી દેશે.’

અને તે ઘડીએ જ લખૂડાએ શેઠના પાડાનું નામ ‘રાણો’ પાડી દીધું.

રાણો તો લખૂડાના હાથની ચાકરી પામતાં કોઈ લક્ષાધિપતિને ઘેર સાત ખોટનો દીકરો ઊછરે એમ ઊછરવા લાગ્યો. દિવસને જાતાં કાંઈ વાર લાગે છે? થોડાક મહિનામાં તો રાણો જુવાનીમાં આવી ગયો. મોંનો આખો ‘સીનો’ બદલી ગયો. આંખમાં નવી ચમક આવી ગઈ. અંગેઅંગ ફાટવા લાગ્યું. લખૂડાના અનુભવી કાન રાણાનો નવો રણકો વરતી ગયા. બીજે જ દિવસે લખૂડો બાવળની ગાંઠ કાપી આવ્યો, ને સુતાર પાસે જઈને થાંભલા જેવો જાડો ને ભોંયમાં હાથ એક સમાય એવો મજબૂત ખીલો ઘડાવ્યો. રાણાને હવે પછી એ ખીલે બાંધવા માંડ્યો.

પણ અંતે તો રાણો ગલાશેઠની ભેંસને પેટે એક કાઠી આપાના ઘરઘરાવ પાડાના દવરામણથી અવતર્યો હતો. એની દાઢમાં શેઠની કોઠીના કણ ભર્યા હતા. એનામાં સંસ્કાર પણ શેઠના જ હતા. નાનપણમાં શેઠના ઘરનાં કપાસિયાં, રાડાં, અડદ, મગનાં કોરમાં ને માખણસોતી છાશ પી–પીને મોટો થયો હતો. એમાં વળી લખૂડા જેવા ગોવાળ બાપની ચાકરી પામ્યો; પછી કાંઈ બાકી રહે ખરું? એક દિવસ સૂંડલોએક અડદનું કોરમું ભરડી ગયો અને રાત પડી ન પડી ત્યાં તો ઘેરા, ઘૂંટેલા અવાજે રણકવા માંડ્યો. લખૂડો ખાટલામાં સૂતો હતો ત્યાંથી સફાળો ઊઠીને રાણા પાસે આવ્યો અને નવો ખોડેલો બાવળિયો ખીલો હલબલાવી જોયો, પણ ચસ ન દીધો ત્યારે એને નિરાંત વળી. રાણાની ડોકમાં પહેરાવેલી સાંકળમાં એક કડી ઊંચી ચડાવીને લખૂડો બીતો બીતો જઈને ખાટલામાં પડ્યો.

મધરાતે લઘૂડો ફરી જાગી ગયો. રાણાનો આવો જોરદાર રણકો તો એણે પોતાના આવડા લાંબા આયાખામાં કોઈ દિવસ સાંભળ્યો નહોતો. ડાંગ કે પછેડી કાંઈ પણ ભેગું લીધા વિના એ દોડતોકને જોવા ગયો તો ખીલે રાણો તો નહોતો, પણ નવોનકોર ખીલોય મૂળમાંથી ઊખડી ગયેલ જોયો. ટોલ્લે પડેલ મેરાયાની વાટ ઊંચી ચડાવીને અડખેપડખે નજર કરી તો સામે ખૂણે બાંધેલ એક ખડાયાના વાંસ હારે રાણો પોતાનો વાંસો ઘસે છે! ડોકમાં રુંડમાળ જેવી લઠ્ઠ સાંકળ ને છેડે ધૂળ–ઢેફાં સોતો ભોંયમાંથી ઉખેડી કાઢેલ બાવળિયો–ખીલો લટકે છે! લખૂડાનો જીવ ઊડી ગયો. પણ આવે ટાણે બીને બેઠાં રહ્યે કામ થાય? લખૂડાએ એની આવડી આવરદામાં ભલભલા પાડાઓને હથેળીમાં રમાડી નાખ્યા હતા. ઝટ ઝટ એણે તો પડખેને ખીલેથી એક વાછડી છોડી મૂકી. રાણાને ખબર પણ ન પડે એવી રીતે એની સાંકળમાંથી ખીલો છુટ્ટો કરી, નવે ખીલે એનો ગાળિયો પરોવી દીધો ને થોડીક વાર પછી ખડાયાને એની જગ્યાએથી છોડીને પડખેના એકઢાળિયામાં બાંધી આવ્યો. પણ એથી તો રાણાના રણકા ને છાકોટા વધતા જ ગયા. તરત લખૂડો ચેતી ગયો. અને રાણાની સાંકળ હળવેકથી છોડીને ઓશરીના તોતિંગ થાંભલા ફરતી બાંધી દીધી. હવે રાણો કાંઈક શાંત થયો.

આ બનાવ ઉપરથી લખૂડો ચેતી ગયો કે, હવે રાણાનું નાક વીંધવાનો અને નાકર પહેરાવવાનો સમય પાકી ગયો છે. નાકર નાખ્યા વિના આ જનાવર હવે હાથ નહિ રહે. બીજું બધું તો ઠીક, પણ કાળચોઘડિયે કોઈ માણસને શિંગડું ઉલાળીને ભોંય ભેગો કરી દેશે તો જાતે જનમારે મારે કપાળે કાળી ટીલી ચોટશે.

રાણાની આંખ બદલાતી જતી હતી. લખૂડાએ એના પગમાં મોટો તોડો નાખ્યો હતો અને નાકમાં નાકર પહેરાવી હતી એટલે એ કાંઈકેય હાથ રહેતો હતો. બાકી તો ખાઈ–પીને રાણો એવો તો મસ્તાન થયો હતો અને ફાટફાટ થતાં અંગોને લીધે આંખમાંથી એટલું ઝેર વરસતું હતું કે કોની મજાલ છે કે આંખ સામે આંખ પણ મેળવી શકે?

હવે રાણો સાવ તૈયાર થઈ ગયો હતો. લખૂડાને થયું કે ખવરાવી- પીવરાવીને મોટો કરેલ દીકરો હવે બે પૈસા કમાતો થાય તો સારું; કારણ કે, હવે તો રાણો ફાટીને ધુમાડે ગયો હતો. વાડામાંથી બહાર તો કાઢ્યો નહોતો જાતો. વળી, હમણાં હમણાં તો એનો આહાર પણ બેહદ વધી ગયો હતો. એટલું વળી સારું હતું કે ગલાશેઠે ભવિષ્યની કમાણીના લોભે, પોતાની વાડીમાંથી રાણા માટે લીલું વાઢી જવાની લખૂડાને છૂટ આપી હતી. ગલાશેઠનું મફત મળતું લીલું ખાઈને રાણાનું જે લોહી જામ્યું એથી ગામ આખું તો ઠીક, પણ લખૂડો પોતે પણ હવે તો બીવા લાગ્યો હતો. એના છાકોટા સાંભળીને લખૂડાને દહેશત લાગતી કે કોક દિવસ રાણાની આંખ ફરકશે તો મારાં તો સોયે વરસ એક ઘડીમાં પૂરાં કરી નાખશે. અગમચેતી વાપરીને એણે રાણાના નાકની નાકર પગના તોડા સાથે બાંધી રાખવાનું શરૂ કર્યું હતું, પણ આમ દિવસ આખો હાથીની જેમ બાંધી રાખવાનું અને સાંજ પડતે અધમણ કડબનો બુકરડો બોલાવી દેવાનું તે કેટલાક દિવસ પોસાય? લખૂડાને થયું કે હવે ભેંસો દવરાવવી શરૂ કરીએ તો સાંજ પડ્યે રૂપિયારોડાનું દનિયું પડવા માંડે.

લખૂડાએ ગામમાં વાત વહેતી મૂકી કે મારા રાણા પાસે ભેંસ દવરાવવી હોય તો રૂપિયો બેસશે; પણ ગલાશેઠે એ કબૂલ ન કર્યું. તેમણે બે રૂપિયા ભાવ બાંધવાનો આગ્રહ રાખ્યો.

ગલાશેઠનો ભાવ બીજા ગોવાળોના ભાવ કરતાં બમણો હતો. પડખેના જ ગામમાં એક કાઠી આપા ફક્ત એક રૂપિયામાં ભેંસ દવરાવી દેતા પણ એ આપાના પાડાને ચાકરી જોઈએ તેવી નહોતી મળતી, એટલે ડિલમાં એ રાણા કરતાં બહુ નબળો હતો. પરિણામે ગલાશેઠે સૂચવેલો લખૂડાનો બે રૂપિયાનો ભાવ લોકોને બહુ આકરો ન લાગ્યો. આથી આપાનો વેપાર કાંઈક અંશે તૂટવા લાગ્યો અને લખૂડાની ઘરાકી જામવા માંડી.

ધીમે ધીમે રાણાની ખ્યાતિ ગામના સીમાડા વટાવીને પરગામે પહોંચી. હટાણા માટે આવરોજાવરો કરનારાઓએ લખૂડાનાં અને રાણાનાં બે–મોંએ વખાણ કરવા માંડ્યાં. તે દરમ્યાન ગામમાં દવરાવેલી ભેંસો વિયાવા માંડી હતી. એમના પાડી–પાડરડાં બતાવીને લખૂડો તેમજ ગલાશેઠ રાણાની વધારે જાહેરાત કરતા.

લખૂડાની મૂઠી રૂપિયાથી ભરાવા લાગી. જોકે, કુલ આવકમાંથી અડધોઅડધ તો ગલાશેઠ વગર મહેનતે ઉપાડી જતા, અને બાકી વધતી રકમમાંથી લખૂડાને રાણાના ખાણ માટે રોજિંદું ખરચ થતું, છતાં રાણાનો ભાવ બમણો રાખ્યો હતો એટલે બચત સારા પ્રમાણમાં થઈ શકી.

પાંચેક વીસુ રૂપિયા ભેગા થયા એટલે લખૂડાએ વાડામાં ગયે ચોમાસે પડી ગયેલી વંડી ફરી ચણી લીધી. વરસાદ–પાણી ટાણે નીરણ–પૂળો ભરવા માટે આટલા દિવસ મૂંઝાવું પડતું હતું, તે હવે ફળિયામાં એક ખૂણે કાચું ચણતર કરીને માથે સાંઠી છાંઈ દીધી. લખૂડાએ પોતાની ડાંગને છેડે પિત્તળનાં ખોભળાં પણ જડાવ્યાં, અને છતાં જ્યારે રૂપિયા વધ્યા ત્યારે એણે રાણાના પગમાં રૂપાનો તોડો પહેરાવ્યો અને સ્મૃતિપટ ઉપર મૃતપુત્રના ચિત્રની રહીસહી રેખાઓ સાથે આ નવા પુત્રની રેખાકૃતિની ઘડ બેસારવા માંડી.

લખૂડાની આ આબાદી ગલાશેઠ જીરવી ન શક્યા. તેમને થયું કે રાણાની કમાણીમાંથી પોતાને મળવું જોઈએ તેટલું વળતર નથી મળતું. વળી, રાણાની વધતી જતી શાખને લીધે તેમની વેપારી બુદ્ધિએ ભાવ વધારવાનું સુઝાડ્યું. લખૂડાને તેમણે બેને બદલે અઢી રૂપિયા ભાવ રાખવાની ફરજ પાડી, છતાં ભરતામાં જ ભરાય એ કોઈ અણલખ્યા નિયમને આધારે કે પછી લખૂડાના સદ્ભાગ્યે, રાણાની કમાણી ઘટવાને બદલે ઉત્તરોત્તર વધતી ચાલી. વધેલા ભાવ નહિ ગણકારતાં, અડખેપડખેનાં ગામડાં–ગોઠડાંમાંથીય માણસો પોતાની ભેંસો લઈને લખૂડા પાસે આવવા માંડ્યા.

લખૂડો જીવનની ધન્યતા અનુભવી રહ્યો. રાણા ઉપર – એક દિવસ મહાજનવાડે પુરાવા જતાં એક અનાથ પાડરડા ઉપર – પોતે લીધેલી મહેનત લેખે લાગી હતી. પોતાના પુત્ર રાણાને પણ એની મા સુવાવડમાંથી જ મા-વિહોણો કરીને ચાલી નીકળી હતી. લખૂડાએ એ બાળકનાં બાળોતિયાં ધોઈને એની માનું સ્થાન લીધું હતું. નમાયા છોકરાને પોતે વીસ વર્ષનો જુવાનજોધ બનાવ્યો, પણ અદેખું કોગળિયું એની જુવાની ન સાંખી શક્યું. લખૂડાના પિતૃવાત્સલ્યની અભંગ ધારા નીચે પુત્રની જગ્યાએ આ પ્રાણી આવીને ઊભું અને આંખ ઉઘાડતાં વારમાં તો એણે પુત્રની ખોટ વિસારે પાડી દીધી. આજે આ કમાઉ દીકરાએ એને પાંચ પૈસાનો ધણી બનાવ્યો હતો અને જાતી જિંદગીએ સુખનો રોટલો અપાવ્યો હતો.

તે દિવસે સનાળીના ગામપટેલ પંડે જ પોતાની ભગરી ભેંસ લઈને રાણા પાસે દવરાવવા આવ્યા ત્યારે લખૂડાના હર્ષનો પાર ન રહ્યો. ગલાશેઠને ખબર પડી ત્યારે તેમને પણ આનંદ થયો, પણ તેમનો આનંદ લખૂડાના આનંદથી જુદી જાતનો હતો. તેમને થયું કે ગામપટેલ જેવા ખમતીધર માણસ પાસેથી પાવલું–આઠ આના વધારે મળે તો સારું! પટેલ તેમની ભેંસ સાથે પાદરની એક હોટલ પાસે ઊભા હતા. તેમણે લખૂડાને કહેવરાવ્યું એટલે લખૂડો તો રાણાને દોરતો, કોઈ શહેનશાહી મલપતી ચાલે આવ્યો. પટેલની ભેંસ અવેડા પાસે ઊભી રાખી હતી, એટલે રાણો તો સીધો એ તરફ જ દોડવા જતો હતો પણ લખૂડાએ ચેતી જઈને એની નાકર પગના તોડા સાથે બાંધી દીધી. તુરત રાણો સાવ સોજો થઈને ઊભો રહ્યો. ન તો એ ડગલું આગળ ચાલી શકે, ન એક તસુ પાછો હઠી શકે. રાણાની નાકર બંધાયા પછી જ બીકણ છોકરાં ઓરાં આવવાની હિંમત કરી શક્યાં; કારણ કે આમ આડે દિવસેય રાણાને છુટ્ટી નાકરે આડા ઊતરવાનું જોખમ કોઈ ન ખેડતું, ત્યાં તો આવા દવરાવવા ટાણે – જ્યારે હાથણી જેવી ભેંસ નજર સામે ઊભી હોય ત્યારે – રાણાની આંખ સામે મીટ માંડવાની પણ કોની છાતી ચાલે?

સૌની ધારણા એવી હતી કે વહેલામાં વહેલી રોંઢા ટાણે ભેંસ દવરાવાશે, અને બન્યું પણ એમ જ. રોંઢા નમતાં રાણો બરોબર તૈયાર થઈ ગયો હતો.

ભગરી પણ ઠેકાણે આવી ગઈ હતી. લખૂડો ખુશમિજાજ હતો. ગામપટેલ આવતી સાલ થનાર દૂઝણાના દિવાસ્વપ્નમાં રમતા હતા.

ઓચિંતા જ ગલાશેઠ આવી ચઢ્યા અને લખૂડાને અને ભગરીના ધણી ગામપટેલને કહી ગયા કે દવરામણના અઢીને બદલે ત્રણ રૂપિયા પડશે.

ભાવ સાંભળીને ગામપટેલને ટાઢ વાઈ ગઈ. લખૂડાને પણ ગલાશેઠની આ કંજૂસાઈ પ્રત્યે અણગમો ઊપજ્યો.

ગામપટેલ અને ગલાશેઠ વચ્ચે બહુ રકઝક ચાલી તે દરમ્યાન ગામના કેટલાક વિઘ્નસંતોષીઓ આવીને પટેલના કાનમાં ફૂંકી મારી ગયા.

ગામપટેલનું મન ઢચુપચુ થવા લાગ્યું. આઠ આના વધારે આપતાં તેમનો જીવ કચવાવા લાગ્યો.

રાણો હવે લખૂડાના હાથમાંથી રાશ છોડાવતો હતો. ગામનાં માણસોએ ફરીથી પટેલના કાનમાં હોઠ ફફડાવ્યા. પટેલે છેવટનો નિર્ણય જણાવ્યો : ‘શેઠ, તમારો આવો આકરો ભાવ તો અમને નહિ પોસાય. જોઈએ તો અઢી રૂપિયા આપું.’

‘અરે, ત્રણ રૂપિયાની માથે આનો એક લટકાનો આપવો પડશે. સાત વાર ગરજ હોય તો આવો ને!’ ગલાશેઠે તુમાખીમાં કહ્યું.

રાણાનું જોર વધતું જતું હતું. લખૂડાએ સમો પારખીને ગલાશેઠને વાર્યા : ‘શેઠ, પાવલું–આઠ આના ભલે ઓછા આપે, રાણા સામું તો જરાક જુવો!’

ગલાશેઠે કહ્યું : ‘ના, ના, એક પૈ ઓછી નહિ થાય.’

પટેલે કહ્યું : ‘તો મારે પાછું જવું પડશે!’

‘તો રસ્તો પાધરો પડ્યો છે!’ ગલાશેઠ બોલ્યા. ગામલોકોએ પટેલને સાનમાં સમજાવ્યા.

પટેલે છેવટનું જણાવી દીધું : ‘અમારે તમારા રાણા વિના અડ્યું નથી રહેવાનું. તમે ને તમારો રાણો રહો તમારે ઘેર. અમે ભલા ને અમારી ભેંસ ભલી. તેરેકુ માંગન બહોત તો મેરેકુ ભૂપ અનેક.’

રાણો હવે હાથ નહોતો રહેતો. લખૂડાએ ગલાશેઠને સમજાવ્યા, ‘શેઠ, આઠ આનરડીના લોભમાં પડો મા, ને આ જાનવરની આંખ સામે જરાક નજર કરો.’

ગલાશેઠ તાડૂક્યા : ‘હવે જોઈ, જોઈ એની આંખ! એમ આંખ જોઈને બી જઈએ તો તો રહેવાય કેમ? બાંધી દે એની નાકર તોડા હારે.’

શેઠનો હુકમ કબૂલ કરી, અનિચ્છા છતાં લખૂડો રાણાની નાકર એના તોડામાં ભરાવવા જતો હતો એ વખતે ચબૂતરે બેઠેલાં બધાં માણસોએ બૂમો મારીને લખૂડાને વાર્યો : ‘એલા, રે’વા દે, રે’વા દે! નાકર બાંધવી રે’વા દે, હો! રાણિયાની આંખ્ય ફરી ગઈ છે. હવે ઈ ઝાલ્યો નહિ રહે.’

અને નાકરની કડી ભરાવીને લખૂડો હજી ઊભો થવા જાય છે ત્યાં જ રાણો વીફર્યો. એક છાકોટા સાથે એણે માથું હવામાં વીંઝ્યું, અને નાકનાં ફોરણાનું જાડું ચામડું ચિરાઈ ગયું. નાકરની કડી તોડા સાથે જ પડી રહી અને રાણાના નાકમાંથી લોહીનો દરેડો છૂટ્યો; પણ અતૃપ્તિના દુઃખ આગળ આ નસકોરીની વેદના શા હિસાબમાં? રાણાએ વીફરીને લખૂડા સામે શિંગડાં ઉગામ્યાં. લખૂડો લાગ ચુકાવીને દોડ્યો.

અડખેપડખેનાં માણસો તો ક્યારનાં ચેતી જઈને ચબૂતરે ચડી ગયાં હતાં. ગલાશેઠ અને ગામપટેલ વગેરે લોકો હોટલમાં પેસી ગયા હતા.

લખૂડો મુઠ્ઠી વાળીને દોડ્યો. જીવ બચાવવા સારુ વીરડીમાં પડેલા ધણમાં ઘૂસી ગયો. ડોબાં આડે સંતાઈ જવાની બહુ મથામણ કરી પણ ફાવ્યો નહિ, કારણ કે આજે રાણાનો વિફરાટ જુદી જ જાતનો હતો. એણે ધારી નેમથી લખૂડાનો પીછો પકડ્યો. લખૂડો આડેધડ દોડવા લાગ્યો. એને આશા હતી કે ક્યાંક ઝાડની ઓથે ઊભીને રાણાની નેમ ચૂકવી દઈશ, પણ એમાંય એ નિષ્ફળ નીવડ્યો.

આટલી વારમાં તો બધેય રીડિયારમણ થઈ ગઈ હતી, ‘એલાવ ભાગજો! ભાગજો! રાણિયો ગાંડો થયો છે.’ ચારે કોરથી બૂમો સંભળાતી હતી. લખૂડાના હોશકોશ ઊડી ગયા હતા. આઘે આઘે ડોબા ચારતાં છોકરાંઓએ રાણાને જ્યાંત્યાં શિંગડાં ઘસતો ને છાકોટા નાખીને દોડતો જોયો એટલે સૌ ચપોચપ પીપળ ઉપર ચઢી ગયાં. પણ કમભાગ્યે લખૂડાને તો એવું કોઈ ઝાડઝાંખરું પણ વેંતમાં નહોતું આવતું. એની મતિ મૂંઝાણી હતી. ડૂબતા માણસના તણખલાની જેમ એણે પોતાનો ફેંટો રાણાના રસ્તા આડે નાખીને એને ભૂલવવા કરી જોયું, પણ ફેંટાને તો રાણાએ શિંગડે ચડાવી લીધો અને ફેંટાનો લાલચટક રંગ જ કેમ જાણે લખૂડાનો આખરી અંજામ લાવવાનો હોય એમ બમણા વેગ અને ક્રોધથી રાણો લખુડાની પાછળ પડ્યો.

દોડી દોડીને લખૂડાને હાંફ ચડ્યો હતો. મોઢે જાણે કે લોટ ઊડતો હતો. જીભ સુકાતી હતી. ગળે શોષ પડતો હતો. છાતી ધડક ધડક ધબકારા મારતી હતી. પેટમાં જાણે કે લાય લાગી હતી. કપાળ ઉપર પરસેવાનાં મોતિયાં બાઝ્યાં હતાં. આવી સ્થિતિમાં એ રાણાથી છટકવા આડેધડ દોડ્યે ગયો.

હવે લખૂડો થાક્યો હતો. આજે ફરી બેઠેલો રાણો મને નહિ જ મૂકે એવી ખાતરી થતાં ટાંટિયા ભાંગી ગયા. ચારેકોર નજર ફેરવી પણ ક્યાંય ઓથ જડે એવું ન લાગ્યું. ભાંગેલ હૃદયે પણ એ દોડ્યે જ જતો હતો, છતાં, એ હવે આવી રહ્યો હતો. હવે બહુ ઝાઝું દોડાય એમ લાગતું નહોતું. ભવિષ્યમાં દૂર દૂર પણ ઊગરવાનો આરો દેખાતો ન હોય તો પછી માણસને ક્યાં સુધી હૈયારી રહી શકે? લખૂડાએ ફાટી આંખે પાછળ જોયું. રાણો હવે બહુ છેટો નહોતો. લોહીલુહાણ નાખોરી અને શિંગડાંમાં હીરાકશીનો ફેંટો ફરકાવતો એ છંછેડાયેલી નાગણીની જેમ નજીક ને નજીક ઊડતો આવતો હતો.

લખૂડાને દિશાઓ નહોતી સૂઝતી. કાળને અને પોતાને હાથવેંતનું છેટું છે એ હકીકતનું ભાન થતાં એના ગૂડા ભાંગી ગયા અને બાજુ પર ઊભેલ આવળના ઝુંડ આડે સંતાવાથી પોતે રાણાની નજર ચુકાવી શકશે એવી ગણતરીથી આવળ આડે ઢગલો થઈને પડી ગયો.

પણ રાણાની કાળઝાળ આંખોમાંથી લખૂડો પોતાને બચાવી નહોતો શક્યો. ઢગલો થઈને પડ્યા પછી હાંફની ધમણ સહેજ પણ ધીમી પડે એ પહેલાં જ પાંસળાંની કચડાટી બોલાવતો રાણાનો એક હાથીપગ લખૂડાના પાંસળાં ઉપર પડ્યો, અને બીજી જ ક્ષણે લોહીમાંસ સાથે ભળી ગયેલ એ હાડકાંના ભંગાર ટુકડાઓમાં ભાલા જેવું એક અણિયાળું શિંગડું ભોંકાયું અને એક જોરદાર ઝાટકા સાથે, સૂતરની આંટલી બહાર આવતી રહે એમ આંતરડાનું આખું જાળું બહાર ખેંચાઈ આવ્યું.

આવળના એ ખાબોચિયામાં લખૂડાના ઊના ઊના લોહીનું જે પાટોડું ભરાણું એમાં રાણાએ ખદખદતો પેશાબ કરીને બધું સમથળ કરી નાખ્યું.

[‘ઘૂઘવતાં પૂર’]
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/થીગડું|થીગડું]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/તમે આવશો?

2025-08-19T19:03:34Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|તમે આવશો? | ચંદ્રકાન્ત બક્ષી}}
{{Poem2Open}}
પોણા પાંચની ટ્રામમાં મેં તમને કોઈ કોઈ વખત જોયા છે – ખાસ કરીને શિયાળામાં. શિયાળામાં પહેલી ટ્રામો લગભગ ખાલી જ હોય છે. તમે મિશન રો પાસેથી ચડતા, ઘણી વાર દોડીને પણ. અને એસ્પ્લેનેઇડ પાસે ઊતરી પડતા. તમે મને નહીં જોયો હોય. કદાચ જોયો હશે પણ ઓળખી નહીં શક્યા હો; કારણ કે સવારે તમે ચશ્માં પહેરતા નથી અને હું સેકન્ડ ક્લાસમાં હોઉં છું. મારા ત્રણ નયા પૈસા બચી જાય છે, અને બગાસાં ખાતા દૂધવાળાઓને લીધે બંધ બારીઓવાળો ડબ્બો ગરમ રહે છે. તમને હસવું આવે છે ખરું? મને હમેશાં બાજુમાં કોઈ બગાસું ખાતું હોય ત્યારે ગરમી આવી જાય છે. એનું કારણ ખબર નથી...

મને તમે જોયો નથી? ખેર, કંઈ વાંધો નહીં. બે વર્ષથી દર શિયાળે હું આ જ ટ્રામમાં આવું છું અને ધુમ્મસમાં દોડું છું. પેટ ઘટાડવા નહીં. મારે મોટું પેટ નથી. ફક્ત ભૂખ લાગે છે ત્યારે જ ખબર પડે છે કે એક પેટ ભગવાને આપ્યું છે. પણ મને દોડવાનો શૉખ છે. હું વર્ષો સુધી દોડ્યો છું. જેમ તમને મેમૉરિયલ પાસેની પાળ પાસે બેસવાનો શૉખ છે એમ જ. તમે બેસો છો. ધુમ્મસમાં ટૅક્સીઓ ઊભી હોય છે, હવાની ભીનાશને લીધે રૂંવાં ઊભાં થઈ જાય છે, ને જે થોડાઘણા પડછાયાઓ દેખાય છે એ બધાનો રંગ એક જ જેવો હોય છે. રંગો પલટાય છે, તડકો આવ્યા પછી ઘાસ અને પાંદડાં ચમકવા માંડે છે, અને થરથરતાં કૂતરાં પાર્ક કરેલી ગાડીઓની નીચેથી બહાર નીકળે છે. માણસો કાન અને માથા પર બાંધેલાં મફલરો ખોલીને ગળાની આસપાસ લપેટે છે અને મારી કમજોર આંખોમાંથી ઝરતું પાણી સૂકાવા માંડે છે. તમને તો એ બધાની ખબર છે...

ચાલો, ઊભા થઈશું? રેડ રોડ ચાલી નાખીએ. જેમ ડેલહાઉસી સ્ક્વૅરની દફતરી દુનિયા બપોરના ગરમ હોય છે, એમ રેડ રોડ સવારના. મેમસાહેબો ગાડીઓ શીખવા અહીં આવે છે; યૌગિક સાધનાઓ કરનારાઓ, કિચનર અને આઉટ્રામનાં પેલાં ગનમેટલનાં ઘોડેસવાર બાવલાંઓની નીચેનાં પગથિયાંઓ પર શીર્ષાસન કરે છે; શેઠલોકો ધ્રૂજતાં-ધ્રૂજતાં છાપાં ખોલી શૅરબજારના ભાવ વાંચે છે; એક જાડો ટ્રક-ડ્રાઈવર લોડ કરેલી ટ્રક રોકીને મેદાન તરફની રેઇલિંગ પાસે જતો હોય એવું મોઢું કરીને ટ્રકની બીજી તરફ પેશાબ કરવા બેસી જાય છે...

હું વિવિધતા માટે અહીં આવતો નથી. પહેલાં શૉર્ટ્સ પહેરીને હૉકી રમવા આવતી એક ઍંગ્લો-ઇન્ડિયન છોકરી મને રોજ અહીં મળતી. પણ મને હજી એનો ચહેરો યાદ નથી. તમારો ચહેરો મને યાદ છે, કારણ કે એ છોકરીના ચહેરા કરતાં વધુ રસિક છે. માણસોના ચહેરાઓમાં જ આટલી બધી વિવિધતા શા માટે છે? મને બધા વાઘ હંમેશાં એક જેવા જ લાગ્યા છે – ચિત્રોના, સર્કસના, ઝૂના. નારંગીઓ પણ બધી એક જેવી જ લાગે છે. બાળકોના ચહેરા પણ. મને લાગે છે કે ચહેરાઓના ફેરફાર વિચારો પર નિર્ભર હશે. માણસો મોટા થતા જાય છે, તેમ તેમ ચહેરા બદલાતા જાય છે, ખરું? વાઘ, નારંગી, ગુલાબનાં ખીલેલાં ફૂલો, એ બધાં વિચાર કરી શકતાં નથી એટલે એમનામાં ફેરફાર થતો નથી. તમે શું ધારો છો?

ના, હું માનસશાસ્ત્રનો પ્રોફેસર નથી; કલાકાર પણ નથી. કલાકાર એટલે? જે સૌંદર્ય જોઈ શકે એ? જુઓ, મને સૌંદર્યમાં હંમેશાં ક્રૂરતા દેખાઈ છે. કોઈ છોકરીનું નાક જરાક ઓછું લાંબું એટલે એ બૂચી બની જાય, બદસૂરત ગણાય. એને જુઓ એટલે તમને પ્રેરણા ન સૂઝે. આ બધું ક્રૂર નથી? પણ મને ક્રૂરતા સામે ખાસ વાંધો નથી...

મને ઘણી વસ્તુઓ સામે વાંધો નથી. અચ્છા, તમને કંટાળો નથી આવતો મારાથી? કંટાળો એટલે નમ્રવિરોધ. નમ્ર કે પછી નપુંસક? વિરોધ કે પછી સભ્ય વિરોધ? એ બધું એક જ છે અને જુદું જુદું પણ છે. હવે બીજી વાત : કંટાળો એ સ્વાસ્થ્યની નિશાની છે કે અસ્વાસ્થ્યની? બુદ્ધિની કે અબુદ્ધિની? એ વસ્તુથી તમને ફાયદો છે કે નુકસાન? એ શા માટે આવે છે? શા માટે નથી આવતો? એની જરૂર? આપણી ‘નર્વસ સિસ્ટમ’ સાથે એને શો સંબંધ? પાળેલાં જાનવરોને તે આવે છે? જંગલી જાનવરોને? બાળકોને?

તમે કંટાળ્યા નથી? સરસ. હું પોતે કંટાળાને હજી સમજ્યો નથી અને મને પોતાને એના વિશેની કોઈ વૈજ્ઞાનિક સ્પષ્ટતા મળી નથી. પણ એ વસ્તુ છે મજાની – ધ્યાન ખેંચે એવી, રસિક, દિલચસ્પ. પણ બીજાને આવે ત્યારે જ, હોં.

બે દિવસ વરસાદ જેવું છે. મને લાગે છે કે ક્યાંક પડ્યો છે જરૂર; અથવા પડશે. આ મોસમમાં તો વરસાદ પડતો નથી. બેમોસમી વરસાદની મજા ઓર છે. બીજાઓને તો કંટાળો આવે છે, મને...

જુઓ, મારે એક દોસ્ત હતો. હૉસ્ટેલમાં અમે સાથે રહેતા. રોજ સવારે ઊઠીને હું એને રાત્રે આવેલાં સ્વપ્નો કહેતો. મને રોજ રાત્રે સ્વપ્નો આવે જ છે : ખરાબ કે સારાં. ખરાબ વધારે. તમને સ્વપ્નો નથી આવતાં? ખરેખર? માનસશાસ્ત્ર માને છે કે પાગલ માણસને જ ઊંઘમાં સ્વપ્નો આવતાં નથી. તમે ગભરાઈ ગયા? ખેર, પણ પાગલોને સ્વપ્નો નથી આવતાં એ ખરું છે. કદાચ એ લોકો જાગતાં જાગતાં જ સ્વપ્નો જોતાં હોય છે. હા... હા...

ખરાબ સ્વપ્નો માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે બહુ જરૂરી છે. ખરાબ એટલે તમને ડર લાગે, મરી જવાનો, ડૂબી કે બળી જવાનો ભય લાગે, કોઈ સ્વજનનો તરફડાટ જોયા કરો, ગંદકીમાં ફસાઈ ગયા હો એવાં, અથવા તમને જાગ્યા પછી શરમ આવે એવાં સેક્સનાં. શરમાશો નહીં, એ ‘પ્રોસેસ’ છે. લગભગ દરેકને એવાં સ્વપ્નો આવી જાય છે. ‘રિફ્લેક્સ’, ‘કૉમ્પ્લેક્સ’...એ બધી દુનિયા એવી જ છે.

હા, આપણે શાની વાત કરતા હતા? ખરાબ સ્વપ્નોની. બરાબર, મારા દોસ્તને પણ સ્વપ્નો આવતાં ન હતાં અને હું એની મજાક કરતો કે તું પાગલ થઈ જવાનો છે. અને તમે માનશો નહીં, પણ એ ખરેખર પાગલ થઈ ગયો.

પછી એક વાર હું એને પાગલખાનામાં મળવા ગયો. એ મારામારી કરતો નહીં. મેં ખાસ રજા મેળવીને એની મુલાકાત કરી અને મળીને દુઃખી થઈ ગયો. બહાર સુપ્રિન્ટેન્ડેન્ટે મને કહ્યું કે તમારો દોસ્ત ‘નૉર્મલ’ બની રહ્યો છે, પણ હજી વચ્ચે વચ્ચે સમતોલપણું ખોઈ નાખે છે. મેં પૂછ્યું, શી રીતે? એણે જવાબ આપ્યો કે, એક દિવસ સાંજે કપડાં કાઢીનો નાગો થઈને એ બારીમાંથી જોઈ રહ્યો હતો. એને પૂછ્યું કે કપડાં શા માટે કાઢી નાખ્યાં છે, ત્યારે એણે જવાબ આપ્યો કે હું ભગવાનની બનાવેલી દુનિયા જોઈ રહ્યો છું. પક્ષીઓ, ઝાડો, ગાયો, ઘાસ, આકાશ, પથરા, બધાં નાગાં છે અને મેં કપડાં પહેરેલાં છે. મારે બધાંની જેમ ‘નૉર્મલ’ બનવું છે. સુપ્રિન્ટેન્ડેન્ટની સાથે મારે પણ હસવું પડ્યું. દુનિયામાં હસવું પડે છે. હસવાનું પણ સહન કરી લેવું પડે છે. શું થાય?

તમે થાકી ગયા લાગો છો. અચ્છા, આવો આ પાળ પર બેસી જઈએ. ટ્રામસ્ટૉપ દૂર છે; અને પાળ તો ભીની હશે. પણ પેલા જાડા માણસો હમણાં જ ઊઠ્યા છે, એ જગ્યા ગરમ હશે. બેસો તમને મારી વાતોમાં મજા આવવા માંડી છે એ નવું કહેવાય. એ વસ્તુ ખતરનાક છે.

સ્વાભાવિક રીતે તો હું કોઈ સાથે વાતો કરી શકતો નથી. સાંભળનાર માણસ થોડી વાત સાંભળીને જ ચાલતી પકડે છે. એની અસર એવી થઈ ગઈ છે કે હું સ્પષ્ટ, કડીબંધ વાતો કરી શકતો નથી. વાતો કરતાં આવડવી એ મોટી કળા છે, અને સાંભળતાં આવડવું એ તો ઈશ્વરી બક્ષિસ લાગી છે. મને લાગે છે આપણે પાછા કંટાળાના મુદ્દા પર આવી રહ્યા છીએ, નહીં? અચ્છા જવા દો.

હું થોડું ભણ્યો છું. થોડું એટલે ઘણું. બધું શરૂ કરી કરીને છોડી દીધું. સાત વર્ષ ભણ્યો અને એક પણ ડિગ્રી મળી નથી. જ્ઞાન તો અપૂર્ણ જ છેને? અને જ્ઞાનનું કામ શું? માણસની અપૂર્ણતા બતાવવાનું. મને મારી અપૂર્ણતાનો ખ્યાલ આવી ગયો, એટલે મેં ભણવાનું છોડી દીધું. પછી રખડવાનું શરૂ કર્યું. બ્રહ્મચર્યાશ્રમ અને ગૃહસ્થાશ્રમની વચ્ચે એક આશ્રમની જરૂર હતી એમ મને હંમેશાં લાગ્યા કર્યું છે. એમાં રખડવાનું આવી જાય; સ્ત્રીઓ તરફનું જામતું આકર્ષણ આવી જાય. ખેર, હું બહુ રખડ્યો. બહુ એટલે થોડું. તમે મારી સામે આ રીતે કેમ તાકી રહ્યા છો? મારામાં કંઈ વિચિત્રતા લાગે છે તમને? બહુ એટલે થોડું જ ને? આવડી મોટી દુનિયામાં, અને આઇન્સ્ટાઇને ‘સમય’નું પરિણામ ઉમેર્યા પછી હું જેને ‘બહુ’ ગણું છું એ કેટલું અલ્પ છે? લાઇટ ઇયરોની ગણતરીમાં મારાં થોડાં વર્ષોની શી ગણતરી?

હું થોડું રખડ્યો અને થાકી ગયો, બુદ્ધિ વાપરીને. થાકને અને બુદ્ધિને શો સંબંધ? ફ્લાવરવાઝના પાણીને અને એમાં રાખેલાં ફૂલોની ખુશ્બૂને છે એવો સંબંધ. આ મારી દૃષ્ટિ છે. દુનિયામાં બધું વ્યક્તિગત છે, અને બધું ‘રીલેટિવ’ (સાપેક્ષ) છે. આઇન્સ્ટાઇને મજાનું કામ તો કર્યું છે કે એણે રીલેટિવ શબ્દને બરાબર સમજાવ્યો, પણ વિજ્ઞાનના માધ્યમમાં. હું રીલેટિવ શબ્દ માનસશાસ્ત્રના માધ્યમમાં વાપરું છું.

આ ‘રીલેટિવ’ તમને સમજાવું? બહુ વાર નહીં લાગે. તમે એક દૃષ્ટાંત લો : કાળી છોકરી. લિયોનાર્દો-દ-વિન્ચી કે બોટીચેલીથી માંડીને રિવેરા કે મીરો સુધી બધા ચિત્રકારોમાં કાળી છોકરીઓ શોધવા માંડો. ક્યાંક કાળી હશે, ક્યાંક બ્લૂ, ક્યાંક લાલ... ક્યાંક છોકરી હશે ક્યાંક નહીં હોય. ક્યાંક ખાલી લીટા, ટુકડા, ડાઘા, ટપકાં... રંગવાળાં, રંગ વિનાનાં, તમને કાળી છોકરી શોધવા છતાંય નહીં મળે. કલાકારે જોઈને જે અસર મેળવી એ તમારે જોવાની. જેવી કલાકારની દૃષ્ટિ. એને અસર થઈ હોય. ઓછી થઈ હોય, ન થઈ હોય – સૌ સૌની વ્યક્તિગત અને ‘રીલેટિવ’ નજર. મૉડલ એક જ છે, દૃષ્ટિ ફક્ત ‘રીલેટિવ.’ દૃષ્ટિઓ ‘રીલેટિવ’ બની જાય છે, કારણ કે ધ્યેય એક જ છે.

મેં તમને કહ્યું કે નહીં કે મને કડીબંધ વાતો કરતાં નથી આવડતી? આ બહુ અને થોડું અને ઓછું – એ બધું રીલેટિવ છે. અંતર, પૈસા, સૌંદર્ય — બધું જ રીલેટિવ, માણસને ઉલ્લુ બનાવવા માટે. રોજર બૅનિસ્ટર જેવા માટે એક માઇલ ચાર મિનિટની અંદર, અને કોઈ બીમાર, બૂઢ્ઢા માટે અરધો કલાક. એક રૂપિયો એટલે? મારા જેવા બેકાર માટે ત્રણસો નયા પૈસા, તમારે માટે પચાસ અને ડૉજ ગાડી ફેરવનાર માટે દસ નયા પૈસા! તમે જ કહો, આ સો નયા પૈસાની કલ્પના ઉલ્લુ બનાવવા માટે જ કરી છેને? રિક્ષાવાળાને તો હજાર નયા પૈસાથી પણ એક રૂપિયો બનતો નથી. એક વર્ષ એટલે ત્રણસો પાંસઠ દિવસ નહીં; એક કલાક એટલે સાઠ મિનિટો નહીં. સૂર્ય, ચંદ્ર, ગ્રહો અને કરોડો તારાઓ પર વર્ષ અને કલાકની જુદી જુદી વ્યાખ્યાઓ છે. અરે, સૌંદર્ય જેવી સાદીસીધી વાતને જ લોને! યુરોપમાં કાળા વાળ અને અહીં સોનેરી. અમેરિકામાં લાંબા પગ, ચીનમાં સાથળ, જાપાનમાં ગરદન, લૅટિન પ્રજાઓમાં છાતી, આપણે ત્યાં આંખો... સ્ત્રીના સૌંદર્ય વિશે પણ કેવા જુદા જુદા ખ્યાલો છે! સૌંદર્ય, મર્યાદા, નૈતિક ધોરણો — બધું રીલેટિવ દૃષ્ટિએ જ જોઈ શકાય. હું તો એટલે સુધી કહું છું કે માણસ ડાહ્યો છે કે ગાંડો એ પણ ચોક્કસ કેમ કહી શકાય? એને પણ રીલેટિવ...

તમે હસી શકો છો એ સારું છે. પણ હસવા જેવી નિર્દોષ વસ્તુમાં પણ ગેરફાયદો હોઈ શકે. ફૅશનની દુનિયાના તજ્જ્ઞો કહે છે કે બહુ હસવાથી આંખોની કિનારીઓ પાસે અને ગાલ પાસે કરચલીઓ પડે છે અને એથી ચહેરાની સ્વચ્છતા ઓછી થઈ જાય છે; ચહેરો સુંવાળો રહેતો નથી, બુઢાપો આવી જાય છે. તમે શું માનો છો?

હવે હું મારી મૂળ વાત પર આવું. હું સીધો ચાલતો નથી, ખરું? એનું એક કારણ છે. હું એકસાથે ત્રણચાર જાતના વિચારો કરી શકું છું. હું શતાવધાની નથી. સો તો શું એક ટાઇમે એક કામ પણ કરી શકતો નથી. જુઓને, મારી વાત પણ મને કહેતાં આવડતી નથી! પણ જાતજાતના વિચારો એકસાથે કરતાં તકલીફ પડતી નથી. તમે પ્રયત્ન કરજો, થાકી જશો, તમને થયા કરશે કે આ થઈ જ કેમ શકે? તો જુઓ, એને માટે તમને એક રસ્તો બતાવું. પહેલાં તમે સીધા બેસો, ચૂપચાપ; ને પછી મગજમાંથી બધું ખંખેરી નાખો એટલે કે બધા વિચારો કાઢી નાખો. એને યોગ ગણો, ‘ઝેન બુદ્ધિઝમ’ ગણો, ગમે તે ગણો; પણ મૂળ ધ્યેય છે ધ્યેય નહીં રાખવાનું. કોઈ પણ વસ્તુનો વિચાર જ નહીં કરવાનો. મગજમાં શૂન્યતા લાવી દેવાની. પણ જાગતા રહેવાનું, બધું જોવાનું, સૂંઘવાનું, અનુભવવાનું, સહન કરવાનું, પણ વિચાર નહીં કરવાનો. એ વસ્તુ કેટલી મોટી છે? – વિચાર જ નહીં કરવાનો! એ તો શરીરના લોહીના પ્રવાહને સ્થગિત કરી દેવા જેવું મુશ્કેલ છે; પણ કરવા જેવું ખરું. તમે પ્રયત્ન કરજો.

અચ્છા, હું ભણ્યો; પછી રખડ્યો; અને પરણ્યો નહીં. પરણ્યો નહીં એટલે? મારી સગાઈ તો બધાએ મળીને કરી આપેલી, એક ખૂબ ગોરી છોકરી સાથે. રેસના ઘોડા ખરીદવા નીકળ્યા હોઈએ કે કોઈ કંપની ‘કૉર્નર’ કરવી હોય ત્યારે રાખીએ એવી તકેદારી છોકરી પસંદ કરવામાં ન વાપરવી જોઈએ. કંપનીને આત્મા નથી હોતો, અને ઘોડાને અક્કલ નથી હોતી. છોકરીને આત્મા અને અક્કલ બન્ને હોય છે. પણ મારી સાથે જે છોકરીની સગાઈ કરી એને આત્મા હતો, અક્કલ ન હતી.

મને એક જ વાર લાગ્યું કે એને અક્કલનો જરા ચમકારો આવી ગયેલો. એ સગાઈ ત્રણ વર્ષ ચાલ્યા પછી એણે મને કહ્યું કે મારે તમારી સાથે લગ્ન કરવું નથી. પછી હું પરણ્યો નહીં અને મારી સ્થિતિ ‘ખાધું, પીધું અને રાજ કર્યું’ જેવી થઈ ગઈ.

તમે સિગારેટ પીઓ છો? હું પીઉં છું. હું એક જલાવી લઉં, વાંધો ન હોય તો. શાનો હોય તમને? કરોડો માણસો પીએ છે. એક માણસ વધારે પી નાખવાથી દુનિયાને કે તમને કંઈ જ અસર પહોંચવાની નથી. હાઇડ્રોજન બૉમ્બનો ધુમાડો સહન થઈ જાય છે, પણ સિગારેટનો ધુમાડો હજી સહન થતો નથી. હા... હા...

આજે વરસાદ જેવું છે. પણ પડશે નહીં એમ તમે કહો છો? હું કહું છું કે પડશે. મેદાનમાં પેલાં બાળકો રમે છે એ તમે જુઓ છો? એ બધાં ખૂબ કિલ્લોલ કરી રહ્યાં છે, હસી રહ્યાં છે. એ બધાં હસી રહ્યાં છે એટલે જ વરસાદ પડશે. બાળકોને વરસાદ બહુ ગમે છે.

તમે વરસાદમાં પણ ફરવા આવો છો? મે મહિનામાં? તમે પણ ખરા છો. તમે શા માટે ફરવા આવો છો? તબિયત સુધારવા. જેમ ખરાબ આદતોથી તબિયત બગડે છે એમ સારી આદતોથી સુધરે છે. પણ આદતો પાડવી શરીર માટે સારી નથી. ફરવા માટે વહેલાં ઊઠવાની આદત પાડવી પડે છે. હું કોઈ પણ ઘરેડમાં પડી જવામાં માનતો નથી.

પણ હું ફરવા બે વર્ષથી નિયમિત આવું છું. અને કોઈ સાથે વાત કરતો નથી. ફરીને ચાલ્યો જાઉં છું. આનંદ, દુઃખ, કંટાળો — કંઈ જ થતું નથી. કંટાળો એ આનંદ અને દુઃખની વચ્ચેની માનસિક સ્થિતિ છે, મગજની ‘નૉર્મલ ટૅમ્પરેચર.’

આજે ઘણું મોડું થઈ ગયું તમને. ચા પીવાની બાકી હશે. ઘેરે જ જશો ખરું? છાપું વાંચી લીધું? મને તો ગઈ કાલ સાંજના અને આજ સવારના છાપામાં ખાસ ફરક લાગતો નથી. ચાલો હવે, આપણે વાતો બંધ કરીએ. તમારો અને મારો પાછા ફરવાનો રસ્તો જુદો છે. હું તો રોજ આવું છું. આજે ખરી મજા આવી, મારા મિજાજના માણસને મળીને. પણ એક વાત કહી દઉં છૂટાં પડતાં પડતાં. મેં તમને એક વાત ખોટી કરી દીધી. જૂઠું બોલ્યો. તમને મારા દોસ્તના પાગલ થઈ જવા વિશે મેં જે કહ્યુંને, એ ખોટું હતું. એ મારી જ વાત હતી અને એટલે જ મારી સાથે સગાઈ થયેલી પેલી ગોરી છોકરીએ ના પાડી દીધેલી... હા... હા... હા...

બસ, એકદમ ઊભા થઈ ગયા? પણ સાંભળો તો ખરા, કાલે હું તમારી અહીં જ રાહ જોઈશ...

તમે આવશો?
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...|આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/એક સાંજની મુલાકાત|એક સાંજની મુલાકાત]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/એક સાંજની મુલાકાત

2025-08-18T19:11:11Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|એક સાંજની મુલાકાત | ચંદ્રકાન્ત બક્ષી}}

<hr>
<center>
◼
 
{{#widget:Audio
|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/b/b5/Ek_sanj_ni_mulakaat_A.book.mp3
}}
 
એક સાંજની મુલાકાત • ચંદ્રકાન્ત બક્ષી • ઑડિયો પઠન: ક્રિષ્ના વ્યાસ
 
<center>◼
</center>
<hr>

{{Poem2Open}}
ડિસેમ્બરના ત્રીજા અઠવાડિયામાં અમે ઘર બદલી નાખ્યું, ને નવા ફ્લૅટમાં આવી ગયાં. ફ્લૅટ ભોંયતળિયે હતો. એમાં ત્રણ રૂમ અને કિચન-બાથરૂમ હતાં. બહાર નાનું ચોગાન હતું અને એને ફરતી દસેક ફૂટ ઊંચી ઈંટની દીવાલ હતી, જે તાજી વ્હાઈટવૉશ કરેલી હતી. દીવાલની પાછળથી છૂટાંછવાયાં ઝાડ અને નીચાં મકાનોનાં કાળાં પડી ગયેલાં છાપરાં તથા બદલાતું આકાશ દેખાતાં. બારીઓમાંથી ચોગાન દેખાતું અને એમાં જાતજાતનાં ફૂલો ઉગાડવામાં આવતાં.

અમારી ઉપર અમારો બંગાળી મકાનમાલિક અક્ષયબાબુ એની સ્ત્રી અને ત્રણ બાળકો સાથે રહેતો. એ કોઈ ગવર્ન્મેન્ટ ઑફિસમાં ક્લાર્ક હતો. એની પત્ની શોભા કાળી હતી અને બહુ ખુલ્લા દિલથી હસતી, ને રાતના અંધારામાં ચોગાનના ફૂલના છોડોમાં ફરતી. ત્રણ બાળકો બાલીગંજ તરફની કોઈ હાઈસ્કૂલમાં ભણતાં.

જ્યારે હું મકાનની તપાસે એક દલાલની સાથે આવેલો ત્યારે મારી પહેલી મુલાકાત શોભા સાથે થઈ હતી. મકાન જૂનું હતું અને અમારો ફ્લૅટ વ્હાઈટવૉશ થતો હતો. દલાલે મને બહાર ઊભો રાખી અંદર જઈને વાત કરી લીધી અને પછી મને બોલાવ્યો. વાંસના બાંધેલા મચાન પર બેસીને રંગમિસ્ત્રીઓ ડિસ્ટેમ્પરના કૂચડા ફેરવતા હતા. રૂમ ખાલી હોવાથી મોટો લાગતો હતો અને દીવાલોમાંથી ભીના રંગની, ચૂનાની ને માટીની મિશ્રિત વાસ આવતી હતી.

‘તમે જગ્યા લેશો?’ નમસ્કારોની આપ-લે થયા બાદ એણે પૂછ્યું.

‘હા.’

‘તમે બે જણાં છો?’

‘હા.’ દલાલે વચ્ચે કહ્યું, ‘પતિ-પત્ની બે જ જણાં છે. બીજું કોઈ નથી. તમારે કોઈ જ જાતની ખટખટ નથી. અને માણસો બહુ સારા છે.’

હું ચૂપ રહ્યો અને બહારના ચોગાન તરફ જોઈ રહ્યો. શોભા મારું નિરીક્ષણ કરી રહી હતી એ હું સમજી ગયો.

જગ્યા અમને પસંદ હતી. આરંભિક વિધિઓ પતાવીને અમે બે દિવસ પછી લૉરીમાં સામાન ખસેડી લીધો. અઠવાડિયા પછી સારો દિવસ જોઈને અમે રહેવું શરૂ કર્યું.

હું રોજ સવારે આઠ વાગ્યે નાહીને, ગરમ નાસ્તો કરીને જતો. બપોરે એક વાગ્યે આવતો, અને જમીને એક કલાક આરામ કરીને ફરી ચાલ્યો જતો. રાત્રે પાછા ફરતાં મને સાડા નવ વાગી જતા, અને જમીને, મારી પત્ની સરલા સાથે થોડો ઝઘડો કરીને સૂઈ જતો!

મારી અને શોભાની મુલાકાત બહુ ઓછી થતી. પણ એ મારા જવા-આવવાના સમયનો બરાબર ખ્યાલ રાખતી. એક રવિવારે સવારે હું પલંગ પર પડ્યો પડ્યો એક ચોપડી વાંચતો હતો ત્યારે એણે બારીની જાળી પાછળ આવીને કહ્યું, ‘મિ. મહેતા, તમને ફૂલોનો શોખ ખરો કે?’

હું ચમક્યો. મેં ચોપડી બાજુમાં મૂકી અને બેઠો થઈ ગયો. રસોડામાંથી સ્ટવ પર ગરમ પાણી થવાનો અવાજ આવતો હતો. સરલા રસોડામાં હતી. મેં કહ્યું, ‘ખાસ નહીં.’

એ હસી ગઈ, ‘તમારાં શ્રીમતીને તો બહુ શોખ છે. રોજ સાંજે મારી પાસેથી બે-ચાર જૂઈનાં ફૂલ લઈ જાય છે.’ હું જોઈ રહ્યો.

એટલામાં રસોડામાંથી સરલાનો અવાજ આવ્યો. શોભા બારીમાંથી ખસી ગઈ અને હું ઊભો થઈ ગયો. બધું એક સ્વિચ દબાઈ હોય એટલી ઝડપથી બની ગયું.

મારી અને શોભાની મુલાકાત બહુ જ ઓછી થતી. હું રવિવાર સિવાય આખો દિવસ મારી દુકાને રહેતો. બપોરનો થોડો વિરામ બાદ કરતાં હું સવારના આઠથી રાતના સાડા નવ સુધી ઘરની બહાર રહેતો. સવારે શોભા નીચે ઊતરતી અને મારા ગયા બાદ સરલા સાથે વાતો કરતી. રાત્રે સરલા મને રોજની વાતોનો રિપોર્ટ આપતી અને હું બેધ્યાન રહી સાંભળતો.

થોડા દિવસો આ રીતે વીત્યા બાદ મને લાગ્યું કે મારામાં શોભાને પણ કાંઈક આકર્ષણ થઈ રહ્યું હતું. એ અસ્વાભાવિક ન હતું, પણ એનો સ્પષ્ટ સ્વીકાર કરવા હું તૈયાર ન હતો. શોભા કાળી હતી, વયસ્ક હતી, ત્રણ બાળકોની મા હતી. હું અનાયાસે વિચારોમાં ઊતરી જતો. પણ એનામાં આકર્ષણ ખરેખર હતું. એના શરીરમાં ત્રણ બાળકો થઈ ગયા પછી પણ સરલા કરતાં વિશેષ સુરેખતા હતી. એ હસી ઊઠતી, મજાક કરતી જોતી — બધું જ ગભરાટ થાય એટલી નિર્દોષતાથી. એની ઊંચી, ભરેલી છાતી પરથી હું પ્રયત્ન કરીને તરત જ નજર હટાવી લેતો અને મને ગુનેગાર જેવી અસર થતી. કોઈ કોઈ વાર મને એવો ખ્યાલ પણ આવતો કે કોઈ દિવસ સરલા ઘરમાં નહીં હોય અને એ એકાએક મારા ઓરડામાં આવી જશે, અને બારીઓ બંધ કરી દેશે, અને સાંજ હશે, — અને હું પ્રયત્નપૂર્વક વિચારોને અટકાવી દેતો. મેં સરલાને આ વિશે કોઈ દિવસ કહ્યું ન હતું, અને એ જ્યારે વાતવાતમાં શોભા વિશે વાત કરતી ત્યારે હું લાપરવાહ સ્વસ્થતાનો ડોળ રાખીને પણ પૂરા ધ્યાનથી એની વાત સાંભળી લેતો.

સરલા અને હું દર શનિવારે રાત્રે અથવા રવિવારે સવારે ફિલ્મ જોવા જતાં અને લગભગ અચૂક, અમે બહાર નીકળતાં ત્યારે, એ બારીએ બેઠેલી હોતી. સરલા પાસે એ મારી પ્રશંસા કરતી અને સરલા મને બધું કહેતી. એક દિવસ અમે ફિલ્મ જોવા જતાં હતાં ત્યારે રસ્તામાં સરલાએ કહ્યું, ‘શોભા બહુ હોશિયાર સ્ત્રી છે. એ ઉપર રહે છે એટલે મને આ જગ્યામાં બિલકુલ ડર લાગતો નથી.’

‘ખરી વાત; છે તો વાઘણ જેવી. એ હોય પછી ગભરાવાનું નહીં.’

‘કોણ કેટલા વાગ્યે આવ્યું, ક્યારે ગયું — બધાંનો ખ્યાલ રાખે છે. તું કયા બસ-રૂટમાં જાય છે અને ગયા રવિવારે તેં શું પહેર્યું હતું એની પણ એને ખબર છે.’

‘એમ?... તને કહેતી હશે!’

‘હા. મને કહે છે કે સરલા, તેં છોકરો સરસ પકડ્યો છે...’

મેં સરલાની સામે જોયું. મારી આંખો મળતાં જ એ હસી પડી.

‘એની વાત ખરી છે.’ મેં ઉમેર્યું, ‘તેં છોકરો સરસ પકડ્યો છે.’

‘ચાલ હવે; પરણવાની ઉતાવળ તો તને આવી ગઈ હતી. મેં તો પહેલાં ના જ પાડેલી...’

‘...પછી થયું, કે વધારે ખેંચવા જઈશું તો હાથથી જશે; એટલે હા પાડી દીધી!’ મેં કહ્યું.

સામેથી આવતી ખાલી ટૅક્સીને ઊભી રાખીને અમે બંને બેસી ગયાં.

દિવસો પસાર થતા ગયા. કોઈ કોઈ વખત હું દુકાને જવા બહાર નીકળતો અને શોભા ચોગાનમાં ઊભી ઊભી મને જોયા કરતી. સરલાની હાજરીમાંયે એ મારી સાથે હસીને વાત કરતી. ત્યારે અમે બંગાળીમાં વાતો કરતાં અને સરલા બંગાળી સમજતી નહીં. અક્ષયબાબુ સાથે મારે ખાસ વાત થતી નહીં. એ માણસ ઑફિસ સિવાયનો આખો દિવસ ઘરમાં જ બેસી રહેતો. કોઈ કોઈ વાર ઉપરથી કંઈક રવીન્દ્રસંગીત ગાવાનો અવાજ આવતો અથવા સવારે બજારમાંથી શાકભાજી લેવા જતો ત્યારે દેખાતો.

સરલાએ એક વાર મને પૂછેલું, ‘આનો બાબુ કંઈ કરતો લાગતો નથી. વિધવાની જેમ આખો દિવસ ઘરમાં બેસી રહે છે.’

‘ક્યાંક નોકરી કરે છે અને આપણું ભાડું મળે છે, ગાડી ચાલે છે, પણ માણસ બિચારો બહુ શાંત છે.’

પણ આ બેનું જોડું કેવી રીતે બેસી ગયું? શોભાનો બાપ તો પૈસાવાળો છે. ઝવેરાતની દુકાન છે ને એ નાનપણમાં કન્વેન્ટમાં ભણી છે.’

‘કન્વેન્ટમાંથી બિચારી જનાનખાનામાં ભરાઈ ગઈ...’ મેં કહ્યું.

‘જનાનખાનામાં કંઈ ભરાઈ નથી.’ સરલાએ કહ્યું, ‘એના પતિને ભરી દીધો!’ અને અમે બંને હસ્યાં.

‘તને ખબર છે? આપણા ફ્લૅટનું રંગ-રિપેરિંગ બધું એણે જાતે કરાવ્યું છે! પક્કી બિઝનેસ-વૂમન છે! બંગાળીઓમાં તો આવી સ્ત્રી ભાગ્યે જ જોવા મળે!’ સરલાએ જવાબ આપ્યો નહીં. કૈં વિચારમાં હોય એવું પણ લાગ્યું નહીં.

દિવસો જતા તેમ તેમ શોભાએ મારા વિચારો પર સખત પકડ જમાવવા માંડી. મને દિવસ-રાત એના જ વિચારો આવતા. એ પણ મારી સાથે વાત કરવાની તક શોધતી ફરતી એ હું સમજી ગયો હતો; પણ બેવકૂફી કરે એવી સ્ત્રી એ ન હતી. બાગમાં ફૂલો લેવા એ ઊતરતી અને હું છુટ્ટીના દિવસે પલંગ પર પડ્યો હોઉં અથવા શેવિંગ કરતો હોઉં ત્યારે એની આંખોમાં હું મને મળવા આવવાની, એકાંતની ઇચ્છાને જોઈ શકતો. સરલા આખો દિવસ ઘરમાં જ રહેતી. શોભાને એનાં બાળકોમાંથી સમય મળતો નહીં, અને હું ઘણોખરો વખત દુકાને રહેતો. એક દિવસ સવારે એણે મને કહ્યું, ‘તમે તો બહુ મજૂરી કરો છો, મિ. મહેતા!’

‘શું થાય?’ મેં કહ્યું, ‘તકદીરમાં લખાવી છે તે...’

‘તમારા જેવું તકદીર તો...’ એ રહસ્યભર્યું હસી, ‘બહુ ઓછા માણસોનું હોય છે.’ હું પણ હસ્યો.

‘મારે એક વાર તમારી દુકાને આવવું છે.’ એણે કહ્યું.

હું સખત ગભરાયો. દુકાનની દુનિયામાં હું શોભાને ઘૂસવા દેવા માગતો ન હતો. મેં તરત કહ્યું, ‘તમારે કંઈ જોઈએ તો મને કહેજોને, હું લેતો આવીશ. દિવસમાં ચાર વાર તો આવ-જા કરું છું. એટલે દૂર તમે ક્યાં તકલીફ લેશો? વળી હું કદાચ બહાર ગયો હોઉં, મળું કે ન યે મળું...’ શોભા મારી સામે જોઈ જ રહી.

સરલાની હાજરીમાં મેં શોભા સાથે વાતો કરવી ઓછી કરી નાખી હતી. એ પણ સમજીને સરલાની હાજરીમાં મારી સાથે વાત કરતી નહીં. સરલા સાથે એને સારો સંબંધ હતો. મારી ગેરહાજરીમાં બંને બહુ વાતો કરતાં. કોઈ વાર હું આવી જતો ત્યારે એ કહેતી, ‘ચાલો, હું જઉં છું. હવે તમે બંને વાતો કરો-’ અને તે તરત ચાલી જતી.

ઘણા દિવસો થઈ ગયા હતા. શોભા એકદમ પાસે હતી અને છતાંય કેટલી દૂર હતી. મને એની સાથે દિલ ખોલીને વાત કરવાની તક મળતી ન હતી. એ હંમેશાં પ્રયત્નશીલ રહેતી - મારી પાસે આવવા; પણ ઘરમાં એકાંત મળતું નહીં. સરલા હંમેશાં ઘરમાં જ રહેતી. એવું ભાગ્યે બનતું કે સરલા બહાર ગઈ હોય અને હું એકલો હોઉં. હું ફક્ત એ દિવસની કલ્પના જ કરીને સમસમી જતો. શોભાના વિચારોમાં હું એકદમ ગરમ થઈ જતો, અને છેવટે નિરાશ થઈને વિચારતો કે કદાચ એવો પ્રસંગ કોઈ દિવસ નહીં આવે જ્યારે ફ્લૅટના એકાંતમાં મળી શકીશું. અને જેમ-જેમ નિરાશા થતી તેમ-તેમ ઇચ્છા વધુ સતેજ બનતી. શોભા ગરમ સ્ત્રી હતી, એની આંખોમાં જવાનીનું તોફાન જરા પણ શમ્યું ન હતું અને વજનદાર શરીરમાં હજી પણ ભરતી હતી. હું એના માટે જાણે તરફડી રહ્યો હતો.

મને આડાઅવળા બહુ વિચારો આવતા. રોજ સાંજ નમતી અને રસ્તાઓ પર ઝાંખી ગૅસલાઇટો ઝબકી ઊઠતી ત્યારે હું ઉદાસ થઈ જતો અને મારું અડધું માથું દુખવા આવતું. કોઈ-કોઈ વાર મને ઘેર ચાલ્યા આવવાનું મન થતું અને હું દુકાનની બહાર નીકળીને એકાદ ઍર-કન્ડિશન્ડ હૉટેલમાં જઈને બેસી જતો અને કૉફી પીતો. એક દિવસ મને બેચેની લાગવા માંડી અને સાંજે જ હું ઘરે આવી ગયો. સરલા શાક લેવા ગઈ હતી. હું બારણું બંધ કરીને, કપડાં બદલીને પલંગ પર પડ્યો અને બહાર ડોરબેલ વાગ્યો; સરલા આવી ગઈ હતી.

મેં ઊઠીને બારણું ખોલ્યું. સામે શોભા ઊભી હતી!

‘તમે આજે બહુ વહેલા આવી ગયા?’ એણે પૂછ્યું.

‘હા, જરા તબિયત ઠીક ન હતી.’ મેં કહ્યું...અને મારી તબિયતને હું એકદમ ભૂલી રહ્યો હતો!

‘સરલા હમણાં જ શાક લેવા ગઈ છે. એને હજી અરધો કલાક લાગશે આવતાં. તમને મેં આવતા જોયા એટલે થયું કે મળી લઉં...મને પણ થયું કે તબિયત ખરાબ હશે!’

‘અંદર આવો.’ મેં કહ્યું. મારા કાન ગરમ થઈ ગયા હતા. એ અંદર આવી ને બારણું બંધ કર્યું. અમે બંને એકબીજાને સમજી ગયાં હતાં. જાણે મારી તક અનાયાસે જ હાથમાં આવી ગઈ હતી.

અમે બંને વચ્ચેના મોટા ખંડમાં આવ્યાં. મારું હૃદય ધડકવા લાગ્યું. શોભા સામે હતી, અને સરલાને આવવાને હજી અડધા કલાકની વાર હતી અને—

‘મારે તમારી સાથે એક ખાસ — પ્રાઇવેટ વાત કરવી છે.’ એણે કહ્યું. ‘અંદર ચાલો.’ હું બોલી ન શક્યો. અમે બંને ખૂણાવાળા રૂમમાં આવી ગયાં. સાંજ હતી, અંધારું હતું. મેં બત્તી જલાવી નહીં.

‘અહીં કોઈ નથી?’ એણે દબાતા અવાજે પૂછ્યું.

‘ના, ફ્લૅટમાં આપણે બે જ છીએ.’

એણે જરાક ખસીને વચ્ચેનું બારણું બંધ કરતાં કહ્યું, ‘સામેના મકાનવાળા આપણને જુએ એ મને પસંદ નથી...’

આખા રૂમમાં શૂન્યતા છવાઈ ગઈ.

એણે મને એની પાસે આવવાનો ઇશારો કર્યો. હું ખેંચાયો. મને લાગ્યું હું ધ્રૂજી ઊઠીશ.

મારી આંખોમાં આંખો પરોવીને એણે કહેવા માંડ્યું, ‘હું આવી છું કંઈક કહેવા... સાંભળો, લગભગ રોજ સાંજે છ વાગ્યે એક માણસ તમારી પત્નીને મળવા આવે છે!... તમને ખબર છે?’

હું ધ્રૂજી ઊઠ્યો.
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/તમે આવશો?|તમે આવશો?]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/બાંશી નામની એક છોકરી|બાંશી નામની એક છોકરી]]
}}

User:Vipul Shingala

2025-08-18T18:14:17Z

Vipul Shingala: /* ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા */

===ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા===
# મલયાનિલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મલયાનિલ/ગોવાલણી|ગોવાલણી]]
# કનૈયાલાલ મુન્શી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુન્શી/શામળશાનો વિવાહ|શામળશાનો વિવાહ]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુન્શી/મારી કમળા|મારી કમળા]] {{done}}
# ધૂમકેતુ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પોસ્ટઑફિસ|પોસ્ટઑફિસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પૃથ્વી અને સ્વર્ગ|પૃથ્વી અને સ્વર્ગ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/વિનિપાત|વિનિપાત]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/ભૈયાદાદા|ભૈયાદાદા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/રજપૂતાણી|રજપૂતાણી]]
# રા. વિ. પાઠક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/મુકુન્દરાય|મુકુન્દરાય]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/ખેમી|ખેમી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/સૌભાગ્યવતી!!|સૌભાગ્યવતી!!]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/જક્ષણી|જક્ષણી]]
# ઝવેરચંદ મેઘાણી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/સદાશિવ ટપાલી|સદાશિવ ટપાલી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/વહુ અને ઘોડો|વહુ અને ઘોડો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/જી’બા|જી’બા]]
# ઉમાશંકર જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/છેલ્લું છાણું|છેલ્લું છાણું]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/મારી ચંપાનો વર|મારી ચંપાનો વર]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/શ્રાવણી મેળો|શ્રાવણી મેળો]] {{done}}
# સુન્દરમ્
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/ખોલકી|ખોલકી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માજા વેલાનું મૃત્યુ|માજા વેલાનું મૃત્યુ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માને ખોળે|માને ખોળે]]
# ગુલાબદાસ બ્રોકર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/લતા શું બોલે|લતા શું બોલે]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ગુલામદીન ગાડીવાળો|ગુલામદીન ગાડીવાળો]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/નીલીનું ભૂત|નીલીનું ભૂત]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે|ઊભી વાટે]] {{done}}
# પન્નાલાલ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/વાત્રકને કાંઠે|વાત્રકને કાંઠે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સાચી ગજિયાણીનું કાપડું|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/બાપુનો કૂતરો|બાપુનો કૂતરો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સુખદુઃખનાં સાથી|સુખદુઃખનાં સાથી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/પીઠીનું પડીકું|પીઠીનું પડીકું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/મોરલીના મૂંગા સૂર|મોરલીના મૂંગા સૂર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/નૅશનલ સેવિંગ|નૅશનલ સેવિંગ]]
# ઈશ્વર પેટલીકર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/લોહીની સગાઈ|લોહીની સગાઈ]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/મધુરાં સપનાં|મધુરાં સપનાં]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/વટ|વટ]] {{done}}
# જયંતી દલાલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/અડખેપડખે|અડખેપડખે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/આ ઘેર પેલે ઘેર|આ ઘેર પેલે ઘેર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઉત્તરા|ઉત્તરા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઝાડ, ડાળ અને માળો|ઝાડ, ડાળ અને માળો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ટપુભાઈ રાતડિયા|ટપુભાઈ રાતડિયા]]
# જયંત ખત્રી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ|તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/લોહીનું ટીપું|લોહીનું ટીપું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ધાડ|ધાડ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/નાગ|નાગ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ખરા બપોર|ખરા બપોર]]
# અશોક હર્ષ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશોક હર્ષ/સુલોચના|સુલોચના]]
# પીતાંબર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પીતાંબર પટેલ/દત્તક પિતા|દત્તક પિતા]]
# હીરાલાલ ફોફલિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હીરાલાલ ફોફલિયા/રાતે વાત|રાતે વાત]]
# ચુનીલાલ મડિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/વાની મારી કોયલ|વાની મારી કોયલ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/કમાઉ દીકરો|કમાઉ દીકરો]]
# સુરેશ જોષી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/થીગડું|થીગડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/રાક્ષસ|રાક્ષસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પદભ્રષ્ટ|પદભ્રષ્ટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/એક મુલાકાત|એક મુલાકાત]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/અગતિગમન|અગતિગમન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/લોહનગર|લોહનગર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/વરપ્રાપ્તિ|વરપ્રાપ્તિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/કુરુક્ષેત્ર|કુરુક્ષેત્ર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પુનરાગમન|પુનરાગમન]]
# સરોજ પાઠક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર|ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/સારિકા પંજરસ્થા|સારિકા પંજરસ્થા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/પોસ્ટ-મૉર્ટમ|પોસ્ટ-મૉર્ટમ]]
# ચંદ્રકાન્ત બક્ષી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...|આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/તમે આવશો?|તમે આવશો?]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/એક સાંજની મુલાકાત|એક સાંજની મુલાકાત]] {{done}}
# મધુ રાય
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/બાંશી નામની એક છોકરી|બાંશી નામની એક છોકરી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ધારો કે –|ધારો કે –]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/કાન|કાન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ઊંટ|ઊંટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/મકાન|મકાન]]
# વસુબહેન ભટ્ટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વસુબહેન ભટ્ટ/ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!|ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!]]
# મોહમ્મદ માંકડ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/તપ|તપ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/મનેય કોઈ મારે!|મનેય કોઈ મારે!]]
# વનુ પાંધી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વનુ પાંધી/બારી|બારી]]
# ધીરુબહેન પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરુબહેન પટેલ/ટાઢ|ટાઢ]]
# કુન્દનિકા કાપડિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/ફરી વરસાદ!|ફરી વરસાદ!]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/જવા દઈશું તમને…|જવા દઈશું તમને…]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/પ્રેમનાં આંસુ|પ્રેમનાં આંસુ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/તમારાં ચરણોમાં|તમારાં ચરણોમાં]]
# ઇવા ડેવ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તરંગિણીનું સ્વપ્ન|તરંગિણીનું સ્વપ્ન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તમને ગમી ને?|તમને ગમી ને?]]
# ભગવતીકુમાર શર્મા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભગવતીકુમાર શર્મા/અપ્રતીક્ષા|અપ્રતીક્ષા]]
# મોહનભાઈ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહનભાઈ પટેલ/બ્લાઇન્ડ વર્મ|બ્લાઇન્ડ વર્મ]]
# કિશોર જાદવ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/કાગ-કન્યા|કાગ-કન્યા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/વિસ્મૃત|વિસ્મૃત]]
# રાધેશ્યામ શર્મા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના|સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સળિયા|સળિયા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/નૂતન વર્ષાભિનંદન|નૂતન વર્ષાભિનંદન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/ચર્ચબેલ|ચર્ચબેલ]]
# રઘુવીર ચૌધરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/પોટકું|પોટકું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/જગા ધૂળાનો જમાનો|જગા ધૂળાનો જમાનો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ચિતા|ચિતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ|ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/મંદિરની પછીતે|મંદિરની પછીતે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/સાંજનો છાયો|સાંજનો છાયો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ભણેલી વહુ|ભણેલી વહુ]]
# રાવજી પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/ચંપી|ચંપી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સગી|સગી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સૈનિકનાં બાળકો|સૈનિકનાં બાળકો]]
# ઘનશ્યામ દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/ગોકળજીનો વેલો|ગોકળજીનો વેલો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/કાગડો|કાગડો]]
# જ્યોતિષ જાની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જ્યોતિષ જાની /એક સુખી માણસનું ચિત્ર|એક સુખી માણસનું ચિત્ર]]
# સુધીર દલાલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુધીર દલાલ/પછી|પછી]]
# વર્ષા અડાલજા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/‘એ’|‘એ’]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/લાશ|લાશ]]
# વિભૂત શાહ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિભૂત શાહ/શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો|શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો]]
# નાનાભાઈ જેબલિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/છટકું|છટકું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/કાટલું|કાટલું]]
# હરિકૃષ્ણ પાઠક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/ઘરભંગ|ઘરભંગ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/નટુભાઈને તો જલસા છે|નટુભાઈને તો જલસા છે]]
# વીનેશ અંતાણી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/શ્વાસનળીમાં ટ્રેન|શ્વાસનળીમાં ટ્રેન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ|તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી|સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સ્ત્રી નામે વિશાખા|સ્ત્રી નામે વિશાખા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/નિર્જનતા|નિર્જનતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/જૂના ઘરનું અજવાળું|જૂના ઘરનું અજવાળું]]
# હિમાંશી શેલત
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં|અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/ઇતરા|ઇતરા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/બારણું|બારણું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/સાંજનો સમય|સાંજનો સમય]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/કિંમત|કિંમત]]
# ધીરેન્દ્ર મહેતા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરેન્દ્ર મહેતા/ઓળખાણ|ઓળખાણ]]
# વિજય શાસ્ત્રી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય શાસ્ત્રી/મિસિસ શાહની એક બપોર|મિસિસ શાહની એક બપોર]]
# પુરુરાજ જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પુરુરાજ જોશી/છત્રી|છત્રી]]
# ઇલા આરબ મહેતા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પરીકથા|પરીકથા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પાંખ|પાંખ]]
# રજનીકુમાર પંડ્યા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રજનીકુમાર પંડ્યા/સીનો|સીનો]]
# ચિનુ મોદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચિનુ મોદી/નાગના લિસોટા|નાગના લિસોટા]]
# રમેશ પારેખ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ પારેખ/ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે|ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે]]
# જોસેફ મેકવાન
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/પન્નાભાભી|પન્નાભાભી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/બાપનું લો’ય|બાપનું લો’ય]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/ઘરનું ઘર|ઘરનું ઘર]]
# મોહન પરમાર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/આંધું|આંધું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/કુંભી|કુંભી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/હિરવણું|હિરવણું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/થળી|થળી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/તણખલું|તણખલું]]
# દલપત ચૌહાણ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/બદલો|બદલો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/ગંગામા|ગંગામા]]
# હરીશ મંગલમ્
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/દાયણ|દાયણ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/ઉટાંટિયો|ઉટાંટિયો]]
# અંજલિ ખાંડવાલા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અંજલિ ખાંડવાલા/લીલો છોકરો|લીલો છોકરો]]
# મણિલાલ હ. પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/બાપાનો છેલ્લો કાગળ|બાપાનો છેલ્લો કાગળ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/રાતવાસો|રાતવાસો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પી.ટી.સી. થયેલી વહુ|પી.ટી.સી. થયેલી વહુ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પડતર|પડતર]]
# રમેશ દવે
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ દવે/ને કંઈક થયું તો?|ને કંઈક થયું તો?]]
# મનોહર ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/જલમટીપ|જલમટીપ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/પાછું વળવું|પાછું વળવું]]
# પવનકુમાર જૈન
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/આ જમાનાનો પારસમણિ|આ જમાનાનો પારસમણિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/તરસ્યા કાગડાની વારતા|તરસ્યા કાગડાની વારતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/વરુ અને શ્રી પાપી|વરુ અને શ્રી પાપી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/ઈપાણનું યૌવન|ઈપાણનું યૌવન]]
# કિરીટ દૂધાત
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આમ થાકી જવું…|આમ થાકી જવું…]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…|આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/ભાય|ભાય]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/લીલ|લીલ]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે|એક બપોરે]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/વી. એમ.|વી. એમ.]] {{done}}
# બિપિન પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/સંગીતશિક્ષક|સંગીતશિક્ષક]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/વાંસનાં ફૂલ|વાંસનાં ફૂલ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/બૂફે|બૂફે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/કરિયાવર|કરિયાવર]]
# માય ડિયર જયુ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/ડારવિનનો પિતરાઈ|ડારવિનનો પિતરાઈ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/જીવ|જીવ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/વેકેશન|વેકેશન]]
# પન્ના નાયક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/લેડી વિથ અ ડૉટ|લેડી વિથ અ ડૉટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/નિત્યક્રમ|નિત્યક્રમ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/સુજાતા|સુજાતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/ઊડી ગયો હંસ|ઊડી ગયો હંસ]]
# અજિત ઠાકોર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ગૂમડું|ગૂમડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ખરજવું|ખરજવું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/માવઠું|માવઠું]]
# અનિલ વ્યાસ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/સવ્ય-અપસવ્ય|સવ્ય-અપસવ્ય]]
# હરીશ નાગ્રેચા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/`ચૂટકી'|`ચૂટકી']]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/ખલેલ|ખલેલ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/કૅટ-વૉક|કૅટ-વૉક]]
# યોગેશ જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ચંદરવો|ચંદરવો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ગંગાબા|ગંગાબા]]
# પ્રવીણ ગઢવી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/લીંબડાનું પાંદડું|લીંબડાનું પાંદડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/સૂરજપંખી|સૂરજપંખી]]
# ભૂપેશ અધ્વર્યુ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેશ અધ્વર્યુ/હનુમાન લવકુશ મિલન|હનુમાન લવકુશ મિલન]]
# કેશુભાઈ દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/મહિષાસુર|મહિષાસુર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/ઉપેક્ષિતા|ઉપેક્ષિતા]]
# પ્રવીણસિંહ ચાવડા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/ચાકરી|ચાકરી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/લેણિયાત|લેણિયાત]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિઝિટ|વિઝિટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/જનારી|જનારી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી|બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિશાખાનો ભૂતકાળ|વિશાખાનો ભૂતકાળ]]
# ઉત્પલ ભાયાણી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/ખતવણી|ખતવણી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/મિજબાની|મિજબાની]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બદલો|બદલો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બંધન અને મુક્તિ|બંધન અને મુક્તિ]]
# ધરમાભાઈ શ્રીમાળી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/નરક|નરક]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/દાજવું તે...|દાજવું તે...]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/વરઘોડો|વરઘોડો]]
# દશરથ પરમાર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/ત્રીજું ઘર|ત્રીજું ઘર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/બે ઇ-મેલ અને સરગવો|બે ઇ-મેલ અને સરગવો]]
# મોના પાત્રાવાલા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોના પાત્રાવાલા/રાની બીલાડો|રાની બીલાડો]]
# નાઝીર મનસૂરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાઝીર મનસૂરી/બોકાહો|બોકાહો]]
# અઝીઝ ટંકારવી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અઝીઝ ટંકારવી/વાવાઝોડું|વાવાઝોડું]]
# જિતેન્દ્ર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિતેન્દ્ર પટેલ/ખાડ|ખાડ]]
# પરેશ નાયક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/તાંદળજાની ભાજી|તાંદળજાની ભાજી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક /પરપોટો|પરપોટો]]
# કાનજી પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કાનજી પટેલ/ડેરો|ડેરો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/પડાવ|પડાવ]]
# બિન્દુ ભટ્ટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/આંતરસેવો|આંતરસેવો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/જાગતું પડ|જાગતું પડ]]
# પારુલ રાઠોડ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ રાઠોડ/વિપર્યાસ|વિપર્યાસ]]
# સુમન્ત રાવલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/ખોયડું|ખોયડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/લાયન-શૉ|લાયન-શૉ]]
# ભરત નાયક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભરત નાયક/વગડો|વગડો]]
# જનક ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ|સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/બાવળ વાવનાર|બાવળ વાવનાર]]
# શિરીષ પંચાલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/શિરીષ પંચાલ/મજૂસ|મજૂસ]]
# રાજેન્દ્ર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/લિફ્ટ|લિફ્ટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/જૂઈની સુગંધ|જૂઈની સુગંધ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/અધૂરી શોધ|અધૂરી શોધ]]
# ગિરીશ ભટ્ટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/રેખલીનું મન|રેખલીનું મન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ|ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ]]
# પ્રભુદાસ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/હડફેટ|હડફેટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ખાખી જીવડાં|ખાખી જીવડાં]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ફારગતી|ફારગતી]]
# રામચંદ્ર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/સુવર્ણકન્યા|સુવર્ણકન્યા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/શ્યામલી|શ્યામલી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/ખેતર|ખેતર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/તીતીઘોડો|તીતીઘોડો]]
# મહેન્દ્રસિંહ પરમાર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/પોલિટેકનિક|પોલિટેકનિક]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/ઊડણચરકલડી|ઊડણચરકલડી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/એમ. પી. અજમેરા|એમ. પી. અજમેરા]]
# જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ|
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/કંઈ પણ બની શકે...|કંઈ પણ બની શકે...]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/મહોરાં|મહોરાં]]
# સાગર શાહ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/ગેટ ટુ ગેધર|ગેટ ટુ ગેધર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/સુજીની સમાજસેવા|સુજીની સમાજસેવા]]
# અજય સોની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/ગળામાં અટવાયેલી તરસ|ગળામાં અટવાયેલી તરસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/તરસ|તરસ]]
# વિજય સોની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/સાંકડી ગલીમાં ઘર|સાંકડી ગલીમાં ઘર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/મમ સત્યમ|મમ સત્યમ]]
# નવનીત જાની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નવનીત જાની/સામા કાંઠાની વસ્તી|સામા કાંઠાની વસ્તી]]
# પન્ના ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/સાતમો દિવસ|સાતમો દિવસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/ચપટી|ચપટી]]
# રામ મોરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/મહોતું|મહોતું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/બળતરા|બળતરા]]
# અભિમન્યુ આચાર્ય
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/પડછાયાઓ વચ્ચે|પડછાયાઓ વચ્ચે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/રાત|રાત]]
# નરેશ શુક્લ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/અથઃ ઇતિ|અથઃ ઇતિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/ન કહેવાયેલી વાર્તા...!|ન કહેવાયેલી વાર્તા...!]]
# હર્ષદ ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/જાળિયું|જાળિયું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/આઢ|આઢ]]
# રેણુકા પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/મીરાંનું ઘર|મીરાંનું ઘર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/ધોધમાર|ધોધમાર]]
# માવજી મહેશ્વરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/ગ્રહણ|ગ્રહણ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/સુખ|સુખ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/મિલકત|મિલકત]]
# કેતન મુનશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/ફટકો|ફટકો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/લાલ ચીંદરડી|લાલ ચીંદરડી]]
# બકુલેશ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બકુલેશ/આભાસની ગલીમાં|આભાસની ગલીમાં]]
# પારુલ કંદર્પ દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ કંદર્પ દેસાઈ/એક ડગલું આગળ|એક ડગલું આગળ]]
# કંદર્પ ર. દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કંદર્પ ર. દેસાઈ/આઠમી માર્ચ|આઠમી માર્ચ]]
# રમેશ ર. દવે
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ ર. દવે/શબવત્|શબવત્]]
# પ્રાગજી ભામ્ભી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રાગજી ભામ્ભી/ફરી પાછા પૃથ્વી પર|ફરી પાછા પૃથ્વી પર]]
# ભૂપેન ખખ્ખર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેન ખખ્ખર/વાડકી|વાડકી]]
# રાજેશ વણકર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેશ વણકર/ધડાકા|ધડાકા]]
# મીનળ દવે
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મીનળ દવે/ઓથાર|ઓથાર]]
# પૂજા તત્સત્
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પૂજા તત્સત્/એક મેઇલ|એક મેઇલ]]
# કલ્પેશ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/સહી|સહી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/કાઠું વરહ|કાઠું વરહ]]
# અશ્વિની બાપટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશ્વિની બાપટ/તૃષ્ણા|તૃષ્ણા]]
# નીતા જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નીતા જોશી/છેવાડાનાં બે જણ|છેવાડાનાં બે જણ]]

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...

2025-08-18T18:08:30Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|ચંદ્રકાન્ત બક્ષી}}

[[File:Chandrakant Bakshi 07.png|300px|center]]

{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}
{{Heading|આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી... | ચંદ્રકાન્ત બક્ષી}}
{{Poem2Open}}
મારા નીકળવાના આગલા દિવસે કાર્તિકનો પત્ર આવ્યો :

‘હું જેલમાંથી છૂટી ગયો છું. મને ખબર પડી કે તું કલકત્તા આવી રહ્યો છે. આ વખતે આપણે મળી રહ્યા છીએ. તારીખ નક્કી થયે મને લખજે. એ ન થાય તો તું મને મળવા આવી જજે. મારે કલકત્તા આવવા માટે પણ પોલીસની રજા લેવી પડશે, જે મને ગમતું નથી. પણ તું મારે ત્યાં એકબે દિવસ માટે આવી જા. મારે માટે તને મળવા આવવું બહુ મુશ્કેલ છે, પણ તું આવી શકે છે...’

કાર્તિક અને હું કૉલેજના દિવસોમાં અને પછી યુનિવર્સિટી દરમિયાન પાર્ટીનું કામ કરતા હતા, સાથે સાથે વચ્ચે વચ્ચે એ એકબે વાર જેલ જઈ આવ્યો હતો. મેં કલકત્તા છોડ્યું ત્યારે એ જેલમાં હતો. પછી પી. ડી. ઍક્ટ રદ થયા પછી એ છૂટી ગયો હતો એમ મને સમાચાર મળ્યા હતા.

‘તું મને સર્પ્રાઇઝ આપવાની કોશિશ નહીં કરતો, કારણ કે એમાં આપણા બંનેનો ઘણો સમય નષ્ટ થશે. હું તને મારે ત્યાં આવવાનો રસ્તો બતાવી દઉં. એ પ્રમાણે આવશે તો તકલીફ નહીં પડે...

‘હાવડાથી તું બારહાવડા એક્સ્પ્રેસમાં બેસજે. સબર્બન લાઇન પર ચાર નંબરના પ્લેટફોર્મ પરથી બારહાવડા એક્સ્પ્રેસ બપોરે એક વાગ્યાના સુમારે ઊપડે છે. તું ટાઇમ ચૅક કરી લેજે. તારે અંબિકાકાલનાની ટિકિટ લેવાની. થર્ડ ક્લાસમાં બે રૂપિયા વીસ પૈસા લાગશે. જમીને નીકળજે. એ ટ્રેન બેન્ડેલ થઈને આવે છે. ગુપ્તીપાડા પછીનું સ્ટેશન અંબિકાકાલના છે — લગભગ સાડા ત્રણે આવશે. અંબિકાકાલના ઊતરીને તું સ્ટેશનથી કોઈ પણ સાઇકલ-રિક્ષાવાળાને પકડીને કહેજે, કાલના રાજબાડી પાસેથી સ્મશાન પાસેના ગંગાને કિનારે લઈ જાય. એ રસ્તો ટૂંકો છે, નહીં તો તને આખા ગામમાં ફેરવ્યા કરશે. અને અહીં આવશે તો જ નદી ઓળંગવા માટે હોડી મળશે. એટલે તારે સ્મશાન પાસેથી ગંગા પર આવવું જ પડશે...’

મને હસવું આવી ગયું. પાર્ટીના દિવસોમાં પણ કાર્તિક બહુ પ્લાનિંગ કરતો હતો. એનું બધું જ કામ સૈદ્ધાંતિક અને વ્યવસ્થિત રહેતું હતું. હું યુરોપથી આવતો હોઉં અને મને સૂચનાઓ આપતો હોય એવો એના પત્રનો ધ્વનિ હતો. આગળ-

‘ગંગા ઓળંગ્યા પછી જમણે હાથે સડક પર એક ચાનું ઢાબું હશે. ત્યાં બસો ઊભી રહી છે. નવદ્વીપની બસમાં બેસજે, પચીસ પૈસા લાગશે. પંદરેક મિનિટમાં ઊતરી જવાનું રસ્તામાં પર્લ ટૉકીઝ કરીને સિનેમા આવશે. ત્યાં કાર્તિક તરફદારનું ઘર પૂછજે, ગમે તે માણસ બતાવી દેશે.

‘હું તારી રાહ જોઉં છું. સર્પ્રાઇઝ આપતો નહીં. આગળથી લખશે તો હું ગંગાને સામા કિનારે તારી રાહ જોઈશ.’

કલકત્તા જઈને હું કાર્તિકને લખ્યા વિના સબર્બન ટ્રેનોના ચાર નંબરના પ્લૅટફોર્મ પરથી બપોરે એક અને પાંચ મિનિટે ઊપડનારી બારહાવડા એક્સ્પ્રેસમાં બેસી ગયો. જઈને કાર્તિકને સરપ્રાઇઝ આપવા અને એ પોલીસની રજા વિના બહાર નીકળી શકવાનો ન હતો. એ ઘેરે જ રહેતો હતો.

ગરમી સખત હતી અને ડબ્બાના બંને પંખા ચોરાઈ ગયા હતા.

બારહાવડા એક્સ્પ્રેસ ઊપડી. એનું નામ જ માત્ર એક્સ્પ્રેસ હતું, બાકી એક્સ્પ્રેસ જેવું કંઈ ન હતું. ધીરે ધીરે બપોરની ફેલાયેલી ગરમીમાં, હાંફતાં હાંફતાં બંગાળીઓ ચઢતા ગયા. આજ્ઞાંકિત અને મહાન લાગી રહ્યા હોય એવા અંશતઃ ગરીબ, કલકત્તાની નોકરીઓ પર જીવતા, અંદરથી ભરપૂર ગ્રામ્ય પણ બહારથી શહેરી લાગવાનો ડોળ રાખવાને કારણે રમૂજી લાગતા, મિનિટમાં જ અપ્રિય થઈ શકે એવા હુજ્જતી, એકલા એકલા, ઉદાસ, ગુસ્સો અને દયા આવે એવા. ૧૯૭૦ની બેકારી અને રાજકીય પ્રતિપ્રવાહોમાં ફેંકાઈ રહેલા. હવામાં સામાજિક-રાજકીય ગતિરોધ આવી ગયો હતો, સ્થિતિ અસ્થિર હતી. સામાન્ય માણસની જે કંઈ સામાન્ય ગતિ હતી એનાં દુર્ગતિનાં તત્ત્વો હતાં. બંને તરફથી કારખાનાંઓની ચીમનીઓ, ઝૂંપડાં, ગરમીની બાવજૂદ રહી ગયેલી વન્ય લીલાશ, મુર્ગા, સુવ્વરો, ગાયો, નગ્ન બચ્ચાં, ગ્રામીણ ભારતના ટ્રેડમાર્ક જેવા ઉકરડાના ઢગલા… એક ઊખડેલ સ્ટેશન પર એક્સ્પ્રેસ ઊભી રહી ગઈ, ખીરાં વેચનારો, દસ દસ પૈસામાં ખીરાં વેચીને પ્યાસ બુઝાવનારો માત્ર હાફપૅન્ટ પહેરેલો, ખુલ્લા બદન પર ચમકતા પસીનાવાળો છોકરો ચઢ્યો. એક આદિમ જાતિની સ્ત્રી કાચાં કેળાંની ગઠરી માથા પર લઈને ચઢી. ગરીબીની, નિરાશાની, ભવિષ્યહીનતાની એક અજીબોગરીબ નૈરાશ્યપૂર્ણ વાસથી ડબ્બો ભરાઈ ગયો. ડબ્બામાં અંધારું થઈ ગયું હોય એવું લાગ્યું. કાર્તિક પાર્ટીમાં દિવસોથી જ કહેતો હતો. સાચું હતું — બહાર લાલ રંગથી લખેલું વાંચ્યું — ‘શ્રીકાકુજીમ, ...લાલ સલામ, લાલ સલામ...!’

ગાડી ઊપડી. મને યાદ આવ્યું, શ્રીકાકુલમ... જ્યાં ગિરિજનોએ, વસ્તુહારાઓએ, જમીન કે ભવિષ્ય વિનાના ભૂમિહીનોએ બળવો કર્યો હતો, છાપાંઓમાં ખાસ આવ્યું ન હતું. છાપાંઓમાં રાજનીતિના શોખીન સુખી ધનિકોના પાર્ટ-ટાઇમ રાજકીય પ્રેમવાદની વાતો આવે છે, અને આ પ્રતિહિંસાવાદ હતો એવું કાર્તિક કહેતો હતો. દેશની સમસ્યા હવે હિંસા-અહિંસાના ચક્કરમાં સમાઈ શકે એટલી નાની રહી ન હતી, કાર્તિક કહ્યા કરતો હતો, ‘હવે હિંસા-પ્રતિહિંસાના વિરાટ ફલક પર આ સમસ્યાને તપાસવાની હતી. લોહીનું તાપમાન બે હજાર ડિગ્રી ઊકળશે ત્યારે ભારતનો આત્મા શુદ્ધ થશે.’ કાર્તિક હસતો હતો કે કૃષ્ણ ભગવાન ‘વિનાશાયશ્ચ દુષ્કૃતામ્’ અર્થે આ યુગમાં લાલ ઝંડાના સ્વરૂપમાં ભારતવર્ષમાં ફરી આવી રહ્યા હતા...

ધીરે ધીરે ગામો પસાર થવા લાગ્યાં. બેલુડ, રીસડા, ફૅક્ટરીઓનો ચમકતો રૂપેરી ઍલ્યુમિનિયમ રંગ, રેયૉન ફૅક્ટરીની બહારથી આવતી બદબૂ પછી રબરનાં ટાયરોની ફૅક્ટરી, ગુડ્ઝના ડબ્બા, ગોડાઉનો પર જામી ગયેલી વર્ષોની કાલિખ, કામદારોનાં ઝૂંપડાં, કંપનીએ બનાવી આપેલો એક બગીચો, બાળકો માટેની સ્કૂલનું એક સાફસૂથરું બેઠા ઘાટનું નાનું મકાન પછી બાંસબોડિયા. ખીરું ખાતાં ખાતાં એક જાડા બંગાળીએ કહ્યું - ‘અહીં ગયા બંધ વખતે ખરું તોફાન થયું હતું!’ આંગળીથી થોડાં બળેલાં ઝૂંપડાં બતાવીને એણે કહ્યું. કામ પર ગયેલા મજદૂરોનાં ઝૂંપડાં બાળી નાખેલાં. રાત્રે કર્ફ્યુ કર્યો અને બધી બળેલી લાશો ટ્રકોમાં ભરીને હુગલીમાં ફેંકી આવ્યા. આ ધરતી જ અફવાઓની અને લંબી, ચૌડી વાતોની હતી. સામાન્ય, એકલદોકલ મૃત્યુની વાતોમાં બહુ રસ પડતો ન હતો. ઉત્તરપાડા. મેં એક સહપ્રવાસીને પૂછ્યું, ‘હિન્દ મોટર ગયું?’ સહપ્રવાસીએ વ્યંગાત્મક સ્વરે પ્રતિપ્રશ્ન કર્યો, ‘હિન્દ મોટર? ક્યારનુંય ગયું. ચંદ્રનગર આવ્યું.’ ફ્રેંચોની રાજધાની ચંદ્રનગર, કલકત્તાના સાહબજાદાઓ રાગરંગમાં તરબોળ થવા માટે શનિ-રવિવારોએ ઊતરી પડતા હતા એ ચંદ્રનગર. ચુરચુડા. જેને ચિન્સુરા કહેતા હતા, ડચ-વલંદાઓની કંપનીની રાજધાની. જ્યારે ક્રાંતિકારીઓ આતંક ફેલાવીને, બ્રિટિશ ઇન્ડિયામાં ખૂનો કરીને ચંદ્રનગર-ચિન્સુરા ભાગી આવતા હતા અને લાપતા થઈ જતા હતા એ દિવસો મને યાદ આવ્યા. આજના ક્રાંતિકારીઓ પોલીસની રજા વિના ગંગાનો કિનારો ઓળંગી શકતા ન હતા! કાર્તિક મને ગંગાના સામા ઘાટ પર મળત, મેં પત્ર લખ્યો હોત તો. ગંગા એ જ હતી, જેની છાતી કુદાવીને ક્રાંતિકારીઓ ભૂતકાળમાં અદૃશ્ય થઈ જતા હતા અથવા ઇતિહાસનાં પાનાંઓમાં. કાર્તિકને ગંગા ઓળંગવાની રજા ન હતી...

ત્રિવેણી સ્ટેશન. પછી હુગલીનું સ્ટેશન, ટ્રેન ઊભી ન રહી. દૂરથી કોઈએ વલંદાઓની એક તૂટેલી કોઠી બતાવી. ટ્રેનમાં એક કાળો, ખેડૂત જેવો લાગતો ફેરિયો ચડ્યો. એણે કપડામાં માછલાં લીધાં હતાં. એક હાથમાં વનસ્પતિ ઘીનું મોઢું કરેલું કનસ્તર હતું જેમાં પીવાનું પાણી હતું. હાટ કરીને લૌટી રહેલા બે ગ્રામ્ય વેપારીઓ ચડ્યા, બેઠા, ફાટેલા જોડા કાઢીને અંગૂઠો અને આંગળીઓ દબાવતા રહ્યા અને બજારની મંદીની વાતો કરતા રહ્યા. ડબ્બા-માટલાવાળા ફેરિયાને તેઓ ઓળખતા હતા, હસી હસીને એ લોકો વાતો કરવા લાગ્યા. ‘ભજહરિ’, એક વેપારીએ કહ્યું, (ફેરિયાનું નામ ભજહરિ હતું) ‘રસગુલ્લાં તાજાં છે કે?’ ભજહરિ બહુ જ નિર્દોષ હસ્યો, તમાકુ ખાઈને કાળા થઈ ગયેલા દાંતવાળું હાસ્ય, પ્રામાણિક ગરીબ હસે છે એવું મૂર્ખ હાસ્ય. પછી રસગુલ્લાં માટલામાંથી કાઢીને એક પત્તામાં એણે આપવા માંડ્યાં અને અંગૂઠા પરનો મેલો પાટો બતાવીને કહેવા લાગ્યો, ‘વાંસ કાપતો હતો અને ધારિયું લાગી ગયું. પછી પાકી ગયું. વૈદરાજ પાસે બળબળતો કાઢો લંબાવ્યો છે, પછી આરામ લાગે છે.’ વેપારીઓ પૂછવા લાગ્યા : ‘વાંસ કેવા થયા છે આ વર્ષે?’ ભજહરિએ કહ્યું : ‘એક-એક વર્ષવાળા વાંસનો ત્રણ રૂપિયા ભાવ છે. જૂના વાંસનો પાંચ-છ રૂપિયા પણ આવી જાય છે.’ ‘તડાકો છે તારે’, વેપારીએ રસગુલ્લાં ખાતાં ખાતાં કહ્યું.

બહાર, પાકી રહેલાં વાંસનાં લીલાં-પીળાં ઝુંડો પર તડકો ચમકતો હતો. એક સ્ટેશન કરીબ આવી રહ્યું હતું.

‘કયું સ્ટેશન છે?’ મેં પૂછ્યું.

‘ગુપ્તીપાડા હશે.’ બે માણસોએ સાથે કહ્યું, પછી એક બારીમાંથી મોઢું બહાર કાઢીને જોઈ લીધું. મોઢું અંદર લઈને એણે પૂછ્યું, ‘ગુપ્તીપાડા ઊતરવું છે?

‘ના, હું અંબિકાકાલના ઊતરીશ.’

‘અંબિકાકાલના? કોને ઘેર જવું છે? હું પણ ત્યાં જ ઊતરીશ.’

‘મારે તો નદી ઓળંગીને જવું છે. એક દોસ્તને મળવું છે.’

‘શું નામ?’

‘કાર્તિક તરફદાર.’

‘સાડીઓ વેચે છે?’

‘ના.’ મને કહેવાનું મન થયું કે સાડીઓ વેચતો નથી, બળવાખોર છે. હમણાં જ જેલમાંથી છૂટ્યો છે.

‘પી. ડી. ઍક્ટમાંથી પેલો છૂટ્યો છે એ કાર્તિક તરફદાર?’

મેં માથું હલાવ્યું, ગાડી ગુપ્તીપાડા પર ઊભી રહી. પ્રશ્નોત્તરી કરનાર માણસ બારીમાંથી બહાર જોતો જોતો ચડાવેલા પગનાં તળિયાં પર આંગળીઓથી તાલ આપવા લાગ્યો.

કાર્તિક તરફદાર મશહૂર માણસ લાગતો હતો.

દસેક મિનિટમાં ટ્રેન અંબિકાકાલના આવીને ઊભી રહી ગઈ.

સ્ટેશન ઉપરના સાઇકલ-રિક્ષાવાળાએ કહ્યું, ‘હું સમજી ગયો, બાબુ! તમારે સ્મશાન પાસેથી ગંગા પાસે જવું છેને?’

‘નદી કેટલી દૂર અહીંથી?’ મેં પૂછ્યું.

‘નદી? નદી શું...? ગંગા બોલો.’ રિક્ષાવાળાને ગમ્યું નહીં. હું ખુશ થઈ ગયો. રિક્ષાવાળો સાચું બોલી રહ્યો હતો. ગંગાને નદી કેમ કહેવાય? ગંગા ગંગા હતી. એની સામે તો ભારતના બ્રહ્મર્ષિઓ અને રાજર્ષિઓ ઝૂકી ગયા હતા...

રિક્ષો ચાલ્યો. રિક્ષાવાળાના કાળા, શોષાઈ ગયેલા પગ. મેં દૃષ્ટિ ફેરવી, એક ઝૂંપડાની તૂટેલી દીવાલ પર કોલસાથી કોઈએ લખ્યું હતું, ‘લાલ સલામ.’ આગળનું ભૂંસાઈ ગયું હતું.

‘રાજબાડી પાસે થઈને જવું છે.’ મેં કહ્યું.

રિક્ષોવાળાએ પાછું જોઈને મોઢું હલાવ્યું. મારી દૃષ્ટિ પાણીની એક ટાંકી પર આરસની એક તખ્તી પર કોતરેલા બંગાળી અક્ષરો પર પડી : ‘સ્વર્ગસ્થ શ્રી નિખિલચંદ્ર શાહની કન્યા....’ પછી વંચાયું નહીં. રિક્ષો પસાર થઈ ગયો. પાણીનો સંચય પ્રજાને દાન કરનાર કોઈ સ્વર્ગસ્થની સખાવત વિશેની વાત હશે.

ગામ વીસમી સદીના પરિઘની બહાર વસ્યું હતું. પાણીની ટાંકીઓ હમણાં આવી છે. રિક્ષોવાળાએ કહ્યું, ‘હવે સાડા ત્રણના પાણી માટે ઔરતો વાસણો લાઇનમાં મૂકી ગઈ છે. સુખ થઈ ગયું છે. મેં એક પુકુર-જલરાશિ પર બાઝેલી લીલ જોઈ, ખેતરો પાસેથી પસાર થઈ ગયેલા તાર જોઈ નાખ્યા, એક બળેલું ઝૂંપડું, ધૂળનાં ઢેફાં લઈને લડાઈ લડાઈ રમતાં બાળકો, ઝાડપાન, આકાશ, પૂર્વ, પશ્ચિમ, ઉત્તર, દક્ષિણ…

સામે રાજબાડીનું તૂટેલું વિરાટ મકાન અને ઝાડ-ઝંખાડથી ફેલાયેલો ચોક દેખાયાં. એના એક ભાગમાં સરકારી પોલીસ સ્ટેશન બની ગયું હતું.

રાજબાડીના ચોકમાં થઈને રિક્ષો પ્રવેશ્યો, ચારે તરફ તૂટેલાં ખંડિયેર દેખાતાં હતાં. નૌબતખાનાના ભગ્નાવશેષો, બેઠક, એક હમણાં જીર્ણોદ્ધાર થયેલું લાગતું મંદિર. ઉપર પતાકા ફરફરતી હતી. પાછલા દરવાજાની તોળાતી મેહરાબની નીચેથી રિક્ષો બહાર આવ્યો.

ગામ-આખામાં ગયા નિર્વાચન સમયે લખેલા નારાઓ હું વાંચતો ગયો. બધી જ લાલ લાલ વાતો હતી. સરમાયાદારોને ચેતવણી. જમીનદારોને સાવધાન રહેવાની વાતો. મહેનતકશ જનતાની એકતાને આહ્વાન. લાલ પૂર્વ. લાલ પ્રભાત. લાલ સલામ. સંઘર્ષ ચાલે છે, ચાલશે. જનતાની ભૂખમાંથી વિપ્લવ ભડકશે... ...આમાર નામ, તોમાર નામ, વિયેતનામ. આમાર બાડી, તોમાર બાડી, નોકશાલ બાડી...

સામે સ્મશાન દેખાયું, એક લાશ જલી રહી હતી, જલી રહેવા આવી હતી. બહુ જ ઓછા ડાઘુઓ હતા, ટિઅર ગૅસ છૂટ્યો હોય અને તિતરવિતર થઈ ગયા હોય એમ ખૂણાઓમાં ઊભા હતા. ચિતાના બળી ચૂકેલાં લાકડાંની રાખ ખાડામાં પડી હતી. જરાક જ્વાળા ઊડતી હતી. ધુમાડો લગભગ નહિવત્ હતો. દાહ પતવા આવ્યો હતો. સામે દૂર, રસ્તાના અંત પર ઢાળમાં નદીનો પ્રવાહ, ગંગાનો પ્રવાહ દેખાઈ રહ્યો હતો.

‘સ્મશાન બહુ દૂર રાખ્યું છે, ગંગાથી?’

રિક્ષોવાળાએ કહ્યું, ‘દૂર ક્યાં છે? પાંચ મિનિટ પણ નથી. સામે કાંઠેથી પણ શબો અગ્નિદાહ માટે અહીં જ લાવવામાં આવે છે.’

‘સામે સ્મશાન નથી?’

‘ના.’

‘સામેથી શબ કેવી રીતે આવે છે?’ હું પૂછવા ગયો. પુલ હશે?

‘હોડીમાં.’

રિક્ષો કિનારા પાસે આવીને ઊભો રહી ગયો. ગંગાનો પટ અહીં વિશાળ હતો. ધૂળિયો ઢાળ ગંગાના કિનારા સુધી ઢળી જતો હતો. થોડી હોડીઓ બાંધેલી હતી. બહાર એક સરકારી ડિપો હતો જ્યાં નદીઓ ઓળંગવાના માણસ દીઠ છ પૈસા આપવાનો ધારો હતો. સામા કિનારા પર પણ એ જ રીતે એક ડિપો અને હોડીઓ દેખાઈ રહ્યાં હતાં. જરા દૂર, પશ્ચિમ તરફ એક ઝાડીની બહાર લીલી બસો લાઇનમાં ઊભી હતી.

‘બારહાવડા એક્સ્પ્રેસના પેસેન્જર લઈને બસો જાય છે.’ રિક્ષાવાળાએ કહ્યું.

‘અહીં ચા મળશે?’ મેં પૈસા ચૂકવતાં પૂછ્યું.

‘મળશે, પણ સામા કિનારે, બસ-સ્ટૉપ પાસે જ ઢાબું છે, ત્યાં ચા સારી આપે છે.’

છ પૈસા આપીને હું કિનારે આવ્યો અને બધા બેસતા જ હતા એ હોડીમાં બેસી ગયો. બંને તરફ ગંગા ક્ષિતિજો પાસે વળી જતી હતી. તડકો હોવા છતાં પાણી પરથી ઠંડો પવન ફૂંકાતો હતો. હોડીમાં ઊભી કરેલી એક સાઇકલને ટેકો આપીને હું બેસી ગયો. હોડીમાં ઘણા મુસલમાન ખેડૂતો હતા, જે થાકેલા, લાંબા પ્રવાસ પરથી આવતા હોય એવા લાગતા હતા.

‘માઝી-માઝી ક્યાં ગયો? ચલ, ભઈ!’ એક માણસે કહ્યું.

માઝી કૂદીને હોડીમાં આવ્યો, પેલા માણસે બીડી સળગાવી અને નદીની ફૂંકાતી હવામાં બંને હથેળીઓથી બીડી ઢાંકી એક બહુ જ ઊંડો કશ લીધો. ધુમાડાના ગોટેગોટા ઊઠ્યા અને હવામાં ફેંકાઈ ગયા, માણસના ચહેરા પર તૃપ્તિની ઝલક આવી ગઈ.

બીડી પીનારો હિન્દુ હતો, એણે મુસલમાનોને જોઈને પૂછ્યું, ‘જલસામાંથી આવો છો?’

બધા મુસલમાનો એકસાથે બોલવા માંડ્યા, ‘જલસો ત્રણ દિવસ ચાલ્યો. બાબા રે, શું માણસો, દુનિયાભરમાંથી મુસલમાનો આવ્યા છે. દોઢ-બે લાખ હશે.’ બીજાએ સુધાર્યું, ‘ચાર લાખથી ઓછા નથી.’ ત્રીજો ચહેરો બગાડીને બોલ્યો, ‘શું? સાત લાખથી ઓછા નહીં હોય! પાંચ માઇલની હોટેલમાં ભાત નથી મળતા. અમે હાંડીની વ્યવસ્થા કરીને પકાવી લીધા, નહીં તો ભૂખે મરી જાત. ઉપરથી ગરમી. અરે, સડેલી માછલી પણ ચાર-ચાર રૂપિયે કિલો વેચાઈ ગઈ.’ મુસલમાનો એકબીજાથી ઝઘડતા હોય એમ વાતો કરવા લાગ્યા, ‘બે જિલ્લાના માણસો આવ્યા નથી. બાકી દુનિયાભરના મુસલમાન આવ્યા છે.’ ‘કયા બે જિલ્લા?’ ‘પાકિસ્તાન અને ચીન. પાકિસ્તાનના મુસલમાન સમજે છે શું? તેઓ એકલા જ મુસમલાન છે, બાકી નથી?...’

ગંગાની પારથી ઢોલ વાગવાનો અવાજ આવ્યો, મધ્ય પ્રવાહમાં સામે કિનારેથી આવતી હોડીઓ દેખાઈ. એક લગ્નપાર્ટી આવી રહી હતી, હોડીમાં હાંડીઓ, ફૂલો, પૅટ્રૉમેક્સ, બે સાઇકલો હતાં અને ઔરતોનો કલબલાટ. બે તરાપાઓ સાથે બાંધીને માઝીઓ એક જૂની ઍમ્બેસેડર મોટરને પાણી પરથી વહાવતા-ઢોતા લઈ જતા હતા. ગાડીની વિન્ડસ્ક્રીન પર ખૂણામાં રેડ ક્રૉસ કરેલો હતો. એક સહપ્રવાસીએ કહ્યું, ‘કાલનાના સમીર ડૉક્ટરની ગાડી જાય છે...’ ‘તું ઓળખે છે?’ બીજાએ પૂછ્યું, ‘આ ગાડીમાં તો હું ડૉક્ટર સા’બ સાથે ચાંદપુર સુધી ગયો છું. હું ન ઓળખું?’

કિનારો આવ્યો. માઝીએ કહ્યું, ‘સંભાળજો, ધક્કો લાગશે.’

એક ધક્કો આવ્યો. હોડી અટકી ગઈ.

ઢાબા પર શકોરામાં ચા પીને હું બસમાં બેસીને પર્લ ટૉકીઝ પાસે ઊતરી ગયો.

‘કાર્તિક તરફદારની બાડી કઈ?’ મેં પૂછ્યું.

બે માણસો મારી સામે જોઈ રહ્યા, શંકાથી. એક જવાને જરા ગંભીરતાથી પૂછ્યું, ‘ક્યાંથી આવો છો?’

‘કલકત્તાથી. હમણાં બારહાવડા એક્સ્પ્રેસમાં આવ્યો.’

‘શું કામ છે?’

મારી આંખો ગરમ થઈ ગઈ. ‘કામ છે. તમારે શી જરૂર છે, મારે શું કામ છે?’

શંકાથી જોનારા બંને માણસો સૂચક હસ્યા. જવાને વધુ શાંતિથી કહેવા માંડ્યું, ‘તમારા સારા માટે જ આ પૂછી રહ્યા છીએ. તમને ખબર નથી એટલે તમે અકારણ ગરમ થઈ રહ્યા છો.’

હું ચૂપ થઈ ગયો.

જવાને ચાલુ રાખ્યું, ‘જુઓ, દૂર દેખાય છે પોલીસની જીપ! એ મકાન કાર્તિક તરફદારનું છે. એને કાલે રાત્રે કોઈએ મારી નાખ્યો છે.’

‘… … …’

‘સ્મશાનથી હજી માણસો પણ પાછા આવ્યા નથી. તમે રસ્તામાં સ્મશાન પર લાશ જલતી જોઈ નહીં?’

હું હોશમાં આવી ગયો, તરત સમજી ગયો. કંઈક રાજનીતિક અદાવતમાં કાર્તિકને કતલ કરી દેવામાં આવ્યો હતો. પોલીસની જીપ ઊભી હતી. પોલીસ કદાચ તપાસ ચલાવી રહી હતી. અહીં ઊભા રહેવું પણ સલામત ન હતું. રસ્તામાં ગંગા પારના સ્મશાન પર કાર્તિકનો શબદાહ થઈ રહ્યો હતો! એણે મને સર્પ્રાઇઝ આપી દીધી હતી. અને ગંગા ઓળંગવાની એને રજા ન હતી.

‘હા, મેં અગ્નિદાહ જોયો.’

બે-ચાર માણસો જમા થવા લાગ્યા હતા.

જવાને ધીરેથી મને કાનમાં કહ્યું, ‘તમે અહીંથી જલદી ચાલ્યા જાઓ. પોલીસની નજરમાં આવી જશો તો ડીટેઇન કરી નાંખશે. હેરાન થઈ જશો. હજી ખૂનીઓ પકડાયા નથી.’

મારાથી પૂછ્યા વિના રહેવાયું નહીં, ‘એને માર્યો ક્યારે?’

‘કાલે રાત્રે એના ઘરમાં જ, પણ આવા કેસમાં પોલીસ લાશ જલદી છોડે નહીં ને...’

જમા માણસોમાંથી એકબે કાનાફૂસી કરવા લાગ્યા, કોણ છે? કોણ છે? હું તરત સરકીને ગંગા તરફ આવતી, બસમાં ચડી ગયો.

ઢાબા પર ઊતરી ગયો. વાતવાતમાં કાર્તિકના મોત વિશે જાણી લીધું. સખત ભૂખ લાગી હતી. છેલ્લી ટ્રેન રાત્રે સવા નવે છૂટતી હતી. ઢાબા પર જ ભાત-માછલી, આલુદમ અને કાળું પડી ગયેલું પ્યાજ ખાતો હતો અને રસોડાનો ગરમ ધુમાડો આંખમાં આવ્યો અને અડધું છોડીને હું ઊભો થઈ ગયો. ગંગાકિનારે આવ્યો ત્યારે સાંજ ઝૂકી ગઈ હતી. હોડીઓ કિનારે થઈ રહી હતી. છ પૈસા આપીને હું હોડીની રાહ જોતો ઊભો રહી ગયો...

ગંગા એ જ હતી, જેની છાતી કુદાવીને ક્રાંતિકારીઓ ભૂતકાળમાં અદૃશ્ય થઈ જતા હતા — અથવા ઇતિહાસનાં પાનાંઓમાં.

અથવા સ્મશાનોની ભારેલી રાખના ઢગલાઓમાં...
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/પોસ્ટ-મૉર્ટમ|પોસ્ટ-મૉર્ટમ]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/તમે આવશો?|તમે આવશો?]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...

2025-08-12T18:31:21Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|ચંદ્રકાન્ત બક્ષી}}

[[File:Chandrakant Bakshi 07.png|300px|center]]

{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}
{{Heading|આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી... | ચંદ્રકાન્ત બક્ષી}}
{{Poem2Open}}
મારા નીકળવાના આગલા દિવસે કાર્તિકનો પત્ર આવ્યો :

‘હું જેલમાંથી છૂટી ગયો છું. મને ખબર પડી કે તું કલકત્તા આવી રહ્યો છે. આ વખતે આપણે મળી રહ્યા છીએ. તારીખ નક્કી થયે મને લખજે. એ ન થાય તો તું મને મળવા આવી જજે. મારે કલકત્તા આવવા માટે પણ પોલીસની રજા લેવી પડશે, જે મને ગમતું નથી. પણ તું મારે ત્યાં એકબે દિવસ માટે આવી જા. મારે માટે તને મળવા આવવું બહુ મુશ્કેલ છે, પણ તું આવી શકે છે...’

કાર્તિક અને હું કૉલેજના દિવસોમાં અને પછી યુનિવર્સિટી દરમિયાન પાર્ટીનું કામ કરતા હતા, સાથે સાથે વચ્ચે વચ્ચે એ એકબે વાર જેલ જઈ આવ્યો હતો. મેં કલકત્તા છોડ્યું ત્યારે એ જેલમાં હતો. પછી પી. ડી. ઍક્ટ રદ થયા પછી એ છૂટી ગયો હતો એમ મને સમાચાર મળ્યા હતા.

‘તું મને સર્પ્રાઇઝ આપવાની કોશિશ નહીં કરતો, કારણ કે એમાં આપણા બંનેનો ઘણો સમય નષ્ટ થશે. હું તને મારે ત્યાં આવવાનો રસ્તો બતાવી દઉં. એ પ્રમાણે આવશે તો તકલીફ નહીં પડે...

‘હાવડાથી તું બારહાવડા એક્સ્પ્રેસમાં બેસજે. સબર્બન લાઇન પર ચાર નંબરના પ્લેટફોર્મ પરથી બારહાવડા એક્સ્પ્રેસ બપોરે એક વાગ્યાના સુમારે ઊપડે છે. તું ટાઇમ ચૅક કરી લેજે. તારે અંબિકાકાલનાની ટિકિટ લેવાની. થર્ડ ક્લાસમાં બે રૂપિયા વીસ પૈસા લાગશે. જમીને નીકળજે. એ ટ્રેન બેન્ડેલ થઈને આવે છે. ગુપ્તીપાડા પછીનું સ્ટેશન અંબિકાકાલના છે — લગભગ સાડા ત્રણે આવશે. અંબિકાકાલના ઊતરીને તું સ્ટેશનથી કોઈ પણ સાઇકલ-રિક્ષાવાળાને પકડીને કહેજે, કાલના રાજબાડી પાસેથી સ્મશાન પાસેના ગંગાને કિનારે લઈ જાય. એ રસ્તો ટૂંકો છે, નહીં તો તને આખા ગામમાં ફેરવ્યા કરશે. અને અહીં આવશે તો જ નદી ઓળંગવા માટે હોડી મળશે. એટલે તારે સ્મશાન પાસેથી ગંગા પર આવવું જ પડશે...’

મને હસવું આવી ગયું. પાર્ટીના દિવસોમાં પણ કાર્તિક બહુ પ્લાનિંગ કરતો હતો. એનું બધું જ કામ સૈદ્ધાંતિક અને વ્યવસ્થિત રહેતું હતું. હું યુરોપથી આવતો હોઉં અને મને સૂચનાઓ આપતો હોય એવો એના પત્રનો ધ્વનિ હતો. આગળ-

‘ગંગા ઓળંગ્યા પછી જમણે હાથે સડક પર એક ચાનું ઢાબું હશે. ત્યાં બસો ઊભી રહી છે. નવદ્વીપની બસમાં બેસજે, પચીસ પૈસા લાગશે. પંદરેક મિનિટમાં ઊતરી જવાનું રસ્તામાં પર્લ ટૉકીઝ કરીને સિનેમા આવશે. ત્યાં કાર્તિક તરફદારનું ઘર પૂછજે, ગમે તે માણસ બતાવી દેશે.

‘હું તારી રાહ જોઉં છું. સર્પ્રાઇઝ આપતો નહીં. આગળથી લખશે તો હું ગંગાને સામા કિનારે તારી રાહ જોઈશ.’

કલકત્તા જઈને હું કાર્તિકને લખ્યા વિના સબર્બન ટ્રેનોના ચાર નંબરના પ્લૅટફોર્મ પરથી બપોરે એક અને પાંચ મિનિટે ઊપડનારી બારહાવડા એક્સ્પ્રેસમાં બેસી ગયો. જઈને કાર્તિકને સરપ્રાઇઝ આપવા અને એ પોલીસની રજા વિના બહાર નીકળી શકવાનો ન હતો. એ ઘેરે જ રહેતો હતો.

ગરમી સખત હતી અને ડબ્બાના બંને પંખા ચોરાઈ ગયા હતા.

બારહાવડા એક્સ્પ્રેસ ઊપડી. એનું નામ જ માત્ર એક્સ્પ્રેસ હતું, બાકી એક્સ્પ્રેસ જેવું કંઈ ન હતું. ધીરે ધીરે બપોરની ફેલાયેલી ગરમીમાં, હાંફતાં હાંફતાં બંગાળીઓ ચઢતા ગયા. આજ્ઞાંકિત અને મહાન લાગી રહ્યા હોય એવા અંશતઃ ગરીબ, કલકત્તાની નોકરીઓ પર જીવતા, અંદરથી ભરપૂર ગ્રામ્ય પણ બહારથી શહેરી લાગવાનો ડોળ રાખવાને કારણે રમૂજી લાગતા, મિનિટમાં જ અપ્રિય થઈ શકે એવા હુજ્જતી, એકલા એકલા, ઉદાસ, ગુસ્સો અને દયા આવે એવા. ૧૯૭૦ની બેકારી અને રાજકીય પ્રતિપ્રવાહોમાં ફેંકાઈ રહેલા. હવામાં સામાજિક-રાજકીય ગતિરોધ આવી ગયો હતો, સ્થિતિ અસ્થિર હતી. સામાન્ય માણસની જે કંઈ સામાન્ય ગતિ હતી એનાં દુર્ગતિનાં તત્ત્વો હતાં. બંને તરફથી કારખાનાંઓની ચીમનીઓ, ઝૂંપડાં, ગરમીની બાવજૂદ રહી ગયેલી વન્ય લીલાશ, મુર્ગા, સુવ્વરો, ગાયો, નગ્ન બચ્ચાં, ગ્રામીણ ભારતના ટ્રેડમાર્ક જેવા ઉકરડાના ઢગલા… એક ઊખડેલ સ્ટેશન પર એક્સ્પ્રેસ ઊભી રહી ગઈ, ખીરાં વેચનારો, દસ દસ પૈસામાં ખીરાં વેચીને પ્યાસ બુઝાવનારો માત્ર હાફપૅન્ટ પહેરેલો, ખુલ્લા બદન પર ચમકતા પસીનાવાળો છોકરો ચઢ્યો. એક આદિમ જાતિની સ્ત્રી કાચાં કેળાંની ગઠરી માથા પર લઈને ચઢી. ગરીબીની, નિરાશાની, ભવિષ્યહીનતાની એક અજીબોગરીબ નૈરાશ્યપૂર્ણ વાસથી ડબ્બો ભરાઈ ગયો. ડબ્બામાં અંધારું થઈ ગયું હોય એવું લાગ્યું. કાર્તિક પાર્ટીમાં દિવસોથી જ કહેતો હતો. સાચું હતું — બહાર લાલ રંગથી લખેલું વાંચ્યું — ‘શ્રીકાકુજીમ, ...લાલ સલામ, લાલ સલામ...!’

ગાડી ઊપડી. મને યાદ આવ્યું, શ્રીકાકુલમ... જ્યાં ગિરિજનોએ, વસ્તુહારાઓએ, જમીન કે ભવિષ્ય વિનાના ભૂમિહીનોએ બળવો કર્યો હતો, છાપાંઓમાં ખાસ આવ્યું ન હતું. છાપાંઓમાં રાજનીતિના શોખીન સુખી ધનિકોના પાર્ટ-ટાઇમ રાજકીય પ્રેમવાદની વાતો આવે છે, અને આ પ્રતિહિંસાવાદ હતો એવું કાર્તિક કહેતો હતો. દેશની સમસ્યા હવે હિંસા-અહિંસાના ચક્કરમાં સમાઈ શકે એટલી નાની રહી ન હતી, કાર્તિક કહ્યા કરતો હતો, ‘હવે હિંસા-પ્રતિહિંસાના વિરાટ ફલક પર આ સમસ્યાને તપાસવાની હતી. લોહીનું તાપમાન બે હજાર ડિગ્રી ઊકળશે ત્યારે ભારતનો આત્મા શુદ્ધ થશે.’ કાર્તિક હસતો હતો કે કૃષ્ણ ભગવાન ‘વિનાશાયશ્ચ દુષ્કૃતામ્’ અર્થે આ યુગમાં લાલ ઝંડાના સ્વરૂપમાં ભારતવર્ષમાં ફરી આવી રહ્યા હતા...

ધીરે ધીરે ગામો પસાર થવા લાગ્યાં. બેલુડ, રીસડા, ફૅક્ટરીઓનો ચમકતો રૂપેરી ઍલ્યુમિનિયમ રંગ, રેયૉન ફૅક્ટરીની બહારથી આવતી બદબૂ પછી રબરનાં ટાયરોની ફૅક્ટરી, ગુડ્ઝના ડબ્બા, ગોડાઉનો પર જામી ગયેલી વર્ષોની કાલિખ, કામદારોનાં ઝૂંપડાં, કંપનીએ બનાવી આપેલો એક બગીચો, બાળકો માટેની સ્કૂલનું એક સાફસૂથરું બેઠા ઘાટનું નાનું મકાન પછી બાંસબોડિયા. ખીરું ખાતાં ખાતાં એક જાડા બંગાળીએ કહ્યું - ‘અહીં ગયા બંધ વખતે ખરું તોફાન થયું હતું!’ આંગળીથી થોડાં બળેલાં ઝૂંપડાં બતાવીને એણે કહ્યું. કામ પર ગયેલા મજદૂરોનાં ઝૂંપડાં બાળી નાખેલાં. રાત્રે કર્ફ્યુ કર્યો અને બધી બળેલી લાશો ટ્રકોમાં ભરીને હુગલીમાં ફેંકી આવ્યા. આ ધરતી જ અફવાઓની અને લંબી, ચૌડી વાતોની હતી. સામાન્ય, એકલદોકલ મૃત્યુની વાતોમાં બહુ રસ પડતો ન હતો. ઉત્તરપાડા. મેં એક સહપ્રવાસીને પૂછ્યું, ‘હિન્દ મોટર ગયું?’ સહપ્રવાસીએ વ્યંગાત્મક સ્વરે પ્રતિપ્રશ્ન કર્યો, ‘હિન્દ મોટર? ક્યારનુંય ગયું. ચંદ્રનગર આવ્યું.’ ફ્રેંચોની રાજધાની ચંદ્રનગર, કલકત્તાના સાહબજાદાઓ રાગરંગમાં તરબોળ થવા માટે શનિ-રવિવારોએ ઊતરી પડતા હતા એ ચંદ્રનગર. ચુરચુડા. જેને ચિન્સુરા કહેતા હતા, ડચ-વલંદાઓની કંપનીની રાજધાની. જ્યારે ક્રાંતિકારીઓ આતંક ફેલાવીને, બ્રિટિશ ઇન્ડિયામાં ખૂનો કરીને ચંદ્રનગર-ચિન્સુરા ભાગી આવતા હતા અને લાપતા થઈ જતા હતા એ દિવસો મને યાદ આવ્યા. આજના ક્રાંતિકારીઓ પોલીસની રજા વિના ગંગાનો કિનારો ઓળંગી શકતા ન હતા! કાર્તિક મને ગંગાના સામા ઘાટ પર મળત, મેં પત્ર લખ્યો હોત તો. ગંગા એ જ હતી, જેની છાતી કુદાવીને ક્રાંતિકારીઓ ભૂતકાળમાં અદૃશ્ય થઈ જતા હતા અથવા ઇતિહાસનાં પાનાંઓમાં. કાર્તિકને ગંગા ઓળંગવાની રજા ન હતી...

ત્રિવેણી સ્ટેશન. પછી હુગલીનું સ્ટેશન. ટ્રેન ઊભી ન રહી. દૂરથી કોઈએ વલંદાઓની એક તૂટેલી કોઠી બતાવી ટ્રેનમાં એક કાળો, ખેડૂત જેવો લાગતો ફેરિયો ચડ્યો. એણે કપડામાં માછલાં લીધાં હતાં. એક હાથમાં વનસ્પતિ ઘીનું મોઢું કરેલું કનસ્તર હતું, જેમાં પીવાનું પાણી હતું. હાટ કરીને લૌટી રહેલા બે ગ્રામ્ય વેપારીઓ ચડ્યા. બેઠા, ફાટેલા જોડા કાઢીને અંગૂઠો અને આંગળીઓ દબાવતા રહ્યા અને બજારની મંદીની વાતો કરતા રહ્યા. ડબ્બા-માટલાવાળા ફેરિયાને તેઓ ઓળખતા હતા, હસીહસીને એ લોકો વાતો કરવા લાગ્યા. ‘ભજહરિ!’ એક વેપારીએ કહ્યું, (ફેરિયાનું નામ ભજહરિ હતું) ‘રસગુલ્લાં તાજાં છે કે?’ ભજહરિ બહુ જ નિર્દોષ હસ્યો. તમાકુ ખાઈને કાળા થઈ ગયેલા દાંતવાળું હાસ્ય, પ્રામાણિક ગરીબ હસે છે એવું મૂર્ખ હાસ્ય. પછી રસગુલ્લાં માટલામાંથી કાઢીને એક પત્તામાં એણે આપવા માંડ્યાં અને અંગૂઠા પરનો મેલો પાટો બતાવીને કહેવા લાગ્યો: ‘વાંસ કાપતો હતો અને ધારિયું લાગી ગયું. પછી પાકી ગયું. વૈદરાજ પાસે બળબળતો કાઢો લગાવ્યો છે, પછી આરામ લાગે છે.’ વેપારીઓ પૂછવા લાગ્યા: ‘વાંસ કેવા થયા છે આ વર્ષે?’ ભજહરિએ કહ્યું: ‘એક-એક વર્ષવાળા વાંસનો ત્રણ રૂપિયા ભાવ છે. જૂના વાંસનો પાંચ-છ રૂપિયા પણ આવી જાય છે.’ ‘તડાકો છે તારે!’ વેપારીએ રસગુલ્લાં ખાતાં ખાતાં કહ્યું.

બહાર, પાકી રહેલાં વાંસનાં લીલાં-પીળાં ઝુંડો પર તડકો ચમકતો હતો. એક સ્ટેશન કરીબ આવી રહ્યું હતું.

‘કયું સ્ટેશન છે?’ મેં પૂછ્યું.

‘ગુપ્તીપાડા હશે.’ બે માણસોએ સાથે કહ્યું. પછી એક બારીમાંથી મોઢું બહાર કાઢીને જોઈ લીધું. મોઢું અંદર લઈને એણે પૂછ્યું: ‘ગુપ્તીપાડા ઊતરવું છે?

‘ના, હું અંબિકાકાલના ઊતરીશ.’

‘અંબિકાકાલના? કોના ઘરે જવું છે? હું પણ ત્યાં જ ઊતરીશ.’

‘મારે તો નદી ઓળંગીને જવું છે. એક દોસ્તને મળવું છે.’

‘શું નામ?’

‘કાર્તિક તરફદાર.’

‘સાડીઓ વેચે છે?

‘ના.’ મને કહેવાનું મન થયું કે સાડીઓ વેચતો નથી, બળવાખોર છે. હમણાં જ જેલમાંથી છૂટ્યો છે.

‘પી. ડી. ઍક્ટમાંથી પેલો છૂટ્યો છે એ કાર્તિક તરફદાર?’

મેં માથું હલાવ્યું. ગાડી ગુપ્તીપાડા પર ઊભી રહી. પ્રશ્નોત્તરી કરનાર માણસ બારીમાંથી બહાર જોતો-જોતો ચડાવેલા પગના તળિયા પર આંગળીઓથી તાલ આપવા લાગ્યો.

કાર્તિક તરફદાર મશહૂર માણસ લાગતો હતો.

દસેક મિનિટમાં ટ્રેન અંબિકાકાલના આવીને ઊભી રહી ગઈ.

સ્ટેશન ઉપરના સાઇકલ-રિક્ષાવાળાએ કહ્યું: ‘હું સમજી ગયો, બાબુ! તમારે સ્મશાન પાસેથી ગંગા પાસે જવું છે ને?’

‘નદી કેટલી દૂર અહીંથી?’ મેં પૂછ્યું.

‘નદી? નદી શું? ગંગા બોલો!’ રિક્ષાવાળાને ગમ્યું નહીં. હું ખુશ થઈ ગયો. રિક્ષાવાળો સાચું બોલી રહ્યો હતો. ગંગાને નદી કેમ કહેવાય? ગંગા ગંગા હતી. એની સામે તો ભારતના બ્રહ્મર્ષિઓ અને રાજર્ષિઓ ઝૂકી ગયા હતા.

રિક્ષો ચાલ્યો. રિક્ષાવાળાના કાળા, શોષાઈ ગયેલા પગ. મેં દૃષ્ટિ ફેરવી, એક ઝૂંપડાની તૂટેલી દીવાલ પર કોલસાથી કોઈએ લખ્યું હતું: ‘લાલ સલામ.’ આગળનું ભૂંસાઈ ગયું હતું.

‘રાજબાડી પાસે થઈને જવું છે.’ મેં કહ્યું.

રિક્ષાવાળાએ પાછું જોઈને મોઢું હલાવ્યું. મારી દૃષ્ટિ પાણીની એક ટાંકી પર આરસની એક તખતી પર કોતરેલા બંગાળી અક્ષરો પર પડી: ‘સ્વર્ગસ્થ શ્રી નિખિલચંદ્ર શાહની કન્યા.’ પછી વંચાયું નહીં. રિક્ષો પસાર થઈ ગયો. પાણીનો સંચય પ્રજાને દાન કરનાર કોઈ સ્વર્ગસ્થની સખાવત વિશેની વાત હશે.

ગામ વીસમી સદીના પરિઘની બહાર વસ્યું હતું. પાણીની ટાંકીઓ હમણાં આવી છે. રિક્ષાવાળાએ કહ્યું: ‘હવે સાડાત્રણના પાણી માટે ઔરતો વાસણો લાઇનમાં મૂકી ગઈ છે. સુખ થઈ ગયું છે. મેં એક પુકુર-જલરાશિ પર બાઝેલી લીલ જોઈ. ખેતરો પાસેથી પસાર થઈ ગયેલા તાર જોઈ નાખ્યા. એક બળેલું ઝૂંપડું, ધૂળનાં ઢેફાં લઈને લડાઈ-લડાઈ રમતાં બાળકો, ઝાડપાન, આકાશ, પૂર્વ, પશ્ચિમ, ઉત્તર, દક્ષિણ…

સામે રાજબાડીનું તૂટેલું વિરાટ મકાન અને ઝાડ-ઝંખાડથી ફેલાયેલો ચોક દેખાયાં. એના એક ભાગમાં સરકારી પોલીસસ્ટેશન બની ગયું હતું.

રાજબાડીના ચોકમાં થઈને રિક્ષો પ્રવેશ્યો. ચારે તરફ તૂટેલાં ખંડિયેર દેખાતાં હતાં. નૌબતખાનાના ભગ્નાવશેષો, બેઠક, એક હમણાં જીર્ણોદ્ધાર થયેલું લાગતું મંદિર. ઉપર પતાકા ફરફરતી હતી. પાછલા દરવાજાની તોળાતી મેહરાબની નીચેથી રિક્ષો બહાર આવ્યો.

ગામ-આખામાં ગયા નિર્વાચન સમયે લખેલા નારાઓ હું વાંચતો ગયો. બધી જ લાલ-લાલ વાતો હતી. સરમાયાદારોને ચેતવણી, જમીનદારોને સાવધાન રહેવાની વાતો, મહેનતકશ જનતાની એકતાને આહ્વાન. લાલ પૂર્વ, લાલ પ્રભાત, લાલ સલામ. સંઘર્ષ ચાલે છે, ચાલશે. જનતાની ભૂખમાંથી વિપ્લવ ભડકશે. આમાર નામ, તોમાર નામ, વિયેતનામ. આમાર બાડી, તોમાર બાડી, નોકશાલ બાડી.

સામે સ્મશાન દેખાયું. એક લાશ જતી રહી હતી — જલી રહેવા આવી હતી. બહુ જ ઓછા ડાઘુઓ હતા. ટિઅર ગૅસ છૂટ્યો હોય અને તિતબિતર થઈ ગયા હોય એમ ખૂણાઓમાં ઊભા હતા. ચિતાનાં બળી ચૂકેલાં લાકડાંની રાખ ખાડામાં પડી હતી. જરાક જ્વાળા ઊડતી હતી. ધુમાડો લગભગ નહીંવત્ હતો. દાહ પતવા આવ્યો હતો. સામે દૂર રસ્તાના અંત પર ઢાળમાં નદીનો પ્રવાહ, ગંગાનો પ્રવાહ દેખાઈ રહ્યો હતો.

‘સ્મશાન બહુ દૂર રાખ્યું છે, ગંગાથી?’

રિક્ષાવાળાએ કહ્યું: ‘દૂર ક્યાં છે? પાંચ મિનિટ પણ નથી. સામે કાંઠેથી પણ શબો અગ્નિદાહ માટે અહીં જ લાવવામાં આવે છે.’

‘સામે સ્મશાન નથી?’

‘ના.’

‘સામેથી શબ કેવી રીતે આવે છે?’ હું પૂછવા ગયો — પુલ હશે?

‘હોડીમાં.’

રિક્ષો કિનારા પાસે આવીને ઊભો રહ્યો. ગંગાનો પટ અહીં વિશાળ હતો. ધૂળિયો ઢાળ ગંગાના કિનારા સુધી ઢળી જતો હતો. થોડી હોડીઓ બાંધેલી હતી. બહાર એક સરકારી ડિપો હતો, જ્યાં નદીઓ ઓળંગવાના માણસ દીઠ છ પૈસા આપવાનો ધારો હતો. સામા કિનારા પર પણ એ જ રીતે એક ડિપો અને હોડીઓ દેખાઈ રહ્યાં હતાં. જરા દૂર, પશ્ચિમ તરફ એક ઝાડીની બહાર લીલી બસો લાઇનમાં ઊભી હતી.

‘બારહાવડા એક્સપ્રેસના પૅસેન્જર લઈને બસો જાય છે.’ રિક્ષાવાળાએ કહ્યું.

‘અહીં ચા મળશે?’ મેં પૈસા ચૂકવતાં પૂછ્યું.

મળશે, પણ સામા કિનારે, બસસ્ટૉપ પાસે જ ઢાબું છે, ત્યાં ચા સારી આપે છે.’

છ પૈસા આપીને હું કિનારે આવ્યો અને બધા બેસતા જ હતા એ હોડીમાં બેસી ગયો. બંને તરફ ગંગા ક્ષિતિજો પાસે વળી જતી હતી. તડકો હોવા છતાં પાણી પરથી ઠંડો પવન ફૂંકાતો હતો. હોડીમાં ઊભી કરેલી એક સાઈકલને ટેકો આપીને હું બેસી ગયો. હોડીમાં ઘણા મુસલમાન ખેડૂતો હતા, જે થાકેલા, લાંબા પ્રવાસ પરથી આવતા હોય એવા લાગતા હતા.

‘માઝી — માઝી ક્યાં ગયો? ચલ, ભઈ!’ એક માણસે કહ્યું.

માઝી કૂદીને હોડીમાં આવ્યો. પેલા માણસે બીડી સળગાવી અને નદીની ફૂંકાતી હવામાં બંને હથેળીઓથી બીડી ઢાંકી એક બહુ જ ઊંડો કશ લીધો. ધુમાડાના ગોટેગોટા ઊડ્યા અને હવામાં ફેંકાઈ ગયા. માણસના ચહેરા પર તૃપ્તિની ઝલક આવી ગઈ.

બીડી પીનારો હિન્દુ હતો. એણે મુસલમાનોને જોઈને પૂછ્યું: જલસામાંથી આવો છો?’

બધા મુસલમાનો એકસાથે બોલવા માંડ્યાઃ ‘જલસો ત્રણ દિવસ ચાલ્યો. બાબા રે! શું માણસો! દુનિયાભરમાંથી મુસલમાનો આવ્યા છે! દોઢ-બે લાખ હશે.’ બીજાએ સુધાર્યું: ‘ચાર લાખથી ઓછા નથી.’ ત્રીજો ચહેરો બગાડીને બોલ્યોઃ ‘શું? સાત લાખથી ઓછા નહીં હોય! પાંચ માઇલની હોટેલમાં ભાત નથી મળતા! અમે હાંડીની વ્યવસ્થા કરીને પકાવી લીધા, નહીં તો ભૂખે મરી જાત. ઉપરથી ગરમી. અરે, સડેલી માછલી પણ ચાર-ચાર રૂપિયે કિલો વેચાઈ ગઈ!’ મુસલમાનો એકબીજાથી ઝઘડતા હોય એમ વાતો કરવા લાગ્યા: ‘બે જિલ્લાના માણસો આવ્યા નથી. બાકી દુનિયાભરના મુસલમાન આવ્યા છે.’

‘કયા બે જિલ્લા?’

પાકિસ્તાન અને ચીન. પાકિસ્તાનના મુસલમાન સમજે છે શું? તેઓ એકલા જ મુસમલાન છે, બાકી નથી?’

ગંગાની પારથી ઢોલ વાગવાનો અવાજ આવ્યો. મધ્યપ્રવાહમાં સામે કિનારેથી આવતી હોડીઓ દેખાઈ. એક લગ્નપાર્ટી આવી રહી હતી. હોડીમાં હાંડીઓ, ફૂલો, પેટ્રોમેક્સ, બે સાઇકલો હતાં અને ઔરતોનો કલબલાટ. બે તરાપાઓ સાથે બાંધીને માઝીઓ એક જૂની એમ્બેસેડર મોટરને પાણી પરથી વહાવતા-ઢોતા લઈ જતા હતા. ગાડીની વિન્ડસ્ક્રીન પર ખૂણામાં રેડ ક્રૉસ કરેલો હતો. એક સહપ્રવાસીએ કહ્યું: ‘કાલનાના સમીર ડૉક્ટરની ગાડી જાય છે. તું ઓળખે છે?’ બીજાએ પૂછ્યું: ‘આ ગાડીમાં તો હું ડૉક્ટરસા’બ સાથે ચાંદપુર સુધી ગયો છું. હું ન ઓળખું?’

કિનારો આવ્યો. માઝીએ કહ્યું: ‘સંભાળજો, ધક્કો લાગશે.’

એક ધક્કો આવ્યો. હોડી અટકી ગઈ.

ઢાબા પર શકોરામાં ચા પીને હું બસમાં બેસીને પર્લ ટૉકીઝ પાસે ઊતરી ગયો.

‘કાર્તિક તરફદારની બાડી કઈ?’ મેં પૂછ્યું.

બે માણસો મારી સામે જોઈ રહ્યા શંકાથી. એક જવાને જરા ગંભીરતાથી પૂછ્યું: ‘ક્યાંથી આવો છો?’

કલકત્તાથી. હમણાં બારહાવડા એસ્પેસમાં આવ્યો.’ ‘શું કામ છે?’ મારી આંખો ગરમ થઈ ગઈ ‘કામ છે. તમારે શી જરૂર છે, મારે શું કામ છે?’

શંકાથી જોનારા બંને માણસો સૂચક હસ્યા. જવાને વધુ શાંતિથી કહેવા માંડ્યું: ‘તમારા સારા માટે જ આ પૂછી રહ્યા છીએ. તમને ખબર નથી એટલે તમે અકારણ ગરમ થઈ રહ્યા છો.’

હું ચૂપ થઈ ગયો.

જવાને ચાલુ રાખ્યું ‘જુઓ, દૂર દેખાય છે પોલીસની જીપ, એ મકાન કાર્તિક તરફદારનું છે. એને કાલે રાત્રે કોઈએ મારી નાખ્યો છે.’

‘… … …’

‘સ્મશાનથી હજી માણસો પણ પાછા આવ્યા નથી. તમે રસ્તામાં સ્મશાન પર લાશ જલતી જોઈ નહીં?’

હું હોશમાં આવી ગયો. તરત સમજી ગયો. કંઈક રાજનીતિક અદાવતમાં કાર્તિકને કતલ કરી દેવામાં આવ્યો હતો. પોલીસની જીપ ઊભી હતી. પોલીસ કદાચ તપાસ ચલાવી રહી હતી. અહીં ઊભા રહેવું પણ સલામત ન હતું. રસ્તામાં ગંગાપારના સ્મશાન પર કાર્તિકનો શબદાહ થઈ રહ્યો હતો! એણે મને સરપ્રાઇઝ આપી દીધી હતી અને ગંગા ઓળંગવાની એને રજા ન હતી.

‘હા, મેં અગ્નિદાહ જોયો.’

બે-ચાર માણસો જમા થવા લાગ્યા હતા.

જવાને ધીરેથી મને કાનમાં કહ્યું: ‘તમે અહીંથી જલદી ચાલ્યા જાઓ. પોલીસની નજરમાં આવી જશો તો ડિટેન કરી નાખશે. હેરાન થઈ જશો. હજી ખૂનીઓ પકડાયા નથી.’

મારાથી પૂછ્યા વિના રહેવાયું નહીં: ‘એને માર્યો ક્યારે?’

‘કાલે રાત્રે એના ઘરમાં જ, પણ આવા કેસમાં પોલીસ લાશ જલદી છોડે નહીં ને.’

જમા માણસોમાંથી એક-બે કાનાફૂસી કરવા લાગ્યાઃ કોણ છે? કોણ છે? હું તરત સરકીને ગંગા તરફ આવતી બસમાં ચડી ગયો.

ઢાબા પર ઊતરી ગયો. વાતવાતમાં કાર્તિકના મોત વિશે જાણી લીધું. સખત ભૂખ લાગી હતી. છેલ્લી ટ્રેન રાત્રે સવાનવે છૂટતી હતી. ઢાબા પર જ ભાત-માછલી, આલુદમ અને કાળું પડી ગયેલું પ્યાજ ખાતો હતો અને રસોડાનો ગરમ ધુમાડો આંખમાં આવ્યો અને અડધું છોડીને હું ઊભો થઈ ગયો. ગંગાકિનારે આવ્યો ત્યારે સાંજ ઝૂકી ગઈ હતી. હોડીઓ કિનારે થઈ રહી હતી. છ પૈસા આપીને હું હોડીની રાહ જોતો ઊભો રહી ગયો.

ગંગા એ જ હતી, જેની છાતી કુદાવીને ક્રાંતિકારીઓ ભૂતકાળમાં અદૃશ્ય થઈ જતા હતા — અથવા ઇતિહાસનાં પાનાંઓમાં.

અથવા સ્મશાનોની ભારેલી રાખના ઢગલાઓમાં….
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/પોસ્ટ-મૉર્ટમ|પોસ્ટ-મૉર્ટમ]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/તમે આવશો?|તમે આવશો?]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...

2025-08-09T15:28:57Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|ચંદ્રકાન્ત બક્ષી}}

[[File:Chandrakant Bakshi 07.png|300px|center]]

{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}
{{Heading|આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી... | ચંદ્રકાન્ત બક્ષી}}
{{Poem2Open}}
મારા નીકળવાના આગલા દિવસે કાર્તિકનો પત્ર આવ્યો :

‘હું જેલમાંથી છૂટી ગયો છું. મને ખબર પડી કે તું કલકત્તા આવી રહ્યો છે. આ વખતે આપણે મળી રહ્યા છીએ. તારીખ નક્કી થયે મને લખજે. એ ન થાય તો તું મને મળવા આવી જજે. મારે કલકત્તા આવવા માટે પણ પોલીસની રજા લેવી પડશે, જે મને ગમતું નથી. પણ તું મારે ત્યાં એકબે દિવસ માટે આવી જા. મારે માટે તને મળવા આવવું બહુ મુશ્કેલ છે, પણ તું આવી શકે છે...’

કાર્તિક અને હું કૉલેજના દિવસોમાં અને પછી યુનિવર્સિટી દરમિયાન પાર્ટીનું કામ કરતા હતા, સાથે સાથે વચ્ચે વચ્ચે એ એકબે વાર જેલ જઈ આવ્યો હતો. મેં કલકત્તા છોડ્યું ત્યારે એ જેલમાં હતો. પછી પી. ડી. ઍક્ટ રદ થયા પછી એ છૂટી ગયો હતો એમ મને સમાચાર મળ્યા હતા.

‘તું મને સર્પ્રાઇઝ આપવાની કોશિશ નહીં કરતો, કારણ કે એમાં આપણા બંનેનો ઘણો સમય નષ્ટ થશે. હું તને મારે ત્યાં આવવાનો રસ્તો બતાવી દઉં. એ પ્રમાણે આવશે તો તકલીફ નહીં પડે...

‘હાવડાથી તું બારહાવડા એક્સ્પ્રેસમાં બેસજે. સબર્બન લાઇન પર ચાર નંબરના પ્લેટફોર્મ પરથી બારહાવડા એક્સ્પ્રેસ બપોરે એક વાગ્યાના સુમારે ઊપડે છે. તું ટાઇમ ચૅક કરી લેજે. તારે અંબિકાકાલનાની ટિકિટ લેવાની. થર્ડ ક્લાસમાં બે રૂપિયા વીસ પૈસા લાગશે. જમીને નીકળજે. એ ટ્રેન બેન્ડેલ થઈને આવે છે. ગુપ્તીપાડા પછીનું સ્ટેશન અંબિકાકાલના છે — લગભગ સાડા ત્રણે આવશે. અંબિકાકાલના ઊતરીને તું સ્ટેશનથી કોઈ પણ સાઇકલ-રિક્ષાવાળાને પકડીને કહેજે, કાલના રાજબાડી પાસેથી સ્મશાન પાસેના ગંગાને કિનારે લઈ જાય. એ રસ્તો ટૂંકો છે, નહીં તો તને આખા ગામમાં ફેરવ્યા કરશે. અને અહીં આવશે તો જ નદી ઓળંગવા માટે હોડી મળશે. એટલે તારે સ્મશાન પાસેથી ગંગા પર આવવું જ પડશે...’

મને હસવું આવી ગયું. પાર્ટીના દિવસોમાં પણ કાર્તિક બહુ પ્લાનિંગ કરતો હતો. એનું બધું જ કામ સૈદ્ધાંતિક અને વ્યવસ્થિત રહેતું હતું. હું યુરોપથી આવતો હોઉં અને મને સૂચનાઓ આપતો હોય એવો એના પત્રનો ધ્વનિ હતો. આગળ-

‘ગંગા ઓળંગ્યા પછી જમણે હાથે સડક પર એક ચાનું ઢાબું હશે. ત્યાં બસો ઊભી રહી છે. નવદ્વીપની બસમાં બેસજે, પચીસ પૈસા લાગશે. પંદરેક મિનિટમાં ઊતરી જવાનું રસ્તામાં પર્લ ટૉકીઝ કરીને સિનેમા આવશે. ત્યાં કાર્તિક તરફદારનું ઘર પૂછજે, ગમે તે માણસ બતાવી દેશે.

‘હું તારી રાહ જોઉં છું. સર્પ્રાઇઝ આપતો નહીં. આગળથી લખશે તો હું ગંગાને સામા કિનારે તારી રાહ જોઈશ.’

કલકત્તા જઈને હું કાર્તિકને લખ્યા વિના સબર્બન ટ્રેનોના ચાર નંબરના પ્લૅટફોર્મ પરથી બપોરે એક અને પાંચ મિનિટે ઊપડનારી બારહાવડા એક્સ્પ્રેસમાં બેસી ગયો. જઈને કાર્તિકને સરપ્રાઇઝ આપવા અને એ પોલીસની રજા વિના બહાર નીકળી શકવાનો ન હતો. એ ઘેરે જ રહેતો હતો.

ગરમી સખત હતી અને ડબ્બાના બંને પંખા ચોરાઈ ગયા હતા.

બારહાવડા એક્સ્પ્રેસ ઊપડી. એનું નામ જ માત્ર એક્સ્પ્રેસ હતું, બાકી એક્સપ્રેસ જેવું કંઈ ન હતું. ધીરે ધીરે બપોરની ફેલાયેલી ગરમીમાં, હાંફતાં-હાંફતાં બંગાળીઓ ચઢતા ગયા. આજ્ઞાંકિત અને મહાન લાગી રહ્યા હોય એવા અંશતઃ ગરીબ, કલકત્તાની નોકરીઓ પર જીવતા, અંદરથી ભરપૂર ગ્રામ્ય, પણ બહારથી શહેરી લાગવાનો ડોળ રાખવાને કારણે રમૂજી લાગતા, મિનિટમાં જ અપ્રિય થઈ શકે એવા હુજ્જતી, એકલા-એકલા, ઉદાસ, ગુસ્સો અને દયા આવે એવા. ૧૯૭૦ની બેકારી અને રાજકીય ગતિપ્રવાહોમાં ફેંકાઈ રહેલા. હવામાં સામાજિક-રાજકીય ગતિરોધ આવી ગયો હતો. સ્થિતિ અસ્થિર હતી. સામાન્ય માણસની જે કંઈ સામાન્ય ગતિ હતી એનાં દુર્ગતિનાં તત્ત્વો હતાં. બંને તરફથી કારખાનાંઓની ચીમનીઓ, ઝૂંપડાં, ગરમીની બાવજૂદ રહી ગયેલી વન્ય લીલાશ, મુર્ગા, સુવ્વરો, ગાયો, નગ્ન બચ્ચાં, ગ્રામીણ ભારતના ટ્રેડમાર્ક જેવા ઉકરડાના ઢગલા… એક ઊખડેલ સ્ટેશન પર એક્સપ્રેસ ઊભી રહી ગઈ. ખીરાં વેચનારો, દસ-દસ પૈસામાં ખીરાં વેચીને પ્યાસ બુઝાવનારો, માત્ર હાફપૅન્ટ પહેરેલો, ખુલ્લા બદન પર ચમકતા પસીનાવાળો છોકરો ચઢ્યો. એક આદિમ જાતિની સ્ત્રી કાચાં કેળાંની ગઠરી માથા પર લઈને ચઢી. ગરીબીની, નિરાશાની, ભવિષ્યહીનતાની એક અજીબોગરીબ નૈરાશ્યપૂર્ણ વાસથી ડબ્બો ભરાઈ ગયો. ડબ્બામાં અંધારું થઈ ગયું હોય એવું લાગ્યું. કાર્તિક પાર્ટીમાં દિવસોથી જ કહેતો હતો. સાચું હતું — બહાર લાલ રંગથી લખેલું વાંચ્યું: ‘શ્રી કાકુજીમ. લાલ સલામ, લાલ સલામ!’

ગાડી ઊપડી. મને યાદ આવ્યુંઃ શ્રીકાકુલમ… જ્યાં ગિરિજનોએ, વસ્તુહારાઓએ, જમીન કે ભવિષ્ય વિનાના ભૂમિહીનોએ બળવો કર્યો હતો. છાપાંઓમાં ખાસ આવ્યું ન હતું. છાપાંઓમાં રાજનીતિના શોખીન સુખી ધનિકોના પાર્ટ-ટાઇમ રાજકીય પ્રેમવાદની વાતો આવે છે અને આ પ્રતિહિંસાવાદ હતો એવું કાર્તિક કહેતો હતો. દેશની સમસ્યા હવે હિંસા-અહિંસાના ચક્કરમાં સમાઈ શકે એટલી નાની રહી ન હતી. કાર્તિક કહ્યા કરતો હતોઃ ‘હવે હિંસા-પ્રતિહિંસાના વિરાટ ફલક પર આ સમસ્યાને તપાસવાની હતી. લોહીનું તાપમાન બે હજાર ડિગ્રી ઊકળશે ત્યારે ભારતનો આત્મા શુદ્ધ થશે.’ કાર્તિક હસતો હતો કે કૃષ્ણ ભગવાન ‘વિનાશાય ચ દુષ્કૃતામ્’ આ યુગમાં લાલ ઝંડાના સ્વરૂપમાં ભારતવર્ષમાં ફરી આવી રહ્યા હતા.

ધીરે ધીરે ગામો પસાર થવા લાગ્યાં. બેલુડ, રીસડા, ફૅક્ટરીઓનો ચમકતો રૂપેરી ઍલ્યુમિનિયમ રંગ, રેયૉન ફૅક્ટરીની બહારથી આવતી બદબૂ. પછી રબરનાં ટાયરોની ફેક્ટરી, ગુઝના ડબ્બા, ગોડાઉનો પર જામી ગયેલી વર્ષોની કાલિખ, કામદારોનાં ઝૂંપડાં, કંપનીએ બનાવી આપેલો એક બગીચો, બાળકો માટેની સ્કૂલનું એક સાફસૂથરું બેઠા ઘાટનું નાનું મકાન, પછી બાંસબોડિયા. ખીરું ખાતાં-ખાતાં એક જાડા બંગાળીએ કહ્યું: ‘અહીં ગયા બંધ વખતે ખરું તોફાન થયું હતું!’ આંગળીથી થોડાં બળેલાં ઝૂંપડાં બતાવીને એણે કહ્યું: ‘કામ પર ગયેલા મજદૂરોનાં ઝૂંપડાં બાળી નાખેલાં. રાત્રે કર્ફ્યુ કર્યો અને બધી બળેલી લાશો ટ્રકોમાં ભરીને હુગલીમાં ફેંકી આવ્યા.’ આ ધરતી જ અફવાઓની અને લંબી-ચૌડી વાતોની હતી. સામાન્ય, એકલદોકલ મૃત્યુની વાતોમાં બહુ રસ પડતો ન હતો. ઉત્તરપાડા. મેં એક સહપ્રવાસીને પૂછ્યું: ‘હિન્દ મોટર ગયું?’ સહપ્રવાસીએ વ્યંગાત્મક સ્વરે પ્રતિપ્રશ્ન કર્યોઃ ‘હિન્દ મોટર? ક્યારનુંય ગયું. ચંદ્રનગર આવ્યું.’ ફ્રેંચોની રાજધાની ચંદ્રનગર. કલકત્તાના સાહબજાદાઓ રાગરંગમાં તરબોળ થવા માટે શનિ-રવિવારોએ ઊતરી પડતા હતા એ ચંદ્રનગર. ચુરચુડા, જેને ચિન્સુરા કહેતા હતા, ડચ-વલંદાઓની કંપનીની રાજધાની. જ્યારે ક્રાંતિકારીઓ આતંક ફેલાવીને, બ્રિટિશ ઇન્ડિયામાં ખૂનો કરીને ચંદ્રનગર-ચિન્સુરા ભાગી આવતા હતા અને લાપતા થઈ જતા હતા એ દિવસો મને યાદ આવ્યા. આજના ક્રાંતિકારીઓ પોલીસની રજા વિના ગંગાનો કિનારો ઓળંગી શકતા ન હતા! કાર્તિક મને ગંગાના સામા ઘાટ પર મળત, મેં પત્ર લખ્યો હોત તો. ગંગા એ જ હતી, જેની છાતી કુદાવીને ક્રાંતિકારીઓ ભૂતકાળમાં અદૃશ્ય થઈ જતા હતા અથવા ઇતિહાસનાં પાનાંઓમાં. કાર્તિકને ગંગા ઓળંગવાની રજા ન હતી.

ત્રિવેણી સ્ટેશન, પછી હુગલીનું સ્ટેશન. ટ્રેન ઊભી ન રહી. દૂરથી કોઈએ વલંદાઓની એક તૂટેલી કોઠી બતાવી ટ્રેનમાં એક કાળો, ખેડૂત જેવો લાગતો ફેરિયો ચડ્યો. એણે કપડામાં માછલાં લીધાં હતાં. એક હાથમાં વનસ્પતિ ઘીનું મોઢું કરેલું કનસ્તર હતું, જેમાં પીવાનું પાણી હતું. હાટ કરીને લૌટી રહેલા બે ગ્રામ્ય વેપારીઓ ચડ્યા. બેઠા, ફાટેલા જોડા કાઢીને અંગૂઠો અને આંગળીઓ દબાવતા રહ્યા અને બજારની મંદીની વાતો કરતા રહ્યા. ડબ્બા-માટલાવાળા ફેરિયાને તેઓ ઓળખતા હતા, હસીહસીને એ લોકો વાતો કરવા લાગ્યા. ‘ભજહરિ!’ એક વેપારીએ કહ્યું, (ફેરિયાનું નામ ભજહરિ હતું) ‘રસગુલ્લાં તાજાં છે કે?’ ભજહરિ બહુ જ નિર્દોષ હસ્યો. તમાકુ ખાઈને કાળા થઈ ગયેલા દાંતવાળું હાસ્ય, પ્રામાણિક ગરીબ હસે છે એવું મૂર્ખ હાસ્ય. પછી રસગુલ્લાં માટલામાંથી કાઢીને એક પત્તામાં એણે આપવા માંડ્યાં અને અંગૂઠા પરનો મેલો પાટો બતાવીને કહેવા લાગ્યો: ‘વાંસ કાપતો હતો અને ધારિયું લાગી ગયું. પછી પાકી ગયું. વૈદરાજ પાસે બળબળતો કાઢો લગાવ્યો છે, પછી આરામ લાગે છે.’ વેપારીઓ પૂછવા લાગ્યા: ‘વાંસ કેવા થયા છે આ વર્ષે?’ ભજહરિએ કહ્યું: ‘એક-એક વર્ષવાળા વાંસનો ત્રણ રૂપિયા ભાવ છે. જૂના વાંસનો પાંચ-છ રૂપિયા પણ આવી જાય છે.’ ‘તડાકો છે તારે!’ વેપારીએ રસગુલ્લાં ખાતાં ખાતાં કહ્યું.

બહાર, પાકી રહેલાં વાંસનાં લીલાં-પીળાં ઝુંડો પર તડકો ચમકતો હતો. એક સ્ટેશન કરીબ આવી રહ્યું હતું.

‘કયું સ્ટેશન છે?’ મેં પૂછ્યું.

‘ગુપ્તીપાડા હશે.’ બે માણસોએ સાથે કહ્યું. પછી એક બારીમાંથી મોઢું બહાર કાઢીને જોઈ લીધું. મોઢું અંદર લઈને એણે પૂછ્યું: ‘ગુપ્તીપાડા ઊતરવું છે?

‘ના, હું અંબિકાકાલના ઊતરીશ.’

‘અંબિકાકાલના? કોના ઘરે જવું છે? હું પણ ત્યાં જ ઊતરીશ.’

‘મારે તો નદી ઓળંગીને જવું છે. એક દોસ્તને મળવું છે.’

‘શું નામ?’

‘કાર્તિક તરફદાર.’

‘સાડીઓ વેચે છે?

‘ના.’ મને કહેવાનું મન થયું કે સાડીઓ વેચતો નથી, બળવાખોર છે. હમણાં જ જેલમાંથી છૂટ્યો છે.

‘પી. ડી. ઍક્ટમાંથી પેલો છૂટ્યો છે એ કાર્તિક તરફદાર?’

મેં માથું હલાવ્યું. ગાડી ગુપ્તીપાડા પર ઊભી રહી. પ્રશ્નોત્તરી કરનાર માણસ બારીમાંથી બહાર જોતો-જોતો ચડાવેલા પગના તળિયા પર આંગળીઓથી તાલ આપવા લાગ્યો.

કાર્તિક તરફદાર મશહૂર માણસ લાગતો હતો.

દસેક મિનિટમાં ટ્રેન અંબિકાકાલના આવીને ઊભી રહી ગઈ.

સ્ટેશન ઉપરના સાઇકલ-રિક્ષાવાળાએ કહ્યું: ‘હું સમજી ગયો, બાબુ! તમારે સ્મશાન પાસેથી ગંગા પાસે જવું છે ને?’

‘નદી કેટલી દૂર અહીંથી?’ મેં પૂછ્યું.

‘નદી? નદી શું? ગંગા બોલો!’ રિક્ષાવાળાને ગમ્યું નહીં. હું ખુશ થઈ ગયો. રિક્ષાવાળો સાચું બોલી રહ્યો હતો. ગંગાને નદી કેમ કહેવાય? ગંગા ગંગા હતી. એની સામે તો ભારતના બ્રહ્મર્ષિઓ અને રાજર્ષિઓ ઝૂકી ગયા હતા.

રિક્ષો ચાલ્યો. રિક્ષાવાળાના કાળા, શોષાઈ ગયેલા પગ. મેં દૃષ્ટિ ફેરવી, એક ઝૂંપડાની તૂટેલી દીવાલ પર કોલસાથી કોઈએ લખ્યું હતું: ‘લાલ સલામ.’ આગળનું ભૂંસાઈ ગયું હતું.

‘રાજબાડી પાસે થઈને જવું છે.’ મેં કહ્યું.

રિક્ષાવાળાએ પાછું જોઈને મોઢું હલાવ્યું. મારી દૃષ્ટિ પાણીની એક ટાંકી પર આરસની એક તખતી પર કોતરેલા બંગાળી અક્ષરો પર પડી: ‘સ્વર્ગસ્થ શ્રી નિખિલચંદ્ર શાહની કન્યા.’ પછી વંચાયું નહીં. રિક્ષો પસાર થઈ ગયો. પાણીનો સંચય પ્રજાને દાન કરનાર કોઈ સ્વર્ગસ્થની સખાવત વિશેની વાત હશે.

ગામ વીસમી સદીના પરિઘની બહાર વસ્યું હતું. પાણીની ટાંકીઓ હમણાં આવી છે. રિક્ષાવાળાએ કહ્યું: ‘હવે સાડાત્રણના પાણી માટે ઔરતો વાસણો લાઇનમાં મૂકી ગઈ છે. સુખ થઈ ગયું છે. મેં એક પુકુર-જલરાશિ પર બાઝેલી લીલ જોઈ. ખેતરો પાસેથી પસાર થઈ ગયેલા તાર જોઈ નાખ્યા. એક બળેલું ઝૂંપડું, ધૂળનાં ઢેફાં લઈને લડાઈ-લડાઈ રમતાં બાળકો, ઝાડપાન, આકાશ, પૂર્વ, પશ્ચિમ, ઉત્તર, દક્ષિણ…

સામે રાજબાડીનું તૂટેલું વિરાટ મકાન અને ઝાડ-ઝંખાડથી ફેલાયેલો ચોક દેખાયાં. એના એક ભાગમાં સરકારી પોલીસસ્ટેશન બની ગયું હતું.

રાજબાડીના ચોકમાં થઈને રિક્ષો પ્રવેશ્યો. ચારે તરફ તૂટેલાં ખંડિયેર દેખાતાં હતાં. નૌબતખાનાના ભગ્નાવશેષો, બેઠક, એક હમણાં જીર્ણોદ્ધાર થયેલું લાગતું મંદિર. ઉપર પતાકા ફરફરતી હતી. પાછલા દરવાજાની તોળાતી મેહરાબની નીચેથી રિક્ષો બહાર આવ્યો.

ગામ-આખામાં ગયા નિર્વાચન સમયે લખેલા નારાઓ હું વાંચતો ગયો. બધી જ લાલ-લાલ વાતો હતી. સરમાયાદારોને ચેતવણી, જમીનદારોને સાવધાન રહેવાની વાતો, મહેનતકશ જનતાની એકતાને આહ્વાન. લાલ પૂર્વ, લાલ પ્રભાત, લાલ સલામ. સંઘર્ષ ચાલે છે, ચાલશે. જનતાની ભૂખમાંથી વિપ્લવ ભડકશે. આમાર નામ, તોમાર નામ, વિયેતનામ. આમાર બાડી, તોમાર બાડી, નોકશાલ બાડી.

સામે સ્મશાન દેખાયું. એક લાશ જતી રહી હતી — જલી રહેવા આવી હતી. બહુ જ ઓછા ડાઘુઓ હતા. ટિઅર ગૅસ છૂટ્યો હોય અને તિતબિતર થઈ ગયા હોય એમ ખૂણાઓમાં ઊભા હતા. ચિતાનાં બળી ચૂકેલાં લાકડાંની રાખ ખાડામાં પડી હતી. જરાક જ્વાળા ઊડતી હતી. ધુમાડો લગભગ નહીંવત્ હતો. દાહ પતવા આવ્યો હતો. સામે દૂર રસ્તાના અંત પર ઢાળમાં નદીનો પ્રવાહ, ગંગાનો પ્રવાહ દેખાઈ રહ્યો હતો.

‘સ્મશાન બહુ દૂર રાખ્યું છે, ગંગાથી?’

રિક્ષાવાળાએ કહ્યું: ‘દૂર ક્યાં છે? પાંચ મિનિટ પણ નથી. સામે કાંઠેથી પણ શબો અગ્નિદાહ માટે અહીં જ લાવવામાં આવે છે.’

‘સામે સ્મશાન નથી?’

‘ના.’

‘સામેથી શબ કેવી રીતે આવે છે?’ હું પૂછવા ગયો — પુલ હશે?

‘હોડીમાં.’

રિક્ષો કિનારા પાસે આવીને ઊભો રહ્યો. ગંગાનો પટ અહીં વિશાળ હતો. ધૂળિયો ઢાળ ગંગાના કિનારા સુધી ઢળી જતો હતો. થોડી હોડીઓ બાંધેલી હતી. બહાર એક સરકારી ડિપો હતો, જ્યાં નદીઓ ઓળંગવાના માણસ દીઠ છ પૈસા આપવાનો ધારો હતો. સામા કિનારા પર પણ એ જ રીતે એક ડિપો અને હોડીઓ દેખાઈ રહ્યાં હતાં. જરા દૂર, પશ્ચિમ તરફ એક ઝાડીની બહાર લીલી બસો લાઇનમાં ઊભી હતી.

‘બારહાવડા એક્સપ્રેસના પૅસેન્જર લઈને બસો જાય છે.’ રિક્ષાવાળાએ કહ્યું.

‘અહીં ચા મળશે?’ મેં પૈસા ચૂકવતાં પૂછ્યું.

મળશે, પણ સામા કિનારે, બસસ્ટૉપ પાસે જ ઢાબું છે, ત્યાં ચા સારી આપે છે.’

છ પૈસા આપીને હું કિનારે આવ્યો અને બધા બેસતા જ હતા એ હોડીમાં બેસી ગયો. બંને તરફ ગંગા ક્ષિતિજો પાસે વળી જતી હતી. તડકો હોવા છતાં પાણી પરથી ઠંડો પવન ફૂંકાતો હતો. હોડીમાં ઊભી કરેલી એક સાઈકલને ટેકો આપીને હું બેસી ગયો. હોડીમાં ઘણા મુસલમાન ખેડૂતો હતા, જે થાકેલા, લાંબા પ્રવાસ પરથી આવતા હોય એવા લાગતા હતા.

‘માઝી — માઝી ક્યાં ગયો? ચલ, ભઈ!’ એક માણસે કહ્યું.

માઝી કૂદીને હોડીમાં આવ્યો. પેલા માણસે બીડી સળગાવી અને નદીની ફૂંકાતી હવામાં બંને હથેળીઓથી બીડી ઢાંકી એક બહુ જ ઊંડો કશ લીધો. ધુમાડાના ગોટેગોટા ઊડ્યા અને હવામાં ફેંકાઈ ગયા. માણસના ચહેરા પર તૃપ્તિની ઝલક આવી ગઈ.

બીડી પીનારો હિન્દુ હતો. એણે મુસલમાનોને જોઈને પૂછ્યું: જલસામાંથી આવો છો?’

બધા મુસલમાનો એકસાથે બોલવા માંડ્યાઃ ‘જલસો ત્રણ દિવસ ચાલ્યો. બાબા રે! શું માણસો! દુનિયાભરમાંથી મુસલમાનો આવ્યા છે! દોઢ-બે લાખ હશે.’ બીજાએ સુધાર્યું: ‘ચાર લાખથી ઓછા નથી.’ ત્રીજો ચહેરો બગાડીને બોલ્યોઃ ‘શું? સાત લાખથી ઓછા નહીં હોય! પાંચ માઇલની હોટેલમાં ભાત નથી મળતા! અમે હાંડીની વ્યવસ્થા કરીને પકાવી લીધા, નહીં તો ભૂખે મરી જાત. ઉપરથી ગરમી. અરે, સડેલી માછલી પણ ચાર-ચાર રૂપિયે કિલો વેચાઈ ગઈ!’ મુસલમાનો એકબીજાથી ઝઘડતા હોય એમ વાતો કરવા લાગ્યા: ‘બે જિલ્લાના માણસો આવ્યા નથી. બાકી દુનિયાભરના મુસલમાન આવ્યા છે.’

‘કયા બે જિલ્લા?’

પાકિસ્તાન અને ચીન. પાકિસ્તાનના મુસલમાન સમજે છે શું? તેઓ એકલા જ મુસમલાન છે, બાકી નથી?’

ગંગાની પારથી ઢોલ વાગવાનો અવાજ આવ્યો. મધ્યપ્રવાહમાં સામે કિનારેથી આવતી હોડીઓ દેખાઈ. એક લગ્નપાર્ટી આવી રહી હતી. હોડીમાં હાંડીઓ, ફૂલો, પેટ્રોમેક્સ, બે સાઇકલો હતાં અને ઔરતોનો કલબલાટ. બે તરાપાઓ સાથે બાંધીને માઝીઓ એક જૂની એમ્બેસેડર મોટરને પાણી પરથી વહાવતા-ઢોતા લઈ જતા હતા. ગાડીની વિન્ડસ્ક્રીન પર ખૂણામાં રેડ ક્રૉસ કરેલો હતો. એક સહપ્રવાસીએ કહ્યું: ‘કાલનાના સમીર ડૉક્ટરની ગાડી જાય છે. તું ઓળખે છે?’ બીજાએ પૂછ્યું: ‘આ ગાડીમાં તો હું ડૉક્ટરસા’બ સાથે ચાંદપુર સુધી ગયો છું. હું ન ઓળખું?’

કિનારો આવ્યો. માઝીએ કહ્યું: ‘સંભાળજો, ધક્કો લાગશે.’

એક ધક્કો આવ્યો. હોડી અટકી ગઈ.

ઢાબા પર શકોરામાં ચા પીને હું બસમાં બેસીને પર્લ ટૉકીઝ પાસે ઊતરી ગયો.

‘કાર્તિક તરફદારની બાડી કઈ?’ મેં પૂછ્યું.

બે માણસો મારી સામે જોઈ રહ્યા શંકાથી. એક જવાને જરા ગંભીરતાથી પૂછ્યું: ‘ક્યાંથી આવો છો?’

કલકત્તાથી. હમણાં બારહાવડા એસ્પેસમાં આવ્યો.’ ‘શું કામ છે?’ મારી આંખો ગરમ થઈ ગઈ ‘કામ છે. તમારે શી જરૂર છે, મારે શું કામ છે?’

શંકાથી જોનારા બંને માણસો સૂચક હસ્યા. જવાને વધુ શાંતિથી કહેવા માંડ્યું: ‘તમારા સારા માટે જ આ પૂછી રહ્યા છીએ. તમને ખબર નથી એટલે તમે અકારણ ગરમ થઈ રહ્યા છો.’

હું ચૂપ થઈ ગયો.

જવાને ચાલુ રાખ્યું ‘જુઓ, દૂર દેખાય છે પોલીસની જીપ, એ મકાન કાર્તિક તરફદારનું છે. એને કાલે રાત્રે કોઈએ મારી નાખ્યો છે.’

‘… … …’

‘સ્મશાનથી હજી માણસો પણ પાછા આવ્યા નથી. તમે રસ્તામાં સ્મશાન પર લાશ જલતી જોઈ નહીં?’

હું હોશમાં આવી ગયો. તરત સમજી ગયો. કંઈક રાજનીતિક અદાવતમાં કાર્તિકને કતલ કરી દેવામાં આવ્યો હતો. પોલીસની જીપ ઊભી હતી. પોલીસ કદાચ તપાસ ચલાવી રહી હતી. અહીં ઊભા રહેવું પણ સલામત ન હતું. રસ્તામાં ગંગાપારના સ્મશાન પર કાર્તિકનો શબદાહ થઈ રહ્યો હતો! એણે મને સરપ્રાઇઝ આપી દીધી હતી અને ગંગા ઓળંગવાની એને રજા ન હતી.

‘હા, મેં અગ્નિદાહ જોયો.’

બે-ચાર માણસો જમા થવા લાગ્યા હતા.

જવાને ધીરેથી મને કાનમાં કહ્યું: ‘તમે અહીંથી જલદી ચાલ્યા જાઓ. પોલીસની નજરમાં આવી જશો તો ડિટેન કરી નાખશે. હેરાન થઈ જશો. હજી ખૂનીઓ પકડાયા નથી.’

મારાથી પૂછ્યા વિના રહેવાયું નહીં: ‘એને માર્યો ક્યારે?’

‘કાલે રાત્રે એના ઘરમાં જ, પણ આવા કેસમાં પોલીસ લાશ જલદી છોડે નહીં ને.’

જમા માણસોમાંથી એક-બે કાનાફૂસી કરવા લાગ્યાઃ કોણ છે? કોણ છે? હું તરત સરકીને ગંગા તરફ આવતી બસમાં ચડી ગયો.

ઢાબા પર ઊતરી ગયો. વાતવાતમાં કાર્તિકના મોત વિશે જાણી લીધું. સખત ભૂખ લાગી હતી. છેલ્લી ટ્રેન રાત્રે સવાનવે છૂટતી હતી. ઢાબા પર જ ભાત-માછલી, આલુદમ અને કાળું પડી ગયેલું પ્યાજ ખાતો હતો અને રસોડાનો ગરમ ધુમાડો આંખમાં આવ્યો અને અડધું છોડીને હું ઊભો થઈ ગયો. ગંગાકિનારે આવ્યો ત્યારે સાંજ ઝૂકી ગઈ હતી. હોડીઓ કિનારે થઈ રહી હતી. છ પૈસા આપીને હું હોડીની રાહ જોતો ઊભો રહી ગયો.

ગંગા એ જ હતી, જેની છાતી કુદાવીને ક્રાંતિકારીઓ ભૂતકાળમાં અદૃશ્ય થઈ જતા હતા — અથવા ઇતિહાસનાં પાનાંઓમાં.

અથવા સ્મશાનોની ભારેલી રાખના ઢગલાઓમાં….
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/પોસ્ટ-મૉર્ટમ|પોસ્ટ-મૉર્ટમ]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/તમે આવશો?|તમે આવશો?]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે

2025-08-08T20:06:47Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|ઊભી વાટે | ગુલાબદાસ બ્રોકર}}
{{Poem2Open}}
‘ઊભી વાટે ઊડે રે તારી…’ લલકારતો જતો ગામનો કોઈ મસ્ત જુવાન અધવચ્ચે જ અટકી ગયો, ઊભો રહી ગયો. ટાંકીએથી પાણી ભરી જતી જુવતીઓ પણ માથે બેડાં સોતી ઊભી રહી જઈ આ નવીન દૃશ્ય જોવા લાગી. પાનવાળા અને રસ્તે બેઠેલાં શાકવાળાંઓ પણ જોઈ રહ્યાં.

આગળ કોઈ એક ભિખારણ હાથમાં નવસ્ત્રા એક બાળકને જેમ તેમ ઉપાડી ઝડપબંધ ચાલી જતી હતી. તેને માથેથી ફાટેલ સાડલાનો છેડો નીચે ઢળી ગયો હતો, તેની આંખમાંથી દડદડ આંસુઓ વહ્યાં જતાં હતાં, અને શ્વાસ લેતી લેતી એ એ જોરથી બોલ્યે જતી હતી :

‘તારી તો પાઈએ ન ખપે, મારા બાપ, તારી તો ખોરી બદામ પણ મને ન ખપે.’

અને પાંચ-છ પગલાં પાછળ પાછળ, દુકાનમાં બેઠા હોય એવા જ ઉઘાડા ડિલે, દાણાના જાણીતા વેપારી કપૂરચંદ શેઠ પગે ખોડંગાતા ખોડંગાતા ઝડપબંધ ચાલતા હતા. તેમનો અવાજ પણ સહેજ ગળગળો લાગતો હતો. તેમના એક હાથમાં બે-ત્રણ રૂપિયા હતા, બીજા હાથે તે ઉપર નીચે થઈ ગયેલા ધોતિયાના બે છેડાને સરખા કરવા પ્રયત્ન કરતા હતા. જે હાથમાં રૂપિયા પકડેલા હતા તે હાથ આગળ ધરી તે કરગરતા અવાજે બોલતા હતા :

‘મને માફ કર બાઈ, આ આટલું લેતી જા. મારી ભૂલ થઈ.’ આ દૃશ્ય એટલું નવીન હતું, ન માની શકાય એવું હતું, વિચિત્ર હતું કે આખી બજાર અને ચાલી જતાં લોકો સ્તબ્ધ બની એ જોઈ રહ્યાં.

લોકો સ્તબ્ધ બની જાય તેમાં નવાઈયે નહોતી. વર્ષોથી કપૂરચંદ શેઠ ગામના મોટા વેપારી તરીકે પ્રખ્યાત હતા. લાખોનો વેપાર કરતા અને લાખો રળતા. પણ એક દિવસ પણ તેમણે કોઈની તરફ દયામાયા બતાવી હોય એવો એક પ્રસંગ ગામલોકોને શોધવા જવો હોય તો કપૂરચંદ જ્યારે શેઠ નહોતા પણ માત્ર કપૂરિયો જ હતા અને કોઈની દુકાને મજૂરી કરી, કોઈનાં ટોળટપ્પાં સહન કરી જેમ તેમ કરીને ગુજરાન ચલાવતા – છેક તે સમય સુધી ચાલ્યા જવું જોઈએ. પછી તો હમણાં હમણાં જ સત્યાગ્રહી તરીકે જેલમાંથી છૂટી આવેલા ગામના કોઈ ભણેલા જુવાને કહ્યું હતું તે જ કપૂરચંદ શેઠ વિશે ગામલોકોને સાચું લાગતું. તેણે બિચારાએ કોઈ એક વાતમાં એવું કંઈ વાંચ્યું હશે પણ તે કપૂરચંદ શેઠને એટલું લાગુ પડતું હતું કે ગામલોકોમાં એ વસ્તુ અત્યંત પ્રચલિત બની ઉખાણા જેવી થઈ ગઈ હતી. વાત કરતાં કરતાં તેણે કહ્યું હતું કે દરેક માણસને બે હૃદય હોય છે : એક જીવન ટકાવી રાખનારું, જે શ્વાસોચ્છ્‌વાસ વ્યવસ્થિત કરે, લોહીને શરીરમાં ફેરવે, જે બંધ પડતાં માણસ મરી જાય, તે; અને બીજું જેને સામાન્ય રીતે આપણે બધાં હૃદય કહીએ છીએ તે – જે વડે આપણે ભાવનાઓ સેવીએ, કોઈના દુઃખે દુઃખી થઈએ, કોઈ આદર્શ માટે મરી ફીટવા ઇચ્છીએ, તે. આ આપણા કપૂરચંદ શેઠ દળણાં દળનારીના દીકરા હોવા છતાં, અત્યારે, જેને આપણે હૃદય કહીએ છીએ તે ગુમાવી બેઠા છે. જેને ડૉક્ટરો હૃદય કહે છે તે જ માત્ર તેમની પાસે છે નહિતર તે છેક આવા કેમ હોય?

અને ત્યારથી તો જ્યારે કપૂરચંદ શેઠની કંઈ ને કંઈ વાત નીકળે ત્યારે બધા પેલી બે હૃદયવાળી વાત યાદ કરે અને હસે. તેથીસ્તો આજે જાણે જેને હંમેશને માટે વિદાય આપી દરિયામાં ફેંકી દીધું હતું તે હૃદયને પાછું ઉછાળા મારતું તેમણે જોયું ત્યારે ગામલોકો સ્તબ્ધ બની ગયાં. અને સ્તબ્ધ બની જાય એમાં આશ્ચર્ય પણ શું?

પેલા સત્યાગ્રહી જુવાનના કથનમાં અત્યુક્તિ કેટલી હશે તે તો કોણ જાણે. પણ કપૂરચંદ શેઠે ખરેખર એ બેમાંથી માત્ર ડૉક્ટરી હૃદયના આશ્રયે જ જીવવાનું પસંદ કર્યું હોય તેમ તો સ્પષ્ટ દેખાતું હતું. મા ગામનાં દળણાં દળતી, જાતજાતનાં કામ કરતી, ગમે તેમ કરી પોતાનું અને ત્યારે તો, હા, કપૂરિયો જ — કપૂરિયાનું પેટ ભરતી. અને દીકરો પણ બેચાર ચોપડી ભણી ન ભણી ત્યાં તો પેટપૂજા અર્થે ગમે ત્યાંથી પત્રંપુષ્પમ્ મેળવવાના વ્યવસાયમાં પડી ગયો હતો. ઘીની દુકાને ઉમેદવારી કરી, કાપડના તાકાઓ ઊંચક્યા, ફેરી કરી, દાણાવાળાની દુકાને માત્ર ખાવુંપીવું અને ત્રણચાર રૂપિયાના પગારે નોકરી કરી, અને વર્ષો સુધી એ જ રીતે ગમે તેમ કરી પેટ ભર્યું. એ બધા અનુભવો જ કદાચ એના હૃદયના એ બીજા ભાગને ધીમે ધીમે સંકોચી ગયા હશે, પણ જેમ જેમ કપૂરચંદની ઉંમર વધવા લાગી તેમ તેમ એ હૃદય તો બંધ જ થતું ગયું.

ભાગ્ય ઊંચું આવતું ગયું. કપૂરિયો કપૂર બન્યો; પછી કપૂરભાઈ પછી કપૂરચંદ અને છેવટે તો કપૂરચંદ શેઠ. પણ જેમ જેમ ભાગ્ય ઊંચું આવતું ગયું તેમ તેમ પેલું હૃદય સંકોચાતું જ ગયું, બિડાતું જ ગયું. પેલો જુવાન એની ધારણામાં સાવ ખોટો તો નહોતો જ, કેમ કે બે-ચાર વાર શેઠે પોતે જ કંઈક ફંડફાળા ભરાવનારને કે એવાં બીજાં લફરાં ઊભાં કરનાર બેચાર જુવાનોને અંતઃકરણપૂર્વક સલાહ દીધેલી :

‘વેવલાવ, એવી એવી ગામની પંચાયતમાં પડવા જશો તો કેમે ઊંચા નહિ આવો. તમારી જાત સંભાળોને!’

છતાં શરૂશરૂમાં તો કોઈ કોઈ વાર બિડાતું જતું પેલું હૃદય પણ પોતાનો બંધ મોકળો કરી ઊઘડવા પ્રયત્ન કરતું એમ કપૂરચંદ શેઠને લાગતું તો તે બળપૂર્વક એને પાછું બંધ કરી દેતા. જગતના અનુભવે તેમને શીખવ્યું હતું કે જો ઊંચું આવવું હોય તો આવા વેવલાવેડા કર્યે પારકી પંચાત કર્યે ન પાલવે.

એટલે તો એક વખત જ્યારે તેમના મહેતાજીએ પહેલાં તો ચડતા પગારે અને પછી અડધા કપાતા પગારે છ મહિનાની રજા માગી, ત્યારે પેલા બંધ પડવા આવેલા હૃદયે ફરી પાછું જોર કરી ઊઘડી જવાના ગમે તેટલા પ્રયત્ન કર્યા તોપણ તેમણે ચોખ્ખી ના જ પાડી દીધી. પોતે એ દુકાનમાં નોકરી કરતા ત્યારે પણ આ જ મહેતાજી હતો. આજે પોતે મોટા શેઠ બન્યા ત્યારે પણ એ જ. વર્ષો સુધી પ્રામાણિકતાથી તેણે નોકરી કરી હતી પણ નસીબે તેને યારી નહોતી આપી. તેને દમની સખત બીમારી તો હતી જ, તેમાં વળી પાંડુ ઉમેરાયો અને વૈદ્ય-ડૉક્ટરોએ કહ્યું કે છ મહિના આરામ નહિ લે તો મોત જ આમાંથી તેને છોડાવશે. શેઠને ઘડીભર તો થઈ ગયું કે આ મારો જૂનો સાથીદાર, અમુક વખત ઉપરી, પછી નોકરી સુધીનો અમારો સંબંધ. આપી દઉં રજા. પણ પછી તો વ્યવહાર એ વ્યવહાર. એમણે હા ન જ પાડી. ગામ આખું તેમનો આ નિર્ણય જાણી આશ્ચર્યમાં ડૂબી ગયું. બેચાર જણા તો મહેતાજીની વતી બે શબ્દો એમને કહેવા પણ ગયા. પણ શેઠે તો પોતાનું સ્વાસ્થ્ય મેળવી લીધું હતું. તે એકના બે ન થયા.

અને પેલો સત્યાગ્રહી આવો બે હૃદયોવાળો સિદ્ધાંત પ્રતિપાદિત કરવા પ્રેરાયો એ તો વળી એક બીજા જ પ્રસંગથી. હિંદના નજરકેદીઓનો પ્રશ્ન ઉગ્ર બનતો જતો હતો.

ગામના થોડા જુવાનોએ નક્કી કર્યું કે થોડા પૈસા એકઠા કરી નજરકેદીઓનાં કુટુંબના ભરણપોષણ માટે મોકલી આપવા. સરકાર તો એમને કશું આપતી જ નહોતી અને એ લોકો બિચારા વગર કારણે હેરાન થતા હતા. રાષ્ટ્રવ્યાપી દેશભાવનાની અસર આ શહેર ઉપર પણ સારા પ્રમાણમાં હતી. ઝડપબંધ થોડા રૂપિયા ભેગા થઈ ગયા એમાં સારો તો નહિ પણ ઠીક ઠીક ઉમેરો કપૂરચંદ શેઠ કરી આપશે એ આશાએ પાંચ-છ જુવાનો આ સત્યાગ્રહી જુવાનની સરદારી હેઠળ કપૂરચંદ શેઠને ત્યાં ગયા.

તેમની વાત શેઠે શાંતિથી સાંભળી. પછી એક પાઈ પણ આપવાની ના કહી. પેલા જુવાને વધારે આગ્રહ કર્યો ત્યારે શેઠે કહ્યું :

‘હું આવાં આવાં ફિતૂરમાં માનતો નથી.’

‘પણ શેઠ, આ તો કોઈ ફિતૂર માટે નથી. આ તો એમનાં બૈરાંછોકરાં માટે છે.’ જુવાને હસીને કહ્યું.

શેઠે ફરી પાછી ના પાડી. ‘હું કંઈ નહિ આપું.’

‘શેઠ, એવું તં કંઈ હોય? આમાં તમારા જેવા ન આપે તો કોણ આપે?’

‘કોઈ ન આપે તો વધારે સારું. પણ હું તો નહિ જ આપું.’

‘પણ શેઠ, આપને આ લોકોનાં કુટુંબનાં માણસોનો ખ્યાલ છે, કેટલાં દુઃખી થાય છે એ લોકો?’

‘જો ભાઈ, તું મોટી મોટી વાત કરે છે તે તારામાં કંઈ અક્કલ હોય એમ લાગે છે.’ કપૂરચંદ શેઠે કંટાળીને કહ્યું. ‘તો સાંભળ. જો એ બૈરાંછોકરાંઓના ધણીને કે બાપને એની નથી પડી તો મને શી પડી હોય? જા ભાઈ જા, કામ કર આવાં લફરાં ઊભાં કરવાં કરતાં.’

‘જો એમ જ હોય, શેઠ, તો મારે તમારી પાઈ પણ ન જોઈએ.’ પેલાએ જરા રોષથી ઊભા થતાં થતાં કહ્યું.

‘તારે જોઈએ તોયે હું ક્યાં આપું એમ છું, ભાઈ?’ કહી શેઠે હસીને તેમને વિદાય આપી.

આવો એ શેઠ આજે જ્યારે એક ભિખારણ – જે એની પાઈને પણ અડવાની ના પાડતી હોય એ ભિખારણ – ની પાછળ તેને પૈસા આપવા કરગરતો ઉઘાડા ડિલે ને આતુર ચહેરે દોડ્યો જાય એ બનાવ એટલો અદ્ભુત હતો કે એની અંદર સમાયેલું અદ્ભુત તત્ત્વ ઉખેડી સાદી સીધી રીતે તેનો અર્થ કાઢવો એ ગામનાં લોકો માટે અશક્ય નહિ તો મુશ્કેલ તો હતું જ. એ બધાં તો ફાટી આંખે અને થંભેલા પગે આગળ જતી ભિખારણ અને પાછળ જતા શેઠની દોડાદોડી જોઈ રહ્યા.

એ લોકોને એ અદ્ભુત લાગતા રહસ્યની પાછળનો સાદો સીધો ઉકેલ જડે તેમ પણ નહોતો. કદાચ વર્ષો સુધી જડ્યો પણ નહિ હોય. પણ ઘણીખરી રહસ્યભૂત બિનાઓનું રહસ્ય જોતા જાઓ તો કંઈયે ન હોય તેમ આ બિનામાં પણ હતું. છતાં તે એટલું સાદું હતું એટલે જ લોકોને જડતું નહોતું.

લોકો તો માનતા કે માત્ર એક હૃદયને રાખીને કપૂરચંદ શેઠે બીજા હૃદયને ઉખેડી ક્યાંય ફેંકી દીધું છે. ખરી રીતે તો તેમણે એ બીજા હૃદયને બળપૂર્વક બંધ કરી દીધું હતું. કોઈ કોઈ વાર ઊઘડવા મથે તો એને બમણા જોરથી બંધ કરતા. પણ એને ચપોચપ બંધ કર્યું હતું એટલું જ, નાખી કે નાશ કરી નાખ્યું નહોતું. ને ગમે તેટલું ચપોચપ બારણું બંધ કરો છતાં ક્યાંક ને ક્યાંક નાનામાં નાની, આપણી સ્થૂળ આંખોને તો દેખાય પણ નહિ એવી અવકાશરેખા તો રહી જ જવાની. કપૂરચંદ શેઠના હૃદયના એ ભીડીને બંધ કરેલાં બારણાંને પણ આવી સ્થૂળ આંખોથી – ગામની કે ઝાઝો ભાગ તો તેમની પોતાની પણ – ન દેખી શકાય એવી અવકાશરેખા હતી. એ રેખા જ તેમના રહસ્યનો ઉકેલ હતો. અને એવી રેખાનું અસ્તિત્વ પણ ન સ્વીકારનાર ગામલોકોને માટે એ ઉકેલ અશક્ય હતો.

એ અવકાશની આછીપાતળી લગભગ અગોચર રેખા તે કપૂરચંદ શેઠની ઘણાં વર્ષોથી મૃત્યુ પામેલી માતા. કેટકેટલાં દુઃખ વેઠીને તેણે પોતાને મોટા કર્યા હતા તેનાં એ દુઃખ પોતે નજરે જોયેલાં એટલે કપૂરચંદ શેઠને બરાબર ખ્યાલ હતો. કોઈ કોઈ વાર તો એ દિવસોની અને એ દુઃખોની કલ્પના આવતાં હજી પણ કપૂરચંદ શેઠ કંપી ઊઠતા. પોતે ન ખાઈને કે અર્ધું ખાઈને પણ માતાએ કેટલા હેતથી પોતાને જમાડ્યા હતા, જિવાડ્યા હતા એ પણ તેમને બરોબર યાદ હતું. છેવટે એ તો બિચારી સારો દિવસ જોયાં પહેલાં જ મરી ગઈ. મરતાં મરતાં પણ એ જ અમીદૃષ્ટિ એની આંખોમાં ભરેલી કપૂરચંદ શેઠે જોઈ. એ બધું પેલાં બંધ કરેલાં બારણાંને કોઈ કોઈ વાર જરાક ખુલ્લાં કરી દેતું અને કપૂરચંદ શેઠના ચિત્તને ભલે પળવાર માટે પણ, વિષાદયુક્ત કરી દેતું.

પણ એ બધી વાતોને વર્ષો વીતી ગયાં હતાં. હમણાં તો યુદ્ધ થયું અને એથી દાણાદૂણીના ભાવ એટલા વધી ગયા હતા કે એ બધામાં બીજો કશો વિચાર કરવાની પણ શેઠને ફુરસદ નહોતી રહેતી.

તેમાં વળી છેલ્લા ચાર-પાંચ દિવસથી સરકાર દાણાનો ભાવ બાંધી દેવાનો વિચાર કરતી હતી અને શેઠના હાથમાં ઊંચા ભાવનો પુષ્કળ માલ આવી ગયો હતો તેની ચિંતા હતી એટલે પેલી આછી-પાતળી અવકાશરેખા પણ અદૃશ્ય જેવી બની ગઈ હતી.

તેમાં વળી આ ભિખારણ આવી. મોટો સોદો પાર ઉતારવાની વેતરણ ચાલતી હતી. ઉનાળાના દિવસોની ગરમી, માથે આ વેપારનો બોજો અને સોદો કરનારની ભાવ નક્કી કરવામાં ધડ કરવાની વૃત્તિ! શેઠ પૂરેપૂરા કંટાળ્યા હતા. ગરમી ટાળવા તો તેમણે પહેરેલું ખમીસ કાઢી નાખ્યું હતું, વેપારનો બોજો ઓછો કરવાનો પ્રયત્ન ચાલુ જ હતો અને ભાવની કડાકૂટ કરતા વેપારીઓને પણ માંડ સમજાવી લેવાની અણી ઉપર આવ્યા હતા ત્યાં આ ભિખારણ!

‘એ આ ગરીબને પાઈ પૈસો આપજો, માબાપ.’

‘એ શેઠિયાવ, જરા દયા કરજો, માબાપ.’

‘એ આ બચ્ચું ભૂખે મરી જશે, બાપલિયા, પાઈ પૈસો તો આપો.’

શેઠની દુકાનના પાટિયા પાસે ઊભી ઊભી અણીને સમયે આવી બૂમો પાડતી ભિખારણ શેઠને ઝેર જેવી લાગી. પેલા વેપારીઓની સાથે ચાલતી વાત અટકાવી તેમણે ગુસ્સાથી ભિખારણ સામે જોયું અને બૂમ પાડી :

‘આઘી મર આઘી, રાંડ વેવલી.’

ફરી પાછો વેપારી સાથેનો વાર્તાલાપ શરૂ થઈ ગયો.

ત્યાં તો હજીયે હૃદય વધારે હલાવી નાખવાના ઇરાદાથી યોજેલો અવાજ તેમના સ્વાસ્થ્યનો ભંગ કરતો તેમને કાને અથડાયો :

‘અરે શેઠ સા’બ, તમે અમારા સામું નહિ જુઓ તો કોણ જોશે, મારા બાપ? પાઈ પૈસો તો આપો, મા’રાજ.’

શેઠ ક્રોધથી કાંપતા ઊભા થઈ ગયા. મહેતાજીની સામે જોઈ બૂમ મારી :

‘આને કાઢ આ વેજાને અહીંથી. કામટાણે જીવ લે છે.’

‘એ શેઠ, આ બચ્ચા સામું તો જુઓ. બિચારું ભૂખે મરી જાય છે.’ વધારે આર્જવ પેલીએ પોતાના સ્વરમાં આણ્યું.

શેઠ એકદમ તેની પાસે બહાર ધસી ગયા. જોરથી કહ્યું :

‘જાય છે કે નહિ?’

‘પણ આ મારું બચ્ચું, શેઠ સા’બ.’

‘હવે જાને રાંડ.’ શેઠનો સ્વભાવ ઉગ્ર હતો.

‘આ બચ્ચાને તો કંઈ આપો, મહેરબાન.’

‘બચ્ચું! બચ્ચું! રાંડો ક્યાંથી લાવે છે બચ્ચાંઓ? કોના પેટનું હશે કોણ જાણે?’ શેઠ ભાન ગુમાવી બેઠા હતા.

‘મારા પેટને ભાંડો મા, શેઠ.’ પેલીએ વિનંતી કરી. તેની આંખોમાં ગુસ્સો, દુઃખ, અપમાનનું ભાન : બધું પારાવાર ભરાઈ ગયું. પણ શેઠે તે કશું ન જોયું.

‘હવે તારું પેટ! રાંડો ક્યાંથી લાવે છે બચ્ચાંઓ, કોણ જાણે!’ અત્યંત જુસ્સાથી આ શબ્દો બોલી શેઠ તેની સામે રોષથી તાકી રહ્યા.

ભિખારણ તેમની સામે જોઈ રહી – એક ક્ષણમાત્ર, બીજી ક્ષણે તો તેની આંખમાં પાણી ઊભરાઈ આવ્યાં. અત્યંત સ્નેહથી તેણે બાળકને પોતાની છાતીએ લપેટી લીધું અને એક શબ્દ પણ બોલ્યા વિના તે પાછી વળી ગઈ.

‘ગઈ રાંડ જીવ લેતી’ બોલી પાછા વળતા શેઠને કાને એક ડૂસકું માત્ર અથડાયું. તે પણ જરા પાછા વળ્યા. જોયું તો પેલી ભિખારણ એકદમ ધીમા પગલે ચાલી જતી હતી.

અને કોણ જાણે શુંયે થયું કે વર્ષોથી જતનપૂર્વક, બળપૂર્વક બંધ કરેલાં શેઠના હૃદયનાં દ્વાર આપોઆપ ઊઘડી ગયાં. એક ધડાકે ઊઘડી ગયાં. હજારોનો વેપાર રોકાઈ રહે છે, પેલો સોદો માત્ર બે-પાંચ વાક્યોના વિનિમયથી પાર પડી જાય તેમ છે તે અટકી જાય છે, આવા આવા વેવલાવેડા કરવાથી કોઈ ઊંચું આવી શકતું નથી એ તો ચોક્કસ છે, – એ બધુંયે એક ક્ષણમાં તો કપૂરચંદ શેઠ ભૂલી ગયા અને પેલી ચાલી જતી ભિખારણની પીઠ તરફ તાકીને ઊભા જ રહ્યા.

એ તો ઊભા જ રહ્યા. ક્ષણવારમાં તો એ ભિખારણને ભિખારણ તરીકે જોતા પણ એ બંધ થઈ ગયા. તેમની નજર આગળ આજ તો ત્રીસ-ચાળીસ વર્ષથી જેને પોતે જોઈ નહોતી એવી એક સ્ત્રીની મૂર્તિ ખડી થઈ ગઈ. તેના ગાલ બેસી ગયા હતા, તેની કાયા વાંકી વળી ગઈ હતી, તેના શરીરનું તેજ સુકાઈ ગયું હતું. માત્ર તેની આંખો અનર્ગળ અમી પોતા પ્રત્યે વર્ષાવી રહી હતી. એ મૂર્તિ ઓચિંતી જ જુવાન બની ગઈ. તેના હાથમાં પણ એક બાળક હતું. તે ભીખ નહોતી માગતી, નોકરી માગતી હતી. કોઈ કોઈ વાર દયા માગતી. બાળક માટે, ટાઢે ફડફડતા બાળક માટે એકાદ ફાટ્યુંતૂટ્યું વસ્ત્ર માગતી હતી. આવા એક નહિ પણ અનેક ઠેકાણેથી તેને જાકારો મળતો જતો હતો. આ ભિખારણે પોતા તરફ વાળ્યાં હતાં એવાં જ આંસુભીનાં નેત્રો તે પેલા તિરસ્કાર કરનાર તરફ વાળી મૂંગી મૂંગી ચાલી જતી હતી.

‘મારી મા.’ શેઠ જરા મોટેથી બબડ્યા. પોતાનાં દુઃખસુખની અનેક વાતો માએ તેમને કહેલી તે તેમને યાદ આવી ગઈ. તેમની આંખો પણ જરા ભીની થઈ. પેલી ભિખારણ અને તેનું બાળક એ જ પળે તેમના મનમાં પોતાના અને પોતાની માતાના પ્રતીક સમાં બની ગયાં. તેમણે બૂમ પાડી :

‘એ બાઈ, ઊભી રહે.’

જરા જેટલું પાછળ જોઈને પેલી બાઈ જરા પણ ઊભી રહ્યા સિવાય આગળ ચાલી. એ જરા જેટલું ફરી ત્યારે તેનો આંસુભર્યો ચહેરો શેઠને દેખાયો. તે તરત જ દુકાનની અંદર દોડી ગયા અને પટારામાંથી બેત્રણ રૂપિયા હાથમાં લઈ તેની પાછળ દોડ્યા. પેલી જરા આગળ નીકળી ગઈ હતી તેથી જરા ઉતાવળે દોડ્યા અને બૂમ મારી :

‘એ માતાજી, જરા ઊભી રહે. એ આ લેતી જા.’

દુકાનના નોકરચાકર, મુનીમમહેતાજી, પેલા વેપારીઓ બધા આ વિચિત્ર દૃશ્યને જોઈ રહ્યા.

અને થોડી જ પળોમાં તો એ જોનારની સંખ્યા વધી પડી. ભિખારણે તો શેઠનો અને તેમનાં પગલાંનો અવાજ સાંભળ્યો કે તેણે પણ પોતાની ગતિ વધારી. આંખોમાં આંસુ પણ આપોઆપ વધી ગયાં. તે આગળ દોડતી રહી અને રોતી રોતી બૂમો પાડતી રહી :

‘તેં મારું પેટ વગોવ્યું, મારા વીરા, મને તારી પાઈએ ન ખપે.’

અને પાછળ શેઠ ઉઘાડા ડિલે, ખોડંગાતા પગે, અધ્ધર શ્વાસે, લંબાવેલે હાથે, કરગરતે અવાજે, દોડતા જેવું ચાલતા ચાલતા બોલતા રહ્યા :

‘એ મને માફ કર, મારી મા, પણ આ લેતી જા. મારી ભૂલ થઈ.’

પાણી ભરતી જુવતીઓ, શાક વેચતા બકાલીઓ, પાન વેચતા દુકાનદારો અને ગીતની લીટી લલકારતો જુવાન આ અદ્ભુત દૃશ્ય સ્તબ્ધ બની જોઈ રહ્યાં. આગળ ને આગળ વધતા જતા સમાજવર્તુળ વચ્ચેથી આગળ ભિખારણ ને પાછળ શેઠ પોતપોતાની ગતિનો વેગ વધારતાં ચાલ્યાં જ જતાં હતાં. તે લોકો નજરમાંથી પૂરેપૂરાં બહાર નીકળી જાય તે પહેલાં તો પેલા જુવાને ચાલ્યા જતા શેઠની દિશામાં હાથ લંબાવી પોતે લલકારતો હતો તે લીટી પૂરી કરી :

'''‘ઊભી વાટે ઊડે રે તારી પોતડી.’'''

સાંભળનારાઓએ સહાસ્ય તે લીટી ઝીલી લીધી.
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/નીલીનું ભૂત|નીલીનું ભૂત]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/વાત્રકને કાંઠે|વાત્રકને કાંઠે]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે

2025-08-01T19:27:59Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|ઊભી વાટે | ગુલાબદાસ બ્રોકર}}
{{Poem2Open}}
‘ઊભી વાટે ઊડે રે તારી…’ લલકારતો જતો ગામનો કોઈ મસ્ત જુવાન અધવચ્ચે જ અટકી ગયો, ઊભો રહી ગયો. ટાંકીએથી પાણી ભરી જતી જુવતીઓ પણ માથે બેડાં સોતી ઊભી રહી જઈ આ નવીન દૃશ્ય જોવા લાગી. પાનવાળા અને રસ્તે બેઠેલાં શાકવાળાંઓ પણ જોઈ રહ્યાં.

આગળ કોઈ એક ભિખારણ હાથમાં નવસ્ત્રા એક બાળકને જેમ તેમ ઉપાડી ઝડપબંધ ચાલી જતી હતી. તેને માથેથી ફાટેલ સાડલાનો છેડો નીચે ઢળી ગયો હતો, તેની આંખમાંથી દડદડ આંસુઓ વહ્યાં જતાં હતાં, અને શ્વાસ લેતી લેતી એ એ જોરથી બોલ્યે જતી હતી :

‘તારી તો પાઈએ ન ખપે, મારા બાપ, તારી તો ખોરી બદામ પણ મને ન ખપે.’

અને પાંચ-છ પગલાં પાછળ પાછળ, દુકાનમાં બેઠા હોય એવા જ ઉઘાડા ડિલે, દાણાના જાણીતા વેપારી કપૂરચંદ શેઠ પગે ખોડંગાતા ખોડંગાતા ઝડપબંધ ચાલતા હતા. તેમનો અવાજ પણ સહેજ ગળગળો લાગતો હતો. તેમના એક હાથમાં બે-ત્રણ રૂપિયા હતા, બીજા હાથે તે ઉપર નીચે થઈ ગયેલા ધોતિયાના બે છેડાને સરખા કરવા પ્રયત્ન કરતા હતા. જે હાથમાં રૂપિયા પકડેલા હતા તે હાથ આગળ ધરી તે કરગરતા અવાજે બોલતા હતા :

‘મને માફ કર બાઈ, આ આટલું લેતી જા. મારી ભૂલ થઈ.’ આ દૃશ્ય એટલું નવીન હતું, ન માની શકાય એવું હતું, વિચિત્ર હતું કે આખી બજાર અને ચાલી જતાં લોકો સ્તબ્ધ બની એ જોઈ રહ્યાં.

લોકો સ્તબ્ધ બની જાય તેમાં નવાઈયે નહોતી. વર્ષોથી કપૂરચંદ શેઠ ગામના મોટા વેપારી તરીકે પ્રખ્યાત હતા. લાખોનો વેપાર કરતા અને લાખો રળતા. પણ એક દિવસ પણ તેમણે કોઈની તરફ દયામાયા બતાવી હોય એવો એક પ્રસંગ ગામલોકોને શોધવા જવો હોય તો કપૂરચંદ જ્યારે શેઠ નહોતા પણ માત્ર કપૂરિયો જ હતા અને કોઈની દુકાને મજૂરી કરી, કોઈનાં ટોળટપ્પાં સહન કરી જેમ તેમ કરીને ગુજરાન ચલાવતા – છેક તે સમય સુધી ચાલ્યા જવું જોઈએ. પછી તો હમણાં હમણાં જ સત્યાગ્રહી તરીકે જેલમાંથી છૂટી આવેલા ગામના કોઈ ભણેલા જુવાને કહ્યું હતું તે જ કપૂરચંદ શેઠ વિશે ગામલોકોને સાચું લાગતું. તેણે બિચારાએ કોઈ એક વાતમાં એવું કંઈ વાંચ્યું હશે પણ તે કપૂરચંદ શેઠને એટલું લાગુ પડતું હતું કે ગામલોકોમાં એ વસ્તુ અત્યંત પ્રચલિત બની ઉખાણા જેવી થઈ ગઈ હતી. વાત કરતાં કરતાં તેણે કહ્યું હતું કે દરેક માણસને બે હૃદય હોય છે : એક જીવન ટકાવી રાખનારું, જે શ્વાસોચ્છ્‌વાસ વ્યવસ્થિત કરે, લોહીને શરીરમાં ફેરવે, જે બંધ પડતાં માણસ મરી જાય, તે; અને બીજું જેને સામાન્ય રીતે આપણે બધાં હૃદય કહીએ છીએ તે – જે વડે આપણે ભાવનાઓ સેવીએ, કોઈના દુઃખે દુઃખી થઈએ, કોઈ આદર્શ માટે મરી ફીટવા ઇચ્છીએ, તે. આ આપણા કપૂરચંદ શેઠ દળણાં દળનારીના દીકરા હોવા છતાં, અત્યારે, જેને આપણે હૃદય કહીએ છીએ તે ગુમાવી બેઠા છે. જેને ડૉક્ટરો હૃદય કહે છે તે જ માત્ર તેમની પાસે છે નહિતર તે છેક આવા કેમ હોય?

અને ત્યારથી તો જ્યારે કપૂરચંદ શેઠની કંઈ ને કંઈ વાત નીકળે ત્યારે બધા પેલી બે હૃદયવાળી વાત યાદ કરે અને હસે. તેથીસ્તો આજે જાણે જેને હંમેશને માટે વિદાય આપી દરિયામાં ફેંકી દીધું હતું તે હૃદયને પાછું ઉછાળા મારતું તેમણે જોયું ત્યારે ગામલોકો સ્તબ્ધ બની ગયાં. અને સ્તબ્ધ બની જાય એમાં આશ્ચર્ય પણ શું?

પેલા સત્યાગ્રહી જુવાનના કથનમાં અત્યુક્તિ કેટલી હશે તે તો કોણ જાણે. પણ કપૂરચંદ શેઠે ખરેખર એ બેમાંથી માત્ર ડૉક્ટરી હૃદયના આશ્રયે જ જીવવાનું પસંદ કર્યું હોય તેમ તો સ્પષ્ટ દેખાતું હતું. મા ગામનાં દળણાં દળતી, જાતજાતનાં કામ કરતી, ગમે તેમ કરી પોતાનું અને ત્યારે તો, હા, કપૂરિયો જ — કપૂરિયાનું પેટ ભરતી. અને દીકરો પણ બેચાર ચોપડી ભણી ન ભણી ત્યાં તો પેટપૂજા અર્થે ગમે ત્યાંથી પત્રંપુષ્પમ્ મેળવવાના વ્યવસાયમાં પડી ગયો હતો. ઘીની દુકાને ઉમેદવારી કરી, કાપડના તાકાઓ ઊંચક્યા, ફેરી કરી, દાણાવાળાની દુકાને માત્ર ખાવુંપીવું અને ત્રણચાર રૂપિયાના પગારે નોકરી કરી, અને વર્ષો સુધી એ જ રીતે ગમે તેમ કરી પેટ ભર્યું. એ બધા અનુભવો જ કદાચ એના હૃદયના એ બીજા ભાગને ધીમે ધીમે સંકોચી ગયા હશે, પણ જેમ જેમ કપૂરચંદની ઉંમર વધવા લાગી તેમ તેમ એ હૃદય તો બંધ જ થતું ગયું.

ભાગ્ય ઊંચું આવતું ગયું. કપૂરિયો કપૂર બન્યો; પછી કપૂરભાઈ પછી કપૂરચંદ અને છેવટે તો કપૂરચંદ શેઠ. પણ જેમ જેમ ભાગ્ય ઊંચું આવતું ગયું તેમ તેમ પેલું હૃદય સંકોચાતું જ ગયું, બિડાતું જ ગયું. પેલો જુવાન એની ધારણામાં સાવ ખોટો તો નહોતો જ, કેમ કે બે-ચાર વાર શેઠે પોતે જ કંઈક ફંડફાળા ભરાવનારને કે એવાં બીજાં લફરાં ઊભાં કરનાર બેચાર જુવાનોને અંતઃકરણપૂર્વક સલાહ દીધેલી :

‘વેવલાવ, એવી એવી ગામની પંચાયતમાં પડવા જશો તો કેમે ઊંચા નહિ આવો. તમારી જાત સંભાળોને!’

છતાં શરૂશરૂમાં તો કોઈ કોઈ વાર બિડાતું જતું પેલું હૃદય પણ પોતાનો બંધ મોકળો કરી ઊઘડવા પ્રયત્ન કરતું એમ કપૂરચંદ શેઠને લાગતું તો તે બળપૂર્વક એને પાછું બંધ કરી દેતા. જગતના અનુભવે તેમને શીખવ્યું હતું કે જો ઊંચું આવવું હોય તો આવા વેવલાવેડા કર્યે, પારકી પંચાત કર્યે ન પાલવે.

એટલે તો એક વખત જ્યારે તેમના મહેતાજીએ પહેલાં તો ચડતા પગારે અને પછી અડધા કપાતા પગારે છ મહિનાની રજા માગી, ત્યારે પેલા બંધ પડવા આવેલા હૃદયે ફરી પાછું જોર કરી ઊઘડી જવાના ગમે તેટલા પ્રયત્ન કર્યા તોપણ તેમણે ચોખ્ખી ના જ પાડી દીધી. પોતે એ દુકાનમાં નોકરી કરતા ત્યારે પણ આ જ મહેતાજી હતો. આજે પોતે મોટા શેઠ બન્યા ત્યારે પણ એ જ. વર્ષો સુધી પ્રામાણિકતાથી તેણે નોકરી કરી હતી પણ નસીબે તેને યારી નહોતી આપી. તેને દમની સખત બીમારી તો હતી જ, તેમાં વળી પાંડુ ઉમેરાયો અને વૈદ્ય ડૉક્ટરોએ કહ્યું કે છ મહિના આરામ નહિ લે તો મોત જ આમાંથી તેને છોડાવશે. શેઠને ઘડીભર તો થઈ ગયું કે આ મારો જૂનો સાથીદાર, અમુક વખત ઉપરી, પછી નોકરી સુધીનો અમારો સંબંધ. આપી દઉં રજા. પણ પછી તો વ્યવહાર એ વ્યવહાર. એમણે હા ન જ પાડી. ગામ આખું તેમને આ નિર્ણય જાણી આશ્ચર્યમાં ડૂબી ગયું. બેચાર જણા તો મહેતાજીની વતી બે શબ્દો એમને કહેવા પણ ગયા. પણ શેઠે તો પોતાનું સ્વાસ્થ્ય મેળવી લીધું હતું. તે એકના બે ન થયા.

અને પેલો સત્યાગ્રહી આવો બે હૃદયોવાળો સિદ્ધાંત પ્રતિપાદિત કરવા પ્રેરાયો એ તો વળી એક બીજા જ પ્રસંગથી. હિંદના નજર-કેદીઓનો પ્રશ્ન ઉગ્ર બનતો જતો હતો.

ગામના થોડા જુવાનોએ નક્કી કર્યું કે થોડા પૈસા એકઠા કરી નજરકેદીઓનાં કુટુંબના ભરણપોષણ માટે મોકલી આપવા. સરકાર તો એમને કશું આપતી જ નહોતી અને એ લોકો બિચારા વગર કારણે હેરાન થતા હતા. રાષ્ટ્રવ્યાપી દેશભાવનાની અસર આ શહેર ઉપર પણ સારા પ્રમાણમાં હતી. ઝડપબંધ થોડા રૂપિયા ભેગા થઈ ગયા એમાં સારો તો નહિ પણ ઠીક ઠીક ઉમેરો કપૂરચંદ શેઠ કરી આપશે એ આશાએ પાંચ-છ જુવાનો આ સત્યાગ્રહી જુવાનની સરદારી હેઠળ કપૂરચંદ શેઠને ત્યાં ગયા.

તેમની વાત શેઠે શાંતિથી સાંભળી. પછી એક પાઈ પણ આપવાની ના કહી. પેલા જુવાને વધારે આગ્રહ કર્યો ત્યારે શેઠે કહ્યું :

‘હું આવાં આવાં ફિતૂરમાં માનતો નથી.’

‘પણ શેઠ, આ તો કોઈ ફિતૂર માટે નથી. આ તો એમનાં બૈરાંછોકરાં માટે છે.’ જુવાને હસીને કહ્યું.

શેઠે ફરી પાછી ના પાડી. ‘હું કંઈ નહિ આપું.’

‘શેઠ, એવું તં કંઈ હોય? આમાં તમારા જેવા ન આપે તો કોણ આપે?’

‘કોઈ ન આપે તો વધારે સારું. પણ હું તો નહિ જ આપું.’

‘પણ શેઠ, આપને આ લોકોનાં કુટુંબનાં માણસોનો ખ્યાલ છે, કેટલાં દુઃખી થાય છે એ લોકો?’

‘જો ભાઈ, તું મોટી મોટી વાત કરે છે તે તારામાં કંઈ અક્કલ હોય એમ લાગે છે.’ કપૂરચંદ શેઠે કંટાળીને કહ્યું. ‘તો સાંભળ. જો એ બૈરાંછોકરાંઓના ધણીને કે બાપને એની નથી પડી તો મને શી પડી હોય? જા ભાઈ જા, કામ કર આવાં લફરાં ઊભાં કરવાં કરતાં.’

‘જો એમ જ હોય, શેઠ, તો મારે તમારી પાઈ પણ ન જોઈએ.’ પેલાએ જરા રોષથી ઊભા થતાં થતાં કહ્યું.

‘તારે જોઈએ તોયે હું ક્યાં આપું એમ છું, ભાઈ?’ કહી શેઠે હસીને તેમને વિદાય આપી.

આવો એ શેઠ આજે જ્યારે એક ભિખારણ – જે એની પાઈને પણ અડવાની ના પાડતી હોય એ ભિખારણ – ની પાછળ તેને પૈસા આપવા કરગરતો ઉઘાડા ડિલે ને આતુર ચહેરે દોડ્યો જાય એ બનાવ એટલો અદ્ભુત હતો કે એની અંદર સમાયેલું અદ્ભુત તત્ત્વ ઉખેડી સાદી સીધી રીતે તેનો અર્થ કાઢવો એ ગામનાં લોકો માટે અશક્ય નહિ તો મુશ્કેલ તો હતું જ. એ બધાં તો ફાટી આંખે અને થંભેલા પગે આગળ જતી ભિખારણ અને પાછળ જતા શેઠની દોડાદોડી જોઈ રહ્યા.

એ લોકોને એ અદ્ભુત લાગતા રહસ્યની પાછળનો સાદો સીધો ઉકેલ જડે તેમ પણ નહોતો. કદાચ વર્ષો સુધી જડ્યો પણ નહિ હોય. પણ ઘણીખરી રહસ્યભૂત બિનાઓનું રહસ્ય જોતા જાઓ તો કંઈયે ન હોય તેમ આ બિનામાં પણ હતું. છતાં તે એટલું સાદું હતું એટલે જ લોકોને જડતું નહોતું.

લોકો તો માનતા કે માત્ર એક હૃદયને રાખીને કપૂરચંદ શેઠે બીજા હૃદયને ઉખેડી ક્યાંય ફેંકી દીધું છે. ખરી રીતે તો તેમણે એ બીજા હૃદયને બળપૂર્વક બંધ કરી દીધું હતું. કોઈ કોઈ વાર ઊઘડવા મથે તો એને બમણા જોરથી બંધ કરતા. પણ એને ચપોચપ બંધ કર્યું હતું એટલું જ, નાખી કે નાશ કરી નાખ્યું નહોતું. ને ગમે તેટલું ચપોચપ બારણું બંધ કરો છતાં ક્યાંક ને ક્યાંક નાનામાં નાની, આપણી સ્થૂળ આંખોને તો દેખાય પણ નહિ એવી અવકાશરેખા તો રહી જ જવાની. કપૂરચંદ શેઠના હૃદયના એ ભીડીને બંધ કરેલાં બારણાંને પણ આવી સ્થૂળ આંખોથી – ગામની કે ઝાઝો ભાગ તો તેમની પોતાની પણ – ન દેખી શકાય એવી અવકાશરેખા હતી. એ રેખા જ તેમના રહસ્યનો ઉકેલ હતો. અને એવી રેખાનું અસ્તિત્વ પણ ન સ્વીકારનાર ગામલોકોને માટે એ ઉકેલ અશક્ય હતો.

એ અવકાશની આછીપાતળી લગભગ અગોચર રેખા તે કપૂરચંદ શેઠની ઘણાં વર્ષોથી મૃત્યુ પામેલી માતા. કેટકેટલાં દુઃખ વેઠીને તેણે પોતાને મોટા કર્યા હતા તેનાં એ દુઃખ પોતે નજરે જોયેલાં એટલે કપૂરચંદ શેઠને બરાબર ખ્યાલ હતો. કોઈ કોઈ વાર તો એ દિવસોની અને એ દુઃખોની કલ્પના આવતાં હજી પણ કપૂરચંદ શેઠ કંપી ઊઠતા. પોતે ન ખાઈને કે અર્ધું ખાઈને પણ માતાએ કેટલા હેતથી પોતાને જમાડ્યા હતા, જિવાડ્યા હતા એ પણ તેમને બરોબર યાદ હતું. છેવટે એ તો બિચારી સારો દિવસ જોયાં પહેલાં જ મરી ગઈ. મરતાં મરતાં પણ એ જ અમીદૃષ્ટિ એની આંખોમાં ભરેલી કપૂરચંદ શેઠે જોઈ. એ બધું પેલાં બંધ કરેલાં બારણાંને કોઈ કોઈ વાર જરાક ખુલ્લાં કરી દેતું અને કપૂરચંદ શેઠના ચિત્તને ભલે પળવાર માટે પણ, વિષાદયુક્ત કરી દેતું.

પણ એ બધી વાતોને વર્ષો વીતી ગયાં હતાં. હમણાં તો યુદ્ધ થયું અને એથી દાણાદૂણીના ભાવ એટલા વધી ગયા હતા કે એ બધામાં બીજો કશો વિચાર કરવાની પણ શેઠને ફુરસદ નહોતી રહેતી.

તેમાં વળી છેલ્લા ચાર-પાંચ દિવસથી સરકાર દાણાનો ભાવ બાંધી દેવાનો વિચાર કરતી હતી અને શેઠના હાથમાં ઊંચા ભાવનો પુષ્કળ માલ આવી ગયો હતો તેની ચિંતા હતી એટલે પેલી આછી-પાતળી અવકાશરેખા પણ અદૃશ્ય જેવી બની ગઈ હતી.

તેમાં વળી આ ભિખારણ આવી. મોટો સોદો પાર ઉતારવાની વેતરણ ચાલતી હતી. ઉનાળાના દિવસોની ગરમી, માથે આ વેપારનો બોજો અને સોદો કરનારની ભાવ નક્કી કરવામાં ધડ કરવાની વૃત્તિ! શેઠ પૂરેપૂરા કંટાળ્યા હતા. ગરમી ટાળવા તો તેમણે પહેરેલું ખમીસ કાઢી નાખ્યું હતું, વેપારનો બોજો ઓછો કરવાનો પ્રયત્ન ચાલુ જ હતો અને ભાવની કડાકૂટ કરતા વેપારીઓને પણ માંડ સમજાવી લેવાની અણી ઉપર આવ્યા હતા ત્યાં આ ભિખારણ!

‘એ આ ગરીબને પાઈ પૈસો આપજો, માબાપ.’

‘એ શેઠિયાવ, જરા દયા કરજો, માબાપ.’

‘એ આ બચ્ચું ભૂખે મરી જશે, બાપલિયા, પાઈ પૈસો તો આપો.’

શેઠની દુકાનના પાટિયા પાસે ઊભી ઊભી અણીને સમયે આવી બૂમો પાડતી ભિખારણ શેઠને ઝેર જેવી લાગી. પેલા વેપારીઓની સાથે ચાલતી વાત અટકાવી તેમણે ગુસ્સાથી ભિખારણ સામે જોયું અને બૂમ પાડી :

‘આઘી મર આઘી, રાંડ વેવલી.’

ફરી પાછો વેપારી સાથેનો વાર્તાલાપ શરૂ થઈ ગયો.

ત્યાં તો હજીયે હૃદય વધારે હલાવી નાખવાના ઇરાદાથી યોજેલો અવાજ તેમના સ્વાસ્થ્યનો ભંગ કરતો તેમને કાને અથડાયો :

‘અરે શેઠ સા’બ, તમે અમારા સામું નહિ જુઓ તો કોણ જોશે, મારા બાપ? પાઈ પૈસો તો આપો, મા’રાજ.’

શેઠ ક્રોધથી કાંપતા ઊભા થઈ ગયા. મહેતાજીની સામે જોઈ બૂમ મારી :

‘આને કાઢ આ વેજાને અહીંથી. કામટાણે જીવ લે છે.’

‘એ શેઠ, આ બચ્ચા સામું તો જુઓ. બિચારું ભૂખે મરી જાય છે.’ વધારે આર્જવ પેલીએ પોતાના સ્વરમાં આણ્યું.

શેઠ એકદમ તેની પાસે બહાર ધસી ગયા. જોરથી કહ્યું :

‘જાય છે કે નહિ?’

‘પણ આ મારું બચ્ચું, શેઠ સા’બ.’

‘હવે જાને રાંડ.’ શેઠનો સ્વભાવ ઉગ્ર હતો.

‘આ બચ્ચાને તો કંઈ આપો, મહેરબાન.’

‘બચ્ચું! બચ્ચું! રાંડો ક્યાંથી લાવે છે બચ્ચાંઓ? કોના પેટનું હશે કોણ જાણે?’ શેઠ ભાન ગુમાવી બેઠા હતા.

‘મારા પેટને ભાંડો મા, શેઠ.’ પેલીએ વિનંતી કરી. તેની આંખોમાં ગુસ્સો, દુઃખ, અપમાનનું ભાન : બધું પારાવાર ભરાઈ ગયું. પણ શેઠે તે કશું ન જોયું.

‘હવે તારું પેટ! રાંડો ક્યાંથી લાવે છે બચ્ચાંઓ, કોણ જાણે!’ અત્યંત જુસ્સાથી આ શબ્દો બોલી શેઠ તેની સામે રોષથી તાકી રહ્યા.

ભિખારણ તેમની સામે જોઈ રહી – એક ક્ષણમાત્ર, બીજી ક્ષણે તો તેની આંખમાં પાણી ઊભરાઈ આવ્યાં. અત્યંત સ્નેહથી તેણે બાળકને પોતાની છાતીએ લપેટી લીધું અને એક શબ્દ પણ બોલ્યા વિના તે પાછી વળી ગઈ.

‘ગઈ રાંડ જીવ લેતી’ બોલી પાછા વળતા શેઠને કાને એક ડૂસકું માત્ર અથડાયું. તે પણ જરા પાછા વળ્યા. જોયું તો પેલી ભિખારણ એકદમ ધીમા પગલે ચાલી જતી હતી.

અને કોણ જાણે શુંયે થયું કે વર્ષોથી જતનપૂર્વક, બળપૂર્વક બંધ કરેલાં શેઠના હૃદયનાં દ્વાર આપોઆપ ઊઘડી ગયાં. એક ધડાકે ઊઘડી ગયાં. હજારોનો વેપાર રોકાઈ રહે છે, પેલો સોદો માત્ર બે-પાંચ વાક્યોના વિનિમયથી પાર પડી જાય તેમ છે તે અટકી જાય છે, આવા આવા વેવલાવેડા કરવાથી કોઈ ઊંચું આવી શકતું નથી એ તો ચોક્કસ છે, – એ બધુંયે એક ક્ષણમાં તો કપૂરચંદ શેઠ ભૂલી ગયા અને પેલી ચાલી જતી ભિખારણની પીઠ તરફ તાકીને ઊભા જ રહ્યા.

એ તો ઊભા જ રહ્યા. ક્ષણવારમાં તો એ ભિખારણને ભિખારણ તરીકે જોતા પણ એ બંધ થઈ ગયા. તેમની નજર આગળ આજ તો ત્રીસ-ચાળીસ વર્ષથી જેને પોતે જોઈ નહોતી એવી એક સ્ત્રીની મૂર્તિ ખડી થઈ ગઈ. તેના ગાલ બેસી ગયા હતા, તેની કાયા વાંકી વળી ગઈ હતી, તેના શરીરનું તેજ સુકાઈ ગયું હતું. માત્ર તેની આંખો અનર્ગળ અમી પોતા પ્રત્યે વર્ષાવી રહી હતી. એ મૂર્તિ ઓચિંતી જ જુવાન બની ગઈ. તેના હાથમાં પણ એક બાળક હતું. તે ભીખ નહોતી માગતી, નોકરી માગતી હતી. કોઈ કોઈ વાર દયા માગતી. બાળક માટે, ટાઢે ફડફડતા બાળક માટે એકાદ ફાટ્યુંતૂટ્યું વસ્ત્ર માગતી હતી. આવા એક નહિ પણ અનેક ઠેકાણેથી તેને જાકારો મળતો જતો હતો. આ ભિખારણે પોતા તરફ વાળ્યાં હતાં એવાં જ આંસુભીનાં નેત્રો તે પેલા તિરસ્કાર કરનાર તરફ વાળી મૂંગી મૂંગી ચાલી જતી હતી.

‘મારી મા.’ શેઠ જરા મોટેથી બબડ્યા. પોતાનાં દુઃખસુખની અનેક વાતો માએ તેમને કહેલી તે તેમને યાદ આવી ગઈ. તેમની આંખો પણ જરા ભીની થઈ. પેલી ભિખારણ અને તેનું બાળક એ જ પળે તેમના મનમાં પોતાના અને પોતાની માતાના પ્રતીક સમાં બની ગયાં. તેમણે બૂમ પાડી :

‘એ બાઈ, ઊભી રહે.’

જરા જેટલું પાછળ જોઈને પેલી બાઈ જરા પણ ઊભી રહ્યા સિવાય આગળ ચાલી. એ જરા જેટલું ફરી ત્યારે તેનો આંસુભર્યો ચહેરો શેઠને દેખાયો. તે તરત જ દુકાનની અંદર દોડી ગયા અને પટારામાંથી બેત્રણ રૂપિયા હાથમાં લઈ તેની પાછળ દોડ્યા. પેલી જરા આગળ નીકળી ગઈ હતી તેથી જરા ઉતાવળે દોડ્યા અને બૂમ મારી :

‘એ માતાજી, જરા ઊભી રહે. એ આ લેતી જા.’

દુકાનના નોકરચાકર, મુનીમમહેતાજી, પેલા વેપારીઓ બધા આ વિચિત્ર દૃશ્યને જોઈ રહ્યા.

અને થોડી જ પળોમાં તો એ જોનારની સંખ્યા વધી પડી. ભિખારણે તો શેઠનો અને તેમનાં પગલાંનો અવાજ સાંભળ્યો કે તેણે પણ પોતાની ગતિ વધારી. આંખોમાં આંસુ પણ આપોઆપ વધી ગયાં. તે આગળ દોડતી રહી અને રોતી રોતી બૂમો પાડતી રહી :

‘તેં મારું પેટ વગોવ્યું, મારા વીરા, મને તારી પાઈએ ન ખપે.’

અને પાછળ શેઠ ઉઘાડા ડિલે, ખોડંગાતા પગે, અધ્ધર શ્વાસે, લંબાવેલે હાથે, કરગરતે અવાજે, દોડતા જેવું ચાલતા ચાલતા બોલતા રહ્યા :

‘એ મને માફ કર, મારી મા, પણ આ લેતી જા. મારી ભૂલ થઈ.’

પાણી ભરતી જુવતીઓ, શાક વેચતા બકાલીઓ, પાન વેચતા દુકાનદારો અને ગીતની લીટી લલકારતો જુવાન આ અદ્ભુત દૃશ્ય સ્તબ્ધ બની જોઈ રહ્યાં. આગળ ને આગળ વધતા જતા સમાજવર્તુળ વચ્ચેથી આગળ ભિખારણ ને પાછળ શેઠ પોતપોતાની ગતિનો વેગ વધારતાં ચાલ્યાં જ જતાં હતાં. તે લોકો નજરમાંથી પૂરેપૂરાં બહાર નીકળી જાય તે પહેલાં તો પેલા જુવાને ચાલ્યા જતા શેઠની દિશામાં હાથ લંબાવી પોતે લલકારતો હતો તે લીટી પૂરી કરી :

'''‘ઊભી વાટે ઊડે રે તારી પોતડી.’'''

સાંભળનારાઓએ સહાસ્ય તે લીટી ઝીલી લીધી.
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/નીલીનું ભૂત|નીલીનું ભૂત]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/વાત્રકને કાંઠે|વાત્રકને કાંઠે]]
}}

User:Vipul Shingala

2025-07-31T19:36:59Z

Vipul Shingala:

===ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા===
# મલયાનિલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મલયાનિલ/ગોવાલણી|ગોવાલણી]]
# કનૈયાલાલ મુન્શી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુન્શી/શામળશાનો વિવાહ|શામળશાનો વિવાહ]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુન્શી/મારી કમળા|મારી કમળા]] {{done}}
# ધૂમકેતુ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પોસ્ટઑફિસ|પોસ્ટઑફિસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પૃથ્વી અને સ્વર્ગ|પૃથ્વી અને સ્વર્ગ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/વિનિપાત|વિનિપાત]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/ભૈયાદાદા|ભૈયાદાદા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/રજપૂતાણી|રજપૂતાણી]]
# રા. વિ. પાઠક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/મુકુન્દરાય|મુકુન્દરાય]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/ખેમી|ખેમી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/સૌભાગ્યવતી!!|સૌભાગ્યવતી!!]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/જક્ષણી|જક્ષણી]]
# ઝવેરચંદ મેઘાણી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/સદાશિવ ટપાલી|સદાશિવ ટપાલી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/વહુ અને ઘોડો|વહુ અને ઘોડો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/જી’બા|જી’બા]]
# ઉમાશંકર જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/છેલ્લું છાણું|છેલ્લું છાણું]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/મારી ચંપાનો વર|મારી ચંપાનો વર]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/શ્રાવણી મેળો|શ્રાવણી મેળો]] {{done}}
# સુન્દરમ્
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/ખોલકી|ખોલકી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માજા વેલાનું મૃત્યુ|માજા વેલાનું મૃત્યુ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માને ખોળે|માને ખોળે]]
# ગુલાબદાસ બ્રોકર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/લતા શું બોલે|લતા શું બોલે]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ગુલામદીન ગાડીવાળો|ગુલામદીન ગાડીવાળો]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/નીલીનું ભૂત|નીલીનું ભૂત]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે|ઊભી વાટે]]
# પન્નાલાલ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/વાત્રકને કાંઠે|વાત્રકને કાંઠે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સાચી ગજિયાણીનું કાપડું|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/બાપુનો કૂતરો|બાપુનો કૂતરો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સુખદુઃખનાં સાથી|સુખદુઃખનાં સાથી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/પીઠીનું પડીકું|પીઠીનું પડીકું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/મોરલીના મૂંગા સૂર|મોરલીના મૂંગા સૂર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/નૅશનલ સેવિંગ|નૅશનલ સેવિંગ]]
# ઈશ્વર પેટલીકર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/લોહીની સગાઈ|લોહીની સગાઈ]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/મધુરાં સપનાં|મધુરાં સપનાં]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/વટ|વટ]] {{done}}
# જયંતી દલાલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/અડખેપડખે|અડખેપડખે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/આ ઘેર પેલે ઘેર|આ ઘેર પેલે ઘેર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઉત્તરા|ઉત્તરા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઝાડ, ડાળ અને માળો|ઝાડ, ડાળ અને માળો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ટપુભાઈ રાતડિયા|ટપુભાઈ રાતડિયા]]
# જયંત ખત્રી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ|તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/લોહીનું ટીપું|લોહીનું ટીપું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ધાડ|ધાડ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/નાગ|નાગ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ખરા બપોર|ખરા બપોર]]
# અશોક હર્ષ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશોક હર્ષ/સુલોચના|સુલોચના]]
# પીતાંબર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પીતાંબર પટેલ/દત્તક પિતા|દત્તક પિતા]]
# હીરાલાલ ફોફલિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હીરાલાલ ફોફલિયા/રાતે વાત|રાતે વાત]]
# ચુનીલાલ મડિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/વાની મારી કોયલ|વાની મારી કોયલ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/કમાઉ દીકરો|કમાઉ દીકરો]]
# સુરેશ જોષી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/થીગડું|થીગડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/રાક્ષસ|રાક્ષસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પદભ્રષ્ટ|પદભ્રષ્ટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/એક મુલાકાત|એક મુલાકાત]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/અગતિગમન|અગતિગમન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/લોહનગર|લોહનગર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/વરપ્રાપ્તિ|વરપ્રાપ્તિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/કુરુક્ષેત્ર|કુરુક્ષેત્ર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પુનરાગમન|પુનરાગમન]]
# સરોજ પાઠક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર|ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/સારિકા પંજરસ્થા|સારિકા પંજરસ્થા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/પોસ્ટ-મૉર્ટમ|પોસ્ટ-મૉર્ટમ]]
# ચંદ્રકાન્ત બક્ષી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...|આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/તમે આવશો?|તમે આવશો?]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/એક સાંજની મુલાકાત|એક સાંજની મુલાકાત]]
# મધુ રાય
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/બાંશી નામની એક છોકરી|બાંશી નામની એક છોકરી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ધારો કે –|ધારો કે –]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/કાન|કાન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ઊંટ|ઊંટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/મકાન|મકાન]]
# વસુબહેન ભટ્ટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વસુબહેન ભટ્ટ/ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!|ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!]]
# મોહમ્મદ માંકડ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/તપ|તપ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/મનેય કોઈ મારે!|મનેય કોઈ મારે!]]
# વનુ પાંધી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વનુ પાંધી/બારી|બારી]]
# ધીરુબહેન પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરુબહેન પટેલ/ટાઢ|ટાઢ]]
# કુન્દનિકા કાપડિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/ફરી વરસાદ!|ફરી વરસાદ!]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/જવા દઈશું તમને…|જવા દઈશું તમને…]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/પ્રેમનાં આંસુ|પ્રેમનાં આંસુ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/તમારાં ચરણોમાં|તમારાં ચરણોમાં]]
# ઇવા ડેવ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તરંગિણીનું સ્વપ્ન|તરંગિણીનું સ્વપ્ન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તમને ગમી ને?|તમને ગમી ને?]]
# ભગવતીકુમાર શર્મા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભગવતીકુમાર શર્મા/અપ્રતીક્ષા|અપ્રતીક્ષા]]
# મોહનભાઈ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહનભાઈ પટેલ/બ્લાઇન્ડ વર્મ|બ્લાઇન્ડ વર્મ]]
# કિશોર જાદવ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/કાગ-કન્યા|કાગ-કન્યા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/વિસ્મૃત|વિસ્મૃત]]
# રાધેશ્યામ શર્મા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના|સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સળિયા|સળિયા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/નૂતન વર્ષાભિનંદન|નૂતન વર્ષાભિનંદન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/ચર્ચબેલ|ચર્ચબેલ]]
# રઘુવીર ચૌધરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/પોટકું|પોટકું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/જગા ધૂળાનો જમાનો|જગા ધૂળાનો જમાનો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ચિતા|ચિતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ|ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/મંદિરની પછીતે|મંદિરની પછીતે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/સાંજનો છાયો|સાંજનો છાયો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ભણેલી વહુ|ભણેલી વહુ]]
# રાવજી પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/ચંપી|ચંપી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સગી|સગી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સૈનિકનાં બાળકો|સૈનિકનાં બાળકો]]
# ઘનશ્યામ દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/ગોકળજીનો વેલો|ગોકળજીનો વેલો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/કાગડો|કાગડો]]
# જ્યોતિષ જાની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જ્યોતિષ જાની /એક સુખી માણસનું ચિત્ર|એક સુખી માણસનું ચિત્ર]]
# સુધીર દલાલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુધીર દલાલ/પછી|પછી]]
# વર્ષા અડાલજા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/‘એ’|‘એ’]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/લાશ|લાશ]]
# વિભૂત શાહ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિભૂત શાહ/શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો|શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો]]
# નાનાભાઈ જેબલિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/છટકું|છટકું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/કાટલું|કાટલું]]
# હરિકૃષ્ણ પાઠક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/ઘરભંગ|ઘરભંગ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/નટુભાઈને તો જલસા છે|નટુભાઈને તો જલસા છે]]
# વીનેશ અંતાણી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/શ્વાસનળીમાં ટ્રેન|શ્વાસનળીમાં ટ્રેન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ|તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી|સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સ્ત્રી નામે વિશાખા|સ્ત્રી નામે વિશાખા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/નિર્જનતા|નિર્જનતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/જૂના ઘરનું અજવાળું|જૂના ઘરનું અજવાળું]]
# હિમાંશી શેલત
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં|અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/ઇતરા|ઇતરા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/બારણું|બારણું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/સાંજનો સમય|સાંજનો સમય]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/કિંમત|કિંમત]]
# ધીરેન્દ્ર મહેતા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરેન્દ્ર મહેતા/ઓળખાણ|ઓળખાણ]]
# વિજય શાસ્ત્રી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય શાસ્ત્રી/મિસિસ શાહની એક બપોર|મિસિસ શાહની એક બપોર]]
# પુરુરાજ જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પુરુરાજ જોશી/છત્રી|છત્રી]]
# ઇલા આરબ મહેતા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પરીકથા|પરીકથા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પાંખ|પાંખ]]
# રજનીકુમાર પંડ્યા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રજનીકુમાર પંડ્યા/સીનો|સીનો]]
# ચિનુ મોદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચિનુ મોદી/નાગના લિસોટા|નાગના લિસોટા]]
# રમેશ પારેખ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ પારેખ/ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે|ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે]]
# જોસેફ મેકવાન
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/પન્નાભાભી|પન્નાભાભી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/બાપનું લો’ય|બાપનું લો’ય]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/ઘરનું ઘર|ઘરનું ઘર]]
# મોહન પરમાર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/આંધું|આંધું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/કુંભી|કુંભી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/હિરવણું|હિરવણું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/થળી|થળી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/તણખલું|તણખલું]]
# દલપત ચૌહાણ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/બદલો|બદલો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/ગંગામા|ગંગામા]]
# હરીશ મંગલમ્
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/દાયણ|દાયણ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/ઉટાંટિયો|ઉટાંટિયો]]
# અંજલિ ખાંડવાલા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અંજલિ ખાંડવાલા/લીલો છોકરો|લીલો છોકરો]]
# મણિલાલ હ. પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/બાપાનો છેલ્લો કાગળ|બાપાનો છેલ્લો કાગળ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/રાતવાસો|રાતવાસો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પી.ટી.સી. થયેલી વહુ|પી.ટી.સી. થયેલી વહુ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પડતર|પડતર]]
# રમેશ દવે
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ દવે/ને કંઈક થયું તો?|ને કંઈક થયું તો?]]
# મનોહર ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/જલમટીપ|જલમટીપ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/પાછું વળવું|પાછું વળવું]]
# પવનકુમાર જૈન
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/આ જમાનાનો પારસમણિ|આ જમાનાનો પારસમણિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/તરસ્યા કાગડાની વારતા|તરસ્યા કાગડાની વારતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/વરુ અને શ્રી પાપી|વરુ અને શ્રી પાપી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/ઈપાણનું યૌવન|ઈપાણનું યૌવન]]
# કિરીટ દૂધાત
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આમ થાકી જવું…|આમ થાકી જવું…]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…|આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/ભાય|ભાય]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/લીલ|લીલ]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે|એક બપોરે]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/વી. એમ.|વી. એમ.]] {{done}}
# બિપિન પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/સંગીતશિક્ષક|સંગીતશિક્ષક]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/વાંસનાં ફૂલ|વાંસનાં ફૂલ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/બૂફે|બૂફે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/કરિયાવર|કરિયાવર]]
# માય ડિયર જયુ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/ડારવિનનો પિતરાઈ|ડારવિનનો પિતરાઈ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/જીવ|જીવ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/વેકેશન|વેકેશન]]
# પન્ના નાયક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/લેડી વિથ અ ડૉટ|લેડી વિથ અ ડૉટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/નિત્યક્રમ|નિત્યક્રમ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/સુજાતા|સુજાતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/ઊડી ગયો હંસ|ઊડી ગયો હંસ]]
# અજિત ઠાકોર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ગૂમડું|ગૂમડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ખરજવું|ખરજવું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/માવઠું|માવઠું]]
# અનિલ વ્યાસ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/સવ્ય-અપસવ્ય|સવ્ય-અપસવ્ય]]
# હરીશ નાગ્રેચા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/`ચૂટકી'|`ચૂટકી']]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/ખલેલ|ખલેલ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/કૅટ-વૉક|કૅટ-વૉક]]
# યોગેશ જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ચંદરવો|ચંદરવો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ગંગાબા|ગંગાબા]]
# પ્રવીણ ગઢવી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/લીંબડાનું પાંદડું|લીંબડાનું પાંદડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/સૂરજપંખી|સૂરજપંખી]]
# ભૂપેશ અધ્વર્યુ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેશ અધ્વર્યુ/હનુમાન લવકુશ મિલન|હનુમાન લવકુશ મિલન]]
# કેશુભાઈ દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/મહિષાસુર|મહિષાસુર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/ઉપેક્ષિતા|ઉપેક્ષિતા]]
# પ્રવીણસિંહ ચાવડા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/ચાકરી|ચાકરી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/લેણિયાત|લેણિયાત]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિઝિટ|વિઝિટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/જનારી|જનારી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી|બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિશાખાનો ભૂતકાળ|વિશાખાનો ભૂતકાળ]]
# ઉત્પલ ભાયાણી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/ખતવણી|ખતવણી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/મિજબાની|મિજબાની]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બદલો|બદલો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બંધન અને મુક્તિ|બંધન અને મુક્તિ]]
# ધરમાભાઈ શ્રીમાળી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/નરક|નરક]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/દાજવું તે...|દાજવું તે...]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/વરઘોડો|વરઘોડો]]
# દશરથ પરમાર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/ત્રીજું ઘર|ત્રીજું ઘર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/બે ઇ-મેલ અને સરગવો|બે ઇ-મેલ અને સરગવો]]
# મોના પાત્રાવાલા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોના પાત્રાવાલા/રાની બીલાડો|રાની બીલાડો]]
# નાઝીર મનસૂરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાઝીર મનસૂરી/બોકાહો|બોકાહો]]
# અઝીઝ ટંકારવી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અઝીઝ ટંકારવી/વાવાઝોડું|વાવાઝોડું]]
# જિતેન્દ્ર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિતેન્દ્ર પટેલ/ખાડ|ખાડ]]
# પરેશ નાયક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/તાંદળજાની ભાજી|તાંદળજાની ભાજી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક /પરપોટો|પરપોટો]]
# કાનજી પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કાનજી પટેલ/ડેરો|ડેરો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/પડાવ|પડાવ]]
# બિન્દુ ભટ્ટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/આંતરસેવો|આંતરસેવો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/જાગતું પડ|જાગતું પડ]]
# પારુલ રાઠોડ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ રાઠોડ/વિપર્યાસ|વિપર્યાસ]]
# સુમન્ત રાવલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/ખોયડું|ખોયડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/લાયન-શૉ|લાયન-શૉ]]
# ભરત નાયક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભરત નાયક/વગડો|વગડો]]
# જનક ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ|સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/બાવળ વાવનાર|બાવળ વાવનાર]]
# શિરીષ પંચાલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/શિરીષ પંચાલ/મજૂસ|મજૂસ]]
# રાજેન્દ્ર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/લિફ્ટ|લિફ્ટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/જૂઈની સુગંધ|જૂઈની સુગંધ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/અધૂરી શોધ|અધૂરી શોધ]]
# ગિરીશ ભટ્ટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/રેખલીનું મન|રેખલીનું મન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ|ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ]]
# પ્રભુદાસ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/હડફેટ|હડફેટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ખાખી જીવડાં|ખાખી જીવડાં]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ફારગતી|ફારગતી]]
# રામચંદ્ર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/સુવર્ણકન્યા|સુવર્ણકન્યા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/શ્યામલી|શ્યામલી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/ખેતર|ખેતર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/તીતીઘોડો|તીતીઘોડો]]
# મહેન્દ્રસિંહ પરમાર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/પોલિટેકનિક|પોલિટેકનિક]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/ઊડણચરકલડી|ઊડણચરકલડી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/એમ. પી. અજમેરા|એમ. પી. અજમેરા]]
# જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ|
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/કંઈ પણ બની શકે...|કંઈ પણ બની શકે...]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/મહોરાં|મહોરાં]]
# સાગર શાહ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/ગેટ ટુ ગેધર|ગેટ ટુ ગેધર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/સુજીની સમાજસેવા|સુજીની સમાજસેવા]]
# અજય સોની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/ગળામાં અટવાયેલી તરસ|ગળામાં અટવાયેલી તરસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/તરસ|તરસ]]
# વિજય સોની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/સાંકડી ગલીમાં ઘર|સાંકડી ગલીમાં ઘર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/મમ સત્યમ|મમ સત્યમ]]
# નવનીત જાની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નવનીત જાની/સામા કાંઠાની વસ્તી|સામા કાંઠાની વસ્તી]]
# પન્ના ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/સાતમો દિવસ|સાતમો દિવસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/ચપટી|ચપટી]]
# રામ મોરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/મહોતું|મહોતું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/બળતરા|બળતરા]]
# અભિમન્યુ આચાર્ય
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/પડછાયાઓ વચ્ચે|પડછાયાઓ વચ્ચે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/રાત|રાત]]
# નરેશ શુક્લ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/અથઃ ઇતિ|અથઃ ઇતિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/ન કહેવાયેલી વાર્તા...!|ન કહેવાયેલી વાર્તા...!]]
# હર્ષદ ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/જાળિયું|જાળિયું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/આઢ|આઢ]]
# રેણુકા પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/મીરાંનું ઘર|મીરાંનું ઘર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/ધોધમાર|ધોધમાર]]
# માવજી મહેશ્વરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/ગ્રહણ|ગ્રહણ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/સુખ|સુખ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/મિલકત|મિલકત]]
# કેતન મુનશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/ફટકો|ફટકો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/લાલ ચીંદરડી|લાલ ચીંદરડી]]
# બકુલેશ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બકુલેશ/આભાસની ગલીમાં|આભાસની ગલીમાં]]
# પારુલ કંદર્પ દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ કંદર્પ દેસાઈ/એક ડગલું આગળ|એક ડગલું આગળ]]
# કંદર્પ ર. દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કંદર્પ ર. દેસાઈ/આઠમી માર્ચ|આઠમી માર્ચ]]
# રમેશ ર. દવે
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ ર. દવે/શબવત્|શબવત્]]
# પ્રાગજી ભામ્ભી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રાગજી ભામ્ભી/ફરી પાછા પૃથ્વી પર|ફરી પાછા પૃથ્વી પર]]
# ભૂપેન ખખ્ખર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેન ખખ્ખર/વાડકી|વાડકી]]
# રાજેશ વણકર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેશ વણકર/ધડાકા|ધડાકા]]
# મીનળ દવે
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મીનળ દવે/ઓથાર|ઓથાર]]
# પૂજા તત્સત્
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પૂજા તત્સત્/એક મેઇલ|એક મેઇલ]]
# કલ્પેશ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/સહી|સહી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/કાઠું વરહ|કાઠું વરહ]]
# અશ્વિની બાપટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશ્વિની બાપટ/તૃષ્ણા|તૃષ્ણા]]
# નીતા જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નીતા જોશી/છેવાડાનાં બે જણ|છેવાડાનાં બે જણ]]

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/નીલીનું ભૂત

2025-07-31T19:34:47Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|નીલીનું ભૂત | ગુલાબદાસ બ્રોકર}}

<hr>
<center>
◼
 
{{#widget:Audio
|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/8/87/Neeli_nu_bhoot_final.mp3
}}
 
નીલીનું ભૂત • ગુલાબદાસ બ્રોકર • ઑડિયો પઠન: દિપ્તી વચ્છરાજાની
 
<center>◼
</center>
<hr>

{{Poem2Open}}
ઘોર, ભીષણ, અંધારી રાત્રિએ બહાર તો પોતાનું સામ્રાજ્ય પૂરેપૂરું જમાવી દીધું હતું, પણ દીવાની ઓથે ઘરના એક ઓરડામાં બેઠેલાં એ ત્રણે મિત્રોને એનું કશું ભાન નહોતું. તે લોકો તો પોતાની વાતોમાં જ એટલાં મશગૂલ બની ગયાં હતાં કે કદાચ એ રાત્રિ વર્ષા અને મેઘગર્જનાથી વધારે ભીષણ ગંભીર સ્વરૂપની બની જાત તોયે કદાચ એનું ભાન એમને ન રહેત.

રાત્રિના કલાકો પણ એક પછી એક વીતતા જતા હતા. ઠંડી પણ સારા પ્રમાણમાં હતી, એનું ભાન કદાચ એમને હશે, કેમ કે એ ઓરડામાં એક ખૂણામાં ગોઠવાયેલા ખાટલા ઉપર નિર્મળા તથા પ્રબોધ – પતિપત્ની – એક જ શાલનો આશ્રય લઈ સામસામાં બેઠાં હતાં. શશી – તેમનો મિત્ર – પલંગની એકદમ નજીક ખુરશી લાવી, ઉપર ટૂંટિયું વાળી, બંને હાથથી ગોઠણને વીંટી લઈ બેઠો હતો.

ચાલતી વાતમાં ત્રણેને સમાન રસ હતો તે તો તેમની બોલવાની રીતથી, હાવભાવથી, તેમના ચહેરા ઉપર દેખાતી રંગરેખાઓથી સ્પષ્ટ દેખાઈ આવતું હતું. ત્રણે જણાં ઘણી વાર એકીસાથે બોલતાં, એક અર્ધું બોલે ત્યાં કોઈ કોઈ વાર બીજું બોલવા મંડી જતું, એક પળ માટે પણ વાતમાં વિરામ નહોતો આવતો.

‘ઓ મા રે! પણ એવું એવું કેમ થાય? ગમે કેમ?’ નિર્મળા શાલમાં ઢંકાયેલા પોતાના ગોરા, જરા પાતળા હાથ બહાર કાઢી તેનાથી પોતાના સુરેખ ફિક્કા વદનને ઢાંકી દેતાં બોલી. તેના અવાજમાં વિષાદ જરાતરા હતો, પણ તિરસ્કાર તો સ્પષ્ટ હતો.

ઠંડી જરૂર વિશેષ પ્રમાણમાં હશે, કેમ કે એક પળમાં જ નિર્મળાનું વિષાદ — તિરસ્કારયુક્ત મુખ માત્ર ઉઘાડું રહ્યું, હાથ તો પાછા શાલના સંરક્ષણ નીચે લપાઈ ગયા.

‘એ તને ન સમજાય, નિમુ.’ પ્રબોધ તેની સામે સ્નેહથી – અને અત્યંત માનથી પણ – જોઈને બોલ્યો : ‘તને એ ક્યાંથી સમજાય?’

‘સાચું છે, નિમુબહેન, તમને એમ થાય એ સ્વાભાવિક છે.’ શશી હાથને ગોઠણ આસપાસ જરા વધારે જોરથી દબાવતાં બોલ્યો : ‘ક્યાં તમે અને ક્યાં એ? પેલી તો છેક…’ વધારે બોલ્યા સિવાય તેની સામે તે સાચી જ વાત કરતો હોય એવા ભાવથી જોઈ રહેલાં પતિપત્ની માટે જ પેલી માટેનું વિશેષણ પૂરું કરવાનું રહેવા દઈ તે ચૂપ થઈ ગયો. તેના ગોરા, હસમુખા, તંદુરસ્ત ચહેરા ઉપર વિષાદ, અણગમો, છૂપો છૂપો ધિક્કાર એવા એવા તો ઘણા ઘણા ભાવો ફેલાઈ ગયા.

‘પણ એવું કેમ થાય?’ ફરી પાછી નિમુ બોલી. ‘એને સ્વમાન જેવું પણ કંઈ નહીં હોય? હિંદુ, મુસલમાન, મિત્ર, દુશ્મન ગમે તે –’ અર્ધું બોલી, માત્ર શોકસૂચક રેખાઓ મુખ પર લાવી તે ચૂપ થઈ ગઈ.

‘આપણે શું કામ નિમુ?’ પ્રબોધ બોલ્યો. શશી તરફ જોઈ : ‘એ તો મરી ગઈ, પણ મર્યા પહેલાં જ બિચારા મંગળને તો અર્ધો મારતી ગઈ. તને તો બધી ખબર છે.’

‘બધી જ ખબર છે’, શશી બોલ્યો. પછી જરા વધારે ગંભીર બની ઉમેર્યું : ‘કદાચ તમને હશે તેથીયે વિશેષ ખબર મને છે.’

એટલું કહેતાં એના મુખ ઉપર જે ભાવ ફેરવાયા તે નિમુ-પ્રબોધ બેમાંથી એકેયે ન જોયા. બન્ને ઉત્સુકતાથી તેની સામે જોઈ રહ્યાં.

શશી બોલ્યો. તેનો અવાજ જરા ધીમો હતો : ‘પેલી કુસુમ નહીં? જયાની બહેન? તેને એક દિવસ બપોરે નીલીનું કંઈ કામ પડ્યું અને તેને ઘેર ગઈ. મંગળ તો બિચારો કામધંધે એ વખતે ગયો જ હોય. નીલીએ ઓરડાનું બાર પણ પૂરું બંધ નહોતું કર્યું. કુસુમે ધક્કો મારતાં જ તે ઊઘડી ગયું. અંદર નીલી કોઈની સાથે એવી ખરાબ રીતે બેઠી હતી તે કુસુમ જોઈ ગઈ.’

‘તને કોણે કહ્યું?’ ‘તમને કોણે કહ્યું?’ પતિપત્ની બન્ને એકીસાથે પૂછી રહ્યાં.

એ પ્રશ્ન જ જાણે સાંભળ્યો ન હોય તેમ શશી અમુક પળ સુધી મૂંગો બેઠો રહ્યો. એ પળો દરમિયાન એની નજર આગળ એક મુખ રમી રહ્યું – નાનું, ફિક્કું, સહેજ ઊજળું, અત્યંત નિર્દોષ લાગતું. જાણે તેને કહેતું ન હોય : ‘તમે પણ? તમને શો હક્ક છે?’ હજી તેને આપવાને કંઈ ઉત્તર મનમાં ગોઠવે ત્યાં તો તેનો ધ્યાનભંગ થયો. ફરી પાછો બન્નેનો પ્રશ્ન આવ્યો :

‘પણ એ બધી ખબર તમને ક્યાંથી પડી?’

‘મને? કુસુમે જયાને કહ્યું, અને તેણે મારી પત્નીને કહ્યું.’

‘જો નિમુ, આ વળી એક વધારે પ્રસંગ.’ પ્રબોધ બોલ્યો.

નિમુ પણ કંઈક બોલી પણ એ પળે શશીને એ બહુ ન સંભળાયું, કેમ કે પેલું મુખ હવે એકલું મુખ નહોતું રહ્યું. તેની સાથે સાથે આખી કાયા ઊભી થતી જતી હતી, કૃશ, અશક્ત, છતાં જરા મોહક ને નિર્દોષ દેખાતા મુખને વધુ નિર્દોષ દેખાડતી. તે જાણે તેને કહેતી હતી :

‘તમે પણ? કહો, હજી જરા વધુ કહોને.’

અને જાણે એમાંથી જ પ્રેરણા મળી હોય તેમ તે પ્રબોધ-નિમુની ચાલતી વાતને અટકાવીને બોલ્યો :

‘ને નિમુબહેન, નીલી નિર્દોષ કેટલી લાગતી હતી? જાણે કે એવી સ્ત્રી તો કશું પાપ જ ન કરે. ને છતાં કેટલી દુષ્ટ!’

‘ને ઝેરીલી પણ કેટલી? મંગળ નિમુ સાથે બોલેચાલે એમાં તો એનો જાન લઈ જતી’તી.’ પ્રબોધે કહ્યું.

‘હશે. આપણને શું?’ નિમુએ શોકપૂર્વક કહ્યું. ‘અંતે તો બિચારી મરી ગઈને? ને ત્રાસ પણ કેટલો ભોગવ્યો?’

‘એવાઓનું તો એમ જ થાય’, શશી જુસ્સાથી બોલ્યો : ‘ન પોતે સુખથી રહી, ન કોઈને રહેવા દીધાં.’ ફરી પાછી પેલી આકૃતિને સ્મરણમાંથી બળથી હઠાવી દેવી હોય તેમ તે જુસ્સાથી બોલ્યે જ જતો હતો :

‘મેં તો એને આ વખતે આમ કહ્યું અને પેલી વખતે…’

તેની વાગ્ધારા લાંબી ચાલી. પ્રસંગો ઉપર પ્રસંગો નીલીના દોષના અને એ દોષમાંથી તેને ઉગારી લેવાના પોતાના પ્રયત્નોના તેણે કહ્યા. તેને અને નીલીને અમુક વખત તો એટલું બનતું કે એ બધા પ્રસંગોને અત્યંત રસ અને સમભાવપૂર્વક નિમુ-પ્રબોધ સાંભળી રહ્યાં. વચ્ચે વચ્ચે તેમણે પણ પોતાના સ્મરણકોષમાંથી રસિક પ્રસંગો વીણી કાઢી રસિક વાણીમાં રજૂ કર્યા.

એમાં જ સમય વહી ગયો.

એ સમય દરમિયાન શશી જેમ જેમ વાતો કરતો જતો હતો તેમ તેમ વધુ ને વધુ ઉશ્કેરાતો જતો હતો. કેમ કે એક બાજુ તે અમુક પ્રકારની પ્રસંગપરંપરા વર્ણવતો જતો હતો તો બીજી બાજુ તદ્દન જુદી જ જાતની પ્રસંગપરંપરા તેના સ્મરણપટમાંથી ખસતી જ નહોતી.

વાતચીતમાં, શારીરિક હાજરીમાં, તે અહીં આ ઘોર, ભીષણ રાત્રિમાં દીવાના પ્રકાશથી પ્રકાશિત ઓરડામાં નિમુ અને પ્રબોધ સાથે બેઠો હતો. મનથી, કલ્પનાથી, તે અહીંથી સેંકડો માઈલ દૂર મુંબઈ શહેરના એક પરામાં વિચરી રહ્યો હતો. પળો, કલાકો, દિવસો વિચારોની ત્વરાથી પસાર થતા હતા. મુંબઈની એક શાળામાં તે નોકરી કરતો હતો. નીલીનો પતિ મંગળ પણ એ જ શાળામાં હતો. બન્ને એક જ પરામાં રહેતા હતા. પ્રબોધ ધંધો કંઈ જુદો જ કરતો હતો છતાં એ તથા નિમુ એ જ પરામાં રહેતાં હતાં.

થોડે થોડે અંતરે તેમનાં ઘરો હતાં. મંગળ તથા નિમુ, નિમુ તથા નીલી, નીલી તથા શશી, પ્રબોધ અને મંગળ, એમ એકબીજાનાં, અને એને અંગે એમાંના સૌ એકબીજાના અંગત મિત્રો હતાં. ગામ આખાને ઈર્ષ્યા આવે એટલા પ્રમાણમાં એ લોકો એકબીજાનાં મિત્ર બની ગયાં હતાં.

મૈત્રીની એવી આદર્શ સ્થિતિ અમુક સમય જ ટકે છે. એક પછી એક પ્રસંગો ચલચિત્રની ઝડપથી શશીના મનમાંથી પસાર થવા લાગ્યા. નીલી નિમુની ઈર્ષ્યા કરવા લાગી. મંગળ નિમુ સાથે શા માટે આટલો બધો હળી જાય? હજારો તરકીબોથી તેણે મંગળને નિમુને ત્યાં જતો બંધ કરી દીધો.

શશી આગળ પણ તેણે નિમુ સંબંધી હજારો વાતો કરી હતી. અત્યારે એમાંની જ એક વાત શશી નિમુ-પ્રબોધને સંભળાવતો હતો.

‘ને મને એ કહે :

‘શશીભાઈ, એમાં મને શો વાંધો? ભલેને મંગળ નિમુને કપાળે ચુંબન કરે. એ તો મિત્ર તરીકે જ કરતો હતો એ મને ખાતરી હતી. એમાં શું થઈ ગયું?’

એટલી નિર્દોષતાથી એ એ બોલતી હતી કે એના હૃદયમાં ભરેલા ઝેરને તો હૃદયમાં જ દટાઈ રહેવું પડે. વાણી દ્વારા બહાર નીકળવાનો અવકાશ જ તેને ન મળે.’

‘જુઠ્ઠી સદંતર જુઠ્ઠી,’ નિમુ ગુસ્સાથી બોલી ઊઠી. ‘એવું કદી બન્યું જ નથી.’

પ્રબોધની આંખોમાં તો માત્ર તિરસ્કાર જ ભર્યો હતો. તે કશું ન બોલ્યો.

‘જુઠ્ઠીસ્તો! એ તો એને હજાર માણસો ચૂમે એ ગમે એટલે એને એવી જ કલ્પના આવેને?’ શશી બોલ્યો અને એક પળ મૂંગો થઈ ગયો.

એ પળમાં તો આખો એક પ્રસંગ તેના મગજમાંથી પસાર થઈ ગયો.

નીલીનું ચારિત્ર્ય જરા શિથિલ હતું એ વાત તે આખી મંડળી જાણતી. એકબે કબૂલાત તો નીલીએ પોતે મંગળ પાસે દુઃખી હૃદયે કરી હતી. શશી પણ એ બધી વાતો જાણતો.

તેથીસ્તો એ પ્રસંગ બની ગયો.

મંગળ તથા નીલી સાથે તેના ઓરડામાં શશી બેઠો હતો. એક ખુરશી ઉપર મંગળ બેઠો હતો. બાજુમાં આરામખુરશી ઉપર પોતે બેઠો હતો. તેની બાજુમાં એક નાની ખુરશી ઉપર નીલી.

મંગળ વાતો કરવાનો શોખીન હતો. જાતજાતની વાતો કરી તે બંનેને હસાવતો હતો. શશી ખૂબ હસતો હતો. હસતાં હસતાં તેણે એક વખત નીલી સામે જોયું. નીલી તેની સામે જ જોઈ રહી હતી તેમ તેને લાગ્યું.

વાતો વધતી જતી હતી. હાસ્ય વધતું જતું હતું. ફરી પાછું શશીએ નીલી સામે જોયું ત્યારે તેનો ફિક્કો ચહેરો હાસ્યથી લાલ બની ગયો હતો. નીલી શશીની નજર પોતા ઉપર પડતાં જરા વધારે હસી. શશીને કદાચ પહેલી જ વાર નીલી મોહક લાગી.

મંગળની ફરવા જવાની લાકડી ત્યાં આગળ જ પડી હતી. નીલીએ તે પોતાના હાથમાં લીધી, અને તેનાથી રમવા લાગી. ત્રણેની વાતોમાં એથી કશો વિક્ષેપ ન પડ્યો.

થોડી વાર પછી નીલી એ લાકડી ધીમે ધીમે શશીના પગના તળિયામાં ફેરવવા લાગી. શશીનું હાસ્ય વધી પડ્યું. મંગળને પણ હસવું આવ્યું.

એ તોફાનની સજા કરવા શશીએ લાકડી નીલીના હાથમાંથી ઝૂંટવી લીધી. એ વખતે નીલી લાકડીને પકડી રહેવાના પ્રયત્નમાં જરા નીચી નમી ગઈ. તેનું મુખ તો તે નીચે નમી ત્યારે પણ શશીના મુખ સામે જ તાકી રહ્યું. એ નિર્દોષ લાગતા, હાસ્યથી ભરેલા મુખમાં જડાયેલી આંખોએ શશીને અનેક વાતો કહી દીધી.

કોણ જાણે કેમ આજે એને નીલીની વિરુદ્ધની જ વાતો કરવાનો ઊભરો આવ્યો હતો. તેના સ્વભાવની અનેક વિષમ વાતો કરી રહ્યા પછી તે નિમુ-પ્રબોધને નીલી બીજાઓ પાસે પણ મંગળને અને નિમુને શી રીતે ઉતારી પાડતી હતી તેની વાતો કરવા માંડ્યો.

‘પેલી કુસુમને પણ એણે મંગળ વિશે અને તમારા વિશે અનેક વાતો કરી હતી. મને એ બધી વાતો મારી પત્ની દ્વારા જાણવા મળી ત્યારે એટલી ચીડ ચડી…’

મનમાં તો જુદી જ દુનિયા દોડતી હતી. એક વખત મુંબઈ જવા માટે પરાની ટ્રેનમાં નીલી અને પોતે સાથે થઈ ગયાં. એક ડબામાં બેઠાં. ડબામાં ગિરદી ખૂબ હતી. માંડ માંડ તે બંને આજુબાજુમાં બેસી શક્યાં. પોતાનો પગ નીલીના પગ સાથે જરાક દબાઈ ગયો નીલી પગ જરા ખેસવી લેશે તેમ તેણે માન્યું, પણ નીલીએ તો જાણે કશું જાણતી જ ન હોય તેમ પગ રહેવા દીધો. પોતે પણ પગ ખેસવી જ ન શક્યો.

ગાડીમાંથી ઊતરી બંને બસની રાહ જોતાં ઊભાં રહ્યાં. એ સમય દરમિયાન અજાણ્યે જ હોય તેમ બંનેના હાથ એકબીજાને અડકી રહ્યા. ન નીલીએ પોતાનો હાથ પાછો ખેંચી લીધો, ન શશીએ પોતાનો. નીલીએ પોતાની નિર્દોષ દેખાતી આંખો શશી તરફ ફેરવી, ત્યારે તેનો અવાજ ઘોઘરો બની ગયો. તેણે માત્ર એટલું જ કહ્યું :

‘નીલી, કાલે સાંજે તું મારે ઘેર આવજે.’

શશી ત્યારે પોતાના ઘરમાં એકલો જ રહેતો હતો.

‘મંગળ વખતસર ઘેર આવી જશે તો અમે જરૂર આવીશું.’ નીલીએ હસતાં હસતાં કહ્યું.

શશીને પોતાનો અવાજ હજીયે વધારે ઘોઘરો લાગ્યો. તે ધ્રૂજતો પણ હતો.

‘ના, તું એકલી જ આવજે.’

‘શા માટે?’ બસ આવી પહોંચી હતી તેમાં ચડતાં ચડતાં નીલી બોલી.

‘બસ.’ એટલું બોલી શશી ત્યાંથી ચાલી ગયો.

એ પછી બીજી સાંજે નીલીના અનેક પ્રણયીઓમાં શશીએ એક સંખ્યાનો ઉમેરો કર્યો તે તેને યાદ આવ્યું; ને તેણે નિમુ-પ્રબોધ સાથે વાત કરતાં કરતાં ઉમેર્યું :

‘નીલી તો વેશ્યા જ હતી. કોણ જાણે કયે ભવે છૂટશે!’

‘આપણે હવે એ વાત બંધ કરોને, શશીભાઈ!’, નિમુ બગાસું ખાતાં બોલી. ‘એ તો બિચારી મરી ગઈ, હવે શું?’

‘શશી, તું તો આજે બહુ ઊપડ્યો હો! અમને ખબર નહીં તું પણ નીલીથી આટલો ધરાઈ ગયો હશે એ.’ પ્રબોધે કહ્યું.

‘એટલો ધરાયો છું કે ન પૂછો વાત. એના પરિચયમાં આવવું એ પણ પાપ હતું.’ શશીએ કડવાશથી કહ્યું.

ફરી પાછું પેલું મુખ તેની નિર્દોષ દેખાતી મોહકતાથી હસતું એને કહી રહ્યું હોય એમ લાગ્યું :

‘એમ કે? ને તમારા પરિચયથી તો મને પુણ્ય મળ્યું, કેમ?’

એથી તો શશીની કડવાશ એકદમ વધી ગઈ.

વાતમાં ને વાતમાં દોઢ વાગી ગયો હતો. હવે એ વાતોથી બધાં થાકી પણ ગયાં હતાં. શશી ઊઠ્યો :

‘ચાલો હવે છૂટાં પડીએ. આજે તો બહુ મોડું થઈ ગયું.’

‘ખાસ્સો દોઢ થયો.’ નિમુ બગાસું ખાતાં બોલી.

શશીએ પોતાના સુતરાઉ કોટનો કૉલર ઊંચો કરી પોતાની મજબૂત છાતીને સુરક્ષિત કરી. હાથ જરા આળસમાં મરડી બોલ્યો :

‘હજી તો ખૂબ લાંબે જવું છે. અને હું મૂર્ખની જેમ આટલે મોડે સુધી બેઠો રહ્યો.’

‘તે તેમાં શું થયું?’ પ્રબોધે પણ શાલનું સંરક્ષણ ધકેલી નાખી ઊભા થતાં કહ્યું : ‘બે-અઢી માઈલ તને શી વિસાતમાં?’

નિમુ પણ શાલને દૂર કરી સાડી ખંખેરતી ઊભી થઈ. બારી બહાર નજર કરી તે બોલી :

‘અંધારું કેટલું છે!’ પછી અવાજમાં જરા ભાવ લાવી : ‘શશીભાઈ, અહીં જ રાત રોકાઈ જાઓને? આવા અંધારામાં ક્યાં જશો?’

‘ના રે ના!’ શશી હસીને બોલ્યો. ‘આ કંઈ મુંબઈ થોડું છે તે ટેલિફોન કરીને કહી દઈ શકાય? અત્યાર સુધી નથી ગયો તે બધાં વિચારમાં તો પડી ગયાં હશે જ.’

‘ને આ દેશી રાજ્ય! આપણે નકામાં અહીં આવ્યાં, પ્રબોધ.’ નિમુએ કહ્યું. ‘રસ્તામાં બ્લૅક-આઉટને અંગે એક દીવો પણ ન મળે. જાણે બધી લડાઈ અહીં જ ઊતરી આવી ન હોય! એથી તો મુંબઈ ક્યાંય સારું.’

‘મુંબઈ જેટલા જ પગારમાં અહીં કેટલી બાદશાહીથી રહેવાય છે?’ પ્રબોધે જવાબ વાળ્યો.

નિમુ એનો કંઈ ઉત્તર આપવા જતી હતી ત્યાં તો શશીએ તેને વારી :

‘હવે એ વાત ઉપર ઊતરીશું તો વળી બીજો કલાક નીકળી જશે. થોડા થોડા સમયને અંતરે એક યા બીજી નોકરી મળવાથી આપણે બધાં અહીં ભેળાં થઈ ગયાં એ જ પ્રભુનો પાડ માનોને.’

‘એક મંગળભાઈ બિચારા ત્યાં જ રહી ગયા.’ નિમુએ કહ્યું.

‘ચાલો ત્યારે, હું જાઉં છું હોં.’ કહી શશી ચાલવા લાગ્યો.

દરવાજા સુધી પ્રબોધ અને નિમુ તેને મૂકવા આવ્યાં. શાંત નીરવ રાત્રિ મૂંગી મૂંગી વહી જતી હતી. તારાઓ પણ જાણે અંધકારમાં ઓગળી ગયા હતા. માત્ર ઠંડી જ પોતાનો ચમકારો કરી રહી હતી. સાડીથી પોતાના આખા અંગને વીંટી નિમુ આકાશ સામે જોઈ બોલી :

‘શશીભાઈ, ખરેખર તમે રોકાઈ જાઓ હોં! રાત ભયંકર છે અને ઠંડી પણ પુષ્કળ છે.’

‘કંઈ નહીં, હું તો આ ચાલ્યો.’ કહી શશી તેની સામે જોઈ જરા હસીને દરવાજાની બહાર નીકળી ગયો.

‘જો રસ્તે નીલીના બહુ વિચાર નહીં કરતો હોં!’ પ્રબોધ હસ્યો. પછી, ‘એ શશીને ઠંડી કે અંધારું કદી નડ્યું છે કે આજે નડશે? મરદ છે. એનું શરીર કેવું છે જોતી નથી?’ એમ દરવાજો બંધ કરતાં તેણે કહ્યું.

‘મને તો આમાં થોડે દૂર જવાનું હોય તોયે એટલી બીક લાગે!’ નિમુએ કહ્યું.

અને તે બન્ને ફરી પાછાં દીવાના રક્ષણ નીચે ચાલી ગયાં.

શશીની એકાંત યાત્રા શરૂ થઈ ગઈ.

બે-અઢી માઈલ દૂર તેને જવાનું હતું. ત્રણ-ચાર મહિનાથી નિમુ અને પ્રબોધ કાઠિયાવાડના આ નાના શહેરમાં આવ્યાં હતાં. બેએક મહિનાથી પોતે. નિમુ-પ્રબોધ ગામ બહાર દૂર દૂર પ્લૉટમાં રહેતાં હતાં. શશી ગામમાં જ રહેતો હતો, તેમનાં બન્નેનાં ઘરની વચ્ચે બે-અઢી માઈલનું અંતર હતું. વચ્ચે એકાદ માઈલ તો એક પણ ઘર નહોતું આવતું, માત્ર વેરાન જ આવતું. ગામના લોકો તેને રણ કહેતા.

તે ચાલ્યો. તેના પદાઘાતે નીરવ રાત્રિને સ્વરમય કરી મૂકી.

તેની નજર સામે દૂર દૂર સુધી અંધકાર પથરાયેલો હતો. આજુબાજુ, પાછળ, જ્યાં જુઓ ત્યાં માત્ર અંધકાર. એ અંધકારની જ મૂક વાણી હોય એવી ઠંડી પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપવા પ્રયત્ન કરી રહી.

શશી આગળ ને આગળ ચાલ્યો જતો હતો. આ રાત્રિના અંધકારથીયે વિશેષ ગાઢ અંધકાર તેના હૃદયમાં પથરાતો જતો હતો. ‘શા માટે પોતે નીલીની વિરુદ્ધ આટલું બધું બોલ્યો? નીલી દોષિત હતી તો પોતે ક્યાં નિર્દોષ હતો?’

‘શા માટે? શા માટે? શા માટે?’ તેનું હૃદય તેને પૂછી રહ્યું.

એ પ્રશ્નની ચુંગાલમાંથી છૂટવા તેણે સ્વસ્થ બનવા પ્રયત્ન કરી આજુબાજુ, ઉપર, જોયું.

ક્યાંય કશું ન દેખાયું. માત્ર અંધારું પોતાનું મુખ ફાડી તેને પણ ગળી જવા ઊભું હોય તેમ તેને લાગ્યું.

ફરી પાછો તે વિચારોમાં ઘસડાયો.

છેલ્લા કલાકમાં તો નિમુ અને પ્રબોધ બહુ જ થોડું બોલતાં હતાં. પોતે જ મૂર્ખની માફક બોલ્યે જતો હતો. પોતે નીલીને અન્યાય નહોતો કર્યો?

‘હા, કર્યો’તો જ.’ જાણે નીલી તેને કહેતી હોય તેમ તેને લાગ્યું. તેણે ચમકીને સામે જોયું. જાણે નીલી હસતી હસતી તેને ઠપકો દઈ રહી હતી.

તેણે આંખો ચોળી. કશું ન દેખાયું. માત્ર અંધારું જ.

તે ધ્રૂજી ઊઠ્યો. જાણે ઠંડીથી જ પોતે ધ્રૂજતો હતો તેમ માની તેણે કોટને પોતાની મજબૂત છાતી આસપાસ વધારે જોરથી વીંટી લીધો.

તે આગળ ચાલ્યો. ફરી વિચારો શરૂ થયા. તેનાં પગલાં જમીન ઉપર અવાજ પાડી રહ્યાં.

કોઈ દહાડો નહીં ને આજે તેને લાગ્યું કે આ અવાજ કોઈ તેની પાછળ પાછળ ચાલ્યું આવે છે તેનો છે. તે ઊભો રહી ગયો. અવાજ પણ ઊભો રહી ગયો. તેણે પાછળ ફરી જોયું.

કશું જ નહોતું. માત્ર અંધારું.

તેને પોતા ઉપર ગુસ્સો આવ્યો. પોતે કદી કશાથી બીતો નહોતો ને આ શું? પોતાથી જ પોતે બીતો હતો? ને નીલી? પોતે શું ખોટું કહ્યું હતું? નીલી ખરાબ તો હતી જ.

‘હા, હતી જ, પણ તમે?’ ફરી પાછું પેલું હસતું મુખ ગાઢ અંધારાં ભેદી તેની સામે હસી રહ્યું.

તેની નજર ચુકાવવા તેણે બાજુએ જોયું. ત્યાં પણ તે જ આંખો, તે જ સ્મિત, તે જ રેખાઓ તેને દેખાઈ.

તે જાણતો હતો કે આ બધો ભ્રમ હતો. માત્ર તેનું ક્ષુબ્ધ મન આવા આવા ઓળાઓ પોતાની આસપાસ રજૂ કરતું હતું. પણ છતાં એ ઓળાઓનો તેને ભય તો લાગ્યો જ.

ફરી પાછો કોટને જરા ઠીક કરી તેણે આગળ પગલાં માંડ્યાં.

ચાલતાં ચાલતાં આજુબાજુ કોઈ માણસ ચાલી જતું હોય તો કેવું સારું તેમ તેને થયું. તો તો આ કશી ભ્રમણાઓ પણ પોતાને ન નડે!

પણ ચાર ડગલાં ચાલ્યો ત્યાં પાછી એની એ ભ્રમણાઓએ એને ચારે બાજુથી વીંટી લીધો.

‘ઠંડી કેટલી છે?’ તેણે પોતાના ધ્રૂજતા મનને પૂછ્યું : ‘ખૂબ’, જવાબ આવ્યો.

ઝાઝો વિચાર કર્યા વિના તે પાછો વળી ગયો. પ્રબોધના ઘરથી તે હજી કંઈ બહુ દૂર ગયો નહોતો. એના ઘર ભણી તે ઉતાવળાં પગલાં માંડી રહ્યો.

ત્યાં પણ અંધારું થઈ ગયું હતું. તે લોકોએ દીવો ઓલવી નાખ્યો હતો. બેએક પળ બૂમ મારવી કે નહીં તેના વિચારમાં તે ઊભો રહ્યો. નીલીનું જે મોહક હાસ્ય તેણે સંતૃપ્તિની ક્ષણે ચિત્તમાં સાચવી રાખ્યું હતું તે ફરી પાછું દેખાતાં તેણે બૂમ મારી :

‘પ્રબોધ, નિમુબહેન.’

નિદ્રાઘેરો અવાજ અંદરથી આવ્યો : ‘કોણ છે!’

‘એ તો હું.’

‘કોણ શશીભાઈ?’ અંદર પદસંચાર થઈ રહ્યો.

અમુક ક્ષણોમાં તો તે પાછો પ્રબોધના ઓરડામાં દાખલ થઈ ગયો.

‘કેમ શશી, કેમ પાછો આવ્યો?’ પ્રબોધે પૂછ્યું.

માણસોને જોતાં શશીની બીક હઠી ગઈ. તેણે કહ્યું :

‘ઠંડી બહુ પડે છે તેથી મને થયું કે તમારી શાલ સાથે લેતો જાઉં.’

તે આવ્યો ત્યારે જ તેનો ચહેરો નિમુએ જોયો હતો તેથી કે શાથી એ તો કોણ જાણે, પણ તેણે કહ્યું :

‘હું તો ફરી કહું છું શશીભાઈ, કે તમે રાત અહીં જ રોકાઈ જાઓ. ઠંડી અને અંધારું બન્ને કેટલાં છે?’

‘ના, મારે જવું તો જોઈએ જ’, શશી હવે પોતે પળ માટે પણ ભય કેમ પામી શક્યો તે સમજી નહોતો શકતો. પોતાના મનથી પણ પોતાને બીકણ ગણવા તે રાજી નહોતો.

નિમુએ છતાં પણ તેને રોકાઈ જવા આગ્રહ કર્યો. પ્રબોધે પણ તેમાં થોડોઘણો સૂર પુરાવ્યો, પણ શશી ન રોકાયો. શાલને શરીર આસપાસ બરોબર લપેટી તે ફરી પાછો ચાલતો થયો.

અને એ જ નિઃશબ્દ, સ્તબ્ધ રાત્રિ ફરી પાછી તેનું સ્વાગત કરી રહી.

પણ આ વખતે તેણે ભયને મારી હઠાવ્યો હતો. હવે તો ભય ન જ પામવો તેવું નક્કી કરી તેણે પ્રબોધના ઘરના પ્રકાશમાંથી આ અંધકારમાં પ્રવેશ કર્યો હતો. તે ઝડપબંધ આગળ ને આગળ પગલાં માંડી રહ્યો.

વિચારો તો હજી તેના મનમાં ચાલુ જ હતા. નીલી પણ એ વિચારોમાં ગૂંથાઈ ગયેલી હતી. છતાં હવે તેને ભય નહોતો લાગતો.

‘હું ભય પામ્યો!’ તે મનમાં હસ્યો.

‘આવી તો અનેક અંધારી રાત્રિઓ મેં ઓળંગી કાઢી છે. એમાં બીવાનું શું હતું?’

નીલી વિશે પણ તે હવે સ્વસ્થતાથી વિચાર કરી શક્યો.

‘બીજા સાથે એ ગમે એવી હશે પણ મને તો એ ચાહતી હોં! ખરેખર!’ એ વિચારે એનું પુરુષાભિમાન સંતોષ પામ્યું.

એમ ને એમ ઘરવાળો પ્રદેશ પૂરો થયો. હવે તો રણ આવી પહોંચ્યું.

ત્યાં પણ અંધારું તો એટલું જ હતું પણ વિશેષ ગાઢ લાગ્યું. ઘરોનો આશ્રય જતાં ઠંડી તો ખરેખર બલવત્તર બની.

‘કોઈક નિર્જન જગ્યાએ મરી જાઉં, તમને યાદ કરતી કરતી, તો કેવી મઝા આવે?’ આ નિર્જન પ્રદેશ આવતાં નીલીના શબ્દો તેને યાદ આવ્યા.

‘અંતે એ બિચારી મરી ગઈ, મને યાદ કર્યો હશે કે નહીં? કોણ જાણે!’

પણ મરી ત્રાસ પામીને, રોગોના રાજા ક્ષયથી. મેં તો એને છેલ્લા દિવસોમાં જોઈ જ નહીં. કેવીક લાગતી હશે એ છેલ્લે છેલ્લે?’

તેના મનમાં છેલ્લા વખતની નીલીની એક ભયંકર મૂર્તિ રચાઈ ગઈ – આંખો ઊંડી ઊતરી ગયેલી, મોઢું છેક બિહામણું બની ગયેલું. એવી કલ્પનાથી જ એ ધ્રૂજી ઊઠ્યો. અને ત્યાં જ એક ચીસ પાડી તે ઊભો થઈ ગયો. તેના પગ નીચે કશુંક દબાયું અને તે ગોળાની જેમ ઊછળ્યું. તેના ભસવાથી શશી સમજી શક્યો કે એ તો માત્ર એકાદ કૂતરું જ હતું. પણ એ જ્ઞાને એનું ધબકતું હૈયું ધબકતું અટકી ન શક્યું. કોઈ અચિન્તવ્યા ભયે ફરી પાછો તેનો કબજો લઈ લીધો.

ફરી પાછી ભૂતાવળ શરૂ થઈ ગઈ.

‘કેવી લાગતી હશે એ નીલી?’ બીતાં બીતાં તેને વિચાર આવ્યો.

ક્ષયગ્રસ્ત નીલીની પળ પહેલાં જ તેણે જે કલ્પના કરી હતી તેથીય ભયંકર સ્વરૂપ ધારી જાણે તે તેની સામે ઊભી હોય તેમ તેને લાગ્યું. એના દાંત મોટા બની પોતા સામે ભયંકર હાસ્ય કરતા હતા.

શશી આંખો મીંચી ગયો. આગળ ચાલવા તેણે ડગલું ઉપાડ્યું પણ તે જાણે ત્યાં જ જડાઈ ગયો હોય તેમ લાગ્યું. આંખો ઉઘાડી. ત્યાં કશુંય નહોતું. માત્ર અધારું જ હતું. પણ તે હવે તેને પહેલાં કરતાં વધારે ભયંકર લાગવા માંડ્યું.

તેણે જલદી ઘેર પહોંચી જવા દોડવા પ્રયત્ન કર્યો. થોડું દોડ્યો પણ જાણે પાછળ કોઈ દોડતું આવતું હોય તેમ તેને લાગ્યું. પણ તે પાછળ જોવા હિંમત ન કરી શક્યો.

અનેક ભયોને તેણે નાનપણમાં જાગ્રતમાંથી અજાગ્રતમાં હડસેલી દીધા હતા. આજે ઓચિંતા જ તે બધા એ અજાગ્રતમાંથી અતિજાગ્રતમાં આવી ભીંસાભીંસ કરી રહ્યા, ઘમસાણ મચાવી રહ્યા.

દુઃખમાં દુઃખ ઉમેરાય તેમ તેને આજે જ પ્રબોધે કહેલું એક વાક્ય યાદ આવ્યું :

‘એ નીલી મંગળનો એવો જીવ લેતી’તી કે ભૂત થઈને એને વળગી નથી એ જ નવાઈ.’

ખરેખર નીલી ભૂત થઈ હોય તો? આ બધા એના જ ચાળા હોય તો? શશી ભૂતમાં માનતો નહોતો. આ બધી એના મનની જ ભ્રમણા હતી એ આ ઘડીએ પણ એ સમજતો હતો, છતાં એ કલ્પનાએ તેને પાંગળો બનાવી દીધો.

તે જોરથી આગળ ધસતો જતો હતો. મનમાં ચંડીપાઠ કોણ જાણે કેવી રીતે યાદ કરી આવડે એવો બોલી જતો હતો. ગામ નજીક આવતું જતું હતું. પણ સ્મૃતિ એનો કેડો છોડતી નહોતી.

તે દિવસે સાંજે જ્યારે એ પોતા પાસે આવી ત્યારે ભલેને દંભ ખાતર પણ પોતાને વારવાનો નીલીએ કેટલો પ્રયત્ન કર્યો હતો?

‘તમને મંગળના સોગંદ, કશું કરો તો’, તેણે કહ્યું હતું.

છતાં પોતે તો બધું ઘોળીને પી ગયો હતો.

‘અને છતાં આજે પોતે સતો થઈ મને કુલટા કહેતો હતો, કેમ?’ નીલી ભયંકર રીતે હસી તેની સામે બોલી રહી હોય એવું એને લાગ્યું. ‘મિત્રદ્રોહી, હરામખોર!’

તેનો શ્વાસ જોરથી ચાલતો હતો છતાં શાલને શરીર આસપાસ જોરથી વીંટતો જતો તે ચાલી જતો હતો. જરા દૂર તેની સામે કશુંક મોટું ઝાડ જેવું ઊભું થયું હોય તેવું તેને લાગ્યું. એવું કશું ત્યાં નહોતું તેની તેને ખાતરી હતી. એ વળી શું હશે? તેણે ઊંચે જોયું.

એ ઝાડ ઉપર બેઠી બેઠી નીલી – જુવાન, તંદુરસ્ત, મોહક નીલી – તેને આમંત્રતી હતી, તેના બાહુપાશમાં લપાવા. આંખ મીંચીને તે આગળ ચાલ્યો. થોડે ગયા પછી જ તેને ખ્યાલ આવ્યો કે એ તો માત્ર માણેકચોકનો થાંભલો હતો. ઝાડબાડ કશું નહોતું.

પછી તો ઘર સુધી તે દોડી ગયો.

ઘરનું બારણું ખખડાવતો તે ઊભો હતો ત્યારે તેનાં અંગેઅંગ ધ્રૂજતાં હતાં. આટલી સખત ટાઢ છતાં તે તો પ્રસ્વેદથી ભર્યો હતો!

તેને જોતાં જ પત્નીએ કહ્યું :

‘હાય! હાય! તમને તો ઠંડી ચડી ગઈ લાગે છે. આખું શરીર ધ્રૂજે છે.’

‘કશું નથી, સૂઈ જવા દે’. કહી તે પથારીમાં ધબ દઈને પડ્યો.

શશી ખરેખર ભય પામ્યો હતો. રાત્રિના પણ અર્ધજાગ્રત અર્ધનિદ્રિત અવસ્થા દરમિયાન નીલીના જ વિચારો અને સ્વપ્નોએ તેને આખો ને આખો ઘેરી લીધો.

સવાર પડી. તે તો અર્ધનિદ્રામાં પડ્યો હતો. તેની પત્ની તેના કપાળે પાણીનાં પોતાં મૂકી રહી હતી કેમ કે તેને તાવ ચડી આવ્યો હતો. રાતના પણ એક-બે વાર તે ઝબકી ગયો હતો.

શશીએ આંખ અર્ધી ઉઘાડી અને તરત જ મીંચી દીધી. તેણે પત્નીના હાથને બળપૂર્વક માથા આગળથી હઠાવી દીધો.

‘હજીય મારો કેડો છોડતી નથી? મારો જાન લેવો છે?’

પત્નીએ પોતું ભીનું કરી તેના કપાળે મૂક્યું.

માથા ઉપર મૃદુતાથી હાથ ફેરવતાં તેણે કહ્યું :

‘તમને થયું છે શું? કાલ રાતના આમ કરો છો તે?’

શશીએ આંખો બરોબર ઉઘાડી. એ જ ઘર, એ જ પ્રેમાળ પત્ની, સૂર્યનો મીઠો તાપ, બધું તેણે જોયું. તેની આંખોમાં અત્યાર સુધી ભરાઈ રહેલી નીલીની મૂર્તિ આપોઆપ દૂર હઠી ગઈ. તેણે ફરી આંખો ચોળી જોઈ. ત્યાં નીલી નહોતી. તેનું મોહક ઝેર પીરસતું સ્મિત નહોતું. ત્યાં તો માત્ર તેની પ્રેમાળ પત્ની, તેનું ઘર, સૂર્યનાં કિરણો હતાં.

જરા બેઠો થવા પ્રયત્ન કરતાં તેણે પૂછ્યું :

‘તને કશું ન દેખાયું?’

‘મને તે શું દેખાય? મને તો તમે જ દેખાઓ છો. તમે શું જુઓ છો?’ તેણે પૂછ્યું.

શશીએ એક નિઃશ્વાસ નાખી કહ્યું :

‘કશું નહીં.’

જે ખૂણામાં આખી રાત તેને નીલી વિધવિધ સ્વરૂપે દેખાઈ હતી તે ખૂણામાં તેણે ભયભીત આંખે નજર કરી તો ત્યાં તો માત્ર કોઈ સુંદરીની છબી, હંમેશાં ટીંગાતી હતી તે, તે જ સ્વરૂપે ટીંગાઈ રહી હતી.

ને આંખો મીંચી ફરી પાછો પથારીમાં સૂઈ ગયો.

પત્નીનો મૃદુ સ્પર્શ તેના તપ્ત શરીર પર શાંતિ વરસાવી રહ્યો.
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ગુલામદીન ગાડીવાળો|ગુલામદીન ગાડીવાળો]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે|ઊભી વાટે]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/નીલીનું ભૂત

2025-07-02T20:02:44Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|નીલીનું ભૂત | ગુલાબદાસ બ્રોકર}}

<hr>
<center>
◼
 
{{#widget:Audio
|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/8/87/Neeli_nu_bhoot_final.mp3
}}
 
નીલીનું ભૂત • ગુલાબદાસ બ્રોકર • ઑડિયો પઠન: દિપ્તી વચ્છરાજાની
 
<center>◼
</center>
<hr>

{{Poem2Open}}
ઘોર, ભીષણ, અંધારી રાત્રિએ બહાર તો પોતાનું સામ્રાજ્ય પૂરેપૂરું જમાવી દીધું હતું, પણ દીવાની ઓથે ઘરના એક ઓરડામાં બેઠેલાં એ ત્રણે મિત્રોને એનું કશું ભાન નહોતું. તે લોકો તો પોતાની વાતોમાં જ એટલાં મશગૂલ બની ગયાં હતાં કે કદાચ એ રાત્રિ વર્ષા અને મેઘગર્જનાથી વધારે ભીષણ ગંભીર સ્વરૂપની બની જાત તોયે કદાચ એનું ભાન એમને ન રહેત.

રાત્રિના કલાકો પણ એક પછી એક વીતતા જતા હતા. ઠંડી પણ સારા પ્રમાણમાં હતી, એનું ભાન કદાચ એમને હશે, કેમ કે એ ઓરડામાં એક ખૂણામાં ગોઠવાયેલા ખાટલા ઉપર નિર્મળા તથા પ્રબોધ – પતિપત્ની – એક જ શાલનો આશ્રય લઈ સામસામાં બેઠાં હતાં. શશી – તેમનો મિત્ર – પલંગની એકદમ નજીક ખુરશી લાવી, ઉપર ટૂંટિયું વાળી, બંને હાથથી ગોઠણને વીંટી લઈ બેઠો હતો.

ચાલતી વાતમાં ત્રણેને સમાન રસ હતો તે તો તેમની બોલવાની રીતથી, હાવભાવથી, તેમના ચહેરા ઉપર દેખાતી રંગરેખાઓથી સ્પષ્ટ દેખાઈ આવતું હતું. ત્રણે જણાં ઘણી વાર એકીસાથે બોલતાં, એક અર્ધું બોલે ત્યાં કોઈ કોઈ વાર બીજું બોલવા મંડી જતું, એક પળ માટે પણ વાતમાં વિરામ નહોતો આવતો.

‘ઓ મા રે! પણ એવું એવું કેમ થાય? ગમે કેમ?’ નિર્મળા શાલમાં ઢંકાયેલા પોતાના ગોરા, જરા પાતળા હાથ બહાર કાઢી તેનાથી પોતાના સુરેખ ફિક્કા વદનને ઢાંકી દેતાં બોલી. તેના અવાજમાં વિષાદ જરાતરા હતો, પણ તિરસ્કાર તો સ્પષ્ટ હતો.

ઠંડી જરૂર વિશેષ પ્રમાણમાં હશે, કેમ કે એક પળમાં જ નિર્મળાનું વિષાદ — તિરસ્કારયુક્ત મુખ માત્ર ઉઘાડું રહ્યું, હાથ તો પાછા શાલના સંરક્ષણ નીચે લપાઈ ગયા.

‘એ તને ન સમજાય, નિમુ.’ પ્રબોધ તેની સામે સ્નેહથી – અને અત્યંત માનથી પણ – જોઈને બોલ્યો : ‘તને એ ક્યાંથી સમજાય?’

‘સાચું છે, નિમુબહેન, તમને એમ થાય એ સ્વાભાવિક છે.’ શશી હાથને ગોઠણ આસપાસ જરા વધારે જોરથી દબાવતાં બોલ્યો : ‘ક્યાં તમે અને ક્યાં એ? પેલી તો છેક…’ વધારે બોલ્યા સિવાય તેની સામે તે સાચી જ વાત કરતો હોય એવા ભાવથી જોઈ રહેલાં પતિપત્ની માટે જ પેલી માટેનું વિશેષણ પૂરું કરવાનું રહેવા દઈ તે ચૂપ થઈ ગયો. તેના ગોરા, હસમુખા, તંદુરસ્ત ચહેરા ઉપર વિષાદ, અણગમો, છૂપો છૂપો ધિક્કાર એવા એવા તો ઘણા ઘણા ભાવો ફેલાઈ ગયા.

‘પણ એવું કેમ થાય?’ ફરી પાછી નિમુ બોલી. ‘એને સ્વમાન જેવું પણ કંઈ નહીં હોય? હિંદુ, મુસલમાન, મિત્ર, દુશ્મન ગમે તે –’ અર્ધું બોલી, માત્ર શોકસૂચક રેખાઓ મુખ પર લાવી તે ચૂપ થઈ ગઈ.

‘આપણે શું કામ નિમુ?’ પ્રબોધ બોલ્યો. શશી તરફ જોઈ : ‘એ તો મરી ગઈ, પણ મર્યા પહેલાં જ બિચારા મંગળને તો અર્ધો મારતી ગઈ. તને તો બધી ખબર છે.’

‘બધી જ ખબર છે’, શશી બોલ્યો. પછી જરા વધારે ગંભીર બની ઉમેર્યું : ‘કદાચ તમને હશે તેથીયે વિશેષ ખબર મને છે.’

એટલું કહેતાં એના મુખ ઉપર જે ભાવ ફેરવાયા તે નિમુ-પ્રબોધ બેમાંથી એકેયે ન જોયા. બન્ને ઉત્સુકતાથી તેની સામે જોઈ રહ્યાં.

શશી બોલ્યો. તેનો અવાજ જરા ધીમો હતો : ‘પેલી કુસુમ નહીં? જયાની બહેન? તેને એક દિવસ બપોરે નીલીનું કંઈ કામ પડ્યું અને તેને ઘેર ગઈ. મંગળ તો બિચારો કામધંધે એ વખતે ગયો જ હોય. નીલીએ ઓરડાનું બાર પણ પૂરું બંધ નહોતું કર્યું. કુસુમે ધક્કો મારતાં જ તે ઊઘડી ગયું. અંદર નીલી કોઈની સાથે એવી ખરાબ રીતે બેઠી હતી તે કુસુમ જોઈ ગઈ.’

‘તને કોણે કહ્યું?’ ‘તમને કોણે કહ્યું?’ પતિપત્ની બન્ને એકીસાથે પૂછી રહ્યાં.

એ પ્રશ્ન જ જાણે સાંભળ્યો ન હોય તેમ શશી અમુક પળ સુધી મૂંગો બેઠો રહ્યો. એ પળો દરમિયાન એની નજર આગળ એક મુખ રમી રહ્યું – નાનું, ફિક્કું, સહેજ ઊજળું, અત્યંત નિર્દોષ લાગતું. જાણે તેને કહેતું ન હોય : ‘તમે પણ? તમને શો હક્ક છે?’ હજી તેને આપવાને કંઈ ઉત્તર મનમાં ગોઠવે ત્યાં તો તેનો ધ્યાનભંગ થયો. ફરી પાછો બન્નેનો પ્રશ્ન આવ્યો :

‘પણ એ બધી ખબર તમને ક્યાંથી પડી?’

‘મને? કુસુમે જયાને કહ્યું, અને તેણે મારી પત્નીને કહ્યું.’

‘જો નિમુ, આ વળી એક વધારે પ્રસંગ.’ પ્રબોધ બોલ્યો.

નિમુ પણ કંઈક બોલી પણ એ પળે શશીને એ બહુ ન સંભળાયું, કેમ કે પેલું મુખ હવે એકલું મુખ નહોતું રહ્યું. તેની સાથે સાથે આખી કાયા ઊભી થતી જતી હતી, કૃશ, અશક્ત, છતાં જરા મોહક ને નિર્દોષ દેખાતા મુખને વધુ નિર્દોષ દેખાડતી. તે જાણે તેને કહેતી હતી :

‘તમે પણ? કહો, હજી જરા વધુ કહોને.’

અને જાણે એમાંથી જ પ્રેરણા મળી હોય તેમ તે પ્રબોધ-નિમુની ચાલતી વાતને અટકાવીને બોલ્યો :

‘ને નિમુબહેન, નીલી નિર્દોષ કેટલી લાગતી હતી? જાણે કે એવી સ્ત્રી તો કશું પાપ જ ન કરે. ને છતાં કેટલી દુષ્ટ!’

‘ને ઝેરીલી પણ કેટલી? મંગળ નિમુ સાથે બોલેચાલે એમાં તો એનો જાન લઈ જતી’તી.’ પ્રબોધે કહ્યું.

‘હશે. આપણને શું?’ નિમુએ શોકપૂર્વક કહ્યું. ‘અંતે તો બિચારી મરી ગઈને? ને ત્રાસ પણ કેટલો ભોગવ્યો?’

‘એવાઓનું તો એમ જ થાય’, શશી જુસ્સાથી બોલ્યો : ‘ન પોતે સુખથી રહી, ન કોઈને રહેવા દીધાં.’ ફરી પાછી પેલી આકૃતિને સ્મરણમાંથી બળથી હઠાવી દેવી હોય તેમ તે જુસ્સાથી બોલ્યે જ જતો હતો :

‘મેં તો એને આ વખતે આમ કહ્યું અને પેલી વખતે…’

તેની વાગ્ધારા લાંબી ચાલી. પ્રસંગો ઉપર પ્રસંગો નીલીના દોષના અને એ દોષમાંથી તેને ઉગારી લેવાના પોતાના પ્રયત્નોના તેણે કહ્યા. તેને અને નીલીને અમુક વખત તો એટલું બનતું કે એ બધા પ્રસંગોને અત્યંત રસ અને સમભાવપૂર્વક નિમુ-પ્રબોધ સાંભળી રહ્યાં. વચ્ચે વચ્ચે તેમણે પણ પોતાના સ્મરણકોષમાંથી રસિક પ્રસંગો વીણી કાઢી રસિક વાણીમાં રજૂ કર્યા.

એમાં જ સમય વહી ગયો.

એ સમય દરમિયાન શશી જેમ જેમ વાતો કરતો જતો હતો તેમ તેમ વધુ ને વધુ ઉશ્કેરાતો જતો હતો. કેમ કે એક બાજુ તે અમુક પ્રકારની પ્રસંગપરંપરા વર્ણવતો જતો હતો તો બીજી બાજુ તદ્દન જુદી જ જાતની પ્રસંગપરંપરા તેના સ્મરણપટમાંથી ખસતી જ નહોતી.

વાતચીતમાં, શારીરિક હાજરીમાં, તે અહીં આ ઘોર ભીષણ રાત્રિમાં દીવાના પ્રકાશથી પ્રકાશિત ઓરડામાં નિમુ અને પ્રબોધ સાથે બેઠો હતો. મનથી, કલ્પનાથી, તે અહીંથી સેંકડો માઈલ દૂર મુંબઈ શહેરના એક પરામાં વિચરી રહ્યો હતો. પળો, કલાકો, દિવસો વિચારોની ત્વરાથી પસાર થતા હતા. મુંબઈની એક શાળામાં તે નોકરી કરતો હતો.

નીલીનો પતિ મંગળ પણ એ જ શાળામાં હતો. બન્ને એક જ પરામાં રહેતા હતા. પ્રબોધ ધંધો કંઈ જુદો જ કરતો હતો છતાં એ તથા નિમુ એ જ પરામાં રહેતાં હતાં.

થોડે થોડે અંતરે તેમનાં ઘરો હતાં. મંગળ તથા નિમુ, નિમુ તથા નીલી, નીલી તથા શશી, પ્રબોધ અને મંગળ, એમ એક-બીજાનાં અને એને અંગે એમાંના સૌ એકબીજાના અંગત મિત્રો હતાં. ગામ આખાને ઈર્ષ્યા આવે એટલા પ્રમાણમાં એ લોકો એક-બીજાનાં મિત્ર બની ગયાં હતાં.

મૈત્રીની એવી આદર્શ સ્થિતિ અમુક સમય જ ટકે છે. એક પછી એક પ્રસંગો ચલચિત્રની ઝડપથી શશીના મનમાંથી પસાર થવા લાગ્યા. નીલી નિમુની ઈર્ષ્યા કરવા લાગી. મંગળ નિમુ સાથે શા માટે આટલો બધો હળી જાય? હજારો તરકીબોથી તેણે મંગળને નિમુને ત્યાં જતો બંધ કરી દીધો.

શશી આગળ પણ તેણે નિમુ સંબંધી હજારો વાતો કરી હતી. અત્યારે એમાંની જ એક વાત શશી નિમુ-પ્રબોધને સંભળાવતો હતો.

‘ને મને એ કહે : ‘શશીભાઈ, એમાં મને શો વાંધો? ભલે ને મંગળ નિમુને કપાળે ચુંબન કરે. એ તો મિત્ર તરીકે જ કરતો હતો એ મને ખાતરી હતી. એમાં શું થઈ ગયું?’

એટલી નિર્દોષતાથી એ એ બોલતી હતી કે એના હૃદયમાં ભરેલા ઝેરને તો હૃદયમાં જ દટાઈ રહેવું પડે. વાણી દ્વારા બહાર નીકળવાનો અવકાશ જ તેને ન મળે.’

‘જુઠ્ઠી સદંતર જુઠ્ઠી,’ નિમુ ગુસ્સાથી બોલી ઊઠી. ‘એવું કદી બન્યું જ નથી.’

પ્રબોધની આંખોમાં તો માત્ર તિરસ્કાર જ ભર્યો હતો. તે કશું ન બોલ્યો.

‘જુઠ્ઠી સ્તો! એ તો એને હજાર માણસો ચૂમે એ ગમે એટલે એને એવી જ કલ્પના આવે ને?’ શશી બોલ્યો અને પળએક મૂંગો થઈ ગયો.

એ પળમાં તો આખો એક પ્રસંગ તેના મગજમાંથી પસાર થઈ ગયો.

નીલીનું ચારિત્ર્ય જરા શિથિલ હતું એ વાત તે આખી મંડળી જાણતી. એકબે કબૂલાત તો નીલીએ પોતે મંગળ પાસે દુઃખી હૃદયે કરી હતી. શશી પણ એ બધી વાતો જાણતો.

તેથી સ્તો એ પ્રસંગ બની ગયો.

મંગળ તથા નીલી સાથે તેના ઓરડામાં શશી બેઠો હતો. એક ખુરશી ઉપર મંગળ બેઠો હતો. બાજુમાં આરામખુરશી ઉપર પોતે બેઠો હતો. તેની બાજુમાં એક નાની ખુરશી ઉપર નીલી.

મંગળ વાતો કરવાનો શોખીન હતો. જાતજાતની વાતો કરી તે બંનેને હસાવતો હતો. શશી ખૂબ હસતો હતો. હસતાં હસતાં તેણે એક વખત નીલી સામે જોયું. નીલી તેની સામે જ જોઈ રહી હતી તેમ તેને લાગ્યું.

વાતો વધતી જતી હતી. હાસ્ય વધતું જતું હતું. ફરી પાછું શશીએ નીલી સામે જોયું, ત્યારે તેનો ફિક્કો ચહેરો હાસ્યથી લાલ બની ગયો હતો. નીલી શશીની નજર પોતા ઉપર પડતાં જરા વધારે હસી. શશીને કદાચ પહેલી જ વાર નીલી મોહક લાગી.

મંગળની ફરવા જવાની લાકડી ત્યાં આગળ જ પડી હતી. નીલીએ તે પોતાના હાથમાં લીધી, અને તેનાથી રમવા લાગી. ત્રણેની વાતોમાં એથી કશો વિક્ષેપ ન પડ્યો.

થોડી વાર પછી નીલી એ લાકડી ધીમે ધીમે શશીના પગના તળિયામાં ફેરવવા લાગી. શશીનું હાસ્ય વધી પડ્યું. મંગળને પણ હસવું આવ્યું.

એ તોફાનની સજા કરવા શશીએ લાકડી નીલીના હાથમાંથી ઝૂંટવી લીધી. એ વખતે નીલી લાકડીને પકડી રહેવાના પ્રયત્નમાં જરા નીચી નમી ગઈ. તેનું મુખ તો તે નીચે નમી ત્યારે પણ શશીના મુખ સામે જ તાકી રહ્યું. એ નિર્દોષ લાગતા, હાસ્યથી ભરેલા મુખમાં જડાયેલી આંખોએ શશીને અનેક વાતો કહી દીધી.

કોણ જાણે કેમ આજે એને નીલીની વિરુદ્ધ જ વાતો કરવાનો ઊભરો આવ્યો હતો. તેના સ્વભાવની અનેક વિષમ વાતો કરી રહ્યા પછી તે નિમુ-પ્રબોધને નીલી બીજાઓ પાસે પણ મંગળને અને નિમુને શી રીતે ઉતારી પાડતી હતી તેની વાતો કરવા માંડ્યો :

‘પેલી કુસુમને પણ એણે મંગળ વિશે અને તમારી વિશે અનેક વાતો કરી હતી. મને એ બધી વાતો મારી પત્ની દ્વારા જાણવા મળી ત્યારે એટલી ચીડ ચડી…’

મનમાં તો જુદી જ દુનિયા દોડતી હતી. એક વખત મુંબઈ જવા માટે પરાની ટ્રેનમાં નીલી અને પોતે સાથે થઈ ગયાં. એક ડબામાં બેઠાં. ડબામાં ગિરદી ખૂબ હતી. માંડ માંડ તે બંને આજુબાજુમાં બેસી શક્યાં. પોતાનો પગ નીલીના પગ સાથે જરાક દબાઈ ગયો નીલી પગ જરા ખેસવી લેશે તેમ તેણે માન્યું, પણ નીલીએ તો જાણે કશું જાણતી જ ન હોય તેમ પગ રહેવા દીધો. પોતે પણ પગ ખેસવી જ ન શક્યો.

ગાડીમાંથી ઊતરી બંને બસની રાહ જોતાં ઊભાં રહ્યાં. એ સમય દરમિયાન અજાણ્યે જ હોય તેમ બંનેના હાથ એકબીજાને અડકી રહ્યા. ન નીલીએ પોતાનો હાથ પાછો ખેંચી લીધો, ન શશીએ પોતાનો. નીલીએ પોતાની નિર્દોષ દેખાતી આંખો શશી તરફ ફેરવી, ત્યારે તેનો અવાજ ઘોઘરો બની ગયો. તેણે માત્ર એટલું જ કહ્યું :

‘નીલી, કાલે સાંજે તું મારે ઘેર આવજે.’

શશી ત્યારે પોતાના ઘરમાં એકલો જ રહેતો હતો.

‘મંગળ વખતસર ઘેર આવી જશે તો અમે જરૂર આવીશું.’ નીલીએ હસતાં હસતાં કહ્યું.

શશીને પોતાનો અવાજ હજીયે વધારે ઘોઘરો લાગ્યો. તે જરા ધ્રૂજતો પણ હતો.

‘ના, તું એકલી જ આવજે.’

‘શા માટે?’ બસ આવી પહોંચી હતી તેમાં ચડતાં નીલી બોલી.

‘બસ.’ એટલું બોલી શશી ત્યાંથી ચાલી ગયો.

એ પછી બીજી સાંજે નીલીના અનેક પ્રણયીઓમાં શશીએ એક સંખ્યાનો ઉમેરો કર્યો તે તેને યાદ આવ્યું, ને તેણે નિમુ-પ્રબોધ સાથે વાત કરતાં કરતાં ઉમેર્યું :

‘નીલી તો વેશ્યા જ હતી. કોણ જાણે કયે ભવે છૂટશે!’

‘આપણે હવે એ વાત બંધ કરો ને, શશીભાઈ’, નિમુ બગાસું ખાતાં બોલી. ‘એ બિચારી મરી ગઈ, હવે શું?’

‘શશી, તું તો આજે બહુ ઊપડ્યો હોં! અમને ખબર નહીં તું પણ નીલીથી આટલો ધરાઈ ગયો હશે એ.’ પ્રબોધે કહ્યું.

‘એટલો ધરાયો છું કે ન પૂછો વાત, એના પરિચયમાં આવવું એ પણ પાપ હતું.’ શશીએ કડવાશથી કહ્યું.

ફરી પાછું પેલું મુખ તેની નિર્દોષ દેખાતી મોહકતાથી હસતું એને કહી રહ્યું હોય એમ લાગ્યું :

‘એમ કે? ને તમારા પરિચયથી તો મને પુણ્ય મળ્યું. કેમ?’

એથી તો શશીની કડવાશ એકદમ વધી ગઈ.

વાતમાં ને વાતમાં દોઢ વાગી ગયો હતો. હવે એ વાતોથી બધાં થાકી પણ ગયાં હતાં. શશી ઊઠ્યો :

‘ચાલો હવે છૂટાં પડીએ. આજે તો બહુ મોડું થઈ ગયું.’

‘ખાસ્સો દોઢ થયો.’ નિમુ બગાસું ખાતાં બોલી.

શશીએ પોતાના સુતરાઉ કોટનો કૉલર ઊંચો કરી પોતાની મજબૂત છાતીને સુરક્ષિત કરી. હાથ જરા આળસમાં મરડી બોલ્યો :

‘હજી તો ખૂબ લાંબે જવું છે અને હું મૂર્ખની જેમ આટલે મોડે સુધી બેઠો રહ્યો.’

‘તે તેમાં શું થયું?’ પ્રબોધે પણ શાલનું સંરક્ષણ ધકેલી નાખી ઊભા થતાં કહ્યું : ‘બે-અઢી માઈલ તને શી વિસાતમાં?’

નિમુ પણ શાલને દૂર કરી સાડી ખંખેરતી ઊભી થઈ. બારી બહાર નજર કરી તે બોલી :

‘અંધારું કેટલું છે!’ પછી આવાજમાં જરા ભાવ લાવી : ‘શશીભાઈ, અહીં જ રાત રોકાઈ જાઓને? આવા અંધારામાં ક્યાં જશો?’

‘ના રે ના!’ શશી હસીને બોલ્યો. ‘આ કંઈ મુંબઈ થોડું છે તે ટેલિફોન કરીને કહી દઈ શકાય? અત્યારે સુધી નથી ગયો તે બધાં વિચારમાં તો પડી ગયાં હશે જ.’

‘ને આ દેશી રાજ્ય! આપણે નકામાં અહીં આવ્યાં, પ્રબોધ.’ નિમુએ કહ્યું, ‘રસ્તામાં બ્લૅક-આઉટને અંગે એક દીવો પણ ન મળે. જાણે બધી લડાઈ અહીં જ ઊતરી આવી ન હોય! એથી તો મુંબઈ ક્યાંય સારું.

‘મુંબઈ જેટલા જ પગારમાં અહીં કેટલી બાદશાહીથી રહેવાય છે?’ પ્રબોધે જવાબ વાળ્યો.

નિમુ એનો કંઈ ઉત્તર આપવા જતી હતી ત્યાં તો શશીએ તેને વારી :

‘હવે એ વાત ઉપર ઊતરીશું તો વળી બીજો કલાક નીકળી જશે. થોડા થોડા સમયને અંતરે એક યા બીજી નોકરી મળવાથી આપણે બધાં અહીં ભેળાં થઈ ગયાં એ જ પ્રભુનો પાડ માનો ને.’

‘એક મંગળભાઈ બિચારા ત્યાં જ રહી ગયા.’ નિમુએ કહ્યું.

‘ચાલો ત્યારે, હું જાઉં છું હોં.’ કહી શશી ચાલવા લાગ્યો.

દરવાજા સુધી પ્રબોધ અને નિમુ તેને મૂકવા આવ્યાં. શાંત નીરવ રાત્રિ મૂગી મૂગી વહી જતી હતી. તારાઓ પણ જાણે અંધકારમાં ઓગળી ગયા હતા. માત્ર ઠંડી જ પોતાનો ચમકારો કરી રહી હતી. સાડીથી પોતાના આખા અંગને વીંટી લેતી નિમુ આકાશ સામે જોઈ બોલી : ‘શશીભાઈ, ખરેખર તમે રોકાઈ જાઓ હોં! રાત ભયંકર છે અને ઠંડી પણ પુષ્કળ છે.’

‘કંઈ નહીં, હું તો આ ચાલ્યો.’ કહી, શશી તેની સામે જોઈ જરા હસીને દરવાજાની બહાર નીકળી ગયો.

‘જો રસ્તે નીલીના બહુ વિચાર નહીં કરતો હોં!’ પ્રબોધ હસ્યો, પછી ‘એ શશીને ઠંડી કે અંધારું કદી નડ્યું છે કે આજે નડશે? મરદ છે. એનું શરીર કેવું છે જોતી નથી?’ એમ દરવાજો બંધ કરતાં તેણે કહ્યું.

‘મને તો આમાં થોડે દૂર જવાનું હોય તોયે એટલી બીક લાગે!’ નિમુએ કહ્યું.

અને બન્ને ફરી પાછાં દીવાના રક્ષણ નીચે ચાલી ગયાં.

શશીની એકાંતયાત્રા શરૂ થઈ ગઈ.

બે-અઢી માઈલ દૂર તેને જવાનું હતું. ત્રણ-ચાર મહિનાથી નિમુ અને પ્રબોધ કાઠિયાવાડના આ નાના શહેરમાં આવ્યાં હતાં. બેએક મહિનાથી પોતે. નિમુ-પ્રબોધ ગામ બહાર દૂર દૂર પ્લૉટમાં રહેતાં હતાં.’ શશી ગામમાં જ રહેતો હતો. તેમનાં બન્નેનાં ઘરની વચ્ચે બે-અઢી માઈલનું અંતર હતું. વચ્ચે એકાદ માઈલ તો એક પણ ઘર નહોતું આવતું, માત્ર વેરાન જ આવતું. ગામના લોકો તેને રણ કહેતા.

તે ચાલ્યો. તેના પદાઘાતે નીરવ રાત્રિને સ્વરમય કરી મૂકી.

તેની નજર સામે દૂર દૂર સુધી અંધકાર પથરાયેલો હતો. આજુબાજુ, પાછળ, જ્યાં જુઓ ત્યાં માત્ર અંધકાર. એ અંધકારની જ મૂક વાણી હોય એવી ઠંડી પોતાનું વર્ચસ્વ પ્રસ્થાપવા પ્રયત્ન કરી રહી.

શશી આગળ ને આગળ ચાલ્યો જતો હતો. આ રાત્રિના અંધકારથીયે વિશેષ ગાઢ અંધકાર તેના હૃદયમાં પથરાતો જતો હતો. ‘શા માટે પોતે નીલીની વિરુદ્ધ આટલું બધું બોલ્યો? નીલી દોષિત હતી તો પોતે ક્યાં નિર્દોષ હતો?’

‘શા માટે? શા માટે? શા માટે?’ તેનું હૃદય તેને પૂછી રહ્યું.

એ પ્રશ્નની ચુંગાલમાંથી છૂટવા તેણે સ્વસ્થ બનવા પ્રયત્ન કરી આજુબાજુ, ઉપર, જોયું.

ક્યાંય કશું ન દેખાયું. માત્ર અંધારું પોતાનું મુખ ફાડી તેને પણ ગળી જવા ઊભું હોય તેમ તેને લાગ્યું.

ફરી પાછો તે વિચારોમાં ઘસડાયો.

છેલ્લા કલાકમાં તો નિમુ અને પ્રબોધ બહુ જ થોડું બોલતાં હતાં. પોતે જ મૂર્ખની માફક બોલ્યે જતો હતો, પોતે નીલીને અન્યાય નહોતો કર્યો?

‘હા, કર્યો’તો જ.’ જાણે નીલી તેને કહેતી હોય તેમ તેને લાગ્યું. તેણે ચમકીને સામે જોયું. જાણે નીલી હસતી હસતી તેને ઠપકો દઈ રહી હતી.

તેણે આંખો ચોળી. કશું ન દેખાયું. માત્ર અંધારું જ.

તે ધ્રૂજી ઊઠ્યો. જાણે ઠંડીથી જ પોતે ધ્રૂજતો હતો તેમ માની તેણે કોટને પોતાની મજબૂત છાતી આસપાસ વધારે જોરથી વીંટી લીધો.

તે આગળ ચાલ્યો. ફરી વિચારો શરૂ થયા. તેનાં પગલાં જમીન ઉપર અવાજ પાડી રહ્યાં.

કોઈ દહાડો નહીં ને આજે તેને લાગ્યું કે આ અવાજ કોઈ તેની પાછળ પાછળ ચાલ્યું આવે છે તેનો છે. તે ઊભો રહી ગયો. અવાજ પણ ઊભો રહી ગયો. તેણે પાછળ ફરી જોયું.

કશું જ નહોતું. માત્ર અંધારું.

તેને પોતા ઉપર ગુસ્સો આવ્યો. પોતે કદી કશાથી બીતો નહોતો ને આ શું? પોતાથી જ પોતે બીતો હતો? ને નીલી? પોતે શું ખોટું કહ્યું હતું? નીલી ખરાબ તો હતી જ.

‘હા, હતી જ, પણ તમે?’ ફરી પાછું પેલું હસતું મુખ ગાઢ અંધારાં ભેદી તેની સામે હસી રહ્યું.

તેની નજર ચુકાવવા તેણે બાજુએ જોયું. ત્યાં પણ તે જ આંખો, તે જ સ્મિત, તે જ રેખાઓ તેને દેખાઈ.

તે જાણતો હતો કે આ બધો ભ્રમ હતો. માત્ર તેનું ક્ષુબ્ધ મન આવા આવા ઓળાઓ પોતાની આસપાસ રજૂ કરતું હતું, પણ છતાં એ ઓળાઓનો તેને ભય તો લાગ્યો જ.

ફરી પાછો કોટને જરા ઠીક કરી તેણે આગળ પગલાં માડ્યાં.

ચાલતાં ચાલતાં આજુબાજુ કોઈ માણસ ચાલી જતું હોય તો કેવું સારું તેમ તેને થયું. તો તો આ કશી ભ્રમણાઓ પણ પોતાને ન નડે?

પણ ચાર ડગલાં ચાલ્યો ત્યાં પાછી એની એ ભ્રમણાઓએ એને ચારે બાજુથી વીંટી લીધો.

‘ઠંડી કેટલી છે?’ તેણે પોતાના ધ્રૂજતા મનને પૂછ્યું. ‘ખૂબ.’ જવાબ આવ્યો.

ઝાઝો વિચાર કર્યા વિના તે પાછો વળી ગયો. પ્રબોધના ઘરથી તે હજી કંઈ બહુ દૂર ગયો નહોતો. એના ઘર ભણી તે ઉતાવળાં પગલાં માંડી રહ્યો.

ત્યાં પણ અંધારું થઈ ગયું હતું. તે લોકોએ દીવો ઓલવી નાખ્યો હતો. બેએક પળ બૂમ મારવી કે નહીં તેના વિચારમાં તે ઊભો રહ્યો. નીલીનું જે મોહક હાસ્ય તેણે સંતૃપ્તિની ક્ષણે ચિત્તમાં સાચવી રાખ્યું હતું તે ફરી પાછું દેખાતાં તેણે બૂમ મારી :

‘પ્રબોધ, નિમુબહેન.’

નિદ્રાઘેરો અવાજ અંદરથી આવ્યો : ‘કોણ છે!’

‘એ તો હું.’

‘કોણ શશીભાઈ?’ અંદર પદસંચાર થઈ રહ્યો.

અમુક ક્ષણોમાં તો તે પાછો પ્રબોધના ઓરડામાં દાખલ થઈ ગયો.

‘કેમ શશી, કેમ પાછો આવ્યો?’ પ્રબોધે પૂછ્યું.

માણસોને જોતાં શશીની બીક હઠી ગઈ. તેણે કહ્યું :

‘ઠંડી બહુ પડે છે તેથી મને થયું કે તમારી શાલ સાથે લેતો જાઉં.’

તે આવ્યો ત્યારે જ તેનો ચહેરો નિમુએ જોયો હતો. તેથી કે શાથી એ તો કોણ જાણે, પણ તેણે કહ્યું :

‘હું તો ફરી કહું છું શશીભાઈ, કે તમે રાત અહીં જ રોકાઈ જાઓ. ઠંડી અને અંધારું બન્ને કેટલાં છે?’

‘ના, મારે જવું તો જોઈએ જ,’ શશી હવે પોતે પળ માટે પણ ભય કેમ પામી શક્યો તે સમજી નહોતો શકતો. પોતાના મનથી પણ પોતાને બીકણ ગણવા તે રાજી નહોતો.

નિમુએ છતાં પણ તેને રોકાઈ જવા આગ્રહ કર્યો, પ્રબોધે પણ તેમાં થોડોઘણો સૂર પુરાવ્યો, પણ શશી ન રોકાયો. શાલને શરીર આસપાસ બરોબર લપેટી તે ફરી પાછો ચાલતો થયો.

અને એ જ નિ:શબ્દ, સ્તબ્ધ રાત્રિ ફરી પાછી તેનું સ્વાગત કરી રહી.

પણ આ વખતે તેણે ભયને મારી હઠાવ્યો હતો. હવે તો ભય ન જ પામવો તેવું નક્કી કરી તેણે પ્રબોધના ઘરના પ્રકાશમાંથી આ અંધકારમાં પ્રવેશ કર્યો હતો. તે ઝડપબંધ આગળ ને આગળ પગલાં માંડી રહ્યો.

વિચારો તો હજી તેના મનમાં ચાલુ જ હતા. નીલી પણ એ વિચારોમાં ગૂંથાઈ ગયેલી હતી. છતાં હવે તેને ભય નહોતો લાગતો.

‘હું ભય પામ્યો!’ તે મનમાં હસ્યો.

‘આવી તો અનેક અંધારી રાત્રિઓ મેં ઓળંગી કાઢી છે. એમાં બીવાનું શું હતું?

નીલી વિશે પણ તે હવે સ્વસ્થતાથી વિચાર કરી શક્યો.

‘બીજાં સાથે એ ગમે એવી હશે પણ મને તો એ ચાહતી હોં! ખરેખર!’ એ વિચારે એનું પુરુષાભિમાન સંતોષ પામ્યું.

એમ ને એમ ઘરોવાળો પ્રદેશ પૂરો થયો. હવે તો રણ આવી પહોંચ્યું.

ત્યાં પણ અંધારું તો એટલું જ હતું, પણ વિશેષ ગાઢ લાગ્યું. ઘરોનો આશ્રય જતાં ઠંડી તો ખરેખર બલવત્તર બની.

‘કોઈક નિર્જન જગ્યાએ મરી જાઉં, તમને યાદ કરતી કરતી, તો કેવી મઝા આવે?’ આ નિર્જન પ્રદેશ આવતાં નીલીના શબ્દો તેને યાદ આવ્યા.

‘અંતે એ બિચારી મરી ગઈ, મને યાદ કર્યો હશે કે નહીં? કોણ જાણે!’

પણ મરી ત્રાસ પામીને, રોગોના રાજા ક્ષયથી. મેં તો એને છેલ્લા દિવસોમાં જોઈ જ નહીં. કેવીક લાગતી હશે એ છેલ્લે છેલ્લે?’

તેના મનમાં છેલ્લા વખતની નીલીને એક ભયંકર મૂર્તિ રચાઈ ગઈ – આંખો ઊંડી ઊતરી ગયેલી, મોઢું છેક બિહામણું બની ગયેલું. એવી કલ્પનાથી જ એ ધ્રૂજી ઊઠ્યો. અને ત્યાં જ એક ચીસ પાડી તે ઊભો થઈ ગયો. તેના પગ નીચે કશુંક દબાયું અને તે ગોળાની જેમ ઊછળ્યું. તેના ભસવાથી શશી સમજી શક્યો કે એ તો માત્ર એકાદ કૂતરું જ હતું. પણ એ જ્ઞાને એનું ધબકતું હૈયું ધબકતું અટકી ન શક્યું. કોઈ અચિન્તવ્યા ભયે ફરી પાછો તેનો કબજો લઈ લીધો.

ફરી પાછી ભૂતાવળ શરૂ થઈ ગઈ.

‘કેવી લાગતી હશે એ નીલી?’ બીતાં બીતાં તેને વિચાર આવ્યો.

ક્ષયગ્રસ્ત નીલીની પળ પહેલાં જ તેણે જે કલ્પના કરી હતી તેથીય ભયંકર સ્વરૂપ ધારી જાણે તે તેની સામે ઊભી હોય તેમ તેને લાગ્યું. એના દાંત મોટા બની પોતા સામે ભયંકર હાસ્ય કરતા હતા.

શશી આંખો મીંચી ગયો. આગળ ચાલવા તેણે ડગલું ઉપાડ્યું, પણ તે જાણે ત્યાં જ જડાઈ ગયો હોય તેમ લાગ્યું. આંખો ઉઘાડી. ત્યાં કશુંય નહોતું. માત્ર અધારું જ હતું. પણ તે હવે તેને પહેલાં કરતાં વધારે ભયંકર લાગવા માંડ્યું.

તેણે જલદી ઘેર પહોંચી જવા દોડવા પ્રયત્ન કર્યો. થોડું દોડ્યો પણ ખરો. જાણે પાછળ કોઈ દોડતું આવતું હોય તેમ તેને લાગ્યું, પણ તે પાછળ જોવા હિંમત ન કરી શક્યો.

અનેક ભયોને તેણે નાનપણમાં જાગ્રતમાંથી અજાગ્રતમાં હડસેલી દીધા હતા. આજે ઓચિંતા જ તે બધા એ અજાગ્રતમાંથી અતિ-જાગ્રતમાં આવી ભીંસાભીંસ કરી રહ્યા, ઘમસાણ મચાવી રહ્યા.

દુઃખમાં દુઃખ ઉમેરાય તેમ તેને આજે જ પ્રબોધે કહેલું એક વાક્ય યાદ આવ્યું :

‘એ નીલી મંગળનો એવો જીવ લેતી’તી કે ભૂત થઈને એને વળગી નથી એ જ નવાઈ.’

ખરેખર નીલી ભૂત થઈ હોય તો? આ બધા એના જ ચાળા હોય તો? શશી ભૂતમાં માનતો નહોતો. આ બધી એના મનની જ ભ્રમણા હતી. એ આ ઘડીએ પણ એ સમજતો હતો, છતાં એ કલ્પનાએ તેને પાંગળો બનાવી દીધો.

તે જોરથી આગળ ધસતો જતો હતો. મનમાં ચંડીપાઠ કોણ જાણે કેવી રીતે યાદ કરી આવડે એવો બોલી જતો હતો. ગામ નજીક આવતું જતું હતું, પણ સ્મૃતિ એનો કેડો છોડતી નહોતી.

તે દિવસે સાંજે જ્યારે એ પોતા પાસે આવી ત્યારે ભલે ને દંભ ખાતર પણ પોતાને વારવાનો નીલીએ કેટલો પ્રયત્ન કર્યો હતો?

‘તમને મંગળના સોગંદ, કશું કરો તો,’ તેણે કહ્યું હતું.

છતાં પોતે તો બધું ઘોળીને પી ગયો હતો.

‘અને છતાં આજે પોતે સતો થઈ મને કુલટા કહેતો હતો, કેમ?’ નીલી ભયંકર રીતે હસી તેની સામે બોલી રહી હોય એવું એને લાગ્યું. ‘મિત્રદ્રોહી, હરામખોર!’

તેનો શ્વાસ જોરથી ચાલતો હતો, છતાં શાલને શરીર આસપાસ જોરથી વીંટતો જતો તે ચાલી જતો હતો. જરા દૂર તેની સામે કશુંક મોટું ઝાડ જેવું ઊભું થયું હોય તેવું તેને લાગ્યું. એવું કશું ત્યાં નહોતું તેની તેને ખાતરી હતી. એ વળી શું હશે? તેણે ઊંચે જોયું.

એ ઝાડ ઉપર બેઠી બેઠી નીલી–જુવાન, તંદુરસ્ત, મોહક નીલી – તેને આમંત્રતી હતી, તેના બાહુપાશમાં લપાવા. આંખ મીંચીને તે આગળ ચાલ્યો. થોડે ગયા પછી જ તેને ખ્યાલ આવ્યો કે એ તો માત્ર માણેકચોકનો થાંભલો હતો. ઝાડબાડ કશું નહોતું.

પછી તો ઘર સુધી તે દોડી ગયો.

ઘરનું બારણું ખખડાવતો તે ઊભો હતો ત્યારે તેનાં અંગેઅંગ ધ્રૂજતાં હતાં. આટલી સખત ટાઢ છતાં તે તો પ્રસ્વેદથી ભર્યો હતો!

તેને જોતાં જ પત્નીએ કહ્યું :

‘હાય! હાય! તમને તો ઠંડી ચડી ગઈ લાગે છે. આખું શરીર ધ્રૂજે છે.’

‘કશું નથી, સૂઈ જવા દે’. કહી તે પથારીમાં ધબ દઈને પડ્યો.

શશી ખરેખર ભય પામ્યો હતો. રાત્રિના પણ અર્ધજાગ્રત અર્ધનિદ્રિત અવસ્થા દરમિયાન નીલીના જ વિચારો અને સ્વપ્નોએ તેને આખો ને આખો ઘેરી લીધો.

સવાર પડી. તે તો અર્ધનિદ્રામાં પડ્યો હતો. તેની પત્ની તેના કપાળે પાણીનાં પોતાં મૂકી રહી હતી, કેમ કે તેને તાવ ચડી આવ્યો હતો. રાતના પણ એક-બે વાર તે ઝબકી ગયો હતો તે તેણે જોયું હતું.

શશીએ આંખ અર્ધી ઉઘાડી અને તરત જ મીંચી દીધી. તેણે પત્નીના હાથને બળપૂર્વક માથા આગળથી હઠાવી દીધો.

‘હજીય મારો કેડો છોડતી નથી? મારો જાન લેવો છે?’

પત્નીએ પોતું ભીનું કરી કપાળે મૂક્યું.

માથા ઉપર મૃદુતાથી હાથ ફેરવતાં તેણે કહ્યું :

‘તમને થયું છે શું? કાલ રાતના આમ કરો છો તે?’

શશીએ આંખો બરોબર ઉઘાડી. એ જ ઘર, એ જ પ્રેમાળ પત્ની, સૂર્યનો મીઠો તાપ, બધું તેણે જોયું. તેની આંખોમાં અત્યાર સુધી ભરાઈ રહેલી નીલીની મૂર્તિ આપોઆપ દૂર હઠી ગઈ. તેણે ફરી આંખો ચોળી જોઈ. ત્યાં નીલી નહોતી. તેનું મોહક ઝેર પીરસતું સ્મિત નહોતું. ત્યાં તો માત્ર તેની પ્રેમાળ પત્ની, તેનું ઘર, સૂર્યનાં કિરણો હતાં.

જરા બેઠો થવા પ્રયત્ન કરતાં તેણે પૂછ્યું :

‘તને કશું ન દેખાયું?’

મને તે શું દેખાય? મને તો તમે જ દેખાઓ છો. તમે શું જુઓ છો?’ તેણે પૂછ્યું.

શશીએ એક નિ:શ્વાસ નાખી કહ્યું :

‘કશું નહીં.’

જે ખૂણામાં આખી રાત તેને નીલી વિધવિધ સ્વરૂપે દેખાઈ હતી તે ખૂણામાં તેણે ભયભીત આંખે નજર કરી તો ત્યાં તો માત્ર કોઈ સુંદરીની છબી, હંમેશાં ટીંગાતી હતી તે, તે જ સ્વરૂપે ટીંગાઈ રહી હતી.

ને આંખો મીંચી ફરી પાછો પથારીમાં સૂઈ ગયો.

પત્નીનો મૃદુ સ્પર્શ તેના તપ્ત શરીર પર શાંતિ વરસાવી રહ્યો.
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ગુલામદીન ગાડીવાળો|ગુલામદીન ગાડીવાળો]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે|ઊભી વાટે]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ગુલામદીન ગાડીવાળો

2025-06-22T19:30:43Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|ગુલામદીન ગાડીવાળો | ગુલાબદાસ બ્રોકર}}
{{Poem2Open}}

<hr>
<center>
◼
 
{{#widget:Audio
|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/a/a8/PALAK_GULAMDIN_GADIWALO.mp3
}}
 
ગુલામદીન ગાડીવાળો • ગુલાબદાસ બ્રોકર • ઑડિયો પઠન: પલક જાની
 
◼
</center>
<hr>

ભરાવદાર, તંદુરસ્ત, ખૂબસૂરત છતાં જરા કરડો દેખાતો ચહેરો; વળ દીધેલી, વાંકી આછી મૂછ; માથે વીંટાળેલી નાની એવી પાઘડી, ખમીસ ઉપર બંડી; પગમાં પાયજામો અને હાથમાં ચાબુક; ટટ્ટાર ગરદન અને મર્દાનગીભર્યો અવાજ. ગાડીવાળાઓની સામાન્યતામાં સહેજે અસામાન્ય લાગે એવું વિલક્ષણ વ્યક્તિત્વ આ ગાડીવાળામાં હતું તેમ તો તેની ગાડીમાં બેસતાંવેંત લાગ્યું.

એનો પુરાવો પણ તરત મળ્યો.

‘ગાડીવાળા, તે હિંદુ કે મુસલમાન?’ મેં ગાડી જરા ચાલી ત્યાં જ પૂછ્યું.

‘આપ શું ધારો છો?’ હસીને તેણે સામે પૂછ્યું.

‘હું તે શું ધારું?’ અહીં રાવલપિંડીમાં ઝાઝા તો મુસલમાન હશે, નહિ?’ મેં કહ્યું.

‘એવું કંઈ નથી. અહીંયાં તે બે જ જાત વસે છે. એક ગરીબ, બીજી શ્રીમંત. કોઈ હિંદુ નથી, કોઈ મુસ્લિમ નથી.’

‘પણ તું કઈ જાતનો?’

‘હું? હું ગરીબની જાતનો,’ તે હસ્યો. હાથમાં પકડેલી ચાબુક તેણે જોરથી ઘોડાની માંસલ પીઠ પર ફટકારી અને ઘોડાએ ગતિમાં વેગ મૂક્યો.

કાઠિયાવાડના કોઈ મોટા શહેર જેવું લાગતું રાવલપિંડી શહેર અમારી નજર નીચેથી ઘોડાની ઝડપે પસાર થવા માંડ્યું.

થોડી વાર પછી મેં પૂછ્યુંઃ

‘તારું નામ શું?’

‘મારું નામ ગુલામદીન.’ તેણે હસીને કહ્યું. ‘કેમ આ નવો તરીકો છે ને જાત જાણી લેવાનો?’

હુંયે હસ્યો. અમારી વાતચીત ફરી શરૂ થઈઃ

‘અહીં હુલ્લડ કેવાંક થાય?’

‘’થાય કોઈ વાર.’

‘તું તેમાં ભાગ લે કે નહિ?’

‘મારે શું તે હું એમાં પડું?’

થોડીએક પળ પછી તેણે પૂછ્યુંઃ

‘કાશ્મીર જાઓ છો, શેઠ?’

‘હા, તું ગયો છે ત્યાં?’ મેં પૂછ્યું.

‘હા જી. એક વાર.’

અમે બધાં તેની સામે જોઈ રહ્યાં. આતુરતાથી મેં પૂછ્યુંઃ ‘કેવુંક છે એ? બહુ જ સુંદર છે?’

‘દિલચશ્પ. એના જેવી દિલચશ્પ જગ્યા જહાંમાં ક્યાંયે નહિ હોય.’

બેએક મિનિટ સુધી તેણે કાશ્મીર વિશે અમને વાત કરી. અમારાં કલ્પનાચક્ષુ ત્યાંનાં બાગબગીચા, નદીનિર્ઝરો, પર્વતો અને હિમમાળાને અમુક પળો સુધી નિહાળી રહ્યાં. તે તો બોલતો જતો હતોઃ

‘ને ત્યાંની ઓરત! બહિસ્તની પરી જેટલી ખૂબસૂરત! ફક્ત ગરીબાઈ એટલી કે…’

તેનું વાક્ય વચ્ચેથી જ ભાંગી ગયું. અમારી ગાડી જતી હતી એ જ રસ્તા ઉપર થોડે દૂર સુધી તેની નજર લંબાઈ અને પછી ત્યાં જ સ્થિર થઈ ગઈ. મારી દૃષ્ટિ પણ સહેજે ત્યાં જ દોડી ગઈ.

અને ત્યાં જ ચોંટી ગઈ.

એક સ્ત્રી ચાલી જતી હતી. તેની માત્ર પીઠ જ દેખાતી હતી. પણ તેની ગતિમાં એટલું લાવણ્ય હતું કે નજર ત્યાંથી હઠે નહીં. પગમાં પહેરેલી રેશમી ઇજાર, પીઠને ઢાંકતું સફેદ દૂધ જેવું બદિયાન અને ખભા પર બંને બાજુ લટકી રહેલા ઓઢણીના બે છેડા તેની ગતિના ગૌરવથી સંયુક્ત બની ડામરના એ સીધા, લીસા, લાવણ્યહીન રસ્તાને કંઈક અદ્ભુત લાવણ્ય અર્પી રહ્યા હતા. એક પળમાં તો અમારી ગાડી તેની આગળ આવી પહોંચી. એક હાથ લગામમાંથી છૂટો કરી, નીચો નમી, મુખ પર અત્યંત રમ્ય ભાવ લાવી ગુલામદીન ભાવમય અવાજે બોલ્યોઃ

‘સલામાલેકુમ’

‘આલેકુમ સલામ,’ પેલી રણકી. ત્યાં તો અમારી ગાડી તેની આગળ નીકળી ગઈ.

ફરી પાછો રસ્તો સીધો, સપાટ, લીસો, રંગ કે રેખાવિહોણો અમારી સામે પથરાઈ રહ્યો.

એ સ્ત્રીને મેં જોઈ તો માત્ર એક ક્ષણ જ, છતાં તેના ભર્યા-ભર્યા – જાણે ત્યાં ગુલાબ ન ઊગ્યાં હોય તેવા – ગાલ ભરાવદાર, સીધો ઊંચો દેહ, પ્રવાળ જેવો લાલ ઓષ્ઠસંપુટ, પહોળાં સુલોલ નેત્રો, આખા દેખાવમાં તરી આવતી ખુમારી, બધું જ એ એક ક્ષણમાં હૃદય ઉપર ચિરંજીવ આકૃતિ મૂકતું ગયું.

‘આ ગાડીવાળો પણ શોખીન લાગે છે.’ મને થયું. એ તો ગાડી આગળ ચાલી તોપણ પળમાં મારી સામે અને પળમાં પાછળ જોતો હતો. જાણે કંઈક વિચાર કરી કશુંક નક્કી કરવા પ્રયત્ન ન કરતો હોય! અંતે તે સ્ત્રીથી થોડે જ દૂર ગયાં હઈશું ત્યાં તેણે ગાડી અટકાવી. પોતે તેમાંથી ઊતરી પડ્યો અને પેલી સ્ત્રી પાસે દોડ્યો ગયો.

‘આને ને એને કંઈક લાગે છે.’ કુતૂહલભરી દૃષ્ટિ એની તરફ નાખતા મારી પત્ની બોલી.

‘બાઈ સુંદર છે.’ મેં કહ્યું.

‘ભાઈ, આ શા માટે ત્યાં ગયો?’ ગાડીમાંથી કોઈ બાળક મને પૂછી રહ્યું.

પછી તો કશુંક બોલ્યા વિના અમે બધાં એ બંનેને અમારી તરફ આવતાં જોઈ રહ્યાં.

સ્ત્રીના ચહેરા ઉપર સ્મિત રમતું હતું. પુરુષનો ચહેરો, દેખાવ, હાવભાવ કશીક વિનંતી કરી રહ્યો હોય એવો બની ગયો હતો. ગાડીથી સાત-આઠ પગલાં એ લોકો દૂર રહ્યાં ત્યાં એ દોડ્યો અને ગાડીમાં ચડી ગયો. લગામ હાથમાં લઈ ઘોડાના કાન આગળ ચાબુક વીંઝતો તે જરા પાછળ ફર્યો અને પેલીને કહ્યુંઃ

‘કાલે સાંજે આ વખતે અહીં જ મળીશ હોં. તું જરૂર આવજે.’

પેલી જરા હસી. તે હાસ્યના સૌંદર્યને હૃદયમાં પૂરી, તેણે પણ ઘોડાની દિશામાં મુખ ફેરવ્યું અને ગાડી આગળ ચાલી.

દોડ્યો જતો ઘોડો ડામરના રસ્તા પર ટપટપ, ટપટપ પગલાંનો તાલબદ્ધ અવાજ પાડી રહ્યો. ગાડીવાળાની બાજુમાં બેઠેલો હું અને મારો પુત્ર તથા પાછળ બેઠેલ મારી પત્ની અને બીજાં બાળકો કુતૂહલપૂર્ણ દૃષ્ટિથી તેના મુખને જોઈ રહ્યાં.

ગુલામદીનનો સહેજ કરડો લાગતો ચહેરો આ મુલાકાત પછી જરા કોમળ લાગતો હતો. તેના ઓષ્ઠ હસું હસું થઈ રહ્યા હતા. તે સીધું જોઈ ગાડી ચલાવ્યે જતો હતો.

અમુક ક્ષણો સુધી અમારામાંથી કોઈ કશું ન બોલ્યું. અમારી દૃષ્ટિ તેના ચહેરાને જકડી રહી. એની ચોટ એને લાગી હસે કે કેમ તે તો ખબર નથી પણ થોડી વાર પછી મારી તરફ જરા હસીને તેણે કહ્યુંઃ

‘શેઠજી, પેલી ઓરતને આપે જોઈ?’

‘હા જરૂર, કેમ?’ મારા અવાજમાં કૌતુક પુરાયું.

‘એક વખત એ મારી બીબી હતી.’ તેણે ઘોડાને જોરથી ચાબુક ફટકારી.

‘એક વખત એટલે? હવે નથી?’ મેં પૂછ્યું. મેં પાછળ ફરી મારી પત્ની સામે જોયું. તે લોકો પણ આ વાત રસથી સાંભળવા કાન માંડી રહ્યાં હતાં તે હું જોઈ શક્યો.

‘નહિ, મેં એને તલ્લાક આપી દીધા છે.’

‘શા માટે?’

‘એ તો લાંબી વાત છે, હજૂર. અમારા ગરીબ આદમીઓની વાતમાં તમને લિજ્જત નહિ આવે.’

‘ગરીબની વાત? એ તો ઇન્સાનની વાત છે. અને અમે ઇન્સાન નથી?’ મને પણ એવું કહેવાનું સૂઝી આવ્યું અને તે ખુશ થયો.

‘જરૂર, શેઠજી, આપણે બધા ઇન્સાન જ છીએ ને? પણ લાંબી વાત છે હોં! કંટાળતા નહિ.’

‘આપણે કલાક બે કલાક શહેરમાં ફરવાનું જ છે ને? બીજું કયું કામ છે? કંટાળો શેનો, મજા આવશે. તું જરૂર વાત કર.’

‘આ ટાંગો ને આ ઘોડો કેમ લાગે છે, હજૂર?’ વાત કરવાને બદલે ગુલામદીને એક પ્રશ્ન પૂછ્યો.

‘અફલાતૂન, પણ એને ને તારી વાતને શો સંબંધ?’ મેં કહ્યું.

‘એ જ તો કહું છું ને! નાનપણથી જ મને આવી સરસ ઘોડાગાડીનો શોખ છે. ગાડી જૂની થાય કે ઘોડો ઘરડો થાય એટલે હું બદલાવી નાખું. સરસ ગાડી, સરસ ઘોડો, હાથમાં લાંબી સરસ ચાબુક, એ મારે જોઈએ જ. મારો બાપ પણ એવો જ શોખીન હતો. એના હાથમાં જ હું ગાડીવાળા તરીકે તૈયાર થઈ ગયો.’

એના બાપદાદાનો ઇતિહાસ અમારે સાંભળવો નહોતો. અમારો રસ તો પેલા સ્ત્રી સાથેના તેના ઇતિહાસમાં હતો. પણ તેને પોતાની રીતે જ વાત કહેવા દેવી જોઈએ એમ સમજી હું ચૂપ રહ્યો. મારી પત્ની સામે મેં જોયું તો તે પણ વાત આવી અણધારી દિશામાં પ્રગતિ કરી રહી હતી તેના ભાને પેલાની મૂર્ખાઈ ઉપર હસતી હોય એવા ભાવ સાથે મારી સામે સ્મિત કરી રહી.

‘મારા બાપને એમ કે હું કંઈક ભણું તો સારું. પણ એ મને ન ગમ્યું. સોળ વર્ષની ઉંમરે તો હું પાકો ગાડીવાળો થઈ ગયો. મારા બાપે મને એક ગાડી અને ઘોડો અપાવી દીધાં.

‘આખા પિંડી શહેરમાં સૌથી નાનો ગાડીવાળો હું, સૌથી સરસ ગાડી અને ઘોડો મારાં. ત્યારે તો મારો પોશાક પણ છેલબટાઉ જેવો હતો.’ તે જરા હસ્યો.

‘તારો પોશાક તો ખરેખર સરસ છે.’ મેં કહ્યું.

‘આ?’ તેણે જરાતરા તિરસ્કારથી પોતાનાં કપડાં સામે જોયું. ‘આ તો કંઈ જ નથી. પહેલાં તો હું સરસ કપડાં પહેરતો. અમે બાપ-દીકરો બંને કમાતા અને મારા બાપને મારા ઉપર ખૂબ પ્યાર હતો.’

‘આ ઓરત જોઈને આપે? એનું નામ છે આયેશા. તેનો બાપ પૈસેટકે સુખી હતો. અમારે કશું ઓળખાણ ન હતું. પણ આ છોકરીને એનો બાપ નિશાળે ભણવા મોકલતો. હું સત્તર વરસનો હતો ત્યારે તેને હંમેશાં નિશાળે લઈ જવા અને ત્યાંથી લઈ આવવા માટે એ લોકોએ મારી ગાડી બાંધી.

‘ત્યારે આયેશાની ઉંમર માંડ અગિયાર-બાર વરસની હશે.

‘શરૂશરૂમાં તો આયેશાની સાથે હંમેશાં કોઈ ને કોઈ નોકર બાઈ આવતી પણ જેમ વખત જવા લાગ્યો તેમ હું પણ તે લોકોના ઘરમાં વધારે જાણીતો થવા લાગ્યો અને એ લોકોનો મારા ઉપર ઇતબાર વધવા લાગ્યો. એકાદ વર્ષમાં તો હું પણ એ ઘરમાં ઘરના જ નોકર જેવો કે એથી પણ વિશેષ ગણાવા લાગ્યો. પછી આયેશાને એ લોકો હંમેશાં કોઈના પણ સંગાથ વિના મારી ગાડીમાં નિશાળે મોકલવા લાગ્યાં. તેને ત્યાંથી લઈ આવતો પણ હું એકલો.

‘એમ ને એમ બીજાં બે વર્ષ નીકળી ગયાં. તે શું ભણતી હશે તે તો કોણ જાણે. પણ ચૌદ-પંદર વર્ષની થઈ તોપણ તે હંમેશાં નિશાળે જતી. અમે બંને આખે રસ્તે ખૂબ ખૂબ વાતો કરતાં.’

‘શેની વાતો કરતાં?’ મેં પૂછ્યું.

‘સાદીસીધી વાતો.’ તે હસ્યો. ‘પહેલાં પહેલાં તો એમ જ ચાલતું. પણ ધીમે ધીમે તે મોટી થતી ગઈ તેમ અમારી વાતોનું રૂપ બદલાવા લાગ્યું. મારું મન ધીમે ધીમે ઇશ્ક તરફ ઢળવા લાગ્યું. અને એનું પણ.’ પળેકમાં તેણે ઉમેર્યું.

પછી જરા ખૂંખારો ખાઈ તેણે આજુબાજુ જોયું. વૃક્ષોની ઘટા એક બાજુ વિસ્તરેલી દેખાઈ. એ જગ્યા હજી અમારી ગાડીથી દૂર હતી પણ દેખાતી હતી સ્પષ્ટ.

‘જુઓ, શેઠજી, પેલો કંપની બાગ. આપણે હમણાં ત્યાં પહોંચી જઈશું.’

‘પછી શું થયું?’ મેં આયેશાની વાત સંબંધી જ પૂછ્યું.

‘પછી? પછી શું થાય?’ અમે બંને એકબીજાનાં આશક-માશૂક થઈ ગયાં.’

જરા મૂંગા રહી તેણે કહ્યુંઃ

‘ખબર છે હજૂર, એ ત્યારે કેવી લાગતી એ? બહિસ્તની પરી પણ તેની પાસે હિસાબમાં નહિ, જાણે અનારની કલી જોઈ લો.’

પળ બે પળ તે મૂંગો બની વર્ષો પહેલાંનું તેનું સૌંદર્ય જોતો હોય તેમ શાંત બેઠો રહ્યો. ગાડી તો ચાલતી જ હતી. મેં કહ્યુંઃ ‘સુંદર તો એ હજી પણ છે, ખૂબ જ.’

‘છે જ. પણ ત્યારે તો એ કંઈની કંઈ હતી. આખું ગામ તેની પાછળ ગાંડું બનતું. ને હું પણ.’ તે જરા શરમાયો, પણ બોલ્યો તો ખરોઃ ‘કંઈક ઠીક લાગતો હતો.’

‘અમે બંને એકબીજાં વિશે ગાંડાં બની ગયાં.’

‘તેનાં ઘરનાંને કંઈ ખબર ન પડી?’ મેં પૂછ્યું.

‘પડી જ ને! પછી તે પંદરેક વર્ષની થઈ ત્યારથી તેને ઓચિંતી નિશાળે જતી બંધ કરી દીધી. પણ મને મળતી એ લોકો એને બંધ ન કરી શક્યાં.

‘મારી ને એની શાદી તો એ લોકો કરી આપવા કબૂલ થાય તેમ હતું જ નહિ. મેં એવી કંઈ વાત તેના બાપને કાને નાખવા કોશિશ કરી તો મને સખત અપમાન જ મળ્યું.

‘આ લોકો અમારી શાદી કરી આપે એમ નહોતાં, અમારાથી એકબીજા સિવાય રહી શકાય તેમ નહોતું. અંતે એક દિવસ અમે બંને ઘરમાંથી થોડુંઘણું જે હાથ આવ્યું તે રોકડ અને થોડો દાગીનો લઈ પિંડી છોડી નાસી ગયાં.’

વાતોમાં રસ એકદમ ઓચિંતો જ વધી પડ્યો. મારો નાનો છોકરો પણ ટગર ટગર એકીનજરે ગુલામદીન સામે જોઈ રહ્યો. પત્નીએ પણ મારી સામે જોઈ હસી લીધું. મેં પૂછ્યું :

‘ક્યાં ગયાં તમે લોકો?’

‘બસ, અહીંથી લીઆલપુર ચાલ્યાં ગયાં. ત્યાં ખૂબ મોજ કરી. જે સાથે લીધું હતું એ અમને વરસેકદિવસ પૂરું થાય એમ હતું. ત્યાં કોઈ નોકરીની તલાશમાં તો હું હતો જ, પણ ક્યાંય નોકરી મળતી નહોતી. એમ ને એમ ચાર-છ મહિના નીકળી ગયા ત્યાં મને ખબર મળી કે મારી આયેશાના બાપના માણસોને અમારો પત્તો લાગ્યો છે અને એ લોકો કંઈ પગલાં લેવાની પેરવી કરે છે. તેથી ઓચિંતાં જ ત્યાંથી નાસી અમે સહરાનપુર પહોંચ્યાં.

‘એ દિવસો અમારા સુખના હતા. અમનચમનના હતા. અમે બંને એકબીજાના પ્યારમાં મસ્ત હતાં. નાજુક ગુલાબકળી જેવી લાગતી આયેશા ધીમે ધીમે પૂરા ખીલેલાં ગુલેગુલાબ જેવી બનતી જતી હતી. એ મને એટલું ચાહતી! અને હું? હું તો એના ઉપર દુનિયા ફિદા કરવાને તૈયાર હતો.’

ગુલામદીને મારી સામે જોયું. તેની આંખોમાંયે ખરેખર દુનિયા ફિદા કરવાનો ભાવ તરી આવતો હતો. પણ તરત જ હસીને બોલ્યો :

‘દુનિયા ફિદા કરવાને બદલે ખિસ્સામાં ફિદા કરવા માટે જે થોડાઘણા પૈસા રહ્યા હતા તે પણ ખૂટવા આવ્યા હતા. નોકરી નહોતી. અહીં પણ પેલા માણસોને ખબર પડી જાય તો શું કરવું તે ચિંતા હતી. એ બધું ઓછું હોય તેમ એક ચિંતા વધી પડી. આયેશા… આયેશાને…’ તે જરા થોથવાયો.

‘આયેશા માતા બનવાની હતી તેમ લાગ્યું, એમને?’ મેં એને મૂંઝવણમાંથી ઉગારી લેવા કહ્યું.

‘હા જી, હવે શું કરવું? ઘણા-ઘણા વિચારોને અંતે એક પગલું લેવાનું અમે નક્કી કર્યું. આયેશાને ત્યાં જ મૂકી હું પિંડી તરફ ઊપડી ગયો.’

‘એને મૂકી તું નાસી ગયો?’ મારી પત્નીથી પુછાઈ જવાયું.

‘ના, ના, બાઈસાહેબ, આ ગુલામદીન મરવું કબૂલ કરે પણ એવું ન કરે. હું પિંડી ગયો. રાતના બારેક વાગ્યે ઘેર જઈ મેં મારા બાપને બધી વાત કરી. મને થોડીઘણી મદદ આપવા તેણે વચન આપ્યું પણ તેથી શું વળે? હું રાતે જ આયેશાના બાપ પાસે પહોંચ્યો. મને જોતાં જ તે તો ગર્જી ઊઠ્યો :

‘સુવ્વર, નિમકહરામ, બદમાશ, મારી દીકરીને ક્યાં નાખી આવ્યો?’

‘બીજું તો ઘણું ઘણું તેણે મને કહ્યું.’

‘મેં તેને શાંત રહેવા માંડ માંડ સમજાવ્યો. અમારી આખી વાત કરી. અમે શાદી કરી હતી, બચ્ચું પણ આવવાની તૈયારી હતી. હવે અમારી સાથે વેર રાખવાથી કશું વળે તેમ નહોતું. એવું એવું તો ઘણું કહ્યું. અંતે હવે પિંડી ચાલ્યાં આવીએ તો એ કશો વાંધો નહિ લે તેવું વચન તેની પાસેથી લીધું. તેણે આયેશાના ખાવિંદ તરીકે મને કબૂલ રાખવા છેવટે રહી રહીને વચન આપ્યું. અમારી સાથે વ્યવહાર રાખવા તે કોઈ રીતે કબૂલ ન થયો. આખી રાત એમાં જ ગઈ. સવારે છ વાગ્યાની ટ્રેનમાં હું પાછો સહરાનપુર જવા ઊપડી ગયો.’

‘ત્રીજે દિવસે અમે બંને ફરી પાછાં પ્યારા પિંડીમાં દાખલ થઈ ગયાં.’

‘ફરી પાછાં મારા હાથમાં મારાં ગાડી-ઘોડો આવી પડ્યાં.’

પેલાં વૃક્ષોનાં વૃંદ, જે દૂર દૂરથી અત્યાર સુધી દેખાતાં હતાં, બરોબર તેની વચ્ચે અમે આવી પહોંચ્યાં અને ગુલામદીને લગામ ખેંચી.

‘લો, હજૂર, આ કંપની બાગ, આપ આરામ કરો.’

‘બસ, આ બાગ?’ આજુબાજુ નજર કરી મેં કહ્યું, ‘આમાં તો કંઈ નથી.’

‘હજૂરને કોઈએ ખોટી ખબર આપી છે. આ બાગ સારો નથી. સારો બાગ તો પેલે છેડે છે.’

‘ચાલો ત્યાં જઈએ.’ મેં કહ્યું.

લગામ ફરી ખેંચાતાં ઘોડાના કાન ઊંચા થયા અને ગાડી આગળ ચાલી.

‘ગુલામદીન, તુંયે જબરો છે હોં! આટઆટલું સહન કર્યું એને માટે ને છેવટે એને જ તલ્લાક દીધી?’ એને જૂની વાત ઉપર લાવવા કહ્યું.

‘એ જ તો કમનસીબી છેને, હજૂર? જિંદગી જ એવી છે… પણ હું આપને બાકીની વાત કરું.

‘અહીં આવ્યા પછી ચાર મહિના તો સુખચેનમાં નીકળી ગયા. શરૂશરૂમાં દોસ્તબિરાદરો જાતજાતની ઠઠ્ઠામશ્કરી કરતા હતા પણ પછી તો તેયે શાંત થઈ ગયા. એટલા વખતમાં તો હું એક બચ્ચાનો બાપ થઈ ગયો.’

‘સરસ હશે બાળક, નહિ?’ મેં ઉત્સાહથી પૂછ્યું.

‘શેઠજી, આપ તો સવારમાં ચાલી જવાના છો, નહિતર એ છોકરો આપને બતાવત. એટલો ખૂબસૂરત છે!’ તેનો ચહેરો એ બાળક પ્રત્યેની લાગણીના ભાવથી પળ બે પળ ભરાઈ ગયો.

‘પણ તો પછી આ તલ્લાકની વાત કેમ બની ગઈ?’

‘એ કહું. બચ્ચું આવ્યું પછી પણ વરસ નીકળી ગયું. અમારા દિવસો મોજમાં પસાર થતા હતા. દિવસ આખો મારા ઘોડાની મહોબ્બત માણતો, નવરો પડતાં આયેશા અને બચ્ચાની. આયેશા તો ત્યારે તસવીરમાંની કોઈ નાજનીન જેટલી સરસ લાગતી.’

‘પણ એક દિવસ કંઈક બન્યું અને મારી મોજમાં ડંખ ઉમેરાયો.’ ગુલામદીનનો સાદ હવે જરા વ્યથિત બન્યો.

મારી પત્નીએ મને કહ્યું :

‘બિચારો વાત તો બધી સાચી કરતો લાગે છે. પેલી માટે લાગણી પણ ખૂબ લાગે છે.’

‘એ તો એણે પેલીને રસ્તા ઉપર જોઈ ત્યારે જ દેખાઈ આવ્યું હતું.’ મેં પત્નીને કહ્યું. પછી ગુલામદીન તરફ ફરી પૂછ્યું :

‘પછી શું થયું, ગુલામદીન?’

‘એક રાતે ગાડી તબેલામાં મૂકી હું કોઈ ગીતની લીટીઓ લલકારતો લલકારતો ઘર તરફ ચાલ્યો જતો હતો ત્યાં મારો એક દોસ્ત મને મળ્યો. હું ખૂબ લહેરમાં હતો.

‘કેમ દોસ્ત, કેમ છે?’ મેં એની પીઠ થાબડીને પૂછ્યું.

‘બરોબર છે, ગુલામદીન, તું તો કંઈ ઓર મોજમાં લાગે છે.’ તેણે કહ્યું.

‘શા માટે મોજમાં ન હોઉં?’

‘પણ મોજમાં શા માટે છે?’ પેલાએ ફરી પૂછ્યું. જાણે મારી મોજ એને ખૂંચતી ન હોય!

‘મોજ? સારી ખલક મોજમાં છે. કેટલી ખૂબસૂરત જિંદગી છે?’ હું ઘર તરફ ઉતાવળથી ચાલતાં બોલ્યો.

‘એટલી બધી ખૂબસૂરત ખલક લાગે છે, ગુલામદીન?’ પેલાએ પૂછ્યું ત્યારે એના અવાજમાં રહેલી દિલગીરી ચોખ્ખી પરખાઈ આવી.

‘પણ છે શું?’ મને લાગ્યું કે એ કંઈક કહેવા માગે છે પણ કહેતાં અચકાય છે.

‘તારી મોજ મારે ભાંગી નથી નાખવી.’ પેલો એટલું જ બોલ્યો. હવે મારી આતુરતા એકદમ વધી પડી.

‘છે શું દોસ્ત? ન કહે તો તને ખુદાના કસમ.’ મેં તેનો હાથ મજબૂત રીતે પકડી કહ્યું.

‘કહું ન કહું – ના વિચારો તેના મગજમાંથી અનેક વાર પસાર થઈ ગયા એ તો થોડી વારમાં મેં જોઈ લીધું. મેં ફરી એને વાત કરવા વિનંતી કરી.’

‘તને દુઃખ થશે યાર.’ તેણે કહ્યું.

ગમે એટલું દુઃખ થાય પણ મારે વાત સાંભળવી જ હતી. મેં એને હજીયે વધારે આગ્રહ કર્યો ત્યારે એણે ભારે અવાજે કહ્યું :

‘તું મારો દોસ્ત છે એટલે કહ્યા વિના પણ છૂટકો નથી ને કહેવું ગમતું પણ નથી.’

ફરી પાછો તે મૂંગો થઈ ગયો.

મેં તેને ઢંઢોળી ઢંઢોળીને કહ્યું :

‘હવે જે હોય તે કહી નાખને, યાર.’

‘આજે મેં તારી આયેશાને બીજા કોઈ મરદ સાથે વાત કરતાં જોઈ.’

‘ક્યાં? કઈ જગ્યાએ?’ હું દાબેલ ઓઠે એટલું માંડ બોલ્યો.

‘તારા ઘર પાછળની ગલીમાં. મને જોયો એટલે એ ચૂપ થઈ ત્યાંથી ચાલી ગઈ.’

‘હું કશું બોલ્યા વિના ત્યાંથી ઉતાવળે પગલે ઘર તરફ ચાલ્યો ગયો. તેણે મને પકડવાની કે મારી સાથે થઈ જવાની કોશિશ કરી પણ હું ઝડપબંધ ચાલી ગયો.

‘મારા દિલમાં ગુસ્સો, ઈર્ષ્યા, અપમાનનું ભાન એટલાં બધાં જાગી ઊઠ્યાં હતાં કે મારો દિમાગ મારા હાથમાં નહોતો.’

તેના અવાજમાં ક્રોધની ઝણઝણાટી સ્પષ્ટ પરખાઈ આવતી હતી. મને આશ્ચર્ય થયું. તેની પત્નીએ કોઈની સાથે વાત કરી એમાં આટલું બધું શું થઈ ગયું? તેને પોતે આટલી બધી ચાહતો હતો છતાંય? મેં તેને કહ્યું પણ :

‘તે એમાં શું થયું, ગુલામદીન? કોઈની સાથે વાત પણ ન કરે?’

‘તમેયે શું કહો છો, જનાબ! એક પરદાનશીન ઓરત રસ્તા વચ્ચે પરાયા મર્દ સાથે વાત કરે? આબરૂ શી રહે પછી?’

‘પણ એણે પડદો જ ક્યાં રાખ્યો છે?’ મારી પત્નીએ હસી પડતાં કહ્યું.

‘હવે કોનો પડદો રાખે?’ ગુલામદીન કચવાટથી બોલ્યો.

‘હવે તો તને લહેર. નથી કોઈની ઓરત, નથી કોઈની લડકી. એકલી રહે છે, ને કંઈ કસબ આવડે છે તે ખાયપીએ ને મજા કરે છે.’

‘પણ એ વાત કરે એમાં થઈ શું ગયું, ગુલામદીન? આ મારી બીબી તો ગમે તેની સાથે બોલે, હસે, હરેફરે તોપણ મને કંઈ ન થાય.’ મેં કહ્યું.

‘ખરેખર?’ એક પળ તો તે આશ્ચર્યમાં ડૂબી ગયો.

‘ખરેખર.’ મેં કહ્યું.

‘એ તમારી વાત જુદી, જનાબ. અમારું તો લોહી ગરમ થઈ જાય. આ પંજાબ છે, મુંબઈ નથી. આપણી બીબી કોઈ સાથે વાત કરે? એ પણ રસ્તા વચ્ચે? આ તો ઠીક છે કે હું હતો, બીજો હોય તો જાન લઈ જાય.’ ગુલામદીનનો ગુસ્સો વધતો જતો હતો. ઘોડાની પીઠ પર જોરથી ચાબુક મારી તેણે તે થોડોઘણો વ્યક્ત પણ કર્યો.

‘તે શું એટલા ખાતર તેં એને છોડી દીધી?’ મારા તેના પ્રત્યેના માનની માત્રા પણ થોડીઘણી ઘટી ગઈ હોય એવા અવાજે મેં પૂછ્યું.

‘ના રે ના, એમ કંઈ હું ગાંડો હતો? ગુસ્સાથી કંપતો હું ઘેર ગયો. સીધો મારા ઓરડામાં ગયો. આયેશાએ મને જોયો અને મારી સામે હસી. એટલું મીઠું, એટલું મોહક! પણ મેં તેની સામે પૂરું જોયું પણ નહિ. હું કંઈક બોલવા જતો હતો પણ તેણે નાકે હાથ મૂકી મને ચૂપ રહેવા કહ્યું. અમારા બચ્ચાંને તે સુવાડતી હતી. મારા અવાજથી તે જાગી જાય તો?’

હું મહામહેનતે બોલતો અટક્યો. બાળકને જલદી સુવાડી દેવા આયેશાએ એકબે હાલરડાં ગાયાં. તેના અવાજની મીઠાશે મને અર્ધો ઠંડો કરી દીધો. છતાં મારો ગુસ્સો તો કાયમ જ હતો. માત્ર અવાજ ઉપર હું કાબૂ મેળવી શક્યો. બાબો ઊંઘી ગયો કે તરત મેં પૂછ્યું :

‘આજે રસ્તા ઉપર કોની સાથે વાત કરતી હતી, આયેશા?’

તે જરા ચમકી હોય તેમ લાગ્યું પણ તેણે કહ્યું : ‘કોઈનીય સાથે નહિ.’

‘મને અઝીઝે કહ્યુંને? જૂઠું શા માટે બોલે છે?’ મારો અવાજ સહેજ મોટો થયો.

‘ઓહો! એ કે? એ તો સકીનાનું ઘર જડતું નહોતું તે હું કોઈને પૂછતી હતી.’ તેણે નિર્દોષ સાદે કહ્યું.

‘ગમે તેમ હોય, કોઈની સાથે રસ્તા વચ્ચે ખાનદાન ઓરતથી વાત ન કરાય.’ મેં હુકમ ફરમાવ્યો.

‘જી હજૂર,’ તે હસી. ‘આ તો સકીનાએ નવું ઘર લીધું છે એ જડતું નહોતું એટલે આટલી બેઅદબી કરવી પડી. માફ કરજો.’ તેણે કહ્યું અને તે હસી પડી.

‘હુંયે હસી પડ્યો. એની વાત સાચી હતી. અમે બંને પાછાં હંમેશની માફક એક થઈ ગયાં.

‘પછી પણ મહિનાઓ જવા લાગ્યા. એમાં બેત્રણ વાર જુદા જુદા માણસોએ મને કહ્યું કે ક્યાંક ને ક્યાંક આયેશાને કોઈક મર્દ સાથે વાત કરતાં તે લોકોએ જોઈ છે. હું આયેશાને એ વિશે કહેતો, ખિજાતો, પણ એ વાત હસીને ઉડાવી દેતી અને કંઈ ને કંઈ બહાનાં કાઢી છટકી જતી. મને મનમાં તો થતું કે આ વાત સાચી છે, પણ નજરે જોયા સિવાય કશું ન કરવું એવું મેં નક્કી કર્યું હતું એટલે વિશેષ ઝઘડો હું કરતો નહિ. માત્ર તેના ઉપર તકેદારી વધારે રાખતો.’

‘એક દિવસ મને પુરાવો મળી ગયો; મારું માથું દુખતું હતું, તાવ આવે એમ લાગતું હતું. આયેશા સકીનાને ઘેર જવાની વાત કરતી હતી તે ઉપરથી લાગતું હતું કે આજે જરા ચોકસાઈ વધારે રાખવી. તેથી સાંજ પડ્યે જ ગાડી છોડી તબેકામાં મૂકી હું ઘર તરફ ચાલ્યો. સકીનાના ઘરવાળી ગલી રસ્તામાં જ હતી. દૂરથી મેં આયેશાને એ ગલીમાં દાખલ થતી જોઈ. હું બાજુમાં લપાઈ ગયો. સામેથી એક આદમી આવતો હતો. તે આયેશા પાસે ગયો અને ત્રણચાર મિનિટ ઊભો રહ્યો. બંનેએ વાત કરી અને આયેશા સકીનાના ઘરમાં ચાલી ગઈ.

‘મારાં રોમેરોમ ઊભાં થઈ ગયાં. પેલા માણસને બોચી ઝાલી પછાડી જાન લઈ લેવાનું મને મન થયું, પણ બીજી જ પળે વિચાર આવ્યો, મારી ઓરતના વાંકે એને શા માટે મારવો? પેલીને મેં હજાર વાર ના પાડી હતી છતાં એ મારું કહ્યું નહોતી કરતી તો એને શા માટે મારવો? એ કરતાં તો કમજાતને જ પૂરી કરી નાખવી નહિ?’

‘પણ માત્ર એ સિવાય બીજી કંઈ વાત તારી આગળ આવી હતી, ગુલામદીન?’ મેં વચમાં પૂછ્યું.

‘ના જી. બીજું કશું થયું હોય એમ હું માનતો પણ નથી. શી વાતો કરી હશે એ મને ખબર નથી પણ એથી વધુ તો કશું જ નહિ.’

‘તો પછી એટલા માટે જ, તું આટલી ના પાડે અને એ તને આટલું બધું ચાહે, તારે ખાતર ઘરબાર, સગાંવહાલાં બધું છોડી દિયે, છતાં એવું કેમ કરતી એ?’

‘ઓરતની જાત જ એવી છે, જનાબ.’ ગુલામદીન બોલતાં તો બોલી ગયો, પછી જરા પાછળ ફરી મારી પત્નીને ઉદ્દેશીને કહ્યું : ‘માફ કરજો બીબીસા’બ, પણ સાચી વાત તો એ છે શેઠજી કે પોતાના પગની પાની સિવાય બીજું કશું ઓરત દેખી શકતી નથી.’ તેણે મને કહ્યું : ‘જો વધારે અક્કલ હોત તો તો એ ઓરત જ શેની થાત?’

મેં એની વાતમાં સાદ ન પુરાવ્યો એટલે તે જરા ખસિયાણો પડી જઈ ચૂપ રહ્યો. હું પણ જરા વાર ચૂપ બેસી રહ્યો. મારી બાજુમાં બેઠેલો મારો પુત્ર બોલ્યો :

‘પછી શું થયું, ભાઈ?’

‘એને પૂછ.’ મેં કહ્યું.

‘હા જી, મને થયું કે એ કમજાતને મારી જ નાખવી. ગુસ્સામાં ઘેર પહોંચી હું એના આવવાની રાહ જોઈ બેઠો રહ્યો. કલાક બે કલાક પછી એ ઘેર આવી એટલા વખતમાં મેં લાખ લાખ વિચારો કરી લીધા. એને મારી નાખવાથી પણ શો ફાયદો? મરદ થઈ ઓરતને મારવામાં કઈ મર્દાઈ હતી? એના કરતાં તો એને છૂટી ન કરી દેવી? એ વિચાર મારા મનમાં એ આવી તે પહેલાં તો નક્કી થઈ ગયો હતો.’

‘અંતે એ આવી. મારા ઓરડામાં એ આવી કે મેં પૂછ્યું :

‘ક્યોં બીબીસા’બ, આજે કોની સાથે વાતો કરતાં હતાં?’

‘હું? કોઈની સાથે નહિ.’ તે હસીને બોલી.

‘જુઠ્ઠી, કમજાત! મેં મારી નજરે જોઈ છતાં જૂઠું બોલે છે?’ મેં તેની ગરદન પકડી, મહામહેનતે હઠાવેલો ગુસ્સો ફરી પાછો મારા રોમેરોમમાં વ્યાપી ગયો.

તેની આંખ ફરી ગઈ. ટટ્ટાર થઈ બોલી :

‘છોડી દે મને. હા. બોલી હતી. કોઈ માણસ સાથે પાંચ મિનિટ વાત પણ ના થાય?’

મેં એને ધક્કો મારી દૂર ફેંકી. ‘વારે-વારે ના પાડું છું છતાં એની સાથે બોલે છે?’

‘હા, તે મારો જૂનો ઓળખીતો છે.’ તે એટલું જ બોલી.

‘અમારી તકરાર લાંબી ચાલી. એમાંથી પણ એટલું તો હું જોઈ શક્યો કે વાત વાતચીતથી આગળ વધી નહોતી પણ હું મારા કરેલા નિશ્ચયને વળગી રહ્યો. મેં એને તલ્લાક આપી દીધી.’

‘તેને દુઃખ તો થયું જ હશે?’ મેં પૂછ્યું.

‘દુઃખ તો થાય જ ને? તેની મારા ઉપર મહોબ્બત ઓછી નહોતી. શાંત પડતાં તે રોઈ, પગે પડી, માફી માગી, પણ હું એકનો બે ન થયો.’

‘પણ એવું તે થાય, ગુલામદીન?’ મારા અવાજમાં ઠપકો હતો.

‘જનાબ, તમને એ સાચું નહિ લાગે, પણ ઓરત તો પગની જૂતી જેવી છે. એક વાર સિવાઈને આવી અને પગમાં બરોબર બેસી ગઈ તો ઠીક, નહિતર હજાર વાર એને સમારો તોયે તે બંધબેસતી થવાની જ નહિ. એને તો પગમાંથી ઉલાળીને ફેંકી દો તો જ ફાવો. નહિતર હરહંમેશ તમને ક્યાં ને ક્યાં એ નડવાની.’

‘તને સાચું કહું, ગુલામદીન?’

‘કહોને’, મારી સામે તે જોઈ રહ્યો.

‘તું વાતો મોટી મોટી કરે છે પણ ત્યાં તો તેને જોતાં જ તું સામે દોડી ગયો અને કેટલો લળીલળીને – ઝૂકીઝૂકીને તું એની સાથે વાત કરતો હતો? ને એ તો કંઈક મહેરબાની કરતી હોય એમ તારી સાથે વર્તતી હતી.’ મેં કહ્યું.

ગુલામદીને એક લુચ્ચું સ્મિત કર્યું. તેનો ચહેરો હતો એથીય જરા વધારે કરડો બન્યો. બોલ્યો :

‘એ તો હજૂર, હવે સિર્ફ ઓરત રહી, હું મર્દ. હવે એ કંઈ મારી બીબી નથી. ને આવી ખૂબસૂરત નાજનીન પાસે કોઈ પણ મર્દ લળી પડે, ઝૂકી પડે તેમાં તમને નવું શું લાગ્યું?’

‘ત્યારે તું હવે એને ઘરમાં નહિ લેવાનો?’ ગાડી અમારા ઉતારા પાસે આવી પહોંચી હતી. તેમાંથી ઊતરતાં ઊતરતાં મેં પૂછ્યું.

‘પેલી જૂતીની વાત મેં ન કરી, હજૂર?’ તેણે કંઈક સરસ કહી નાખ્યું હોય તેવી તેની મુખમુદ્રા બની રહી.

‘કેટલાં વર્ષ થયાં એને છોડી દીધે?’ મેં પૈસા કાઢતાં પૂછ્યું.

‘દોઢ સાલ.’ તેણે કહ્યું.

‘એમાં એને વિશે કંઈ ખરાબ સાંભળ્યું છે?’

‘એ મોજડી મારા પગમાં બેસતી નથી. હું એટલું જાણું.’ કહી પૈસા હાથમાં લઈને તે ગાડી દોડાવી ગયો.

‘માણસ જબરો હતો હોં!’ મારી પત્નીએ ઉતારાનાં પગથિયાં ચડતાં કહ્યું.

‘આટલી વાતમાં બૈરી છોડી દીધી?’ મારો પ્રશ્ન.

‘પણ એને આ ના પાડતો હતો તોયે વારે વારે શા માટે કોઈ સાથે બોલવા જતી હતી? ને છતાં આણે મારી નહિ, છોડી દીધી. નહિતર આ લોકો તો ખૂન કરે એવા!’

‘તું ધ્યાન રાખજે હોં’, છોકરાં અંદર દોડી ગયાં હતાં એટલે મેં કહ્યું : ‘તું સંભાળજે. હું પણ કોઈ દિવસ તને ન છોડી દઉં.’

‘તમે? તમે તે શું છોડતા’તા?’ કહી તેણે મારી સામે એવી રીતે જોયું કે હું તો બધું ભૂલી એનાં નેત્રોનાં સરવર જ જોઈ રહ્યો.
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/લતા શું બોલે|લતા શું બોલે]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/નીલીનું ભૂત|નીલીનું ભૂત]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/લતા શું બોલે

2025-06-20T09:03:16Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}

{{Heading|ગુલાબદાસ બ્રોકર}}

[[File:Gulabdas Broker 16.png|300px|center]]

{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}

{{Heading|લતા શું બોલે? | ગુલાબદાસ બ્રોકર}}

<hr>
<center>
◼
 
{{#widget:Audio
|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/f/fa/EKATRA_SHREYA_LATA_SHU_BOLE.mp3
}}
 
લતા શું બોલે? • ગુલાબદાસ બ્રોકર • ઑડિયો પઠન: શ્રેયા સંઘવી શાહ
 
◼
</center>
<hr>

{{Poem2Open}}
સુરેશ અને નિરંજન બાળપણથી જ મિત્રો હતા. બંને સાથે જ રમ્યા હતા અને સાથે જ ભણ્યા હતા. કૉલેજમાંથી પણ બંને સાથે પસાર થયા હતા. છતાં એટલાં બધાં વર્ષોનાં સતત પરિચયે પણ તેમની મૈત્રીમાં અવજ્ઞા પેદા નહોતી કરી. બંનેને અનેક સંબંધો બંધાયા હતા, જુદા જુદા વિષયોના રસને લઈને બંને જુદાં જુદાં મંડળોમાં પણ ભળ્યા હતા, પરંતુ તેમનો એકબીજાનો પ્રેમ જરા પણ ઓછો નહોતો થયો.

બેએક વર્ષ પહેલાં સુરેશનાં લતા સાથે લગ્ન થયાં. લતા એક સંસ્કારી છોકરી હતી. છસાત ચોપડી અંગ્રેજીનો તેણે અભ્યાસ કર્યો હતો. સંગીત સારું જાણતી. કંઠ મીઠો હતો. બધી સ્ત્રીઓ અતિ સુંદર ન હોય અને લતા પણ અતિ સુંદર તો નહોતી જ, પણ તેનામાં આકર્ષણ તો અદ્ભુત હતું. તેનો સુંદર અંગમરોડ, તેના સ્મિતનું લાલિત્ય અને નયનની ચપળતા ગમે તેને આકર્ષવા શક્તિમાન હતાં.

લતા મળતાવડી પણ બહુ જ હતી. બંને મિત્રોમાં તે ખૂબ જ ભળી ગઈ. તે લોકોને પોતાની મૈત્રીનું વર્તુળ જરા પહોળું કરવું પડ્યું અને લતાને તેમાં સમાવવી પડી. હવે તે બે મટી ત્રણ મિત્રો બન્યાં.

ત્રણે સાથે જ ફરતાં, સિનેમાઓ સાથે જોતાં અને ચર્ચાઓ પણ સાથે જ કરતાં.

નિરંજન સાહિત્યરસિક હતો. તેણે ખૂબ સાહિત્ય વાંચ્યું હતું. દેશદેશના સાહિત્યકારોએ સર્જેલું સૌંદર્ય તેણે માણ્યું હતું. અને જેમ દરેક સાહિત્યરસિકને હોય છે તેમ તેને પણ સરસ લેખકોની સુંદર કૃતિઓનો રસ પોતે પી બીજાને પાવાનો શોખ હતો. કોઈ સુંદર નવલકથા, ટૂંકી વાર્તા કે કાવ્ય પોતે વાંચ્યું હોય તેનું વર્ણન તે સુરેશ અને લતા પાસે કરે જ અને તેમને પણ અનુભવેલા રસના ભાગીદારો બનાવે. સુરેશ પણ રસિક હતો; આ બધું સમજી શકતો; પરંતુ તેને વધુ રસ વિજ્ઞાન અને વૈજ્ઞાનિક વિષયોમાં આવતો. કોઈ કોઈ વાર તે નિરંજનને આ બધા કલ્પનાના વિહારોના વિષયોમાંથી મુક્તિ મેળવી વિજ્ઞાન વિશે માહિતી મેળવવા ખૂબ સમજાવતો; પણ પેલાને તો સમર્થ સાહિત્યકારોએ કરેલાં માનવસ્વભાવનાં નિરીક્ષણ અને નિરૂપણમાં એટલો રસ આવતો કે વૈજ્ઞાનિક વિષયમાં ઊંડા ઊતરવાની તેને હોંશ જ પેદા નહોતી થતી. આવી ચર્ચાઓ વખતે લતા અચૂક નિરંજનનો પક્ષ ખેંચતી.

વિજ્ઞાન જેવા સૂકા, લૂખા વિષયમાં કોઈ રસ કેમ લઈ શકતું હશે તેનો ખ્યાલ જ લતાને નહોતો આવતો. અને સાહિત્ય તો તેને પહેલેથી જ ગમતું હતું. પણ સાત ચોપડી બિચારી ભણી હોય, છોકરી જન્મી એટલે ઘેર કામકાજ કરવામાં પણ અમુક સમય વ્યતીત કરવો પડેલો હોય, તેમાં તેણે સાહિત્ય કેટલું વાંચ્યું હોય? પોતાની ચોપડીમાં આવેલાં મોટા મોટા લેખકોનાં અવતરણો તેણે વાંચ્યાં હોય, બહુ બહુ તો એકાદ શિક્ષિકાએ ખાસ ભલામણ કરેલી બેચાર જૂની લેખકોની ચોપડીઓ વાંચી હોય, અને ગુજરાતી સાહિત્યની ચોપડીઓ મળી શકી હોય તેટલી વાંચી લીધી હોય. તેમાં નિરંજન આવી જગતસાહિત્યની વાતો કરે; માનવસમાજના અને માનવસ્વભાવના અણઉકેલાયા કોયડાયે કેવી રીતે ઉકેલાઈ રહ્યા છે તે પોતાની રસપ્રદ શૈલીથી વર્ણવે; લતાનાં ભણવાનાં પુસ્તકોમાં કે તેણે વાંચેલાં કલાપી વગેરેનાં કાવ્યોમાં ક્યાંય પણ દેખા ન દીધી હોય તેવી કવિતાસમૃદ્ધિની વિકાસકથા કહી બતાવે. આ બધામાં તેને રસ કેમ ન પડે? છેલ્લાં બેએક વર્ષમાં નિરંજનના સહવાસથી કંઈક વાંચતાં પણ તે શીખી હતી, અને મુનશી કે રમણલાલ કરતાં સારા વાર્તાલેખકો દુનિયામાં સેંકડોને હિસાબે પડ્યા છે તેનું જ્ઞાન પણ તેને થવા માંડ્યું હતું અને આ બધા માટે તેણે નિરંજનનો જ ઉપકાર માનવાનો હતો. પછી તે સુરેશ અને નિરંજન વચ્ચેની ચર્ચામાં નિરંજનનો જ પક્ષ ખેંચે તેમાં નવાઈ શી?

લતા સુરેશને ખૂબ ચાહતી. આવો પતિ પોતાને મળ્યો તે પોતાનું અહોભાગ્ય માનતી. સુરેશ ભણેલો હતો. સંસ્કારી હતો, રસિક હતો. અત્યારના સ્ત્રીસ્વાતંત્ર્ય વગેરેના વિચારો તે પચાવી ગયો હતો અને લતાને દરેક વાતની છૂટ આપતો. તે ગમે તેની સાથે હરેફરે, બોલે, હસે તેમાં તે કંઈ પણ વાંધો નહોતો લેતો કે વહેમ નહોતો દાખવતો. લતા તેની ભલમનસાઈનો દુરુપયોગ કરે તેવી ક્યાં હતી? સુરેશ શરીરે પણ સારો હતો અને ધંધામાં પણ ઠીક ઠીક પ્રગતિ કરી રહ્યો હતો. લતા અને સુરેશ વચ્ચે સ્વભાવ અને સંસ્કારનો પણ સુમેળ હતો, પછી લતા સુરેશને કેમ ન ચાહે?

છતાં કોઈ કોઈ વાર લતાને લાગતું કે નિરંજનમાં કંઈક એવું હતું જે સુરેશમાં નહોતું. તે કાંઈક શું હતું તે પોતે પણ કહી નહોતી શકતી. નિરંજનની વાતો દ્વારા જે ઊંચા રસપ્રદેશમાં વિહાર કરવાનું મળતું તે સુરેશની વાતોમાંથી નહોતું મળતું. નિરંજનની કાવ્યપ્રિયતા સુરેશની વિજ્ઞાનપ્રિયતા કરતાં વધારે રસમય નહોતી? આવા આવા વિચારો લતાના મગજમાં આવતા અને પસાર થઈ જતા. એ વિચારો આવતાં જ તે પોતાને દોષિત માનતી અને તેવા વિચારો દૂર કરવા પ્રયત્ન કરતી. પરંતુ જ્યારે જ્યારે કોઈ સુંદર કાવ્ય ચર્ચાતું હોય, નિરંજન તે કાવ્યના રસ સાથે તન્મય બની કવિતા ઉકેલતો હોય ત્યારે લતા તેની સામે જ જોઈ રહેતી. તે પોતે પણ નહોતી જાણતી કે એવી લાગણીઓનો અર્થ શો? નિરંજન કે સુરેશ તો જાણે જ ક્યાંથી?

નિરંજનને પણ લતા સાથે બહુ ગોઠતું. તે તેની પ્રિય શિષ્યા બની હતી. ઘણી વખત સુરેશ નિરંજનની મશ્કરી કરતો. તેણે બહુ વખાણેલા કોઈ કોઈ કાવ્યને અને તેના ભાવોને તે વેવલા કહેતો. ચર્ચા વખતે પણ સાહિત્યસેવીઓના વ્યાવહારિક અજ્ઞાન વિશે ટીકા કરતો. અને કોઈ કોઈ વાર મોજ મેળવવાની ખાતર પણ તે નિરંજનને પજવતો. લતા આમાંનું કશું નહોતી કરતી. તેને મન નિરંજનના સાહિત્યવિષયક અભિપ્રાયો છેવટના લાગતા. તેને વિશે તે દલીલ નહોતી કરતી અને કોઈ કોઈ વાર તેને લાગતું કે પોતાનું અજ્ઞાન છુપાવવા સુરેશ નિરંજનની મશ્કરી કરી તેને ઉડાવી દેવા માગે છે. કોઈક વાર જ આમ લાગતું, પણ લાગતું તો ખરું જ. કોઈ વાર સુરેશને ઑફિસેથી આવતાં મોડું થયું હોય અને નિરંજન ત્યાં આવ્યો હોય ત્યારે લતા અને તે કાવ્યો સંબંધી જ વાતો કરતાં અને કોઈ કોઈ વાર સાથે કાવ્યો પણ વાંચતાં.

મનુષ્યમાં મિથ્યાભિમાન ઘણું હોય છે. કોઈ આપણને વિદ્વાન માને તો આપણે – આપણે જાણતાં હોઈએ કે આપણે વિદ્વાન નથી છતાં – ખૂબ આનંદમાં આવી જઈએ છીએ. લતાના અભિપ્રાયો દ્વારા નિરંજનનું અભિમાન પોષાતું. તેને પણ કોઈ વાર લાગતું કે સુરેશ જાણીજોઈને આડાઈ કરે છે.

કાવ્ય સમજાવતો હોય ત્યારે શિક્ષક શિષ્યોના મોં સામું જોઈ રહે છે. જો તેમાંથી તેને ઉત્તેજન મળે, સમજવાની અધીરાઈ અને ઉત્સાહ દેખાય, તો પોતે પ્રોત્સાહિત બની વધારે રસથી તે કાવ્ય સમજાવી શકે છે. નિરંજન પણ ઘણી વખત સુરેશ અને લતા પાસે કાવ્ય વાંચતો હોય ત્યારે તેમની સામે જોઈ રહેતો. લતાના ચહેરામાં તેને તે કાવ્ય સમજવાનો, તેના રસમાં ડૂબી જવાનો અવર્ણનીય તલસાટ દેખાતો, અને તે તેની સામે જ જોઈ રહેતો. કોઈક વાર ઓચિંતાં જ તેને થઈ જતું કે આમ જોઈ રહેવામાં કોઈ શિક્ષકની શિષ્ય-શિષ્યાનો રસ માપવાની તટસ્થ વૃત્તિ જ હશે કે બીજું કાંઈ? સમજ નહોતી પડતી. તે ક્ષોભ પામી નજર પાછી ખેંચી લેતો, પણ પાછા અજાણતાં પણ નજર ત્યાં ચોંટી જ હોય.

બંને નિર્દોષ હતાં. બંને સુરેશ તરફના પ્રેમથી રક્ષાયેલાં હતાં. છતાં કોઈ કોઈ વખત બંને એકલાં બેઠાં હોય ત્યારે બંનેને એકબીજાની બીક લાગતી.

સુરેશ અને નિરંજનનો એક મિત્ર લાંબા વખતથી બહારગામ રહેતો હતો. આજે સવારે તે આવવાનો હતો. સ્ટેશને છએક વાગ્યા પહેલાં પહોંચવું જોઈએ. રાત્રે ખૂબ આનંદ કર્યા પછી ત્રણે મિત્રો જુદાં પડ્યાં હતાં. જતી વખતે સુરેશે નિરંજનને કહ્યું હતું :

‘કાલે સવારે વહેલા ઊઠવું પડશે. હું કદાચ નહિ ઊઠી શકું, તું મને ઉઠાડવા આવજે. ભૂલીશ નહિ, હોં!’

‘ભલે’, નિરંજનનો જવાબ હતો.

સવારના પહોરમાં પાંચ વાગ્યામાં નિરંજને સુરેશનું દ્વાર ઠોક્યું. સુરેશે તરત જ ઉઘાડ્યું અને નિરંજન અંદર ગયો. એક ખુરશી પર બેઠો. તે ખુરશી પાસે જ લતાની પથારી હતી. તે પથારીમાંથી બેઠી પણ નહોતી થઈ. પરંતુ આ બધા અવાજોને અંગે જાગી તો ગઈ હતી જ. તેણે ઓઢેલું હતું તે પોતાના શરીર આસપાસ ખૂબ લપેટી લીધું. માત્ર તેનો ચહેરો જ બહાર દેખાતો હતો. સુરેશ તૈયારી કરવા લાગ્યો.

‘કેમ તમે ઊઠતાં નથી?’ નિરંજને લતાને પૂછ્યું.

‘હું કેમ ઊઠું! મને તાવ આવ્યો છે.’ લતાએ કહ્યું.

‘સાચે જ?’ નિરંજને આતુરતાથી પૂછ્યું.

‘ત્યારે ખોટું બોલતાં હઈશું?’ જરા રીસ ચડી હોય તેમ લતાએ કહ્યું.

નિરંજને તેનો હાથ લંબાવ્યો – લતાનો તાવ જોવા. તેણે ઓઢેલું હતું – તેમાંથી પોતાનો હાથ બહાર જ ન કાઢ્યો. નિરંજન કપાળ ઉપર હાથ મૂકવા ગયો પણ કપાળ પણ ઢાંકેલું હતું. નિરંજન જરા અચકાયો, પણ હિંમત કરી તેણે લતાના ગાલ ઉપર હાથ મૂક્યો. લતાએ આંખો બંધ કરી દીધી. તાવ છે કે નહિ તે તો જોવાઈ ગયું પણ થોડી પળો સુધી નિરંજને હાથ ત્યાં જ રહેવા દીધો. કોઈ કાંઈ બોલ્યું નહિ. નિરંજને હાથ પાછો ખેંચી લીધો.

‘મશ્કરી જ કરો છો ના?’ ગુસ્સો ચડ્યો હોય તેમ તે બોલ્યો. લતા માત્ર હસી.

સુરેશ તૈયાર થઈ આવ્યો અને બંને મિત્રો સ્ટેશને ગયા.

આજે નિરંજનને ખૂબ ભય લાગ્યો. પહેલી જ વાર તેને ચોક્કસ ખ્યાલ આવ્યો કે લતા તરફ તે સાવ નિર્દોષ રીતે નહોતો વર્ત્યો. અત્યાર પહેલાં કોઈ કોઈ વાર તેને વિચાર આવતા કે તેની વર્તણૂકમાં, તેના માનસમાં કોઈ દોષ રહ્યો છે કે નહીં? પણ તેને તે હસી નાખતો. સુરેશ સાથે તે દગો રમે? લતા વિશે એવો ખ્યાલ કરે? બધું અસંભવિત લાગતું. પણ આજે તેને ભયનું ચોક્કસ કારણ મળ્યું હતું. અને લતા? તેણે ગાલ જ કેમ ખુલ્લો રાખ્યો! તેણે હાથ અડતાં આંખો કેમ મીંચી દીધી? કંઈ સમજ ન પડી. લતાના મનમાં દોષ હોય જ નહિ. પોતાનું દોષિત મન પોતાનો દોષ બીજામાં આરોપતું હતું તેમ તેને લાગ્યું. એ સાંજના નિયમ પ્રમાણે તે સુરેશને ત્યાં ન ગયો, પરંતુ એકલો એકલો ખૂબ આથડ્યો. તેના જીવને આજે ચેન નહોતું પડતું. નક્કી કર્યું કે મન ઉપર બરોબર જાપતો રાખવો અને તેને અજાણતાં જ આડું જવા દેવું નહિ.

રાત્રે સુરેશને ત્યાંથી માણસ તેને તેડવા આવ્યો, અને તે ગયો. ઘેર સુરેશ હતો. લતા હતી. નિરંજન લતાની સામે ન જોઈ શક્યો. લતાએ પૂછ્યું :

‘કેમ નિરંજનભાઈ, આજે સાંજે ન દેખાયા?’

એનો એ જ અવાજ, એની એ જ મીઠાશ અને નિર્દોષતા, તેમાં કોઈને કંઈ નવું ન લાગે. પણ નિરંજનને તેમાં આછો જુદો થડકો સંભળાયો.

‘આજે મારે જરા કામ હતું.’ તેણે કહ્યું, પણ ઊંચું ન જોયું.

‘આજે શું કામ આવી પડ્યું?’ સુરેશે પૂછ્યું.

શો જવાબ આપવો તે નિરંજનને સૂઝ ન પડી. ગમે તેવું બહાનું શોધી કાઢ્યું. સુરેશની આગળ આજે પહેલી જ વાર નિરંજન જૂઠું બોલ્યો.

કલાકેક સુધી નિરંજન ત્યાં રોકાયો, પણ હંમેશ જેવો મોજમાં આજે તે નહોતો દેખાતો. લતા તેની સામે જોઈ રહેતી હતી, પણ બંનેની આંખો મળતાં કુદરતી જ બંને ખેંચી લેતાં.

અંતે મિત્રોને બહુ આનંદ આપ્યા સિવાય જ તે ઘેર ગયો. સુરેશ તેની ગમગીનીનું કારણ સમજી ન શક્યો.

લતા ગૂંચવણમાં પડી. નિરંજનને માઠું લાગ્યું હશે? મનના છૂપા વ્યવહારની તેને પણ ખબર નહોતી પડતી, પણ નિરંજનનો હાથ ગાલ પર અથડાતાં સ્ત્રીસુલભ જ્ઞાનથી તેણે હૃદયની ચોરી પારખી લીધી હતી. ખોટું થાય છે એમ થવા છતાં પણ તે હાથ ત્યાંથી ખસે તેમ તેણે ન ઇચ્છ્યું. તેને ભય લાગ્યો કે નિરંજનને ખરાબ લાગ્યું હશે. સાંજે તે ન આવ્યો ત્યારે ભય સાચો લાગ્યો. રાત્રે સુરેશને કહી તેને બોલાવી મંગાવ્યો. તે ઓછું બોલ્યો, પોતાની આંખ મળતાં જ આંખો પાછી ખેંચી લીધી, વગેરે લતાએ બરોબર જોયું. તેણે પણ મનને મક્કમ કરી આવું બનવા ન દેવું એવો ખાસ નિશ્ચય કર્યો.

લતાને ખૂબ વિચારો આવવા લાગ્યા. સુરેશ જેવા પતિને દગો દેવાય? તે બિચારો કેટલો ભોળો હતો, કેટલો નિર્દોષ હતો, કેટલો શંકારહિત હતો? અને નિરંજન? નિરંજન પણ શું ધારે? પોતે તેને કેટલી ખરાબ લાગી હશે? પણ એમ તો તેણે પણ પોતાનો હાથ જરા લાંબો વખત રહેવા નહોતો દીધો? તેના હાથમાંથી પણ નવી છતાં સનાતન લાગણીઓનો પ્રવાહ તેના ગાલ ઉપર નહોતો છૂટતો?

ફરી પાછી તેમની મૈત્રી અસ્ખલિત પ્રવાહથી વહેવા લાગી. નિરંજન અને લતા પહેલાં જેટલું બોલતાં, હસતાં, કાવ્યરસનો આસ્વાદ કરતાં, પણ એકબીજાથી સાવચેત જરૂર રહેતાં. એકાંતમાં ન મળાય તેવી રીતે જ વર્તતાં. સમય વીતતો ગયો તેમ જૂનો ભય પણ નાશ પામવા લાગ્યો, અને પાછાં જૂની રીતે જ ભય કાઢી નાખી બંનેએ મળવા માંડ્યું.

બંનેનું આકર્ષણ દબાયું હતું, પણ નાશ તો નહોતું જ પામ્યું. ફરી સમય મળતાં એ જ આકર્ષણે જોર પકડ્યું. નિરંજન હંમેશાં નિશ્ચય કરતો કે હવે મારે સુરેશને ત્યાં ન જવું. ત્યાંથી દૂર રહેવું. પણ નિયત સમયે તે ત્યાં પહોંચી ગયો જ હોય. લતા હંમેશાં નિશ્ચય કરતી કે આકર્ષણને દબાવી દેવું. પણ તેનું બળ અદમ્ય હતું. છતાં બંને એકબીજાને પોતપોતાનાં મનોમંથનોની જાણ નહોતાં થવા દેતાં.

એક દિવસ ત્રણે જણાં બેઠાં હતાં. નિરંજન ઓચિંતો ઊભો થયો અને ઓરડામાં આંટા મારવા માંડ્યો. ટેબલ ઉપર શેલીનાં કાવ્યોનું પુસ્તક પડ્યું હતું. તેણે તે ઉઘાડ્યું અને જે લીટી નજરે પડી તે મોટેથી તે વાંચવા લાગ્યો :
{{Poem2Close}}
<poem>
‘What are all these kissings worth
‘If thou kiss not me?’<ref>આ ચુમ્બનોનો નવ અર્થ કાંઈ જો તું મને ચુમ્બન ના કરે તો!</ref>
</poem>
{{Poem2Open}}
આકસ્મિક તેની નજર લતા ઉપર પડી. લતાની નજર તેની ઉપર પડી. લતાના ઓષ્ઠ એક અતિ અસ્પષ્ટ છતાં અતિ સૂચક ચુંબનમાં મરડાયા. નિરંજનના પણ તેમજ મરડાયા, નિરંજને ફરવું ચાલુ રાખ્યું. સુરેશને કંઈ ખબર ન પડી.

હવે તો અસ્પષ્ટ છતાં સૂચક ચુંબન-અભિનય દ્વારા બંનેએ એકબીજા પ્રત્યેનો આકર્ષણનો એકરાર કરી દીધો હતો. નિરંજનને તેનું અંતર બહુ ડંખતું, પણ ગમે તેવા નિશ્ચય કરે છતાં પણ તે સુરેશને ત્યાં જવું બંધ નહોતો કરી શકતો. લતાને પણ પોતાની ઊર્મિના અદમ્ય બળની ખાતરી થઈ ગઈ હતી, અને તેને દમન કરવાના પ્રયત્ન પણ તેણે બંધ કરી દીધા હતા.

છતાં નિરંજન બચવાનો પ્રયત્ન કરતો. લતા એકલી હોય ત્યારે સુરેશને ત્યાં ન જવાનો નિયમ તે બહુધા પાળતો. પણ ભાગ્યને તો માણસના પતનમાં રાચવું ગમે છે. એક દિવસે બપોરે તેના એક મિત્ર તરફથી ખાસ તાર આવ્યો. સુરેશને પણ તે તાર તાત્કાલિક બતાવવાની જરૂર હતી. તે તરત સુરેશની ઑફિસે ગયો. સુરેશ ત્યાં નહોતો. ‘આજે સુરેશભાઈ ઘેર જ રહેવાના છે.’ ઑફિસમાંથી નોકરોએ જણાવ્યું. તે તરત સુરેશને ઘેર ગયો. લતા હતી, સુરેશ નહોતો. લતાએ કહ્યું :

‘હમણાં જ ઑફિસે ગયા. બેસોને?’

‘મારે તેનું ખાસ કામ છે. હું જાઉં છું.’

‘થોડી વાર પછી જજો. એવી બધી શી ઉતાવળ છે?’ લતાએ કહ્યું.

‘નહિ. મારે જવું જ જોઈએ.’ નિરંજને બેસતાં બેસતાં કહ્યું.

‘એમ? તો જાઓ જોઈએ, મોટી ઉતાવળ આવી છે તે!’ કહી લતાએ બારનો આગળો વાસ્યો.

જે પળ ન આવે તે માટે હરઘડી તે સાવધ રહેતો હતો તે પળ આવી પહોંચી. તેણે ઊભા થઈ બાર ઉઘાડી ચાલ્યા જવા ઇચ્છા કરી, પણ એથી મહત્તર ઇચ્છાએ તેને ત્યાં જ જડી રાખ્યો. જાણે સાત સાત મણની બેડીએ તેની કાયાને જકડી રાખી હોય તેમ તેને લાગ્યું. છતાં પણ મનને ખૂબ જ દૃઢ કરી તે ઊઠ્યો અને બારણા પાસે ગયો.

‘ચાલો હઠો, ઉઘાડવા દ્યો.’ તેણે લતાને કહ્યું.

લતાએ હસતાં હસતાં બારનો આગળો પકડી રાખ્યો.

‘ઉઘાડો, તાકાત હોય તો.’ તેણે કહ્યું.

નિરંજને આગળો ઉઘાડવા હાથ લંબાવ્યો. લતાએ આગળાને જોરથી પકડી રાખ્યો. એ રકઝકમાં બંનેના હાથ એકબીજાને અડક્યા. અત્યાર સુધી નિરંજને મન ઉપર મહાપ્રયત્ને મેળવેલો કાબૂ ઓસરી ગયો. અકથ્ય ઊર્મિના અદમ્ય આવેગે તેને આખો ને આખો વીંટી લીધો. તે બાર ઉઘાડી ઘેર ન જઈ શક્યો.

કલાક પછી તે ઘેર ગયો. સામાન બાંધ્યો અને સાંજની જ ગાડીમાં તે ગામ છોડી હંમેશને માટે ચાલી નીકળ્યો. મિત્રને તે દગો દઈ ચૂક્યો હતો. તેની સામે જ હરહંમેશ તેને દગો દેવાની તેનામાં હિંમત નહોતી, અને ત્યાં રહે તો વારંવાર તેની સામે દગો દીધા વિના પોતે રહી શકવાનો નથી તે પણ તે જાણતો જ હતો.

સુરેશે તેની બેત્રણ દિવસ સુધી ઘેર રાહ જોઈ, પણ તે તો આવ્યો જ નહિ. સુરેશ વિચારમાં પડ્યો. શું થયું હશે? કંઈ માંદગી તો નહિ આવી હોય? ત્રીજે દિવસે લતાને સાથે લઈ તે નિરંજનને ઘેર ગયો. તેના ઘરના દરવાજે તાળું માર્યું હતું. આજુબાજુ તપાસ કરતાં ખબર મળી કે નિરંજન તો બેત્રણ દિવસથી ઘર ખાલી કરી ક્યાંય બહારગામ ચાલ્યો ગયો હતો.

સુરેશને કંઈ સમજ ન પડી. કેમ ચાલ્યો ગયો હશે? ક્યાં ચાલ્યો ગયો હશે? વગેરે પ્રશ્નો અણઊકલ્યા જ રહી ગયા. તેણે લતા સામે જોયું અને પૂછ્યું :

‘લતા, નિરંજને આવું કેમ કર્યું હશે?’

લતા શું બોલે?
{{Poem2Close}}
<hr>
{{reflist}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માને ખોળે|માને ખોળે]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ગુલામદીન ગાડીવાળો|ગુલામદીન ગાડીવાળો]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/લતા શું બોલે

2025-06-19T20:06:19Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}

{{Heading|ગુલાબદાસ બ્રોકર}}

[[File:Gulabdas Broker 16.png|300px|center]]

{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}

{{Heading|લતા શું બોલે? | ગુલાબદાસ બ્રોકર}}

<hr>
<center>
◼
 
{{#widget:Audio
|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/f/fa/EKATRA_SHREYA_LATA_SHU_BOLE.mp3
}}
 
લતા શું બોલે? • ગુલાબદાસ બ્રોકર • ઑડિયો પઠન: શ્રેયા સંઘવી શાહ
 
◼
</center>
<hr>

{{Poem2Open}}
સુરેશ અને નિરંજન બાળપણથી જ મિત્રો હતા. બંને સાથે જ રમ્યા હતા અને સાથે જ ભણ્યા હતા. કૉલેજમાંથી પણ બંને સાથે પસાર થયા હતા. છતાં એટલાં બધાં વર્ષોનાં સતત પરિચયે પણ તેમની મૈત્રીમાં અવજ્ઞા પેદા નહોતી કરી. બંનેને અનેક સંબંધો બંધાયા હતા, જુદા જુદા વિષયોના રસને લઈને બંને જુદાં જુદાં મંડળોમાં પણ ભળ્યા હતા, પરંતુ તેમનો એકબીજાનો પ્રેમ જરા પણ ઓછો નહોતો થયો.

બેએક વર્ષ પહેલાં સુરેશનાં લતા સાથે લગ્ન થયાં. લતા એક સંસ્કારી છોકરી હતી. છસાત ચોપડી અંગ્રેજીનો તેણે અભ્યાસ કર્યો હતો. સંગીત સારું જાણતી. કંઠ મીઠો હતો. બધી સ્ત્રીઓ અતિ સુંદર ન હોય અને લતા પણ અતિ સુંદર તો નહોતી જ, પણ તેનામાં આકર્ષણ તો અદ્ભુત હતું. તેનો સુંદર અંગમરોડ, તેના સ્મિતનું લાલિત્ય અને નયનની ચપળતા ગમે તેને આકર્ષવા શક્તિમાન હતાં.

લતા મળતાવડી પણ બહુ જ હતી. બંને મિત્રોમાં તે ખૂબ જ ભળી ગઈ. તે લોકોને પોતાની મૈત્રીનું વર્તુળ જરા પહોળું કરવું પડ્યું અને લતાને તેમાં સમાવવી પડી. હવે તે બે મટી ત્રણ મિત્રો બન્યાં.

ત્રણે સાથે જ ફરતાં, સિનેમાઓ સાથે જોતાં અને ચર્ચાઓ પણ સાથે જ કરતાં.

નિરંજન સાહિત્યરસિક હતો. તેણે ખૂબ સાહિત્ય વાંચ્યું હતું. દેશદેશના સાહિત્યકારોએ સર્જેલું સૌંદર્ય તેણે માણ્યું હતું. અને જેમ દરેક સાહિત્યરસિકને હોય છે તેમ તેને પણ સરસ લેખકોની સુંદર કૃતિઓનો રસ પોતે પી બીજાને પાવાનો શોખ હતો. કોઈ સુંદર નવલકથા, ટૂંકી વાર્તા કે કાવ્ય પોતે વાંચ્યું હોય તેનું વર્ણન તે સુરેશ અને લતા પાસે કરે જ અને તેમને પણ અનુભવેલા રસના ભાગીદારો બનાવે. સુરેશ પણ રસિક હતો; આ બધું સમજી શકતો; પરંતુ તેને વધુ રસ વિજ્ઞાન અને વૈજ્ઞાનિક વિષયોમાં આવતો. કોઈ કોઈ વાર તે નિરંજનને આ બધા કલ્પનાના વિહારોના વિષયોમાંથી મુક્તિ મેળવી વિજ્ઞાન વિશે માહિતી મેળવવા ખૂબ સમજાવતો; પણ પેલાને તો સમર્થ સાહિત્યકારોએ કરેલાં માનવસ્વભાવનાં નિરીક્ષણ અને નિરૂપણમાં એટલો રસ આવતો કે વૈજ્ઞાનિક વિષયમાં ઊંડા ઊતરવાની તેને હોંશ જ પેદા નહોતી થતી. આવી ચર્ચાઓ વખતે લતા અચૂક નિરંજનનો પક્ષ ખેંચતી.

વિજ્ઞાન જેવા સૂકા, લૂખા વિષયમાં કોઈ રસ કેમ લઈ શકતું હશે તેનો ખ્યાલ જ લતાને નહોતો આવતો. અને સાહિત્ય તો તેને પહેલેથી જ ગમતું હતું. પણ સાત ચોપડી બિચારી ભણી હોય, છોકરી જન્મી એટલે ઘેર કામકાજ કરવામાં પણ અમુક સમય વ્યતીત કરવો પડેલો હોય, તેમાં તેણે સાહિત્ય કેટલું વાંચ્યું હોય? પોતાની ચોપડીમાં આવેલાં મોટા મોટા લેખકોનાં અવતરણો તેણે વાંચ્યાં હોય, બહુ બહુ તો એકાદ શિક્ષિકાએ ખાસ ભલામણ કરેલી બેચાર જૂની લેખકોની ચોપડીઓ વાંચી હોય, અને ગુજરાતી સાહિત્યની ચોપડીઓ મળી શકી હોય તેટલી વાંચી લીધી હોય. તેમાં નિરંજન આવી જગતસાહિત્યની વાતો કરે; માનવસમાજના અને માનવસ્વભાવના અણઉકેલાયા કોયડાયે કેવી રીતે ઉકેલાઈ રહ્યા છે તે પોતાની રસપ્રદ શૈલીથી વર્ણવે; લતાનાં ભણવાનાં પુસ્તકોમાં કે તેણે વાંચેલાં કલાપી વગેરેનાં કાવ્યોમાં ક્યાંય પણ દેખા ન દીધી હોય તેવી કવિતાસમૃદ્ધિની વિકાસકથા કહી બતાવે. આ બધામાં તેને રસ કેમ ન પડે? છેલ્લાં બેએક વર્ષમાં નિરંજનના સહવાસથી કંઈક વાંચતાં પણ તે શીખી હતી, અને મુનશી કે રમણલાલ કરતાં સારા વાર્તાલેખકો દુનિયામાં સેંકડોને હિસાબે પડ્યા છે તેનું જ્ઞાન પણ તેને થવા માંડ્યું હતું અને આ બધા માટે તેણે નિરંજનનો જ ઉપકાર માનવાનો હતો. પછી તે સુરેશ અને નિરંજન વચ્ચેની ચર્ચામાં નિરંજનનો જ પક્ષ ખેંચે તેમાં નવાઈ શી?

લતા સુરેશને ખૂબ ચાહતી. આવો પતિ પોતાને મળ્યો તે પોતાનું અહોભાગ્ય માનતી. સુરેશ ભણેલો હતો. સંસ્કારી હતો, રસિક હતો. અત્યારના સ્ત્રીસ્વાતંત્ર્ય વગેરેના વિચારો તે પચાવી ગયો હતો અને લતાને દરેક વાતની છૂટ આપતો. તે ગમે તેની સાથે હરેફરે, બોલે, હસે તેમાં તે કંઈ પણ વાંધો નહોતો લેતો કે વહેમ નહોતો દાખવતો. લતા તેની ભલમનસાઈનો દુરુપયોગ કરે તેવી ક્યાં હતી? સુરેશ શરીરે પણ સારો હતો અને ધંધામાં પણ ઠીક ઠીક પ્રગતિ કરી રહ્યો હતો. લતા અને સુરેશ વચ્ચે સ્વભાવ અને સંસ્કારનો પણ સુમેળ હતો, પછી લતા સુરેશને કેમ ન ચાહે?

છતાં કોઈ કોઈ વાર લતાને લાગતું કે નિરંજનમાં કંઈક એવું હતું જે સુરેશમાં નહોતું. તે કાંઈક શું હતું તે પોતે પણ કહી નહોતી શકતી. નિરંજનની વાતો દ્વારા જે ઊંચા રસપ્રદેશમાં વિહાર કરવાનું મળતું તે સુરેશની વાતોમાંથી નહોતું મળતું. નિરંજનની કાવ્યપ્રિયતા સુરેશની વિજ્ઞાનપ્રિયતા કરતાં વધારે રસમય નહોતી? આવા આવા વિચારો લતાના મગજમાં આવતા અને પસાર થઈ જતા. એ વિચારો આવતાં જ તે પોતાને દોષિત માનતી અને તેવા વિચારો દૂર કરવા પ્રયત્ન કરતી. પરંતુ જ્યારે જ્યારે કોઈ સુંદર કાવ્ય ચર્ચાતું હોય, નિરંજન તે કાવ્યના રસ સાથે તન્મય બની કવિતા ઉકેલતો હોય ત્યારે લતા તેની સામે જ જોઈ રહેતી. તે પોતે પણ નહોતી જાણતી કે એવી લાગણીઓનો અર્થ શો? નિરંજન કે સુરેશ તો જાણે જ ક્યાંથી?

નિરંજનને પણ લતા સાથે બહુ ગોઠતું. તે તેની પ્રિય શિષ્યા બની હતી. ઘણી વખત સુરેશ નિરંજનની મશ્કરી કરતો. તેણે બહુ વખાણેલા કોઈ કોઈ કાવ્યને અને તેના ભાવોને તે વેવલા કહેતો. ચર્ચા વખતે પણ સાહિત્યસેવીઓના વ્યાવહારિક અજ્ઞાન વિશે ટીકા કરતો. અને કોઈ કોઈ વાર મોજ મેળવવાની ખાતર પણ તે નિરંજનને પજવતો. લતા આમાંનું કશું નહોતી કરતી. તેને મન નિરંજનના સાહિત્યવિષયક અભિપ્રાયો છેવટના લાગતા. તેને વિશે તે દલીલ નહોતી કરતી અને કોઈ કોઈ વાર તેને લાગતું કે પોતાનું અજ્ઞાન છુપાવવા સુરેશ નિરંજનની મશ્કરી કરી તેને ઉડાવી દેવા માગે છે. કોઈક વાર જ આમ લાગતું, પણ લાગતું તો ખરું જ. કોઈ વાર સુરેશને ઑફિસેથી આવતાં મોડું થયું હોય અને નિરંજન ત્યાં આવ્યો હોય ત્યારે લતા અને તે કાવ્યો સંબંધી જ વાતો કરતાં અને કોઈ કોઈ વાર સાથે કાવ્યો પણ વાંચતાં.

મનુષ્યમાં મિથ્યાભિમાન ઘણું હોય છે. કોઈ આપણને વિદ્વાન માને તો આપણે – આપણે જાણતાં હોઈએ કે આપણે વિદ્વાન નથી છતાં – ખૂબ આનંદમાં આવી જઈએ છીએ. લતાના અભિપ્રાયો દ્વારા નિરંજનનું અભિમાન પોષાતું. તેને પણ કોઈ વાર લાગતું કે સુરેશ જાણીજોઈને આડાઈ કરે છે.

કાવ્ય સમજાવતો હોય ત્યારે શિક્ષક શિષ્યોના મોં સામું જોઈ રહે છે. જો તેમાંથી તેને ઉત્તેજન મળે, સમજવાની અધીરાઈ અને ઉત્સાહ દેખાય, તો પોતે પ્રોત્સાહિત બની વધારે રસથી તે કાવ્ય સમજાવી શકે છે. નિરંજન પણ ઘણી વખત સુરેશ અને લતા પાસે કાવ્ય વાંચતો હોય ત્યારે તેમની સામે જોઈ રહેતો. લતાના ચહેરામાં તેને તે કાવ્ય સમજવાનો, તેના રસમાં ડૂબી જવાનો અવર્ણનીય તલસાટ દેખાતો, અને તે તેની સામે જ જોઈ રહેતો. કોઈક વાર ઓચિંતાં જ તેને થઈ જતું કે આમ જોઈ રહેવામાં કોઈ શિક્ષકની શિષ્ય-શિષ્યાનો રસ માપવાની તટસ્થ વૃત્તિ જ હશે કે બીજું કાંઈ? સમજ નહોતી પડતી. તે ક્ષોભ પામી નજર પાછી ખેંચી લેતો, પણ પાછા અજાણતાં પણ નજર ત્યાં ચોંટી જ હોય.

બંને નિર્દોષ હતાં. બંને સુરેશ તરફના પ્રેમથી રક્ષાયેલાં હતાં. છતાં કોઈ કોઈ વખત બંને એકલાં બેઠાં હોય ત્યારે બંનેને એકબીજાની બીક લાગતી.

સુરેશ અને નિરંજનનો એક મિત્ર લાંબા વખતથી બહારગામ રહેતો હતો. આજે સવારે તે આવવાનો હતો. સ્ટેશને છએક વાગ્યા પહેલાં પહોંચવું જોઈએ. રાત્રે ખૂબ આનંદ કર્યા પછી ત્રણે મિત્રો જુદાં પડ્યાં હતાં. જતી વખતે સુરેશે નિરંજનને કહ્યું હતું :

‘કાલે સવારે વહેલા ઊઠવું પડશે. હું કદાચ નહિ ઊઠી શકું, તું મને ઉઠાડવા આવજે. ભૂલીશ નહિ, હોં!’

‘ભલે’, નિરંજનનો જવાબ હતો.

સવારના પહોરમાં પાંચ વાગ્યામાં નિરંજને સુરેશનું દ્વાર ઠોક્યું. સુરેશે તરત જ ઉઘાડ્યું અને નિરંજન અંદર ગયો. એક ખુરશી પર બેઠો. તે ખુરશી પાસે જ લતાની પથારી હતી. તે પથારીમાંથી બેઠી પણ નહોતી થઈ. પરંતુ આ બધા અવાજોને અંગે જાગી તો ગઈ હતી જ. તેણે ઓઢેલું હતું તે પોતાના શરીર આસપાસ ખૂબ લપેટી લીધું. માત્ર તેનો ચહેરો જ બહાર દેખાતો હતો. સુરેશ તૈયારી કરવા લાગ્યો.

‘કેમ તમે ઊઠતાં નથી?’ નિરંજને લતાને પૂછ્યું.

‘હું કેમ ઊઠું! મને તાવ આવ્યો છે.’ લતાએ કહ્યું.

‘સાચે જ?’ નિરંજને આતુરતાથી પૂછ્યું.

‘ત્યારે ખોટું બોલતાં હઈશું?’ જરા રીસ ચડી હોય તેમ લતાએ કહ્યું.

નિરંજને તેનો હાથ લંબાવ્યો – લતાનો તાવ જોવા. તેણે ઓઢેલું હતું – તેમાંથી પોતાનો હાથ બહાર જ ન કાઢ્યો. નિરંજન કપાળ ઉપર હાથ મૂકવા ગયો પણ કપાળ પણ ઢાંકેલું હતું. નિરંજન જરા અચકાયો, પણ હિંમત કરી તેણે લતાના ગાલ ઉપર હાથ મૂક્યો. લતાએ આંખો બંધ કરી દીધી. તાવ છે કે નહિ તે તો જોવાઈ ગયું પણ થોડી પળો સુધી નિરંજને હાથ ત્યાં જ રહેવા દીધો. કોઈ કાંઈ બોલ્યું નહિ. નિરંજને હાથ પાછો ખેંચી લીધો.

‘મશ્કરી જ કરો છો ના?’ ગુસ્સો ચડ્યો હોય તેમ તે બોલ્યો. લતા માત્ર હસી.

સુરેશ તૈયાર થઈ આવ્યો અને બંને મિત્રો સ્ટેશને ગયા.

આજે નિરંજનને ખૂબ ભય લાગ્યો. પહેલી જ વાર તેને ચોક્કસ ખ્યાલ આવ્યો કે લતા તરફ તે સાવ નિર્દોષ રીતે નહોતો વર્ત્યો. અત્યાર પહેલાં કોઈ કોઈ વાર તેને વિચાર આવતા કે તેની વર્તણૂકમાં, તેના માનસમાં કોઈ દોષ રહ્યો છે કે નહીં? પણ તેને તે હસી નાખતો. સુરેશ સાથે તે દગો રમે? લતા વિશે એવો ખ્યાલ કરે? બધું અસંભવિત લાગતું. પણ આજે તેને ભયનું ચોક્કસ કારણ મળ્યું હતું. અને લતા? તેણે ગાલ જ કેમ ખુલ્લો રાખ્યો! તેણે હાથ અડતાં આંખો કેમ મીંચી દીધી? કંઈ સમજ ન પડી. લતાના મનમાં દોષ હોય જ નહિ. પોતાનું દોષિત મન પોતાનો દોષ બીજામાં આરોપતું હતું તેમ તેને લાગ્યું. એ સાંજના નિયમ પ્રમાણે તે સુરેશને ત્યાં ન ગયો, પરંતુ એકલો એકલો ખૂબ આથડ્યો. તેના જીવને આજે ચેન નહોતું પડતું. નક્કી કર્યું કે મન ઉપર બરોબર જાપતો રાખવો અને તેને અજાણતાં જ આડું જવા દેવું નહિ.

રાત્રે સુરેશને ત્યાંથી માણસ તેને તેડવા આવ્યો, અને તે ગયો. ઘેર સુરેશ હતો. લતા હતી. નિરંજન લતાની સામે ન જોઈ શક્યો. લતાએ પૂછ્યું :

‘કેમ નિરંજનભાઈ, આજે સાંજે ન દેખાયા?’

એનો એ જ અવાજ, એની એ જ મીઠાશ અને નિર્દોષતા, તેમાં કોઈને કંઈ નવું ન લાગે. પણ નિરંજનને તેમાં આછો જુદો થડકો સંભળાયો.

‘આજે મારે જરા કામ હતું.’ તેણે કહ્યું, પણ ઊંચું ન જોયું.

‘આજે શું કામ આવી પડ્યું?’ સુરેશે પૂછ્યું.

શો જવાબ આપવો તે નિરંજનને સૂઝ ન પડી. ગમે તેવું બહાનું શોધી કાઢ્યું. સુરેશની આગળ આજે પહેલી જ વાર નિરંજન જૂઠું બોલ્યો.

કલાકેક સુધી નિરંજન ત્યાં રોકાયો, પણ હંમેશ જેવો મોજમાં આજે તે નહોતો દેખાતો. લતા તેની સામે જોઈ રહેતી હતી, પણ બંનેની આંખો મળતાં કુદરતી જ બંને ખેંચી લેતાં.

અંતે મિત્રોને બહુ આનંદ આપ્યા સિવાય જ તે ઘેર ગયો. સુરેશ તેની ગમગીનીનું કારણ સમજી ન શક્યો.

લતા ગૂંચવણમાં પડી. નિરંજનને માઠું લાગ્યું હશે? મનના છૂપા વ્યવહારની તેને પણ ખબર નહોતી પડતી, પણ નિરંજનનો હાથ ગાલ પર અથડાતાં સ્ત્રીસુલભ જ્ઞાનથી તેણે હૃદયની ચોરી પારખી લીધી હતી. ખોટું થાય છે એમ થવા છતાં પણ તે હાથ ત્યાંથી ખસે તેમ તેણે ન ઇચ્છ્યું. તેને ભય લાગ્યો કે નિરંજનને ખરાબ લાગ્યું હશે. સાંજે તે ન આવ્યો ત્યારે ભય સાચો લાગ્યો. રાત્રે સુરેશને કહી તેને બોલાવી મંગાવ્યો. તે ઓછું બોલ્યો, પોતાની આંખ મળતાં જ આંખો પાછી ખેંચી લીધી, વગેરે લતાએ બરોબર જોયું. તેણે પણ મનને મક્કમ કરી આવું બનવા ન દેવું એવો ખાસ નિશ્ચય કર્યો.

લતાને ખૂબ વિચારો આવવા લાગ્યા. સુરેશ જેવા પતિને દગો દેવાય? તે બિચારો કેટલો ભોળો હતો, કેટલો નિર્દોષ હતો, કેટલો શંકારહિત હતો? અને નિરંજન? નિરંજન પણ શું ધારે? પોતે તેને કેટલી ખરાબ લાગી હશે? પણ એમ તો તેણે પણ પોતાનો હાથ જરા લાંબો વખત રહેવા નહોતો દીધો? તેના હાથમાંથી પણ નવી છતાં સનાતન લાગણીઓનો પ્રવાહ તેના ગાલ ઉપર નહોતો છૂટતો?

ફરી પાછી તેમની મૈત્રી અસ્ખલિત પ્રવાહથી વહેવા લાગી. નિરંજન અને લતા પહેલાં જેટલું બોલતાં, હસતાં, કાવ્યરસનો આસ્વાદ કરતાં, પણ એકબીજાથી સાવચેત જરૂર રહેતાં. એકાંતમાં ન મળાય તેવી રીતે જ વર્તતાં. સમય વીતતો ગયો તેમ જૂનો ભય પણ નાશ પામવા લાગ્યો, અને પાછાં જૂની રીતે જ ભય કાઢી નાખી બંનેએ મળવા માંડ્યું.

બંનેનું આકર્ષણ દબાયું હતું, પણ નાશ તો નહોતું જ પામ્યું. ફરી સમય મળતાં એ જ આકર્ષણે જોર પકડ્યું. નિરંજન હંમેશાં નિશ્ચય કરતો કે હવે મારે સુરેશને ત્યાં ન જવું. ત્યાંથી દૂર રહેવું. પણ નિયત સમયે તે ત્યાં પહોંચી ગયો જ હોય. લતા હંમેશાં નિશ્ચય કરતી કે આકર્ષણને દબાવી દેવું. પણ તેનું બળ અદમ્ય હતું. છતાં બંને એકબીજાને પોતપોતાનાં મનોમંથનોની જાણ નહોતાં થવા દેતાં.

એક દિવસ ત્રણે જણાં બેઠાં હતાં. નિરંજન ઓચિંતો ઊભો થયો અને ઓરડામાં આંટા મારવા માંડ્યો. ટેબલ ઉપર શેલીનાં કાવ્યોનું પુસ્તક પડ્યું હતું. તેણે તે ઉઘાડ્યું અને જે લીટી નજરે પડી તે મોટેથી તે વાંચવા લાગ્યો :

‘What are all these kissings worth

‘If thou kiss not me?’

આકસ્મિક તેની નજર લતા ઉપર પડી. લતાની નજર તેની ઉપર પડી. લતાના ઓષ્ઠ એક અતિ અસ્પષ્ટ છતાં અતિ સૂચક ચુંબનમાં મરડાયા. નિરંજનના પણ તેમજ મરડાયા, નિરંજને ફરવું ચાલુ રાખ્યું. સુરેશને કંઈ ખબર ન પડી.

હવે તો અસ્પષ્ટ છતાં સૂચક ચુંબન-અભિનય દ્વારા બંનેએ એકબીજા પ્રત્યેનો આકર્ષણનો એકરાર કરી દીધો હતો. નિરંજનને તેનું અંતર બહુ ડંખતું, પણ ગમે તેવા નિશ્ચય કરે છતાં પણ તે સુરેશને ત્યાં જવું બંધ નહોતો કરી શકતો. લતાને પણ પોતાની ઊર્મિના અદમ્ય બળની ખાતરી થઈ ગઈ હતી, અને તેને દમન કરવાના પ્રયત્ન પણ તેણે બંધ કરી દીધા હતા.

છતાં નિરંજન બચવાનો પ્રયત્ન કરતો. લતા એકલી હોય ત્યારે સુરેશને ત્યાં ન જવાનો નિયમ તે બહુધા પાળતો. પણ ભાગ્યને તો માણસના પતનમાં રાચવું ગમે છે. એક દિવસે બપોરે તેના એક મિત્ર તરફથી ખાસ તાર આવ્યો. સુરેશને પણ તે તાર તાત્કાલિક બતાવવાની જરૂર હતી. તે તરત સુરેશની ઑફિસે ગયો. સુરેશ ત્યાં નહોતો. ‘આજે સુરેશભાઈ ઘેર જ રહેવાના છે.’ ઑફિસમાંથી નોકરોએ જણાવ્યું. તે તરત સુરેશને ઘેર ગયો. લતા હતી, સુરેશ નહોતો. લતાએ કહ્યું :

‘હમણાં જ ઑફિસે ગયા. બેસોને?’

‘મારે તેનું ખાસ કામ છે. હું જાઉં છું.’

‘થોડી વાર પછી જજો. એવી બધી શી ઉતાવળ છે?’ લતાએ કહ્યું.

‘નહિ. મારે જવું જ જોઈએ.’ નિરંજને બેસતાં બેસતાં કહ્યું.

‘એમ? તો જાઓ જોઈએ, મોટી ઉતાવળ આવી છે તે!’ કહી લતાએ બારનો આગળો વાસ્યો.

જે પળ ન આવે તે માટે હરઘડી તે સાવધ રહેતો હતો તે પળ આવી પહોંચી. તેણે ઊભા થઈ બાર ઉઘાડી ચાલ્યા જવા ઇચ્છા કરી, પણ એથી મહત્તર ઇચ્છાએ તેને ત્યાં જ જડી રાખ્યો. જાણે સાત સાત મણની બેડીએ તેની કાયાને જકડી રાખી હોય તેમ તેને લાગ્યું. છતાં પણ મનને ખૂબ જ દૃઢ કરી તે ઊઠ્યો અને બારણા પાસે ગયો.

‘ચાલો હઠો, ઉઘાડવા દ્યો.’ તેણે લતાને કહ્યું.

લતાએ હસતાં હસતાં બારનો આગળો પકડી રાખ્યો.

‘ઉઘાડો, તાકાત હોય તો.’ તેણે કહ્યું.

નિરંજને આગળો ઉઘાડવા હાથ લંબાવ્યો. લતાએ આગળાને જોરથી પકડી રાખ્યો. એ રકઝકમાં બંનેના હાથ એકબીજાને અડક્યા. અત્યાર સુધી નિરંજને મન ઉપર મહાપ્રયત્ને મેળવેલો કાબૂ ઓસરી ગયો. અકથ્ય ઊર્મિના અદમ્ય આવેગે તેને આખો ને આખો વીંટી લીધો. તે બાર ઉઘાડી ઘેર ન જઈ શક્યો.

કલાક પછી તે ઘેર ગયો. સામાન બાંધ્યો અને સાંજની જ ગાડીમાં તે ગામ છોડી હંમેશને માટે ચાલી નીકળ્યો. મિત્રને તે દગો દઈ ચૂક્યો હતો. તેની સામે જ હરહંમેશ તેને દગો દેવાની તેનામાં હિંમત નહોતી, અને ત્યાં રહે તો વારંવાર તેની સામે દગો દીધા વિના પોતે રહી શકવાનો નથી તે પણ તે જાણતો જ હતો.

સુરેશે તેની બેત્રણ દિવસ સુધી ઘેર રાહ જોઈ, પણ તે તો આવ્યો જ નહિ. સુરેશ વિચારમાં પડ્યો. શું થયું હશે? કંઈ માંદગી તો નહિ આવી હોય? ત્રીજે દિવસે લતાને સાથે લઈ તે નિરંજનને ઘેર ગયો. તેના ઘરના દરવાજે તાળું માર્યું હતું. આજુબાજુ તપાસ કરતાં ખબર મળી કે નિરંજન તો બેત્રણ દિવસથી ઘર ખાલી કરી ક્યાંય બહારગામ ચાલ્યો ગયો હતો.

સુરેશને કંઈ સમજ ન પડી. કેમ ચાલ્યો ગયો હશે? ક્યાં ચાલ્યો ગયો હશે? વગેરે પ્રશ્નો અણઊકલ્યા જ રહી ગયા. તેણે લતા સામે જોયું અને પૂછ્યું :

‘લતા, નિરંજને આવું કેમ કર્યું હશે?’

લતા શું બોલે?
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માને ખોળે|માને ખોળે]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ગુલામદીન ગાડીવાળો|ગુલામદીન ગાડીવાળો]]
}}

User:Vipul Shingala

2025-06-19T19:29:26Z

Vipul Shingala: /* ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા */

===ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા===
# મલયાનિલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મલયાનિલ/ગોવાલણી|ગોવાલણી]]
# કનૈયાલાલ મુન્શી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુન્શી/શામળશાનો વિવાહ|શામળશાનો વિવાહ]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુન્શી/મારી કમળા|મારી કમળા]] {{done}}
# ધૂમકેતુ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પોસ્ટઑફિસ|પોસ્ટઑફિસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પૃથ્વી અને સ્વર્ગ|પૃથ્વી અને સ્વર્ગ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/વિનિપાત|વિનિપાત]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/ભૈયાદાદા|ભૈયાદાદા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/રજપૂતાણી|રજપૂતાણી]]
# રા. વિ. પાઠક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/મુકુન્દરાય|મુકુન્દરાય]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/ખેમી|ખેમી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/સૌભાગ્યવતી!!|સૌભાગ્યવતી!!]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/જક્ષણી|જક્ષણી]]
# ઝવેરચંદ મેઘાણી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/સદાશિવ ટપાલી|સદાશિવ ટપાલી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/વહુ અને ઘોડો|વહુ અને ઘોડો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/જી’બા|જી’બા]]
# ઉમાશંકર જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/છેલ્લું છાણું|છેલ્લું છાણું]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/મારી ચંપાનો વર|મારી ચંપાનો વર]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/શ્રાવણી મેળો|શ્રાવણી મેળો]] {{done}}
# સુન્દરમ્
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/ખોલકી|ખોલકી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માજા વેલાનું મૃત્યુ|માજા વેલાનું મૃત્યુ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માને ખોળે|માને ખોળે]]
# ગુલાબદાસ બ્રોકર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/લતા શું બોલે|લતા શું બોલે]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ગુલામદીન ગાડીવાળો|ગુલામદીન ગાડીવાળો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/નીલીનું ભૂત|નીલીનું ભૂત]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે|ઊભી વાટે]]
# પન્નાલાલ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/વાત્રકને કાંઠે|વાત્રકને કાંઠે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સાચી ગજિયાણીનું કાપડું|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/બાપુનો કૂતરો|બાપુનો કૂતરો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સુખદુઃખનાં સાથી|સુખદુઃખનાં સાથી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/પીઠીનું પડીકું|પીઠીનું પડીકું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/મોરલીના મૂંગા સૂર|મોરલીના મૂંગા સૂર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/નૅશનલ સેવિંગ|નૅશનલ સેવિંગ]]
# ઈશ્વર પેટલીકર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/લોહીની સગાઈ|લોહીની સગાઈ]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/મધુરાં સપનાં|મધુરાં સપનાં]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/વટ|વટ]] {{done}}
# જયંતી દલાલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/અડખેપડખે|અડખેપડખે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/આ ઘેર પેલે ઘેર|આ ઘેર પેલે ઘેર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઉત્તરા|ઉત્તરા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઝાડ, ડાળ અને માળો|ઝાડ, ડાળ અને માળો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ટપુભાઈ રાતડિયા|ટપુભાઈ રાતડિયા]]
# જયંત ખત્રી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ|તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/લોહીનું ટીપું|લોહીનું ટીપું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ધાડ|ધાડ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/નાગ|નાગ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ખરા બપોર|ખરા બપોર]]
# અશોક હર્ષ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશોક હર્ષ/સુલોચના|સુલોચના]]
# પીતાંબર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પીતાંબર પટેલ/દત્તક પિતા|દત્તક પિતા]]
# હીરાલાલ ફોફલિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હીરાલાલ ફોફલિયા/રાતે વાત|રાતે વાત]]
# ચુનીલાલ મડિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/વાની મારી કોયલ|વાની મારી કોયલ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/કમાઉ દીકરો|કમાઉ દીકરો]]
# સુરેશ જોષી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/થીગડું|થીગડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/રાક્ષસ|રાક્ષસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પદભ્રષ્ટ|પદભ્રષ્ટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/એક મુલાકાત|એક મુલાકાત]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/અગતિગમન|અગતિગમન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/લોહનગર|લોહનગર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/વરપ્રાપ્તિ|વરપ્રાપ્તિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/કુરુક્ષેત્ર|કુરુક્ષેત્ર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પુનરાગમન|પુનરાગમન]]
# સરોજ પાઠક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર|ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/સારિકા પંજરસ્થા|સારિકા પંજરસ્થા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/પોસ્ટ-મૉર્ટમ|પોસ્ટ-મૉર્ટમ]]
# ચંદ્રકાન્ત બક્ષી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...|આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/તમે આવશો?|તમે આવશો?]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/એક સાંજની મુલાકાત|એક સાંજની મુલાકાત]]
# મધુ રાય
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/બાંશી નામની એક છોકરી|બાંશી નામની એક છોકરી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ધારો કે –|ધારો કે –]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/કાન|કાન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ઊંટ|ઊંટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/મકાન|મકાન]]
# વસુબહેન ભટ્ટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વસુબહેન ભટ્ટ/ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!|ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!]]
# મોહમ્મદ માંકડ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/તપ|તપ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/મનેય કોઈ મારે!|મનેય કોઈ મારે!]]
# વનુ પાંધી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વનુ પાંધી/બારી|બારી]]
# ધીરુબહેન પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરુબહેન પટેલ/ટાઢ|ટાઢ]]
# કુન્દનિકા કાપડિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/ફરી વરસાદ!|ફરી વરસાદ!]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/જવા દઈશું તમને…|જવા દઈશું તમને…]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/પ્રેમનાં આંસુ|પ્રેમનાં આંસુ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/તમારાં ચરણોમાં|તમારાં ચરણોમાં]]
# ઇવા ડેવ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તરંગિણીનું સ્વપ્ન|તરંગિણીનું સ્વપ્ન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તમને ગમી ને?|તમને ગમી ને?]]
# ભગવતીકુમાર શર્મા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભગવતીકુમાર શર્મા/અપ્રતીક્ષા|અપ્રતીક્ષા]]
# મોહનભાઈ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહનભાઈ પટેલ/બ્લાઇન્ડ વર્મ|બ્લાઇન્ડ વર્મ]]
# કિશોર જાદવ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/કાગ-કન્યા|કાગ-કન્યા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/વિસ્મૃત|વિસ્મૃત]]
# રાધેશ્યામ શર્મા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના|સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સળિયા|સળિયા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/નૂતન વર્ષાભિનંદન|નૂતન વર્ષાભિનંદન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/ચર્ચબેલ|ચર્ચબેલ]]
# રઘુવીર ચૌધરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/પોટકું|પોટકું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/જગા ધૂળાનો જમાનો|જગા ધૂળાનો જમાનો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ચિતા|ચિતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ|ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/મંદિરની પછીતે|મંદિરની પછીતે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/સાંજનો છાયો|સાંજનો છાયો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ભણેલી વહુ|ભણેલી વહુ]]
# રાવજી પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/ચંપી|ચંપી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સગી|સગી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સૈનિકનાં બાળકો|સૈનિકનાં બાળકો]]
# ઘનશ્યામ દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/ગોકળજીનો વેલો|ગોકળજીનો વેલો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/કાગડો|કાગડો]]
# જ્યોતિષ જાની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જ્યોતિષ જાની /એક સુખી માણસનું ચિત્ર|એક સુખી માણસનું ચિત્ર]]
# સુધીર દલાલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુધીર દલાલ/પછી|પછી]]
# વર્ષા અડાલજા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/‘એ’|‘એ’]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/લાશ|લાશ]]
# વિભૂત શાહ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિભૂત શાહ/શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો|શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો]]
# નાનાભાઈ જેબલિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/છટકું|છટકું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/કાટલું|કાટલું]]
# હરિકૃષ્ણ પાઠક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/ઘરભંગ|ઘરભંગ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/નટુભાઈને તો જલસા છે|નટુભાઈને તો જલસા છે]]
# વીનેશ અંતાણી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/શ્વાસનળીમાં ટ્રેન|શ્વાસનળીમાં ટ્રેન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ|તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી|સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સ્ત્રી નામે વિશાખા|સ્ત્રી નામે વિશાખા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/નિર્જનતા|નિર્જનતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/જૂના ઘરનું અજવાળું|જૂના ઘરનું અજવાળું]]
# હિમાંશી શેલત
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં|અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/ઇતરા|ઇતરા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/બારણું|બારણું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/સાંજનો સમય|સાંજનો સમય]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/કિંમત|કિંમત]]
# ધીરેન્દ્ર મહેતા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરેન્દ્ર મહેતા/ઓળખાણ|ઓળખાણ]]
# વિજય શાસ્ત્રી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય શાસ્ત્રી/મિસિસ શાહની એક બપોર|મિસિસ શાહની એક બપોર]]
# પુરુરાજ જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પુરુરાજ જોશી/છત્રી|છત્રી]]
# ઇલા આરબ મહેતા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પરીકથા|પરીકથા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પાંખ|પાંખ]]
# રજનીકુમાર પંડ્યા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રજનીકુમાર પંડ્યા/સીનો|સીનો]]
# ચિનુ મોદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચિનુ મોદી/નાગના લિસોટા|નાગના લિસોટા]]
# રમેશ પારેખ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ પારેખ/ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે|ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે]]
# જોસેફ મેકવાન
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/પન્નાભાભી|પન્નાભાભી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/બાપનું લો’ય|બાપનું લો’ય]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/ઘરનું ઘર|ઘરનું ઘર]]
# મોહન પરમાર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/આંધું|આંધું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/કુંભી|કુંભી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/હિરવણું|હિરવણું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/થળી|થળી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/તણખલું|તણખલું]]
# દલપત ચૌહાણ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/બદલો|બદલો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/ગંગામા|ગંગામા]]
# હરીશ મંગલમ્
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/દાયણ|દાયણ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/ઉટાંટિયો|ઉટાંટિયો]]
# અંજલિ ખાંડવાલા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અંજલિ ખાંડવાલા/લીલો છોકરો|લીલો છોકરો]]
# મણિલાલ હ. પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/બાપાનો છેલ્લો કાગળ|બાપાનો છેલ્લો કાગળ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/રાતવાસો|રાતવાસો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પી.ટી.સી. થયેલી વહુ|પી.ટી.સી. થયેલી વહુ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પડતર|પડતર]]
# રમેશ દવે
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ દવે/ને કંઈક થયું તો?|ને કંઈક થયું તો?]]
# મનોહર ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/જલમટીપ|જલમટીપ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/પાછું વળવું|પાછું વળવું]]
# પવનકુમાર જૈન
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/આ જમાનાનો પારસમણિ|આ જમાનાનો પારસમણિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/તરસ્યા કાગડાની વારતા|તરસ્યા કાગડાની વારતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/વરુ અને શ્રી પાપી|વરુ અને શ્રી પાપી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/ઈપાણનું યૌવન|ઈપાણનું યૌવન]]
# કિરીટ દૂધાત
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આમ થાકી જવું…|આમ થાકી જવું…]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…|આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/ભાય|ભાય]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/લીલ|લીલ]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે|એક બપોરે]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/વી. એમ.|વી. એમ.]] {{done}}
# બિપિન પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/સંગીતશિક્ષક|સંગીતશિક્ષક]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/વાંસનાં ફૂલ|વાંસનાં ફૂલ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/બૂફે|બૂફે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/કરિયાવર|કરિયાવર]]
# માય ડિયર જયુ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/ડારવિનનો પિતરાઈ|ડારવિનનો પિતરાઈ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/જીવ|જીવ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/વેકેશન|વેકેશન]]
# પન્ના નાયક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/લેડી વિથ અ ડૉટ|લેડી વિથ અ ડૉટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/નિત્યક્રમ|નિત્યક્રમ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/સુજાતા|સુજાતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/ઊડી ગયો હંસ|ઊડી ગયો હંસ]]
# અજિત ઠાકોર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ગૂમડું|ગૂમડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ખરજવું|ખરજવું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/માવઠું|માવઠું]]
# અનિલ વ્યાસ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/સવ્ય-અપસવ્ય|સવ્ય-અપસવ્ય]]
# હરીશ નાગ્રેચા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/`ચૂટકી'|`ચૂટકી']]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/ખલેલ|ખલેલ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/કૅટ-વૉક|કૅટ-વૉક]]
# યોગેશ જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ચંદરવો|ચંદરવો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ગંગાબા|ગંગાબા]]
# પ્રવીણ ગઢવી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/લીંબડાનું પાંદડું|લીંબડાનું પાંદડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/સૂરજપંખી|સૂરજપંખી]]
# ભૂપેશ અધ્વર્યુ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેશ અધ્વર્યુ/હનુમાન લવકુશ મિલન|હનુમાન લવકુશ મિલન]]
# કેશુભાઈ દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/મહિષાસુર|મહિષાસુર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/ઉપેક્ષિતા|ઉપેક્ષિતા]]
# પ્રવીણસિંહ ચાવડા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/ચાકરી|ચાકરી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/લેણિયાત|લેણિયાત]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિઝિટ|વિઝિટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/જનારી|જનારી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી|બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિશાખાનો ભૂતકાળ|વિશાખાનો ભૂતકાળ]]
# ઉત્પલ ભાયાણી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/ખતવણી|ખતવણી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/મિજબાની|મિજબાની]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બદલો|બદલો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બંધન અને મુક્તિ|બંધન અને મુક્તિ]]
# ધરમાભાઈ શ્રીમાળી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/નરક|નરક]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/દાજવું તે...|દાજવું તે...]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/વરઘોડો|વરઘોડો]]
# દશરથ પરમાર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/ત્રીજું ઘર|ત્રીજું ઘર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/બે ઇ-મેલ અને સરગવો|બે ઇ-મેલ અને સરગવો]]
# મોના પાત્રાવાલા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોના પાત્રાવાલા/રાની બીલાડો|રાની બીલાડો]]
# નાઝીર મનસૂરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાઝીર મનસૂરી/બોકાહો|બોકાહો]]
# અઝીઝ ટંકારવી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અઝીઝ ટંકારવી/વાવાઝોડું|વાવાઝોડું]]
# જિતેન્દ્ર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિતેન્દ્ર પટેલ/ખાડ|ખાડ]]
# પરેશ નાયક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/તાંદળજાની ભાજી|તાંદળજાની ભાજી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક /પરપોટો|પરપોટો]]
# કાનજી પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કાનજી પટેલ/ડેરો|ડેરો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/પડાવ|પડાવ]]
# બિન્દુ ભટ્ટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/આંતરસેવો|આંતરસેવો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/જાગતું પડ|જાગતું પડ]]
# પારુલ રાઠોડ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ રાઠોડ/વિપર્યાસ|વિપર્યાસ]]
# સુમન્ત રાવલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/ખોયડું|ખોયડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/લાયન-શૉ|લાયન-શૉ]]
# ભરત નાયક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભરત નાયક/વગડો|વગડો]]
# જનક ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ|સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/બાવળ વાવનાર|બાવળ વાવનાર]]
# શિરીષ પંચાલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/શિરીષ પંચાલ/મજૂસ|મજૂસ]]
# રાજેન્દ્ર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/લિફ્ટ|લિફ્ટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/જૂઈની સુગંધ|જૂઈની સુગંધ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/અધૂરી શોધ|અધૂરી શોધ]]
# ગિરીશ ભટ્ટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/રેખલીનું મન|રેખલીનું મન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ|ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ]]
# પ્રભુદાસ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/હડફેટ|હડફેટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ખાખી જીવડાં|ખાખી જીવડાં]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ફારગતી|ફારગતી]]
# રામચંદ્ર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/સુવર્ણકન્યા|સુવર્ણકન્યા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/શ્યામલી|શ્યામલી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/ખેતર|ખેતર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/તીતીઘોડો|તીતીઘોડો]]
# મહેન્દ્રસિંહ પરમાર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/પોલિટેકનિક|પોલિટેકનિક]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/ઊડણચરકલડી|ઊડણચરકલડી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/એમ. પી. અજમેરા|એમ. પી. અજમેરા]]
# જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ|
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/કંઈ પણ બની શકે...|કંઈ પણ બની શકે...]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/મહોરાં|મહોરાં]]
# સાગર શાહ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/ગેટ ટુ ગેધર|ગેટ ટુ ગેધર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/સુજીની સમાજસેવા|સુજીની સમાજસેવા]]
# અજય સોની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/ગળામાં અટવાયેલી તરસ|ગળામાં અટવાયેલી તરસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/તરસ|તરસ]]
# વિજય સોની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/સાંકડી ગલીમાં ઘર|સાંકડી ગલીમાં ઘર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/મમ સત્યમ|મમ સત્યમ]]
# નવનીત જાની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નવનીત જાની/સામા કાંઠાની વસ્તી|સામા કાંઠાની વસ્તી]]
# પન્ના ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/સાતમો દિવસ|સાતમો દિવસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/ચપટી|ચપટી]]
# રામ મોરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/મહોતું|મહોતું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/બળતરા|બળતરા]]
# અભિમન્યુ આચાર્ય
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/પડછાયાઓ વચ્ચે|પડછાયાઓ વચ્ચે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/રાત|રાત]]
# નરેશ શુક્લ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/અથઃ ઇતિ|અથઃ ઇતિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/ન કહેવાયેલી વાર્તા...!|ન કહેવાયેલી વાર્તા...!]]
# હર્ષદ ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/જાળિયું|જાળિયું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/આઢ|આઢ]]
# રેણુકા પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/મીરાંનું ઘર|મીરાંનું ઘર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/ધોધમાર|ધોધમાર]]
# માવજી મહેશ્વરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/ગ્રહણ|ગ્રહણ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/સુખ|સુખ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/મિલકત|મિલકત]]
# કેતન મુનશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/ફટકો|ફટકો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/લાલ ચીંદરડી|લાલ ચીંદરડી]]
# બકુલેશ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બકુલેશ/આભાસની ગલીમાં|આભાસની ગલીમાં]]
# પારુલ કંદર્પ દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ કંદર્પ દેસાઈ/એક ડગલું આગળ|એક ડગલું આગળ]]
# કંદર્પ ર. દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કંદર્પ ર. દેસાઈ/આઠમી માર્ચ|આઠમી માર્ચ]]
# રમેશ ર. દવે
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ ર. દવે/શબવત્|શબવત્]]
# પ્રાગજી ભામ્ભી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રાગજી ભામ્ભી/ફરી પાછા પૃથ્વી પર|ફરી પાછા પૃથ્વી પર]]
# ભૂપેન ખખ્ખર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેન ખખ્ખર/વાડકી|વાડકી]]
# રાજેશ વણકર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેશ વણકર/ધડાકા|ધડાકા]]
# મીનળ દવે
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મીનળ દવે/ઓથાર|ઓથાર]]
# પૂજા તત્સત્
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પૂજા તત્સત્/એક મેઇલ|એક મેઇલ]]
# કલ્પેશ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/સહી|સહી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/કાઠું વરહ|કાઠું વરહ]]
# અશ્વિની બાપટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશ્વિની બાપટ/તૃષ્ણા|તૃષ્ણા]]
# નીતા જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નીતા જોશી/છેવાડાનાં બે જણ|છેવાડાનાં બે જણ]]

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/વી. એમ.

2025-06-18T19:46:30Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|વી. એમ. | કિરીટ દૂધાત}}
{{Poem2Open}}
જો! જંતીએ કાનમાં સૂસવાટો કર્યો, ચોરાની ઠંડકમાં ઊભાં ઊભાં જ ઘારણ વળી ગયેલું. જંતીનું ધ્યાન ન હોત તો ફકીરો ક્યારે જઈને પાછો વળી જાત એનો ખ્યાલ ન આવત. જંતી બહુ પાકો, જોયું તો ફકીરો નાના દેસાઈનાકા પાસે થોભ્યો. પાછળ ચોરાથી આગળ ઉતારા સુધી કોઈ સંચળ નહોતો. એ દીપડાની જેમ નાકામાં ગળકી ગયો.

ધોડ્ય! જંતીએ કીધું. અમે બન્ને લીમડા પાછળની સંતાવાની જગા છોડી નાના દેસાઈનાકા બાજુ ભાગ્યા. અવાજ ન થાય માટે મુઠ્ઠી વાળી, પગે કપાસી થઈ હોય એમ આગલા પંજા પર દોડ્યા. નાના દેસાઈનાકા પાસે આવી, ભીંતે ચોંટી ગયા. જંતીએ હળવેથી ડોકું નાકામાં લાંબું કર્યું. પછી જો-ઓ-ઓ, કહી મનેય જોવા કીધું. ફકીરો ડેલીની સાંકળ પકડી, અધખુલ્લી બારીની સાખ પર પગ મૂકી બેફિકરાઈથી ઊભો હતો. બારીની અંદર ઊભી હતી એ ભલે ન દેખાતી હોય પણ વી.એમ. હતી એ ચોક્કસ. બારીમાંથી એનું ફ્રૉક ઊડાઊડ થતું હતું. એ વારેવારે લટ સરખી કર્યા કરતી હતી. આટલે દૂરથી પણ એની રતૂમડી હથેળી ચોખ્ખી દેખાતી હતી. વાતવાતમાં ફકીરો હસ્યો, પછી જમણી બાજુ ફરી થૂંકની પિચકારી મારી, બારીએ ટેકવેલો પગ હટાવી લીધો. ભાગ! કહી જંતીએ પાછળથી મારો કૉલર ખેંચ્યો. અમે બન્ને એ જ રીતે દોડી, ફરી પાછા લીમડાના થડ પાછળ અમારી સંતાવાની જગાએ ઊભા રહી ગયા. ત્યાં મોટા પાદર બાજુથી ભીખુમામા કાવલી ગાય દોરીને ડચકારા કરતા નીકળ્યા. અમને બેયને સંતાયેલા જોઈ હાથથી ઇશારા કરી : શું છે? શું છે? પૂછવા મંડ્યા.

અમે ગભરાયા. સામે બેય હાથ હલાવી ‘અટાણે જતા ર્યો, જતા ર્યો’ કહી આજીજી કરી. એમણે હાથના ઇશારાથી, ઠીક છે તંઈ, કહીને ડચકારા કરતાં ચાલતી પકડી. ત્યાં નાના દેસાઈનાકામાંથી ફકીરો નીકળ્યો. ભીખુમામા એને જોઈ ચમક્યા. એકાએક એમના ગળામાંથી એક જુદી જાતનો ડચકારો નીકળ્યો. એ સાંભળી કાવલી ભડકીને ભાગવા મથી. ભીખુમામા, હે…હે કરતા દોરડું સતાણ કરવા મંડ્યા. ફકીરો મરમાળું હસીને આગળ નીકળી ગયો. એણે ચોરા પર એક ઊડતી નજર નાખી, થૂંકની પિચકારી મારી. બીજે ક્યાંય જોયા વગર મોટા પાદર બાજુ ચાલતો થયો.

ચોરાનું વાતાવરણ સાવ સૂનમૂન હતું, પાંચ-સાત ડોસા-ડગરા ભીનાં પનિયાં ઓઢી ઘારોડતા હતા.

– હવે ખાતરી થઈ ને ભેરુ? જંતીએ પૂછ્યું.

– હં.

– આપડી વાત ખોટી નો હોય… હું તો તને અઠવાડિયાથી કીધા કરતો’તો કે હમણાંથી વી.એમ.નાં દરહણ ફરી ગ્યાં છે, પણ તને ઈ બધુંય દેખાતું નો’તું.

મેં જંતી સામું જોયું, પછી ચોરામાં નજર ફેરવી. છાપાનાં પાનાં આમતેમ ઊડતાં હતાં. સામે પાન-બીડીના થડે બેઠો વિનિયો ઝોલાં ખાતો હતો.

વી.એમ. હવે ફકીરા હાર્યે હાલવા મંડી છે. હું તો તને પે’લેથી જ ચેતવતો હતો કે ધ્યાન રાખજે. આ ખેલ ખતરનાક છે.

મને જંતી ઉપર દાઝ ચડી, પે’લાં તો ક્યાં એવું બોલ્યો’તો? હું એને મારી અને વી.એમ.ની વાતો કરતો ત્યારે એનું મોઢું ઉઘાડું રહી જતું.

– એટલો બધો લવ કરે છે તને? જંતી ચડ્ડીના ખિસ્સામાં જોરથી હાથ ફેરવીને પૂછતો.

– તંઈ શું? હું મોઢા પર બેફિકરાઈના ભાવ લાવી કહેતો.

– તું એને અડધી રાત્યે મહાણમાં મળવા બોલાવે તોય હાલી આવે?

– તંઈ શું?

– તું એને એક ધોલ વળગાડી દે તોય ઊંકારો નો કરે?

– નો કરે.

– તો પછી માર્ય એક ધોલ… પછી વાત કર્ય.

પછી આપણે નક્કી કરી લીધેલું કે બીજું કાંઈ નહીં પણ વી.એમ.ને એક ધોલ તો મારી જ જોવી. એ દરરોજ લેસન કરવા એની નાના દેસાઈનાકાવાળી ડેલીએ આવતી. અમે ત્યાં મળી લેતાં. એનું કુટુંબ ઘણું મોટું હતું. એ બધાં કોટવાળા ફળિયે રહેતાં. ઢોર-ઢાંખર નાના દેસાઈનાકાવાળી એમની ડેલીએ બાંધતાં. વી.એમ. બપોરે બાર વાગે નિશાળેથી છૂટી, ખાઈપીને, એની બા અને કાકીને ઠામ ઉટકાવી, લેસન કરવા ડેલીએ જાવ છું કહીને દફતર લઈ નીકળી જતી. ચાર વાગ્યા સુધી એ ત્યાં લેસન કરતી. હું પણ ઘેર લેસન અધૂરું મૂકી, બપોર વચાળે દોઢેક વાગે કોઈનો આવરો-જાવરો ન હોય ત્યારે અર્ધો-પોણો કલાક ત્યાં આંટો મારી આવતો. ચોરામાં ત્યારે ખાસ કોઈ ન હોય, સિવાય ભીખુમામા. એ ચાડિયાની જેમ બપોરે એક વાગ્યાથી સૌથી ઊંચા પગથિયે ખોડાઈને બેઠા હોય. શરૂશરૂમાં તો મને નાના દેસાઈનાકામાં વળેલો જોઈ બે-ત્રણ વાર વાંહે તપાસ કરવા આવેલા. તે માટે સીધા ગડારવાડે જઈ ચોરે આવીને બેસવું પડેલું. એ આમતેમ આંટા મારી વળી પાછા ચોરે આવ્યા. મને જોઈ ચમક્યા, લે તું આંયાં ક્યાંથી? તું તો નાના દેસાઈનાકામાં ગ્યેલો!

મેં જંતીને આ પીંજણની વાત કરેલી. પછી જંઈ ભીખુમામા હોય તંઈ જંતીય આવી ચડે. મારે જવાનો વખત થાય એટલે જંતીને સનકારો કરું. એ ભીખુમામાને વાતોમાં રોકી રાખે. છતાંય એમને વે’મ તો પડેલો. એક વાર જંતીને પૂછેલું, ભાણો ઘેર્યે ગ્યો કે નાના દેસાઈનાકા બાજુ વળ્યો? જંતીએ એમને સમજાવી દીધેલું, કે ઈ તો તમારો ભરમ છે. પછી એય ઊભા થતા, હાલ્ય તંઈ ભામણ, હવે જાંઈ, કાવલીને નીણ્ય નાખવાનો ટેમ થ્યો. પછી મરમાળું હસી જંતીને પૂછતા, ભાણો ક્યાં ગ્યો જંતી? આપણે શું હેં? હાલ્ય તંઈ કાવલીને નીણ્ય-પૂળો કરઈ.

જંતીએ મને ભીખુમામાના વહેમની વાત કરી ત્યારે મેં ચિંતાથી કીધેલું, આ ભીખુમામો કોક દી ભવાડો કરશે. જંતીએ હિંમત બંધાવેલી, એને તો કાવલી સિવાય બીજી વાતુંમાં ક્યાં રસ છે? તું મજા કર્ય ની.

કાવલી ભીખુમામાની ગાય હતી. રંગે ધોળી દૂધ જેવી; હાડેતીય માપસરની, ગામની બધી ગાયુંમાં કાવલી એક ગાવ આઘેથી નોખી તરી આવે. ભીખુમામાનેય કાવલી ઉપર બહુ હેત. દરરોજ બપોર વચાળે એને સીંદરી ઘસીને નવરાવે. પછી ટુવાલથી ઘસીઘસી સાફ કરે. ગળે વળગીને હેત કરે. કાવલી પણ ‘અંભો’ કરી લાડ કરી લે. પછી ભીખુમામા બપોરે ચોરે આવી બેસે. હું અને જંતી વી.એમ.ની વાતો કરતા હોઈએ. એમને જોઈ બીજી આડીઅવળી વાતો ઉપાડીએ. થોડી વાર પછી હું જંતીને સનકારો કરીને નીકળું. જંતી ભીખુમામાને કાવલીની વાત કાઢી આજુબાજુની દુનિયાનું ભાન ભુલાવી દે.

એક દિવસ મેં વી.એમ.ની ડેલીનું કડું ખખડાવ્યું. ત્રણ-ચાર મિનિટ થઈ છતાં બારી ન ખૂલી. મને દાઝ ચડી, સાળીની કાંઈ સમજતી નથી. આંયાં કોઈ આવી જાહે તો? મેં ફરી વાર કડું ખખડાવ્યું. સૂમસામ બપોરે એના મોટા પડઘા પડ્યા. પછી મારું ધ્યાન ગયું. બારીને બહારથી તાળું માર્યું હતું. મારું માથું ડેલીને ભટકાતાં રહી ગયું. સામેની ડેલીએ ચાર વાગ્યા સુધી બેઠો. ત્રીજા દિવસે બારી અંદરથી બંધ હતી. જેવી ખખડાવી તેવી ઊઘડી ગઈ. સામે વી.એમ. હસતી હસતી ઊભી હતી. મેં એક ઘડી એની સામે તાકીને જોયું, પછી ધડ દેતીક ધોલ ચોડી દીધી. અણધાર્યા ઘાથી એ ઘડીક ડઘાઈ ગઈ. પડી ન જવાય ઈ સારુ એણે મારો ખભો પકડી લીધો. એની આંખોમાં ધીમે ધીમે ઝળઝળિયાં નીતરી આવ્યાં. એણે એની રતૂમડી હથેળી વાંહે બેય આંખો સંતાડી દીધી.

રાણી, બે દિવસથી ક્યાં મર્યાં હતાં? આંયાં રોજ્ય ચાર વાગ્યા સુધી સામેવાળી ડેલીની સાંકળ પકડીને ટગ્યા કરઈં છઈં એનું કાંઈ નૈં? એણે એની ભીની આંખો મારા ઉપર માંડી, પછી ખસિયાણું હસી.

એ તો બે દિવસથી તાવ હતો એટલે. તને બોવ ટગાવ્યો નઈં? પણ ભૂલ મારી જ છે. મેં મારી ભેરુ જયા હાર્યે ચિઠ્ઠી મોકલાવી હોત તો તને ખબર પડતને! હવેથી આવું નહીં કરું, બસ? મને ઝાટકો લાગ્યો. એના કપાળે, ડોકે હાથ મૂકી જોયો. હજી ડિલ ગરમ હતું. હું સાવ રોવા જેવો થઈ ગયો. મને જંતી ઉપર દાઝ ચડી. નક્કી કરી લીધું કે હવે એના દોરવાવ્યા દોરવાવું નહીં. એ દિવસે મારો મૂડ સાવ ઑફ્ફ થઈ ગયો. લેવાદેવા વગર વી.એમ. જેવી છોડીને દૂભવી. આ વી.એમ. એટલે શું માનો છો? શનિવારના દિવસે નિશાળમાં યુનિફૉર્મ પહેરવામાંથી છુટ્ટી મળતી. એ નવ વાગ્યાની રિસેસમાં ઘેર જઈ, યુનિફૉર્મ બદલાવી, બેલબૉટમ અને ટૉપ પહેરી નિશાળે આવવા નીકળતી ત્યારે ચોરાથી ઉતારા સુધી ઘરના અને દુકાનના ઓટલે બધા છોકરા એને જોવા ગોઠવાઈ જતા. એ દેખાતી બંધ થાય પછી બધા વાતો કરતા.

– હજી તો આઠમામાં છે ત્યાં શું ગજું કાઢી ગઈ છે? કોઈને અડવાબડવા દેતી હશે કે નઈં?

– જા તું, સ્નો અને બોપટ્ટી લઈને એક દી’ વાંહે.

– વી.એમ. એવા બોપટ્ટીના લીરાથી છેતરાઈ જાય એવી નથી હોં.

આ બધું સાંભળી જંતી મારી સામે મરકી આંખ મારતો. આમ તો મેં એને હનમાનજીની દેરીએ લઈ જઈ સમ દીધેલા કે ગમે તેમ થાય તોય એ અમારા લવની વાત કોઈનેય નહીં કરે. મને ફડક પડતી કે જંતીને આમ મારી સામું મરકતો અને આંખ મારતો જોઈ કોઈને નક્કી શંકા આવશે. મને ખાતરી હતી કે ભલે મોઢે ચડીને નો પૂછે પણ ભીખુમામો મારી અને વી.એમ. વિશે કાંઈક જાણતો તો હશે જ. પણ જંતી મને બેફિકર રહેવા કહેતો. મારું ધ્યાન બીજે વાળવા અમારા વિશે જાતજાતની વાતો પૂછતો. એક વાર બોલ્યો,

– કાળુ, કોઈ દી’ સવારી કરી છે કે નૈં?

એ શું? એમ પૂછવા જતો હતો ત્યાં મને તરત સમજાઈ ગયું કે જંતીનો મતલબ શું છે. હું ખિજાઈને બોલ્યો,

– જો જંતી, અમે કાંઈ એવાં દેહનાં ભોગી નથી હો.

જંતી એકદમ પાછો પડી ગયો. એણે મારી માફી માગી.

– ના, ના. મારા મનમાં એવું કાંઈ નહોતું!

– મેં એને ધમકાવ્યો, તોય તું એવું બોલ્યો’તો ખરો જ ને. ભલે તું મારા માટે એવું બોલ્યો પણ તારાથી વી.એમ. વિશે હલકો વિચાર થાય જ કેમ?

પછી જંતીએ ઈશ્વરના સોગન ખાધા કે હવે પછી કોઈ દી’ મારી અને વી.એમ. વિશે એવો વિચાર સુધ્ધાં નહીં કરે.

એક બપોરે હું અને જંતી ચોરે બેસી ગપ્પાં મારતા હતા. ત્યાં એક છોકરો હાથમાં બેગ લઈને મોટા પાદર બાજુ ગયો. એણે નિટેડનું પૅન્ટ ને ફૂલડાંની મોટી ભાતવાળું ખમીસ પહેરેલાં. પગમાં નવા બૂટ ચમકતા હતા. બહુ તોરથી ચાલતો હતો એટલે મને ખ્યાલ આવી ગયો કે કોઈ હીરાવાળો સુરતથી મોસમ લેવરાવવા આવ્યો લાગે છે. સીમમાં નવો પાક હિલોળા લેતો હતો. આ સમયે અમદાવાદથી મિલોવાળા અને સુરતથી હીરાઘસુ લ્હાણી કરાવવા આવતા. ગામનું વાતાવરણ એમની હાજરીથી ધમધમવા માંડતું. ગામમાં ઘણી નવાજૂની થતી. બધાંના જીવ ઊંચા રહેતા. હજી અમદાવાદના મિલોવાળા સારા. બિચારા, બહુ ફાંકા ન મારે. એ તો લીલા પટ્ટાવાળા લેંઘા પહેરી ગામમાં બધાંને ઘેર ચા-પાણી પીવા નીકળી પડે. પણ હીરાવાળા તો પૅન્ટ-શર્ટ અને હાથમાં કૅવેન્ડરું લઈ આંટા મારતા હોય. ત્યાં સુરતમાં મારા દીકરા, આખો દિવસ લૂંગી અને બોડિસ પહેરીને ભાખરી અને ડુંગળીનું ખારિયું દાબડી, હીરા ઘસતા હોય. પણ ગામમાં આવ્યા પછી દિશાએ જાય તોય બૂટ-મોજાં પહેરી ઇનશર્ટ કર્યા વગર ન નીકળે. જંતી પણ એ છોકરાને જોતો હતો.

– મેં પૂછ્યું, આ વળી કોણ આવ્યું નવું?

– જંતીએ કહ્યું, લાગે છે તો ફકીરા જેવો!

મારે જંતીને સુરતવાળાઓ વિશે ઘણું કહેવું હતું પણ દોઢ વાગવા આવ્યો હતો. વી.એમ.ને મળવાનું છાંડી જતું હતું. વળી, આજે ભીખુમામા હજી આવ્યા નહોતા. એ આવે તો બીજી દસ-પંદર મિનિટ કાવલીની વાતો કરીને બગાડે. હું તરત ઊઠ્યો. પાછો આવ્યો ત્યારે જંતી ત્યાં જ બેઠેલો.

– એણે પૂછ્યું, કેમ, આજે શું વાતું થઈ?

– મેં કીધું, સાલું આ તો તકલીફ થઈ ગઈ.

– કેમ? કેમ? જંતી ચિંતામાં પડી ગયો.

– સાલી બોવ ડાપણડાઈ થઈ ગઈ છે. કે’ય કે હવે બધા બા’રગામથી મોસમ કરાવવા પાછા આવવા માંડ્યા છે. હવે ભરબપોરે બજારમાં આઠ-દસ જણા આંટા મારતા હોય છે. કાલ્ય તું ડેલીમાંથી નીકળતો’તો તંઈ વિનિયો જોઈ ગ્યેલો તે મારી સામું જોઈને હી…હી…કરતો’તો. ઈ તો સાંજે મારા ઘેર્યે મારા ભાઈ પાસે બેહવા પૂગેલો. ખાસ મને સંભળાવવા બોલતો હોય એમ આડું બોલતો હતો. મને બીક લાગી ગઈ કે ક્યાંક મારા ભાઈને વાત નો કરી દે. આપડે થોડાક દી’ આવું જોખમ લેવું નથી. પછી તો મોસમ જતી ર્યે, એટલે મળવાનાં જ છીયેને? ત્યાં સુધી પંદર-વીસ દી’ જાળવી જાઈં. એટલા દી’ મળવાનું બંધ.

જંતીને પણ અફસોસ થયો,

– લે, ભાર્યે કરી માળું!

પછી વખત ખુટાડવા રોજ રેડિયો લઈને ‘જયભારતી’ સાંભળવા બેસતો. પણ મજા ન આવે. એક વાર રહેવાયું નહીં એટલે અકળાઈને વી.એમ.ને મળવા ગયો. ડેલી બંધ હતી. હિંમત એકઠી કરી એના રહેણાકના ઘર બાજુ ગયો. એ ક્યાંય દેખાઈ નહીં. વળી સાંજે એના ઘર બાજુ ફરક્યો. એ તો ક્યાંય કળાતી જ નહોતી. એના ફળિયામાં પલંગની પાંગતે બેસી એનો મોટો ભાઈ અને ફકીરો મોટેમોટેથી સુરતની વાતો કરતા હતા. એના ભાઈએ ધ્યાનથી મારી સામે જોયું. હું તરત પાછો વળી ગયો. વળી રહેવાયું નહીં એટલે બે દિવસ પછી ફરીથી આંટો માર્યો. આ વખતે બારીનો આગળિયો અંદરથી બંધ હતો. મેં કડું ખખડાવ્યું તો તરત બારી ઊઘડી. સામે વી.એમ. ઊભી હતી. હું બોલવા માંડ્યો, કેટલા દી’ થઈ ગ્યા, ક્યારેક તો દર્શન દે. એ એકદમ ગભરાઈ ગઈ.

કાળુ, મેં તને સમજાવ્યું તો છે, જતો રે’. ક્યાંક કોઈ ભાળી જાહે! બારી ફરીથી બંધ થઈ ગઈ. પણ એ પહેલાં મેં એને વહાલથી જોઈ લીધી. આજે એનું માથું જુદી સ્ટાઇલથી ઓળેલું હતું. પાઉડરની સુગંધ આવતી હતી. હાથના નખ રંગ્યા હતા. મને એના પર માન થઈ આવ્યું. કેટલી સાવચેતી રાખે છે! ત્યાં ને ત્યાં નક્કી કરી નાખ્યું કે બસ આમ ને આમ પંદર-વીસ દિવસ કાઢી નાખવા છે. જઈને મેડીએ બેઠો. થોડી વાર પછી જંતી આવીને ચૂપચાપ બેઠો. મેં કીધું, આજે તો વી.એમ.ને મળી આવ્યો. કાંઈ વાત તો નો થઈ પણ બહુ ટૉપ ટૉપ દેખાતી હતી, કહીને મેં રેડિયો લઈ સ્ટેશન મેળવ્યું. એ ચૂપ બેઠો, પછી અચકાઈને બોલ્યો,

– તેં વાત સાંભળી?

– શેની?

એ કંઈ ન બોલ્યો. મેં પૂછ્યું, શેની? બોલ્ય, બોલ્ય. જંતી ફરીથી ચૂપ થઈ ગયો. મેં પૂછ્યું, જંતી શું થ્યું, બોલ્ય ની? એણે પૂછ્યું, તારી પાંહે વી.એમ.ને ફકીરાની વાત આવી છે?

– શેની વાત, જંતી?

પૂછતાંની સાથે મારા હૃદયના ધબકારા જોરથી કાનમાં સંભળાવા માંડ્યા.

– જંતીએ કીધું, વી.એમ. ફકીરા હાર્યે હાલવા મંડી છે, ઈ.

– જંતી, કાંક વિચાર કરીને વાત કર્ય.

– કાળુ, વિદ્યાના સમ બસ! આ તો તારો ભાઈબંધ એટલે કીધા વગર નથી રહેવાતું. ગામમાં જુદા જુદા બે-ત્રણ જણા પાંહે આ વાત સાંભળી એટલે મેં જાતે ખાતરી કરવાનું નક્કી કર્યું. બપોર વચાળે હું ચોરાના લીમડાની આડશે સંતાઈ ઊભો ર્યો. તમારા રોજના સમયે ફકીરો આવ્યો. નાના દેસાઈનાકામાં ગરી ગ્યો. વી.એમ.ની ડેલી મોર્ય ઊભા રહીને એણે વી.એમ. હાર્યે દસ મિનિટ સુધી વાતું કરી. હું બજારે સંતાઈને સંધુંય જોતો’તો. ન્યાંથી સીધો આંયાં તારી પાંહે આવું છું. જંતી એકશ્વાસે બધું બોલી ગયો. બાબરી વીંખાઈ ગયેલું એનું ગોરું મોઢું લાલચોળ થઈ ગયું હતું.

– જા, જા! વી.એમ. કાંઈ એવી નથી. તું તો ટાઢા પોરના હાંક છ. – કહી હું રેડિયો કાને માંડી જુદાં જુદાં સ્ટેશન ઘુમડવા મંડ્યો. જંતીને ખોટું લાગ્યું, તું મને ખોટો માન છ? હાલ્ય, તને સાબિત કરી બતાવું.

બીજા દિવસે હું અને જંતી લીમડા પાછળ સંતાઈ ઊભા રહ્યા. ઘણી વાર થઈ તોય ફકીરો ન આવ્યો. મને થયું જંતી ખોટો પડશે. હું થાકીને ઊભો ઊભો ઝોલાં ખાવા મંડ્યો હતો. ત્યાં જંતીએ કાનમાં સૂસવાટો કર્યો. મોટા પાદર કોર્યથી ફકીરો ચાલ્યો આવતો હતો. એના પગમાં ચમચમતા બૂટ હતા. એની ચાલમાં તોર હતો. એ બેફિકરાઈથી ચોરો વટાવી ગયો. એને અમારી હાજરીનો વહેમેય નહોતો. ચોરા પાસેથી થોડે આગળ જઈ એ નાના દેસાઈનાકા પાસે થોભ્યો.

– હવે? હવે શું કરવું છે બોલ્ય? જંતી ઉઘરાણી કરતો હોય તેમ બોલ્યો.

– મારી તો મતિ ભમી ગઈ છે, જંતી. ફકીરામાં એને એવું શું દેખાણું હશે, હેં?

– જોતો નથી ઈ હીરાઘસુ છે. નોટું કમાય છે. મારા બેટા હીરાઘસુ દેશમાં આવે ત્યારે કેવી ભેટું લાવે છે ઈ તું જોતો નથી? બસ વી.એમ.ને ઈ રીતે લલચાવી હશે.

– હેં?

– હવે શું કરવાનું છે, બોલ્ય?

– શું કરવાનું હોય, જંતી?

– એની હાર્યે એક વાર ચોખવટ તો કરી લેવી જ જોઈં.

– શેની ચોખવટ?

– તારે જઈને એને મોઢામોઢ્ય પૂછી લેવાનું કે બોલી નાખ્ય, તું આ કાળુને લવ કરે છે કે ફકીરાને? સમજ્યો? એક વાર હરુભરુ વાત થઈ જાય તો આપણને ડાબા-જમણાની ખબર પડે.

– મને તો કાંઈ ખબર પડતી નથી.

– એટલે તો કઉં છું. ઈવડી ઈ એક વસ્તુનો ફોડ પાડી દે પછી શું કરવું ઈ આપડે આપડી રીતે નક્કી કરતા થાઈં.

– શું કરવાનું હોય, જંતી?

જંતીએ ચડ્ડીના ખિસ્સામાં ‘જયહિંદ’નાં ચાર પાનાં ગડી કરીને મૂકેલાં તે કાઢ્યાં.

– જો, આમાં પચ્ચીસ સમાચાર છે. એમાંથી પંદર સમાચાર તો એક જ પાના ઉપર્ય છે, મેં બરાબર્ય ગણ્યા છે. ધણીએ એની બાઈડિયુંને ધોકાવ્યાના ને ભોડાં ઉડાડી દીધાના. હું તો કઉં છું કે ભડના દીકરા કે’વાય ઈ બધાય. ધન છે એને.

– મારાથી એવું નો થાય, જંતી. વી.એમ.ને ધોલ માર્યાનો પ્રસંગ મને યાદ આવ્યો.

– કાંઈ નૈં. તો હાલ્ય, આખા ગામની ભીંત્યું ઉપર્ય ચોકથી લખી નાખીયે કે વી.એમ. ફકીરા હાર્યે હાલે છે.

– એવું નો કરાય, જંતી.

– હત્ હાળા બાયલા! તો પછી મારો તને આ વાતમાં જરાય સપોર્ટ નથી એવું માની લેજે, કાળુ.

– પણ ઈ કરતાં હું એને મનાયાવું તો?

– કેવી રીતે મનાવીશ? તારી પાસે કાંઈ છે? એને ફકીરાએ બોપટ્ટી, પાઉડર અને નેલપૉલિશ લઈ દીધાં છે.

વાત સાચી હતી. આપણને કોઈ દી’ આવું આવું સૂઝ્યુંય નો’તું. ક્યારેક ચાર-આઠ આના હોય એય આમ તેમ વપરાઈ જાય. સાચું કહું તો વી.એમ.એ પણ ક્યારેય આવી માગણી નહોતી કરી.

– વાત સાચી પણ જંતી, આનો કો’ક રસ્તો કાઢ્ય. આવી બધી વસ્તુ વળી ગામમાં મળે નહીં. કો’ક અમરેલી જાતું હોય અને મંગાવીએ ઈ વાત અછતી ન રહે. પહેલાં તો એ જ પૂછે કે એલાવ, બેય હડમાન જતિ જેવા છો ને વળી આ બધોય સરસામાન કોના માટે?

પણ જંતીને બે’ક દિવસ પછી ચિત્તલ એક હવનમાં જવાનું હતું. એણે વચન આપ્યું કે વળતી વખતે અમરેલીથી એ બધું લેતો આવશે. હવે સવાલ પૈસાનો હતો. એનો પણ ઉપાય થયો. ઘરમાં બે રૂપિયા માર્યા. જંતીએ એમાં આઠ આના દક્ષિણાના ઉમેર્યા. એમાંનો સ્નો અને રિબિન આવ્યાં.

એક બપોરે હું આ બેય વસ્તુ વી.એમ.ને આપતો આવું અને મનાવતો આવું એવું નક્કી થયું.

બીજા દિવસે સ્નોની ડબ્બી અને રિબિન ચડ્ડીના ખિસ્સામાં સંતાડી હું ફરી વાર નાના દેસાઈનાકામાં ગયો. બારીનું કડું ખખડાવતાં ભેગી જ ફટાક ખૂલી ગઈ. સામે વી.એમ.નું હસું હસું થતું મોં મને જોઈને પડી ગયું. એ પહેલાં કરતાં ઘણી રૂપાળી લાગતી હતી. એનું આવું રૂપ જોતાં કોણ જાણે કેમ પણ હું સાવ નિરાશ થઈ ગયો. એ ખીજથી બોલી, શું છે આંયાં?

મેં ખિસ્સામાંથી સ્નો અને રિબિન કાઢીને બતાવ્યાં.

– આ શું છે?

– સ્નો અને બોપટ્ટી લે, ખાસ તારી સાટુ અમરેલીથી મગાવી છે. અને જો, મારાથી કાંઈ ભૂલ્ય થઈ ગઈ હોય તો તારી –

એણે મારા હાથમાંથી બેય વસ્તુ આંચકી લઈ સામી ભીંતે ઘા કર્યો,

– વયો જા નૈતર રાડ્યું નાખી બધાંયને ભેગાં કરું છું.

– એવું શું બોલ્ય છો વી.એમ., તને મારી હાર્યે લવ નથી? તું તો કેતી’તી ને કે –

એણે ભડાક દઈને બારી બંધ કરી દીધી. બારીનું કડું જોરથી મારા કપાળમાં ભટકાયું. મને ઘડીક તમ્મર આવી ગયાં. મેં નીચે બેસી એક હાથે જમીન પર થોભો દઈ બીજા હાથે નીચે પડેલાં ધૂળધૂળ સ્નોની ડબ્બી અને રિબિન લીધાં. જોરથી ફૂંક મારી, ઝાપટી ફરીથી ખિસ્સામાં મૂક્યાં. પછી ભાંગેલા પગે પાછો વળ્યો. નાકું પૂરું થવામાં હતું ત્યાં સામે ફકીરો મળ્યો. મને જોઈ મૂછમાં હસી, નજરની કાતર મારી, મોઢામાંથી થૂંકની પિચકારી મારી. પછી એણે ડેલી પાસે જઈ જોરથી કડું ખખડાવ્યું.

*

મેં આજુબાજુ નજર ફેરવી. આ ભરબપોરે કોઈ નહોતું. હનમાનજીની દેરીએ બેઠો. સામે ભૂપત બાબર એની દુકાનમાં ઘરાકની ખુરશીમાં બેસી ઝોલાં ખાતો હતો. એક કૂતરું ગટરમાં સંતોષથી હાંફતું હતું. મેં આકાશમાં જોયું. એક સમળી ધીમે ધીમે એદીની જેમ ઊડતી હતી. ઘરાકની ખુરશીમાં ઝોલાં ખાતો ભૂપત અચાનક જાગી ગયો. એણે ફરતીમેર નજર ફેરવી. પછી પોતે ક્યાં છે એનું ભાન આવ્યું હોય એમ લાગ્યું. એની નજર મારા પર પડી. એણે મને બોલાવ્યો, આવ્ય ભાણા, દાઢી કરાવવી હોય તો. ભૂપતનો ધંધો બરાબર ન ચાલતો. એટલે એ જુવાનીમાં ન આવ્યા હોય એવા છોકરાઓની દાઢી પરાણે મૂંડતો. એમ કરતાંય છોકરાઓને વહેલી દાઢી ઊગવા મંડે અને પોતાનો ધંધો ચાલે. હમણાંથી અહીં હનમાનજીની દેરીએ બેસતો એટલે એણે મને પણ ત્રણ-ચાર વાર આગ્રહ કરેલો. ત્યાં કોઈક ઘરાક એની દુકાનમાં પગથિયાં ચડ્યું. એના તરફ જોઈ એ આશાથી બોલ્યો, આવો, આવો, બાલદાઢી બેય બનાવવાનાં છેને? થોડી વાર પછી જંતી આવ્યો. એ મને હવે દરરોજ મનાવતો. ક્યારેક તો ધર્મની વાતો કરીને અસાર સંસારની વાતો કરતો. આજે એ કંઈ બોલ્યો નહીં. વારંવાર મારા તરફ જોયા કરતો હતો. થોડી વાર પછી ભીખુમામા કાવલી ગાય લઈને નીકળ્યા. અમને બન્નેને બેઠેલા જોઈ એ ઘડીક થોભ્યા, પછી જંતીને ઇશારાથી બોલાવ્યો. જંતી નામરજીથી ગયો. ભીખુમામા એનું કાંડું પકડી થોડે દૂર લઈ ગયા અને કાનમાં કંઈક કીધું. એટલે જંતીએ ગુસ્સે થઈ હાથ છોડાવવા ઝાટકો માર્યો. ભીખુમામાએ ફરીથી એના કાનમાં કંઈક કહ્યું. જંતીએ જોરથી ઝાટકો માર્યો. ભીખુમામાના બીજા હાથમાં કાવલીનું રાંઢવું હતું, એટલે વધારે બળ ન કરી શક્યા. જંતી ઝડપથી ચાલીને મારી પાસે આવી બેસી ગયો. ભીખુમામા હસતા હસતા ચાલ્યા ગયા. મેં જંતીને પૂછ્યું,

– એણે શું કહ્યું?

– જંતીએ કહ્યું, એ તો કાંઈ નૈં.

– સાચું બોલ્ય, જંતી.

– સાચન બસ, કાળુ.

– તું ખોટું બોલ્ય તો તને હનમાનદાદા પુગે, બોલ્ય, જંતી.

જંતીનું મોઢું પડી ગયું. એ અચકાતાં અચકાતાં બોલ્યો,

– ઈ કે’તા’તા કે કાળુને કે’જે કે વી.એમ. પાંહે રાખડી બંધાવી લેય.

– શું?

અમે બન્ને થોડી વાર ચૂપ થઈ ગયા. પછી કંઈક નક્કી કરતો હોઉં એ રીતે મેં પૂછ્યું,

– જંતી, આ કાવલીની વાત તું જાણ છ?

– કઈ?

– એક વાર ઈ ખોવાઈ ગયેલી.

– ના ભૈ, પછી ઈ કેવી રીતે જડી? જંતીએ એકદમ ઉત્સાહથી પૂછ્યું.

– થોડાક દી’ પેલાં હું આંયાં હનમાનજીની દેરીએ બેઠેલો તંઈ ભીખુમામા હાંફળાં-ફાંફળાં આવ્યા. મને પૂછવા માંડ્યા, ભાણા, કાવલીને જોઈ? એમનું મોઢું પડી ગયેલું, કપાળમાં પરસેવાના રેલા હાલ્યા જતા’તા. મેં ના પાડી કે ગાય જોઈ નથી. ઈ વધારે ચિંતામાં પડી ગ્યા. કે’ય કે, આમ તો હું એને રેઢી મેલતો નથી. આજેય ડેલી તો બંધ કરેલી પણ બારી ઉઘાડી રહી ગયેલી, એમાંથી કૂદી ગઈ હશે. હાલ્ય ની ભાણા, એને ગોતવા લાગ્ય ની? અમે તો ચારેય સીમમાં જોઈ આવ્યા. પણ ક્યાંય ગાયના વાવડ નો’તા. ભીખુમામાના ગળે ખરેરી બાઝી જાતી’તી. મોઢામાંથી એક અક્ષરેય નો’તો નીકળતો. મને બહુ દયા આવી. છેવટે યાદ આવ્યું. મામા, કાંક ગડારવાડે નો ગઈ હોય.

ભીખુમામા ખિજાઈ ગયા, ભાણા, કાવલી કોઈ દી ગડારવાડે નો જાય. એમ બોલતાં બોલતાં જ ધોડ્યા. હુંય વાંહોવાંહ્ય ભાગ્યો. ગડારવાડાનાં મોદાં વટાવતા અડધે ગ્યા હશ્યું તો કાવલી મજેથી ઓખર કરતી’તી. ભીખુમામાનો સાદ ફાટી ગ્યો, ‘કાવલી ઈ…’ પણ કાવલીએ ઊંચુંય નો જોયું. ભીખુમામાએ કાવલીના ગળાનું રાંઢવું ખેંચ્યું તોય કાવલી ઢીંક ઉલાળીને પાછી ઓખર કરવા મંડી. ભીખુમામાએ મને કીધું, ‘ભાણા, તું વાંહેથી ધક્કો માર્ય, હું રાંઢવું ખેંચું છું. તે માંડ માંડ ઢીંકા-પાટુ કરતાં એને ઘેર્યે પુગાડી. ભીખુમામાએ એને ગમાણ્યે બાંધીને બીજું કામ પરોણા લેવાનું કર્યું. મંડ્યા સબોસબ ઝીકવા. બોલતા જાય ‘ઓખર કર્ય છો – લે – લેતી જા – લે’ તે કાવલી કાંઈ ભાંભરડા નાખે! ઈ સાંભળી ભીખુમામાની બા કાશીમા ધોડીને ફળિયામાં આવ્યાં ને કકળતાં બોલ્યા, રે’વા દે પાપિયા, રે’વા દે, આ પાત્યકમાંથી કયા ભવે છૂટીશ? તોય ભીખુમામા તો પરોણાની ઝાપટ બોલાવતા’તા. છેવટે કાશીમાં રોવા મંડ્યાં. અંતે ભીખુમામા થાક્યા, પરોણાનો ઘા કરી ગમાણની પાળ્ય ઉપર બેસીને છૂટા સાદે રોવા મંડ્યા.

જંતી થોડી વાર મારી સામે જોઈ રહ્યો. પછી બોલ્યો,

– ખોટું.

– કેમ?

– કાવલી જેવી દેવની ગાય કોઈ દી’ ઓખર કરે જ નંઈ.

– મેં મારી નજરે જોયુંને!

જંતી થોડી વાર સુધી મારી સામે અવિશ્વાસથી તાકી રહ્યો. પછી ઊભો થઈ ચાલતો થયો.

*

બપોરનો દોઢ વાગવા આવ્યો હતો. હું દેરીએ બેસી ક્યારનો ચોરા તરફ તાક્યા કરતો હતો. થોડી વારે ફકીરો નીકળ્યો. એનું ધ્યાન દેરી તરફ નહોતું. એ તરત નાના દેસાઈનાકામાં વળી ગયો. હું શું કરવું એની મૂંઝવણમાં થોડી વાર બેસી રહ્યો. પછી મને ઓચિંતી ઝાંઝ ચડી એટલે ઊભો થયો. ‘આજે તો બેયને પડકારવાં છે’ બબડતો હું વી.એમ.ની ડેલીએ જઈ ઊભો રહ્યો. ડેલીને બહારથી તાળું હતું. મને વિશ્વાસ ન બેઠો. હજી હમણાં તો ફકીરો આ નાકામાં વળ્યો હતો. હું દોડીને વી.એમ.ના ઘર કોર્ય ગયો. ત્યાં ડેલીનાં કમાડ ઉઘાડાં હતાં પણ કોઈનો બોલાશ નહોતો. મને મારા ઉપર દાઝ ચડી. એવો મૂરખો છે કે વી.એમ.ના પોતાના ઘરમાં મળતાં હોય? બોલતો બોલતો શું કરવું એ ન સૂઝતાં દોડીને જંતીના ઘેર ગયો. એ પણ ક્યાંક બહાર નીકળી ગયેલો. ફરી હનમાનજીની દેરીએ આવી ઊભો રહ્યો. પછી અચાનક કંઈક સૂઝતાં દોડીને ફરી નાના દેસાઈનાકામાં જઈ ભીખુમામાની ડેલી સામે ગડારવાડામાં દોડવા માંડ્યો. એક વાડામાં બાવળની કાંટ્ય નીચે વી.એમ. ચત્તી સૂતી હતી. ફકીરો એના પર ગોઠણભેર ઝૂકવા જતો હતો. મારો સાદ ફાટી ગયો,

એય સાળાંવ, આ શું કરો છો? મેં હાથમાં આવ્યું એવડું ઈંટનું રોડું લીધું. રમરમાવતો ઘા કર્યો. ફકીરો સડાક દેતો ઊભો થઈ ગયો. આમતેમ જોતાંજોતાં પાટલુન સરખું કરતો મારી કોર્ય થઈ નાના દેસાઈનાકામાં ભાગ્યો. વી.એમ. ગભરાઈને ઊભી થઈ નેળિયામાં બીજા છેડે ભાગી ગઈ. મેં ઈંટોડાનો ઘા બાવળની કાંટ્ય પર કરવા માંડ્યો, સાળાંવ, તમારી માનાંવ, લ્યો લેતાં જાવ, લ્યો, લ્યો. ઈંટોડાં ખૂટતાં માટીનાં ઢેફાં ઉઠાવીને ફેંકવા માંડ્યા. ઢેફાં હાથમાં જ ધૂળ ધૂળ થઈને પરસેવાવાળી હથેળીમાં ચોંટી જતાં હતાં. થોડી વાર પછી થાકીને બાવળની કાંટ્ય તરફ નજર માંડી. હવે ત્યાં કોઈ નહોતું. હું મુઠ્ઠીઓ વાળી દોડ્યો. આવીને હનમાનજીની દેરીના ઓટલે ધબ્બ કરતોક બેસી ગયો. છાતીની ધમણ એકધારી ચાલતી હતી. ચોરાથી ઉતારા સુધીનો મારગ મસાણ જેવો સૂમસામ હતો. કોઈનું ક્યાંય ધ્યાન નહોતું. કોઈને કશી પડી નહોતી.

મોઢામાંથી લાળ ઝરી ગઈ. પે’રણની બાંયથી લૂછી પછી ખ્યાલ આવ્યો એટલે આંખો પણ લૂછી. કોઈનો આવરોજાવરો નહોતો. સામેની દુકાનમાં ભૂપત બાબર કો’કની દાઢી છોલવામાં મશગૂલ હતો. એનો અસ્ત્રો ઝરડ-ઝરડ ઘરાકના ગાલે ફરતો હતો. થોડી વાર પછી ભૂપત અંગૂઠા પર ભેગો થયેલો સાબુ ફેંકવા દુકાન બહાર આવ્યો,

– કોણ, એલા ભાણો છે?

મેં જવાબ ન આપ્યો. એણે કહ્યું,

– હાલ્ય ભાણા, દાઢી કરાવવી હોય તો.

ઘરાક : હો...હો કરીને હસ્યો, એલા ભૂપત, હવે આમ નાના છોકરાવ ચૂંથવા રહેવા દે.

ભૂપત અંદર જઈને ફરીથી દાઢી કરવામાં ડૂબી ગયો. એનો અસ્ત્રો ફરી ઝરડ-ઝરડ કરવા માંડ્યો. થોડી વાર પછી ગટરમાંથી એક કૂતરું ઊઠ્યું. એણે આખું શરીર હલાવી ડિલ પર ચોંટેલું મેલું પાણી ખંખેર્યું. હનમાનજીની દેરીનો ઓટલો અને બજાર એ પાણીથી ગોબરાં થઈ ગયાં. પછી ઊંચું જોઈ કંટાળાથી લાંબું બગાસું ખાધું અને ચોરા બાજુ ચાલતું થયું.

મને વિચાર આવ્યો કે ત્રણ–સાડાત્રણ થયા છે તોય ઘરે નથી ગયો. હમણાં મોટાંબા ગોતવા નીકળશે કે, રોંઢો થ્યો છે તોય લેસન અધૂરું મૂકીન ક્યાં ભટક્યા કર્ય છો? હાલ્ય હવે ઘેર્યે હાલ્ય. પણ મને એકલા એકલા ઘેર જવાનું મન ન થયું. એટલે હું એમની રાહ જોઈને બેઠો રહ્યો.
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે|એક બપોરે]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/સંગીતશિક્ષક|સંગીતશિક્ષક]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/વી. એમ.

2025-06-18T19:44:24Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|વી. એમ. | કિરીટ દૂધાત}}
{{Poem2Open}}
જો! જંતીએ કાનમાં સૂસવાટો કર્યો, ચોરાની ઠંડકમાં ઊભાં ઊભાં જ ઘારણ વળી ગયેલું. જંતીનું ધ્યાન ન હોત તો ફકીરો ક્યારે જઈને પાછો વળી જાત એનો ખ્યાલ ન આવત. જંતી બહુ પાકો, જોયું તો ફકીરો નાના દેસાઈનાકા પાસે થોભ્યો. પાછળ ચોરાથી આગળ ઉતારા સુધી કોઈ સંચળ નહોતો. એ દીપડાની જેમ નાકામાં ગળકી ગયો.

ધોડ્ય! જંતીએ કીધું. અમે બન્ને લીમડા પાછળની સંતાવાની જગા છોડી નાના દેસાઈનાકા બાજુ ભાગ્યા. અવાજ ન થાય માટે મુઠ્ઠી વાળી, પગે કપાસી થઈ હોય એમ આગલા પંજા પર દોડ્યા. નાના દેસાઈનાકા પાસે આવી, ભીંતે ચોંટી ગયા. જંતીએ હળવેથી ડોકું નાકામાં લાંબું કર્યું. પછી જો-ઓ-ઓ, કહી મનેય જોવા કીધું. ફકીરો ડેલીની સાંકળ પકડી, અધખુલ્લી બારીની સાખ પર પગ મૂકી બેફિકરાઈથી ઊભો હતો. બારીની અંદર ઊભી હતી એ ભલે ન દેખાતી હોય પણ વી.એમ. હતી એ ચોક્કસ. બારીમાંથી એનું ફ્રૉક ઊડાઊડ થતું હતું. એ વારેવારે લટ સરખી કર્યા કરતી હતી. આટલે દૂરથી પણ એની રતૂમડી હથેળી ચોખ્ખી દેખાતી હતી. વાતવાતમાં ફકીરો હસ્યો, પછી જમણી બાજુ ફરી થૂંકની પિચકારી મારી, બારીએ ટેકવેલો પગ હટાવી લીધો. ભાગ! કહી જંતીએ પાછળથી મારો કૉલર ખેંચ્યો. અમે બન્ને એ જ રીતે દોડી, ફરી પાછા લીમડાના થડ પાછળ અમારી સંતાવાની જગાએ ઊભા રહી ગયા. ત્યાં મોટા પાદર બાજુથી ભીખુમામા કાવલી ગાય દોરીને ડચકારા કરતા નીકળ્યા. અમને બેયને સંતાયેલા જોઈ હાથથી ઇશારા કરી : શું છે? શું છે? પૂછવા મંડ્યા.

અમે ગભરાયા. સામે બેય હાથ હલાવી ‘અટાણે જતા ર્યો, જતા ર્યો’ કહી આજીજી કરી. એમણે હાથના ઇશારાથી, ઠીક છે તંઈ, કહીને ડચકારા કરતાં ચાલતી પકડી. ત્યાં નાના દેસાઈનાકામાંથી ફકીરો નીકળ્યો. ભીખુમામા એને જોઈ ચમક્યા. એકાએક એમના ગળામાંથી એક જુદી જાતનો ડચકારો નીકળ્યો. એ સાંભળી કાવલી ભડકીને ભાગવા મથી. ભીખુમામા, હે…હે કરતા દોરડું સતાણ કરવા મંડ્યા. ફકીરો મરમાળું હસીને આગળ નીકળી ગયો. એણે ચોરા પર એક ઊડતી નજર નાખી, થૂંકની પિચકારી મારી. બીજે ક્યાંય જોયા વગર મોટા પાદર બાજુ ચાલતો થયો.

ચોરાનું વાતાવરણ સાવ સૂનમૂન હતું, પાંચ-સાત ડોસા-ડગરા ભીનાં પનિયાં ઓઢી ઘારોડતા હતા.

– હવે ખાતરી થઈ ને ભેરુ? જંતીએ પૂછ્યું.

– હં.

– આપડી વાત ખોટી નો હોય… હું તો તને અઠવાડિયાથી કીધા કરતો’તો કે હમણાંથી વી.એમ.નાં દરહણ ફરી ગ્યાં છે, પણ તને ઈ બધુંય દેખાતું નો’તું.

મેં જંતી સામું જોયું, પછી ચોરામાં નજર ફેરવી. છાપાનાં પાનાં આમતેમ ઊડતાં હતાં. સામે પાન-બીડીના થડે બેઠો વિનિયો ઝોલાં ખાતો હતો.

વી.એમ. હવે ફકીરા હાર્યે હાલવા મંડી છે. હું તો તને પે’લેથી જ ચેતવતો હતો કે ધ્યાન રાખજે. આ ખેલ ખતરનાક છે.

મને જંતી ઉપર દાઝ ચડી, પે’લાં તો ક્યાં એવું બોલ્યો’તો? હું એને મારી અને વી.એમ.ની વાતો કરતો ત્યારે એનું મોઢું ઉઘાડું રહી જતું.

– એટલો બધો લવ કરે છે તને? જંતી ચડ્ડીના ખિસ્સામાં જોરથી હાથ ફેરવીને પૂછતો.

– તંઈ શું? હું મોઢા પર બેફિકરાઈના ભાવ લાવી કહેતો.

– તું એને અડધી રાત્યે મહાણમાં મળવા બોલાવે તોય હાલી આવે?

– તંઈ શું?

– તું એને એક ધોલ વળગાડી દે તોય ઊંકારો નો કરે?

– નો કરે.

– તો પછી માર્ય એક ધોલ… પછી વાત કર્ય.

પછી આપણે નક્કી કરી લીધેલું કે બીજું કાંઈ નહીં પણ વી.એમ.ને એક ધોલ તો મારી જ જોવી. એ દરરોજ લેસન કરવા એની નાના દેસાઈનાકાવાળી ડેલીએ આવતી. અમે ત્યાં મળી લેતાં. એનું કુટુંબ ઘણું મોટું હતું. એ બધાં કોટવાળા ફળિયે રહેતાં. ઢોર-ઢાંખર નાના દેસાઈનાકાવાળી એમની ડેલીએ બાંધતાં. વી.એમ. બપોરે બાર વાગે નિશાળેથી છૂટી, ખાઈપીને, એની બા અને કાકીને ઠામ ઉટકાવી, લેસન કરવા ડેલીએ જાવ છું કહીને દફતર લઈ નીકળી જતી. ચાર વાગ્યા સુધી એ ત્યાં લેસન કરતી. હું પણ ઘેર લેસન અધૂરું મૂકી, બપોર વચાળે દોઢેક વાગે કોઈનો આવરો-જાવરો ન હોય ત્યારે અર્ધો-પોણો કલાક ત્યાં આંટો મારી આવતો. ચોરામાં ત્યારે ખાસ કોઈ ન હોય, સિવાય ભીખુમામા. એ ચાડિયાની જેમ બપોરે એક વાગ્યાથી સૌથી ઊંચા પગથિયે ખોડાઈને બેઠા હોય. શરૂશરૂમાં તો મને નાના દેસાઈનાકામાં વળેલો જોઈ બે-ત્રણ વાર વાંહે તપાસ કરવા આવેલા. તે માટે સીધા ગડારવાડે જઈ ચોરે આવીને બેસવું પડેલું. એ આમતેમ આંટા મારી વળી પાછા ચોરે આવ્યા. મને જોઈ ચમક્યા, લે તું આંયાં ક્યાંથી? તું તો નાના દેસાઈનાકામાં ગ્યેલો!

મેં જંતીને આ પીંજણની વાત કરેલી. પછી જંઈ ભીખુમામા હોય તંઈ જંતીય આવી ચડે. મારે જવાનો વખત થાય એટલે જંતીને સનકારો કરું. એ ભીખુમામાને વાતોમાં રોકી રાખે. છતાંય એમને વે’મ તો પડેલો. એક વાર જંતીને પૂછેલું, ભાણો ઘેર્યે ગ્યો કે નાના દેસાઈનાકા બાજુ વળ્યો? જંતીએ એમને સમજાવી દીધેલું, કે ઈ તો તમારો ભરમ છે. પછી એય ઊભા થતા, હાલ્ય તંઈ ભામણ, હવે જાંઈ, કાવલીને નીણ્ય નાખવાનો ટેમ થ્યો. પછી મરમાળું હસી જંતીને પૂછતા, ભાણો ક્યાં ગ્યો જંતી? આપણે શું હેં? હાલ્ય તંઈ કાવલીને નીણ્ય-પૂળો કરઈ.

જંતીએ મને ભીખુમામાના વહેમની વાત કરી ત્યારે મેં ચિંતાથી કીધેલું, આ ભીખુમામો કોક દી ભવાડો કરશે. જંતીએ હિંમત બંધાવેલી, એને તો કાવલી સિવાય બીજી વાતુંમાં ક્યાં રસ છે? તું મજા કર્ય ની.

કાવલી ભીખુમામાની ગાય હતી. રંગે ધોળી દૂધ જેવી; હાડેતીય માપસરની, ગામની બધી ગાયુંમાં કાવલી એક ગાવ આઘેથી નોખી તરી આવે. ભીખુમામાનેય કાવલી ઉપર બહુ હેત. દરરોજ બપોર વચાળે એને સીંદરી ઘસીને નવરાવે. પછી ટુવાલથી ઘસીઘસી સાફ કરે. ગળે વળગીને હેત કરે. કાવલી પણ ‘અંભો’ કરી લાડ કરી લે. પછી ભીખુમામા બપોરે ચોરે આવી બેસે. હું અને જંતી વી.એમ.ની વાતો કરતા હોઈએ. એમને જોઈ બીજી આડીઅવળી વાતો ઉપાડીએ. થોડી વાર પછી હું જંતીને સનકારો કરીને નીકળું. જંતી ભીખુમામાને કાવલીની વાત કાઢી આજુબાજુની દુનિયાનું ભાન ભુલાવી દે.

એક દિવસ મેં વી.એમ.ની ડેલીનું કડું ખખડાવ્યું. ત્રણ-ચાર મિનિટ થઈ છતાં બારી ન ખૂલી. મને દાઝ ચડી, સાળીની કાંઈ સમજતી નથી. આંયાં કોઈ આવી જાહે તો? મેં ફરી વાર કડું ખખડાવ્યું. સૂમસામ બપોરે એના મોટા પડઘા પડ્યા. પછી મારું ધ્યાન ગયું. બારીને બહારથી તાળું માર્યું હતું. મારું માથું ડેલીને ભટકાતાં રહી ગયું. સામેની ડેલીએ ચાર વાગ્યા સુધી બેઠો. ત્રીજા દિવસે બારી અંદરથી બંધ હતી. જેવી ખખડાવી તેવી ઊઘડી ગઈ. સામે વી.એમ. હસતી હસતી ઊભી હતી. મેં એક ઘડી એની સામે તાકીને જોયું, પછી ધડ દેતીક ધોલ ચોડી દીધી. અણધાર્યા ઘાથી એ ઘડીક ડઘાઈ ગઈ. પડી ન જવાય ઈ સારુ એણે મારો ખભો પકડી લીધો. એની આંખોમાં ધીમે ધીમે ઝળઝળિયાં નીતરી આવ્યાં. એણે એની રતૂમડી હથેળી વાંહે બેય આંખો સંતાડી દીધી.

રાણી, બે દિવસથી ક્યાં મર્યાં હતાં? આંયાં રોજ્ય ચાર વાગ્યા સુધી સામેવાળી ડેલીની સાંકળ પકડીને ટગ્યા કરઈં છઈં એનું કાંઈ નૈં? એણે એની ભીની આંખો મારા ઉપર માંડી, પછી ખસિયાણું હસી.

એ તો બે દિવસથી તાવ હતો એટલે. તને બોવ ટગાવ્યો નઈં? પણ ભૂલ મારી જ છે. મેં મારી ભેરુ જયા હાર્યે ચિઠ્ઠી મોકલાવી હોત તો તને ખબર પડતને! હવેથી આવું નહીં કરું, બસ? મને ઝાટકો લાગ્યો. એના કપાળે, ડોકે હાથ મૂકી જોયો. હજી ડિલ ગરમ હતું. હું સાવ રોવા જેવો થઈ ગયો. મને જંતી ઉપર દાઝ ચડી. નક્કી કરી લીધું કે હવે એના દોરવાવ્યા દોરવાવું નહીં. એ દિવસે મારો મૂડ સાવ ઑફ્ફ થઈ ગયો. લેવાદેવા વગર વી.એમ. જેવી છોડીને દૂભવી. આ વી.એમ. એટલે શું માનો છો? શનિવારના દિવસે નિશાળમાં યુનિફૉર્મ પહેરવામાંથી છુટ્ટી મળતી. એ નવ વાગ્યાની રિસેસમાં ઘેર જઈ, યુનિફૉર્મ બદલાવી, બેલબૉટમ અને ટૉપ પહેરી નિશાળે આવવા નીકળતી ત્યારે ચોરાથી ઉતારા સુધી ઘરના અને દુકાનના ઓટલે બધા છોકરા એને જોવા ગોઠવાઈ જતા. એ દેખાતી બંધ થાય પછી બધા વાતો કરતા.

– હજી તો આઠમામાં છે ત્યાં શું ગજું કાઢી ગઈ છે? કોઈને અડવાબડવા દેતી હશે કે નઈં?

– જા તું, સ્નો અને બોપટ્ટી લઈને એક દી’ વાંહે.

– વી.એમ. એવા બોપટ્ટીના લીરાથી છેતરાઈ જાય એવી નથી હોં.

આ બધું સાંભળી જંતી મારી સામે મરકી આંખ મારતો. આમ તો મેં એને હનમાનજીની દેરીએ લઈ જઈ સમ દીધેલા કે ગમે તેમ થાય તોય એ અમારા લવની વાત કોઈનેય નહીં કરે. મને ફડક પડતી કે જંતીને આમ મારી સામું મરકતો અને આંખ મારતો જોઈ કોઈને નક્કી શંકા આવશે. મને ખાતરી હતી કે ભલે મોઢે ચડીને નો પૂછે પણ ભીખુમામો મારી અને વી.એમ. વિશે કાંઈક જાણતો તો હશે જ. પણ જંતી મને બેફિકર રહેવા કહેતો. મારું ધ્યાન બીજે વાળવા અમારા વિશે જાતજાતની વાતો પૂછતો. એક વાર બોલ્યો,

– કાળુ, કોઈ દી’ સવારી કરી છે કે નૈં?

એ શું? એમ પૂછવા જતો હતો ત્યાં મને તરત સમજાઈ ગયું કે જંતીનો મતલબ શું છે. હું ખિજાઈને બોલ્યો,

– જો જંતી, અમે કાંઈ એવાં દેહનાં ભોગી નથી હો.

જંતી એકદમ પાછો પડી ગયો. એણે મારી માફી માગી.

– ના, ના. મારા મનમાં એવું કાંઈ નહોતું!

– મેં એને ધમકાવ્યો, તોય તું એવું બોલ્યો’તો ખરો જ ને. ભલે તું મારા માટે એવું બોલ્યો પણ તારાથી વી.એમ. વિશે હલકો વિચાર થાય જ કેમ?

પછી જંતીએ ઈશ્વરના સોગન ખાધા કે હવે પછી કોઈ દી’ મારી અને વી.એમ. વિશે એવો વિચાર સુધ્ધાં નહીં કરે.

એક બપોરે હું અને જંતી ચોરે બેસી ગપ્પાં મારતા હતા. ત્યાં એક છોકરો હાથમાં બેગ લઈને મોટા પાદર બાજુ ગયો. એણે નિટેડનું પૅન્ટ ને ફૂલડાંની મોટી ભાતવાળું ખમીસ પહેરેલાં. પગમાં નવા બૂટ ચમકતા હતા. બહુ તોરથી ચાલતો હતો એટલે મને ખ્યાલ આવી ગયો કે કોઈ હીરાવાળો સુરતથી મોસમ લેવરાવવા આવ્યો લાગે છે. સીમમાં નવો પાક હિલોળા લેતો હતો. આ સમયે અમદાવાદથી મિલોવાળા અને સુરતથી હીરાઘસુ લ્હાણી કરાવવા આવતા. ગામનું વાતાવરણ એમની હાજરીથી ધમધમવા માંડતું. ગામમાં ઘણી નવાજૂની થતી. બધાંના જીવ ઊંચા રહેતા. હજી અમદાવાદના મિલોવાળા સારા. બિચારા, બહુ ફાંકા ન મારે. એ તો લીલા પટ્ટાવાળા લેંઘા પહેરી ગામમાં બધાંને ઘેર ચા-પાણી પીવા નીકળી પડે. પણ હીરાવાળા તો પૅન્ટ-શર્ટ અને હાથમાં કૅવેન્ડરું લઈ આંટા મારતા હોય. ત્યાં સુરતમાં મારા દીકરા, આખો દિવસ લૂંગી અને બોડિસ પહેરીને ભાખરી અને ડુંગળીનું ખારિયું દાબડી, હીરા ઘસતા હોય. પણ ગામમાં આવ્યા પછી દિશાએ જાય તોય બૂટ-મોજાં પહેરી ઇનશર્ટ કર્યા વગર ન નીકળે. જંતી પણ એ છોકરાને જોતો હતો.

– મેં પૂછ્યું, આ વળી કોણ આવ્યું નવું?

– જંતીએ કહ્યું, લાગે છે તો ફકીરા જેવો!

મારે જંતીને સુરતવાળાઓ વિશે ઘણું કહેવું હતું પણ દોઢ વાગવા આવ્યો હતો. વી.એમ.ને મળવાનું છાંડી જતું હતું. વળી, આજે ભીખુમામા હજી આવ્યા નહોતા. એ આવે તો બીજી દસ-પંદર મિનિટ કાવલીની વાતો કરીને બગાડે. હું તરત ઊઠ્યો. પાછો આવ્યો ત્યારે જંતી ત્યાં જ બેઠેલો.

– એણે પૂછ્યું, કેમ, આજે શું વાતું થઈ?

– મેં કીધું, સાલું આ તો તકલીફ થઈ ગઈ.

– કેમ? કેમ? જંતી ચિંતામાં પડી ગયો.

– સાલી બોવ ડાપણડાઈ થઈ ગઈ છે. કે’ય કે હવે બધા બા’રગામથી મોસમ કરાવવા પાછા આવવા માંડ્યા છે. હવે ભરબપોરે બજારમાં આઠ-દસ જણા આંટા મારતા હોય છે. કાલ્ય તું ડેલીમાંથી નીકળતો’તો તંઈ વિનિયો જોઈ ગ્યેલો તે મારી સામું જોઈને હી…હી…કરતો’તો. ઈ તો સાંજે મારા ઘેર્યે મારા ભાઈ પાસે બેહવા પૂગેલો. ખાસ મને સંભળાવવા બોલતો હોય એમ આડું બોલતો હતો. મને બીક લાગી ગઈ કે ક્યાંક મારા ભાઈને વાત નો કરી દે. આપડે થોડાક દી’ આવું જોખમ લેવું નથી. પછી તો મોસમ જતી ર્યે, એટલે મળવાનાં જ છીયેને? ત્યાં સુધી પંદર-વીસ દી’ જાળવી જાઈં. એટલા દી’ મળવાનું બંધ.

જંતીને પણ અફસોસ થયો,

– લે, ભાર્યે કરી માળું!

પછી વખત ખુટાડવા રોજ રેડિયો લઈને ‘જયભારતી’ સાંભળવા બેસતો. પણ મજા ન આવે. એક વાર રહેવાયું નહીં એટલે અકળાઈને વી.એમ.ને મળવા ગયો. ડેલી બંધ હતી. હિંમત એકઠી કરી એના રહેણાકના ઘર બાજુ ગયો. એ ક્યાંય દેખાઈ નહીં. વળી સાંજે એના ઘર બાજુ ફરક્યો. એ તો ક્યાંય કળાતી જ નહોતી. એના ફળિયામાં પલંગની પાંગતે બેસી એનો મોટો ભાઈ અને ફકીરો મોટેમોટેથી સુરતની વાતો કરતા હતા. એના ભાઈએ ધ્યાનથી મારી સામે જોયું. હું તરત પાછો વળી ગયો. વળી રહેવાયું નહીં એટલે બે દિવસ પછી ફરીથી આંટો માર્યો. આ વખતે બારીનો આગળિયો અંદરથી બંધ હતો. મેં કડું ખખડાવ્યું તો તરત બારી ઊઘડી. સામે વી.એમ. ઊભી હતી. હું બોલવા માંડ્યો, કેટલા દી’ થઈ ગ્યા, ક્યારેક તો દર્શન દે. એ એકદમ ગભરાઈ ગઈ.

કાળુ, મેં તને સમજાવ્યું તો છે, જતો રે’. ક્યાંક કોઈ ભાળી જાહે! બારી ફરીથી બંધ થઈ ગઈ. પણ એ પહેલાં મેં એને વહાલથી જોઈ લીધી. આજે એનું માથું જુદી સ્ટાઇલથી ઓળેલું હતું. પાઉડરની સુગંધ આવતી હતી. હાથના નખ રંગ્યા હતા. મને એના પર માન થઈ આવ્યું. કેટલી સાવચેતી રાખે છે! ત્યાં ને ત્યાં નક્કી કરી નાખ્યું કે બસ આમ ને આમ પંદર-વીસ દિવસ કાઢી નાખવા છે. જઈને મેડીએ બેઠો. થોડી વાર પછી જંતી આવીને ચૂપચાપ બેઠો. મેં કીધું, આજે તો વી.એમ.ને મળી આવ્યો. કાંઈ વાત તો નો થઈ પણ બહુ ટૉપ ટૉપ દેખાતી હતી, કહીને મેં રેડિયો લઈ સ્ટેશન મેળવ્યું. એ ચૂપ બેઠો, પછી અચકાઈને બોલ્યો,

– તેં વાત સાંભળી?

– શેની?

એ કંઈ ન બોલ્યો. મેં પૂછ્યું, શેની? બોલ્ય, બોલ્ય. જંતી ફરીથી ચૂપ થઈ ગયો. મેં પૂછ્યું, જંતી શું થ્યું, બોલ્ય ની? એણે પૂછ્યું, તારી પાંહે વી.એમ.ને ફકીરાની વાત આવી છે?

– શેની વાત, જંતી?

પૂછતાંની સાથે મારા હૃદયના ધબકારા જોરથી કાનમાં સંભળાવા માંડ્યા.

– જંતીએ કીધું, વી.એમ. ફકીરા હાર્યે હાલવા મંડી છે, ઈ.

– જંતી, કાંક વિચાર કરીને વાત કર્ય.

– કાળુ, વિદ્યાના સમ બસ! આ તો તારો ભાઈબંધ એટલે કીધા વગર નથી રહેવાતું. ગામમાં જુદા જુદા બે-ત્રણ જણા પાંહે આ વાત સાંભળી એટલે મેં જાતે ખાતરી કરવાનું નક્કી કર્યું. બપોર વચાળે હું ચોરાના લીમડાની આડશે સંતાઈ ઊભો ર્યો. તમારા રોજના સમયે ફકીરો આવ્યો. નાના દેસાઈનાકામાં ગરી ગ્યો. વી.એમ.ની ડેલી મોર્ય ઊભા રહીને એણે વી.એમ. હાર્યે દસ મિનિટ સુધી વાતું કરી. હું બજારે સંતાઈને સંધુંય જોતો’તો. ન્યાંથી સીધો આંયાં તારી પાંહે આવું છું. જંતી એકશ્વાસે બધું બોલી ગયો. બાબરી વીંખાઈ ગયેલું એનું ગોરું મોઢું લાલચોળ થઈ ગયું હતું.

– જા, જા! વી.એમ. કાંઈ એવી નથી. તું તો ટાઢા પોરના હાંક છ. – કહી હું રેડિયો કાને માંડી જુદાં જુદાં સ્ટેશન ઘુમડવા મંડ્યો. જંતીને ખોટું લાગ્યું, તું મને ખોટો માન છ? હાલ્ય, તને સાબિત કરી બતાવું.

બીજા દિવસે હું અને જંતી લીમડા પાછળ સંતાઈ ઊભા રહ્યા. ઘણી વાર થઈ તોય ફકીરો ન આવ્યો. મને થયું જંતી ખોટો પડશે. હું થાકીને ઊભો ઊભો ઝોલાં ખાવા મંડ્યો હતો. ત્યાં જંતીએ કાનમાં સૂસવાટો કર્યો. મોટા પાદર કોર્યથી ફકીરો ચાલ્યો આવતો હતો. એના પગમાં ચમચમતા બૂટ હતા. એની ચાલમાં તોર હતો. એ બેફિકરાઈથી ચોરો વટાવી ગયો. એને અમારી હાજરીનો વહેમેય નહોતો. ચોરા પાસેથી થોડે આગળ જઈ એ નાના દેસાઈનાકા પાસે થોભ્યો.

– હવે? હવે શું કરવું છે બોલ્ય? જંતી ઉઘરાણી કરતો હોય તેમ બોલ્યો.

– મારી તો મતિ ભમી ગઈ છે, જંતી. ફકીરામાં એને એવું શું દેખાણું હશે, હેં?

– જોતો નથી ઈ હીરાઘસુ છે. નોટું કમાય છે. મારા બેટા હીરાઘસુ દેશમાં આવે ત્યારે કેવી ભેટું લાવે છે ઈ તું જોતો નથી? બસ વી.એમ.ને ઈ રીતે લલચાવી હશે.

– હેં?

– હવે શું કરવાનું છે, બોલ્ય?

– શું કરવાનું હોય, જંતી?

– એની હાર્યે એક વાર ચોખવટ તો કરી લેવી જ જોઈં.

– શેની ચોખવટ?

– તારે જઈને એને મોઢામોઢ્ય પૂછી લેવાનું કે બોલી નાખ્ય, તું આ કાળુને લવ કરે છે કે ફકીરાને? સમજ્યો? એક વાર હરુભરુ વાત થઈ જાય તો આપણને ડાબા-જમણાની ખબર પડે.

– મને તો કાંઈ ખબર પડતી નથી.

– એટલે તો કઉં છું. ઈવડી ઈ એક વસ્તુનો ફોડ પાડી દે પછી શું કરવું ઈ આપડે આપડી રીતે નક્કી કરતા થાઈં.

– શું કરવાનું હોય, જંતી?

જંતીએ ચડ્ડીના ખિસ્સામાં ‘જયહિંદ’નાં ચાર પાનાં ગડી કરીને મૂકેલાં તે કાઢ્યાં.

– જો, આમાં પચ્ચીસ સમાચાર છે. એમાંથી પંદર સમાચાર તો એક જ પાના ઉપર્ય છે, મેં બરાબર્ય ગણ્યા છે. ધણીએ એની બાઈડિયુંને ધોકાવ્યાના ને ભોડાં ઉડાડી દીધાના. હું તો કઉં છું કે ભડના દીકરા કે’વાય ઈ બધાય. ધન છે એને.

– મારાથી એવું નો થાય, જંતી. વી.એમ.ને ધોલ માર્યાનો પ્રસંગ મને યાદ આવ્યો.

– કાંઈ નૈં. તો હાલ્ય, આખા ગામની ભીંત્યું ઉપર્ય ચોકથી લખી નાખીયે કે વી.એમ. ફકીરા હાર્યે હાલે છે.

– એવું નો કરાય, જંતી.

– હત્ હાળા બાયલા! તો પછી મારો તને આ વાતમાં જરાય સપોર્ટ નથી એવું માની લેજે, કાળુ.

– પણ ઈ કરતાં હું એને મનાયાવું તો?

– કેવી રીતે મનાવીશ? તારી પાસે કાંઈ છે? એને ફકીરાએ બોપટ્ટી, પાઉડર અને નેલપૉલિશ લઈ દીધાં છે.

વાત સાચી હતી. આપણને કોઈ દી’ આવું આવું સૂઝ્યુંય નો’તું. ક્યારેક ચાર-આઠ આના હોય એય આમ તેમ વપરાઈ જાય. સાચું કહું તો વી.એમ.એ પણ ક્યારેય આવી માગણી નહોતી કરી.

– વાત સાચી પણ જંતી, આનો કો’ક રસ્તો કાઢ્ય. આવી બધી વસ્તુ વળી ગામમાં મળે નહીં. કો’ક અમરેલી જાતું હોય અને મંગાવીએ ઈ વાત અછતી ન રહે. પહેલાં તો એ જ પૂછે કે એલાવ, બેય હડમાન જતિ જેવા છો ને વળી આ બધોય સરસામાન કોના માટે?

પણ જંતીને બે’ક દિવસ પછી ચિત્તલ એક હવનમાં જવાનું હતું. એણે વચન આપ્યું કે વળતી વખતે અમરેલીથી એ બધું લેતો આવશે. હવે સવાલ પૈસાનો હતો. એનો પણ ઉપાય થયો. ઘરમાં બે રૂપિયા માર્યા. જંતીએ એમાં આઠ આના દક્ષિણાના ઉમેર્યા. એમાંનો સ્નો અને રિબિન આવ્યાં.

એક બપોરે હું આ બેય વસ્તુ વી.એમ.ને આપતો આવું આ મનાવતો આવું એવું નક્કી થયું.

બીજા દિવસે સ્નોની ડબ્બી અને રિબિન ચડ્ડીના ખિસ્સામાં સંતાડી હું ફરી વાર નાના દેસાઈનાકામાં ગયો. બારીનું કડું ખખડાવતાં ભેગી જ ફટાક ખૂલી ગઈ. સામે વી.એમ.નું હસું હસું થતું મોં મને જોઈને પડી ગયું. એ પહેલાં કરતાં ઘણી રૂપાળી લાગતી હતી. એનું આવું રૂપ જોતાં કોણ જાણે કેમ પણ હું સાવ નિરાશ થઈ ગયો. એ ખીજથી બોલી, શું છે આંયાં?

મેં ખિસ્સામાંથી સ્નો અને રિબિન કાઢીને બતાવ્યાં.

– આ શું છે?

– સ્નો અને બોપટ્ટી લે, ખાસ તારી સાટુ અમરેલીથી મગાવી છે. અને જો, મારાથી કાંઈ ભૂલ્ય થઈ ગઈ હોય તો તારી –

એણે મારા હાથમાંથી બેય વસ્તુ આંચકી લઈ સામી ભીંતે ઘા કર્યો,

– વયો જા નૈતર રાડ્યું નાખી બધાંયને ભેગાં કરું છું.

– એવું શું બોલ્ય છો વી.એમ., તને મારી હાર્યે લવ નથી? તું તો કેતી’તી ને કે –

એણે ભડાક દઈને બારી બંધ કરી દીધી. બારીનું કડું જોરથી મારા કપાળમાં ભટકાયું. મને ઘડીક તમ્મર આવી ગયાં. મેં નીચે બેસી એક હાથે જમીન પર થોભો દઈ બીજા હાથે નીચે પડેલાં ધૂળધૂળ સ્નોની ડબ્બી અને રિબિન લીધાં. જોરથી ફૂંક મારી, ઝાપટી ફરીથી ખિસ્સામાં મૂક્યાં. પછી ભાંગેલા પગે પાછો વળ્યો. નાકું પૂરું થવામાં હતું ત્યાં સામે ફકીરો મળ્યો. મને જોઈ મૂછમાં હસી, નજરની કાતર મારી, મોઢામાંથી થૂંકની પિચકારી મારી. પછી એણે ડેલી પાસે જઈ જોરથી કડું ખખડાવ્યું.

*

મેં આજુબાજુ નજર ફેરવી. આ ભરબપોરે કોઈ નહોતું. હનમાનજીની દેરીએ બેઠો. સામે ભૂપત બાબર એની દુકાનમાં ઘરાકની ખુરશીમાં બેસી ઝોલાં ખાતો હતો. એક કૂતરું ગટરમાં સંતોષથી હાંફતું હતું. મેં આકાશમાં જોયું. એક સમળી ધીમે ધીમે એદીની જેમ ઊડતી હતી. ઘરાકની ખુરશીમાં ઝોલાં ખાતો ભૂપત અચાનક જાગી ગયો. એણે ફરતીમેર નજર ફેરવી. પછી પોતે ક્યાં છે એનું ભાન આવ્યું હોય એમ લાગ્યું. એની નજર મારા પર પડી. એણે મને બોલાવ્યો, આવ્ય ભાણા, દાઢી કરાવવી હોય તો. ભૂપતનો ધંધો બરાબર ન ચાલતો. એટલે એ જુવાનીમાં ન આવ્યા હોય એવા છોકરાઓની દાઢી પરાણે મૂંડતો. એમ કરતાંય છોકરાઓને વહેલી દાઢી ઊગવા મંડે અને પોતાનો ધંધો ચાલે. હમણાંથી અહીં હનમાનજીની દેરીએ બેસતો એટલે એણે મને પણ ત્રણ-ચાર વાર આગ્રહ કરેલો. ત્યાં કોઈક ઘરાક એની દુકાનમાં પગથિયાં ચડ્યું. એના તરફ જોઈ એ આશાથી બોલ્યો, આવો, આવો, બાલદાઢી બેય બનાવવાનાં છેને? થોડી વાર પછી જંતી આવ્યો. એ મને હવે દરરોજ મનાવતો. ક્યારેક તો ધર્મની વાતો કરીને અસાર સંસારની વાતો કરતો. આજે એ કંઈ બોલ્યો નહીં. વારંવાર મારા તરફ જોયા કરતો હતો. થોડી વાર પછી ભીખુમામા કાવલી ગાય લઈને નીકળ્યા. અમને બન્નેને બેઠેલા જોઈ એ ઘડીક થોભ્યા, પછી જંતીને ઇશારાથી બોલાવ્યો. જંતી નામરજીથી ગયો. ભીખુમામા એનું કાંડું પકડી થોડે દૂર લઈ ગયા અને કાનમાં કંઈક કીધું. એટલે જંતીએ ગુસ્સે થઈ હાથ છોડાવવા ઝાટકો માર્યો. ભીખુમામાએ ફરીથી એના કાનમાં કંઈક કહ્યું. જંતીએ જોરથી ઝાટકો માર્યો. ભીખુમામાના બીજા હાથમાં કાવલીનું રાંઢવું હતું, એટલે વધારે બળ ન કરી શક્યા. જંતી ઝડપથી ચાલીને મારી પાસે આવી બેસી ગયો. ભીખુમામા હસતા હસતા ચાલ્યા ગયા. મેં જંતીને પૂછ્યું,

– એણે શું કહ્યું?

– જંતીએ કહ્યું, એ તો કાંઈ નૈં.

– સાચું બોલ્ય, જંતી.

– સાચન બસ, કાળુ.

– તું ખોટું બોલ્ય તો તને હનમાનદાદા પુગે, બોલ્ય, જંતી.

જંતીનું મોઢું પડી ગયું. એ અચકાતાં અચકાતાં બોલ્યો,

– ઈ કે’તા’તા કે કાળુને કે’જે કે વી.એમ. પાંહે રાખડી બંધાવી લેય.

– શું?

અમે બન્ને થોડી વાર ચૂપ થઈ ગયા. પછી કંઈક નક્કી કરતો હોઉં એ રીતે મેં પૂછ્યું,

– જંતી, આ કાવલીની વાત તું જાણ છ?

– કઈ?

– એક વાર ઈ ખોવાઈ ગયેલી.

– ના ભૈ, પછી ઈ કેવી રીતે જડી? જંતીએ એકદમ ઉત્સાહથી પૂછ્યું.

– થોડાક દી’ પેલાં હું આંયાં હનમાનજીની દેરીએ બેઠેલો તંઈ ભીખુમામા હાંફળાં-ફાંફળાં આવ્યા. મને પૂછવા માંડ્યા, ભાણા, કાવલીને જોઈ? એમનું મોઢું પડી ગયેલું, કપાળમાં પરસેવાના રેલા હાલ્યા જતા’તા. મેં ના પાડી કે ગાય જોઈ નથી. ઈ વધારે ચિંતામાં પડી ગ્યા. કે’ય કે, આમ તો હું એને રેઢી મેલતો નથી. આજેય ડેલી તો બંધ કરેલી પણ બારી ઉઘાડી રહી ગયેલી, એમાંથી કૂદી ગઈ હશે. હાલ્ય ની ભાણા, એને ગોતવા લાગ્ય ની? અમે તો ચારેય સીમમાં જોઈ આવ્યા. પણ ક્યાંય ગાયના વાવડ નો’તા. ભીખુમામાના ગળે ખરેરી બાઝી જાતી’તી. મોઢામાંથી એક અક્ષરેય નો’તો નીકળતો. મને બહુ દયા આવી. છેવટે યાદ આવ્યું. મામા, કાંક ગડારવાડે નો ગઈ હોય.

ભીખુમામા ખિજાઈ ગયા, ભાણા, કાવલી કોઈ દી ગડારવાડે નો જાય. એમ બોલતાં બોલતાં જ ધોડ્યા. હુંય વાંહોવાંહ્ય ભાગ્યો. ગડારવાડાનાં મોદાં વટાવતા અડધે ગ્યા હશ્યું તો કાવલી મજેથી ઓખર કરતી’તી. ભીખુમામાનો સાદ ફાટી ગ્યો, ‘કાવલી ઈ…’ પણ કાવલીએ ઊંચુંય નો જોયું. ભીખુમામાએ કાવલીના ગળાનું રાંઢવું ખેંચ્યું તોય કાવલી ઢીંક ઉલાળીને પાછી ઓખર કરવા મંડી. ભીખુમામાએ મને કીધું, ‘ભાણા, તું વાંહેથી ધક્કો માર્ય, હું રાંઢવું ખેંચું છું. તે માંડ માંડ ઢીંકા-પાટુ કરતાં એને ઘેર્યે પુગાડી. ભીખુમામાએ એને ગમાણ્યે બાંધીને બીજું કામ પરોણા લેવાનું કર્યું. મંડ્યા સબોસબ ઝીકવા. બોલતા જાય ‘ઓખર કર્ય છો – લે – લેતી જા – લે’ તે કાવલી કાંઈ ભાંભરડા નાખે! ઈ સાંભળી ભીખુમામાની બા કાશીમા ધોડીને ફળિયામાં આવ્યાં ને કકળતાં બોલ્યા, રે’વા દે પાપિયા, રે’વા દે, આ પાત્યકમાંથી કયા ભવે છૂટીશ? તોય ભીખુમામા તો પરોણાની ઝાપટ બોલાવતા’તા. છેવટે કાશીમાં રોવા મંડ્યાં. અંતે ભીખુમામા થાક્યા, પરોણાનો ઘા કરી ગમાણની પાળ્ય ઉપર બેસીને છૂટા સાદે રોવા મંડ્યા.

જંતી થોડી વાર મારી સામે જોઈ રહ્યો. પછી બોલ્યો,

– ખોટું.

– કેમ?

– કાવલી જેવી દેવની ગાય કોઈ દી’ ઓખર કરે જ નંઈ.

– મેં મારી નજરે જોયુંને!

જંતી થોડી વાર સુધી મારી સામે અવિશ્વાસથી તાકી રહ્યો. પછી ઊભો થઈ ચાલતો થયો.

*

બપોરનો દોઢ વાગવા આવ્યો હતો. હું દેરીએ બેસી ક્યારનો ચોરા તરફ તાક્યા કરતો હતો. થોડી વારે ફકીરો નીકળ્યો. એનું ધ્યાન દેરી તરફ નહોતું. એ તરત નાના દેસાઈનાકામાં વળી ગયો. હું શું કરવું એની મૂંઝવણમાં થોડી વાર બેસી રહ્યો. પછી મને ઓચિંતી ઝાંઝ ચડી એટલે ઊભો થયો. ‘આજે તો બેયને પડકારવાં છે’ બબડતો હું વી.એમ.ની ડેલીએ જઈ ઊભો રહ્યો. ડેલીને બહારથી તાળું હતું. મને વિશ્વાસ ન બેઠો. હજી હમણાં તો ફકીરો આ નાકામાં વળ્યો હતો. હું દોડીને વી.એમ.ના ઘર કોર્ય ગયો. ત્યાં ડેલીનાં કમાડ ઉઘાડાં હતાં પણ કોઈનો બોલાશ નહોતો. મને મારા ઉપર દાઝ ચડી. એવો મૂરખો છે કે વી.એમ.ના પોતાના ઘરમાં મળતાં હોય? બોલતો બોલતો શું કરવું એ ન સૂઝતાં દોડીને જંતીના ઘેર ગયો. એ પણ ક્યાંક બહાર નીકળી ગયેલો. ફરી હનમાનજીની દેરીએ આવી ઊભો રહ્યો. પછી અચાનક કંઈક સૂઝતાં દોડીને ફરી નાના દેસાઈનાકામાં જઈ ભીખુમામાની ડેલી સામે ગડારવાડામાં દોડવા માંડ્યો. એક વાડામાં બાવળની કાંટ્ય નીચે વી.એમ. ચત્તી સૂતી હતી. ફકીરો એના પર ગોઠણભેર ઝૂકવા જતો હતો. મારો સાદ ફાટી ગયો,

એય સાળાંવ, આ શું કરો છો? મેં હાથમાં આવ્યું એવડું ઈંટનું રોડું લીધું. રમરમાવતો ઘા કર્યો. ફકીરો સડાક દેતો ઊભો થઈ ગયો. આમતેમ જોતાંજોતાં પાટલુન સરખું કરતો મારી કોર્ય થઈ નાના દેસાઈનાકામાં ભાગ્યો. વી.એમ. ગભરાઈને ઊભી થઈ નેળિયામાં બીજા છેડે ભાગી ગઈ. મેં ઈંટોડાનો ઘા બાવળની કાંટ્ય પર કરવા માંડ્યો, સાળાંવ, તમારી માનાંવ, લ્યો લેતાં જાવ, લ્યો, લ્યો. ઈંટોડાં ખૂટતાં માટીનાં ઢેફાં ઉઠાવીને ફેંકવા માંડ્યા. ઢેફાં હાથમાં જ ધૂળ ધૂળ થઈને પરસેવાવાળી હથેળીમાં ચોંટી જતાં હતાં. થોડી વાર પછી થાકીને બાવળની કાંટ્ય તરફ નજર માંડી. હવે ત્યાં કોઈ નહોતું. હું મુઠ્ઠીઓ વાળી દોડ્યો. આવીને હનમાનજીની દેરીના ઓટલે ધબ્બ કરતોક બેસી ગયો. છાતીની ધમણ એકધારી ચાલતી હતી. ચોરાથી ઉતારા સુધીનો મારગ મસાણ જેવો સૂમસામ હતો. કોઈનું ક્યાંય ધ્યાન નહોતું. કોઈને કશી પડી નહોતી.

મોઢામાંથી લાળ ઝરી ગઈ. પે’રણની બાંયથી લૂછી પછી ખ્યાલ આવ્યો એટલે આંખો પણ લૂછી. કોઈનો આવરોજાવરો નહોતો. સામેની દુકાનમાં ભૂપત બાબર કો’કની દાઢી છોલવામાં મશગૂલ હતો. એનો અસ્ત્રો ઝરડ-ઝરડ ઘરાકના ગાલે ફરતો હતો. થોડી વાર પછી ભૂપત અંગૂઠા પર ભેગો થયેલો સાબુ ફેંકવા દુકાન બહાર આવ્યો,

– કોણ, એલા ભાણો છે?

મેં જવાબ ન આપ્યો. એણે કહ્યું,

– હાલ્ય ભાણા, દાઢી કરાવવી હોય તો.

ઘરાક : હો...હો કરીને હસ્યો, એલા ભૂપત, હવે આમ નાના છોકરાવ ચૂંથવા રહેવા દે.

ભૂપત અંદર જઈને ફરીથી દાઢી કરવામાં ડૂબી ગયો. એનો અસ્ત્રો ફરી ઝરડ-ઝરડ કરવા માંડ્યો. થોડી વાર પછી ગટરમાંથી એક કૂતરું ઊઠ્યું. એણે આખું શરીર હલાવી ડિલ પર ચોંટેલું મેલું પાણી ખંખેર્યું. હનમાનજીની દેરીનો ઓટલો અને બજાર એ પાણીથી ગોબરાં થઈ ગયાં. પછી ઊંચું જોઈ કંટાળાથી લાંબું બગાસું ખાધું અને ચોરા બાજુ ચાલતું થયું.

મને વિચાર આવ્યો કે ત્રણ–સાડાત્રણ થયા છે તોય ઘરે નથી ગયો. હમણાં મોટાંબા ગોતવા નીકળશે કે, રોંઢો થ્યો છે તોય લેસન અધૂરું મૂકીન ક્યાં ભટક્યા કર્ય છો? હાલ્ય હવે ઘેર્યે હાલ્ય. પણ મને એકલા એકલા ઘેર જવાનું મન ન થયું. એટલે હું એમની રાહ જોઈને બેઠો રહ્યો.
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે|એક બપોરે]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/સંગીતશિક્ષક|સંગીતશિક્ષક]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/લીલ

2025-06-18T14:59:27Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|લીલ | કિરીટ દૂધાત}}
{{Poem2Open}}
સવારથી આમ ખુરશીમાં બેઠી છું. મારાં ભાભી અને બા આવીને બે-ત્રણ વાર કહી ગયાં કે આ અવસ્થામાં આમ ને આમ બેઠાં રહેવું સારું નહીં. હું તમારા ઘરમાં ચાલતી ધમાલ જોયા કરું છું. બધાં વાતો કરે છે કે તમે પણ આટલામાં ક્યાંક હશો. બધી વિધિ જોતા હશો. મારા તરફ કોઈનું ધ્યાન નથી. હા, તમારા કાકાનો દીકરો રસિક વીસ-પચીસ મિનિટે હું બેઠી છું કે નહીં તે જોઈ લે છે. તમે હોત તો બધાંનું ધ્યાન ચુકાવીને મારી પાસે આવ્યા હોત. ગુસ્સો આવે એવી કશીક મશ્કરી કરીને ચાલતા થયા હોત. રસિક આંખોથી પૂછી લેત, ‘જઈ આવ્યો?’ તમે આંખોથી જ ‘હા’ કહીને મારી સામે કશોક ઇશારો કર્યો હોત.

આજે તમારાં લીલ પરણાવવાનાં છે. તમારા ભાઈ-ભાભી વરનાં મા-બાપ બનીને વિધિમાં બેસવાનાં છે. તમારાં લગન આજે વાછરડી સાથે કરી દેશે. તમે કોઈ કુટુંબીના પંડ્યમાં આવીને કહેશો કે તમને લીલ પૂગ્યાં કે નહીં, તમારી બીજી કોઈ આસના-વાસના હશે તો તે પણ બોલશો. તેને પૂરી કરવાના કોલ દેવાશે. પછી તમારું પિંડદાન દેવાશે. તમારો મોક્ષ થશે. એક દિવસમાં તમારો ઘરસંસાર પૂરો થશે.

તમારી બા ઓસરીમાં આવીને થાંભલી સાથે બાંધેલી વાછરડી પાસે બેસી જાય છે. એમના મોઢા પર નૂર નથી. તેમણે વાછરડીના ડિલે હાથ ફેરવ્યો તો તે ભડકીને બીજી બાજુ જઈને ઊભી રહી. પછી ચામડી જોરથી ધ્રુજાવી શરીર પર થયેલો સ્પર્શ ખંખેરી નાખ્યો.

તમને મેં વાત નથી કરી. તમારા દાદીમા મોતિયાનું ઑપરેશન કરાવવા દેશમાંથી અહીં અમદાવાદ આવેલાં ત્યારે એક વાર રોંઢે હું ઓસરીમાં બેઠી બેઠી એમની વાતો સાંભળતી હતી. એમનું ધ્યાન નહોતું. અચાનક તમારાં બાએ મારા તરફ નજર કરી. તમારાં દાદીમાને પૂછ્યું, ‘બા, સામે ઓસરીમાં છોડી બેઠી ઈ ભાળી?’

મારાં દાદીમાએ નેજવું કરીને મારી દિશામાં જોયું. મારા આકાર સિવાય કંઈ નજરે નહીં પડ્યું હોય છતાંય હોંકારો ભણ્યો ‘હંઅ’ –

‘તમને ધ્યાને આવે છે?’

‘કેમ?’

‘આપડા કાળુના વેહવાળની વાત ચલાવી હોય તો કેમ રે?’ દાદીમાએ વહાલથી મારી દિશામાં ફરી જોયું. આંખમાંથી પાણી નિતારી કહ્યું, ‘તમારા સાસરાને વાત કરી જોઈ.’ તમારી બાએ પણ મારી સામે હેતથી જોયું. હું અચાનક ઊઠીને અંદર જતી રહી.

મારા ઘરમાં થોડા દિવસ ઝીણીઝીણી આવી વાત ચાલેલી ખરી, પછી તમારી બીમારીનું સાંભળીને એવી રોળાઈ ગઈ કે ફરીથી કોઈએ સમ ખાવા ખાતરેય ઉચ્ચારી નહોતી.

<center>*</center>

અગિયારમા ધોરણમાં પહેલા દિવસે ટાઇમટેબલ નક્કી નહોતું થયું, એટલે ભણાવવાને બદલે પહેલા બે પિરિયડ બેસાડીને પછી બધાંને છોડી મૂકવાં એવું નક્કી થયેલું. પહેલા પિરિયડમાં સાહેબે કોઈને ગીત આવડતાં હોય તો ગાવાનું કહેલું. તમે તરત ઊભા થઈને દુહા શરૂ કરી દીધેલા. સૌ પહેલાં હું હસી પડેલી. પછી બધા છોકરા, ‘એ કાઠિયાવાડી – એ આતા!’ કહીને ધમાલ કરવા મંડેલા. તમારું મોઢું પડી ગયેલું, ગાવાનું બંધ કરી ચૂપચાપ જગા પર બેસી ગયેલા. થોડી વારે બધો ઘોંઘાટ બંધ થયો એટલે તમે મોં પર ગભરાટ સાથે મારી સામે જોયું. મને ફરીથી હસવું આવ્યું જોરથી. પછી તો દરરોજ ક્લાસમાં તમને જોતી ને હસવું રોકાતું નહીં. પાછળથી તમે નજરની કાતર મારતા થયેલા. ત્યારે વાળ સેટ કરાવવાની ફૅશન હતી ને તમે આપા જેવાં જટિયાં રાખતા. વળી તેલ પણ ભરપૂર નાખતા. કપાળ પર તેલ ઊતરતું એટલે આખો દિવસ ચમક્યા કરતું. તાજાં જ લગ્ન થયાં હોય તેમ તમે લાલ બૂટ પહેરતા. ગોમતીપુરની શેરીઓમાં ઊછરેલા છોકરાઓ તમારાં દરહણ આપા જેવા લાગતાં. બધાં તમારી મશ્કરી કરતાં ને હું હસતી.

એક વાર રિસેસમાં હું બેંચ પર માથું ઢાળીને બેઠેલી. તમે અચાનક આવ્યા. ઘડીક એમ જ બેઠા રહ્યા, પછી અણધાર્યું પૂછ્યું, ‘કેમ આજકાલ બૌવ દાંત આવે છે?’ હું આ સવાલથી થોડી ડઘાઈ ગઈ. મેં કહ્યું, ‘બધાં તમારા દાંત કાઢે છે!’

પણ, આ બૌવ સારું નંઈ, શરૂઆત તમે કરેલીને! આ તો તમે છોકરી છો એટલે. બાકી અમરેલીમાં મેં કાઠી બોર્ડિંગના છોકરાઓને પટ્ટે ને પટ્ટે મારેલા છે.’ મને ગુસ્સો આવ્યો, ‘એમ તો મારો ભાઈ પણ ચાર રસ્તાનો દાદો છે, એવું અભિમાન ન રાખવું!’

‘તમારો ભાઈ દાદો હશે તો એને પણ જોઈ લેવાશે’ એટલે મેં કહ્યું, ‘જા – જા હવે.’

સાંજે છૂટી હું બસમાંથી ઊતરી ત્યારે એમ જ પાછળ જોયું તો તમે આવતા હતા. મને ગભરામણ થઈ, તમે ઠેઠ પીછો કરતા આવશો એ ખ્યાલ નહીં. સોસાયટીના ઝાંપે આવીને પાછળ જોયું. તમે પગલેપગલું દબાવતા આવતા હતા. મેં મોઢું બગાડી તમારી સામે ડોળા કાઢ્યા. તમને કોઈ અસર જ નહીં! હું ઝટપટ ઘરનો ઝાંપો ખોલી અંદરના રૂમમાં જતી રહી. ફરીવાર ઝાંપો ખૂલવાનો અવાજ અંદર સુધી આવ્યો. મને થયું નીતા કહેતી હતી કે તમારા કાઠિયાવાડીઓ તો નૉનસેન્સ હોય છે. એ સાચું હશે. નહીંતર આને ઘેર આવવાની કંઈ જરૂર ખરી? અવાજ સાંભળી મારા બાપુજી બહાર આવ્યા. ‘કોનું કામ છે ભાઈ?’ તમે મૂંઝાઈને ઘડીક ઊભા રહ્યા. પછી અચાનક જ પૂછ્યું, ‘ચક્કરગઢવાળા લાલજીભાઈ અહીંયાં ક્યાંય રેય છે?’ મારા બાપુજીએ કહ્યું, ‘આ સોસાયટીમાં કોઈ ચક્કરગઢનું રહેતું નથી, બાજુની ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં બે-ત્રણ જણા જાણ્યમાં છે ખરા.’ તમે ચાલતા થયેલા.

<center>*</center>

પછી ક્લાસમાં તમે કાતર નજરે ન જોતા. હું પણ હસવું ભૂલી ગઈ. એક વાર રિસેસમાં ફરીથી બેંચ પર માથું ઢાળીને બેઠેલી. તમે આવ્યા. હું સીધી થઈને બેસી ગઈ. પછી કેમેસ્ટ્રીની ચોપડી ખોલી રસાયણનાં સૂત્રો જોવા મંડી. તમે ગળું ખોંખારીને પૂછ્યું, ‘તમારી સામેવાળું મકાન ખાલી છે?’ મેં કહ્યું, ‘હજી વિકસતો આવતો એરિયા છે. રસ્તે ખાડાખડિયા પણ બહુ છે એટલે ખાસ કોઈ એ બાજુ નથી પડતું. અમારી સોસાયટી આખી ખાલી છે! કેમ પૂછ્યું?’

‘ઈ તો ખાલી અમથું.’ મને તમારી કાઠિયાવાડી બોલીથી રમૂજ થઈ. હસવું આવતાં આવતાં રહી ગયું. તમારી સામે જોયું તો તમે હસતા હતા.

<center>*</center>

અઠવાડિયા પછી પબ્લિક કૅરિયરમાંથી તમારો સામાન ઊતરવા મંડ્યો ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે સામેના મકાન વિશે તમે કેમ પૂછેલું. તમે તમારું અમરાઈવાડીવાળું મકાન વેચાવી, ‘કાઠિયાવાડી પટેલો તો બાપુનગરમાં વધારે એટલે આપણેય એ બાજુ મકાન રાખો’ એવી હઠ પકડી અને એ પણ અમારી સોસાયટીમાં, અમારી સામેનું મકાન લેવડાવ્યું. તમારા બાપુજી અને તમારા ભાઈને આવી હઠ પસંદ નહોતી. પણ તમે ધાર્યું કરાવીને જંપ્યા. તમારી બાનું મોઢું આ વાત કરતી વખતે એવું મલકાય એવું મલકાય! પછી કારણ જણાવતાં હોય એમ બોલેલાં, ‘અટાણ સુધી દેસમાં મોહાળે રે’તો’તો, આ વરહે આંયાં આવ્યોને એટલે બોવ લાડક્યો છે ઈ અમારે!’ અમારા ઘરમાં બધાંયે જાણ્યું કે સામે આપણા જ કોઈ કાઠિયાવાડી પટેલ રહેવા આવ્યા છે, ત્યારે બધાં રાજી થયેલાં. તરત બેય ઘર વચ્ચે આવરો-જાવરો ચાલુ થઈ ગયેલો.

તમારું કામ એવું ચોંપવાળું કે મહિનામાં મારા સગા ભાઈને મૂકીને મારાં બા-બાપુજી તમને કામ સોંપતાં થઈ ગયેલાં. ખીલી ખોડવાની હોય કે સોમનાથ મેલની ટિકિટ લેવા જવાનું હોય, બધાંને તમે પહેલાં યાદ આવો. એક વાર હું અંદર હતી ને મારા બાપુજીએ મારી બાને કહેલું, ‘જાણી લેજ્યો ને આ સામેવાળા કાળુનું સગપણ ક્યાંય કર્યું છે કે બાકી છે? છોકરો બોલ્યચાલ્યે મેંડ્યમર્યાદાવાળો છે. વાત ચલાવવા જેવી ખરી.’

<center>*</center>

તમારાં ભાભીએ તમારા લગ્નમાં પહેરવા અગાઉથી લઈ રાખેલું એ શેલું પહેરી લીલમાં બેઠાં છે. શેલું લેવા હું સાથે ગયેલી. ભાભી એમના અંગ પર એક પછી એક શેલાં લગાવીને પૂછતાં હતાં, ‘આ કેવું લાગે છે? આ મૅચ થાય છે?’ હું તો શરમથી કોકડું વળી જતી. તમારાં ભાભીને શું ખબરેય હોય! એ પૂછતાં હતાં, ‘કેમ આજ આવું કરો છો?’ આ બપોરનો તાપ, શરીર જાણે પાણકોરાનું થાપડું હોય તેમ ગરમી થાય છે. હોમનો ધુમાડો બૂંગણમાં અટવાતો, ઘૂમરાતો આંખમાં આવે છે. સામે રસિક અદબ વાળી, હોઠ ભીડીને ઊભો છે. તે દિવસે આપણને ટૉકિઝમાંથી બહાર નીકળતાં જોઈ ગયેલો. ધ્યાનથી મારી સામું જોતો હતો. ‘આ કોણ છે, કાળુ?’ તેણે સીધું પૂછેલું. ‘મારી ફ્રેન્ડ છે.’ તમારા જવાબથી મને દાઝ ચડેલી. હમણાં આખી વાત કહેશે, નૉનસેન્સ. મેં કેટલી ના પાડેલી કે એક વાર ઘેરથી બરાબર નિરાંત લઈ, સારું બહાનું કાઢી નદીપાર પિક્ચર જોવા જઈશું, પણ તું તો એવો મંડેલો ‘ના, આજે બુધવાર છે, યુનિફૉર્મમાં છુટ્ટી છે. આજે તારા વાળેય કોરા છે. આડે દિવસે તું બાપુનગરનો સિવિલ ડ્રેસ ચણિયો ને ટૉપ ચડાવીને આવીશ.’ તું ‘અંબર’માં પિક્ચર જોવા લઈ ગયેલો. પાછો તારા હાથમાંથી હાથ ખેંચું તો ખિજાતો હતો. અને આ વળી કોણ મળ્યું હશે? એ ગયો પછી હું ગુસ્સે થઈ, ‘કોણ હતો એ? મારી તરફ કેમ એવી રીતે જોતો હતો?’

તમે હસીને કહ્યું, ‘એ તો મારો કઝિન હતો.’ ‘મારી તરફ એ એમ જોતો હતો?’ તમે ગુસ્સે થઈ ગયા, ‘એના વિશે એવું ન બોલીશ. મારો ભાઈ છે. મારી તરફવાળી મોટી ના જોઈ હોય તો!’

અગિયારમાં ધોરણનું વાંચવા હું મારાં ફઈને ઘેર વાડજ ગયેલી. મેં તને સરનામું અને બસ નંબર આપેલાં. તું આવશે એવી ખાતરી હતી. પણ આવ્યો નહીં. એ પરીક્ષાનું એટલું બધું મહત્ત્વ નહોતું, છતાંય આવ્યો નહીં એટલે ગમતું નહોતું. બહુ ધૂંધવાઈ. જેમતેમ કરી પંદર દિવસ કાઢ્યા. પરીક્ષાના આગલા દિવસે ઘેર આવી ત્યારે નક્કી કરેલું કે તને ‘બેસ્ટ લક’ કહેવા ન આવવું. ઘેર આવી પછી બે કલાક સુધી તું દેખાયો જ નહીં. એટલે પરાણે તારા ઘેર આવી. તારાં બાને પૂછ્યું, ‘કાળુ ક્યાં ગયો! કાલે તો પરીક્ષા છે. કેવુંક વાંચ્યું છે એણે?’ તારી બા રડવા બેઠાં. હું ગભરાઈ ગઈ. તારાં ભાભીએ વાત કરી કે દસેક દિવસ પહેલાં તને છાતીમાં દુખાવો થતાં દવાખાને લઈ ગયેલા. ત્યાં તારા વાલ્વમાં ખામી છે એવું કહેતાં તાત્કાલિક મુંબઈ લઈ જવો પડ્યો. કદાચ વાલ્વ બદલવો પડશે. ભારે ઑપરેશન છે. હું ઘેર પાછી આવી. વિચાર્યું, અત્યારે તું કોઈ અજાણી હૉસ્પિટલના અજાણ્યા બિછાનામાં કણસતો પડ્યો હશે. મને રડવું આવ્યું. ઘરમાં બધાં પૂછવા લાગ્યાં : ‘કેમ રો છો!’ મેં ભરાયેલા ગળે માંડમાંડ મારી ભાભીને પૂછ્યું, ‘કાળુને કંઈ થઈ તો નહીં જાયને?’ કારણ જાણ્યા પછી કોઈનેય મારું રડવું ગમ્યું નહીં. બધાં ભારે મોઢાં કરીને બેઠાં. પરીક્ષા દરમિયાન પણ રોજ ઘેર આવું ને રડવું આવી જતું. હું રડી શકું એટલી મોકળાશ પણ ન મળતી. ચાર-પાંચ દિવસ બધાંએ સહન કર્યું, એક દિવસ ભાભી કડવાશથી બોલ્યાં, ‘તમારાં ક્યાં રૂપિયો-નાળિયેર આપી દીધેલાં તે રોવા બેઠાં છો?’

<center>*</center>

વિધિ અટકાવી બધાં ફરાળ કરવા ગયાં છે. બાએ અને ભાભીએ આગ્રહ કરી પરાણે થોડું ખવરાવ્યું. તમારા ઘરમાં આજે બધાંને એકટાણું છે. લોકો એક ઉપવાસ પણ નથી કરવા દેતા. તમે મુંબઈથી આવ્યા પછી અભ્યાસ છોડી દીધેલો. ડૉક્ટરે ભારે કામ કરવાની ના પાડેલી. અગિયારમા ધોરણમાં સારા ટકા આવ્યા ત્યારે શેષ વહેંચવા તમારે ત્યાં આવી તે વખતે તમે મને કેવી રીતે જોઈ રહેલા? ચાર રસ્તે ઊભી હલકા ચેનચાળા કરતા ગુંડા જેવી તમારી આંખો જોઈ હું ડરી ગયેલી. તમારી આંખો ઊંડી ઊતરી ગયેલી, શરીર પણ પાછું પડી ગયેલું. હું ઘેર આવી ફરીથી રડેલી. તમે એ રીતે ક્યારેય મારી સામે જોયું નહોતું. તમારી તબિયત ધીમે ધીમે સુધારા પર આવવા માંડેલી. સારું થઈ ગયું છે એમ માનીને, હવે ઑપરેશનની જરૂર ખરી કે કેમ? એવી ચર્ચા પણ તમારા ઘરમાં ચાલેલી. અભ્યાસ છોડ્યા પછી થોડો સમય તમે ઘેર બેઠા ને પછી હીરા બજારમાં જવાનું શરૂ કરેલું. લે-વેચ ૫ર તમારો હાથ તરત બેસી ગયો. તમારા પહેલા સોદાના નફામાંથી મેં ના પાડી તોય પરાણે ચોપડા અને નવનીતની ગાઈડો લઈ આપેલી.

<center>*</center>

વાછરડીને પરાણે ખેંચી લાવ્યા છે. આટલા બધા માણસોને જોઈ એ ગભરાઈ ગઈ લાગે છે. ઘડીવાર એનો પગ સ્થિર નથી રહેતો. ભાંભરડાં નાખે છે. માંડમાંડ કરીને મા’રાજે એના ચારેય પગ ધોવડાવ્યા. પૂંછડા ઉપરેય થોડું પાણી રેડાવ્યું. કપાળે ચાંદલો કરવા ગયા ને એણે માથું ઉલાળ્યું.

<center>*</center>

એક દિવસ સ્કૂલેથી છૂટીને તમને મળવામાં ઘેર આવવાનું મોડું થઈ ગયેલું. ઘેર કોઈએ ઠપકો ન આપ્યો. વાસણ માંજતી વખતે ભાભીએ મારા સંબંધની વાત ચાલતી હોવાની વાત મલકાતે મોંએ કરી. ‘મારો અભ્યાસ બગડશે’થી માંડી અનેક સાચીખોટી દલીલો કરીને હમણાં સંબંધ નથી કરવો એવું જણાવ્યું. બધાં મક્કમ હતાં, ‘હમણાં ક્યાં લગન કરવાં છે? અભ્યાસ તો સાસરે જઈનેય થશે’ એમ કહી કેટલી છોકરી પોતાને સાસરે જઈને ગ્રૅજ્યુએટ થઈ એના દાખલા દેવાયા. પછી તો એ જતા-આવતા થયેલા. ક્યારેક એમની સાથે બહાર પણ જવું પડે. તમે સો વાતેય નહોતા માનતા. એક વાર નિરાંત લઈને તમને સમજાવવા આવી ત્યારે તમે પેલી લોફર જેવી નજરોથી જોવા લાગેલા, એટલે વાત જલદી પૂરી કરી હું જતી રહેલી.

સંબંધ કરતી વખતે લગ્ન બે વરસ પછી કરશું એવા કોલ બંને પક્ષેથી અપાયેલા, પણ મારાં ઘરડાં સાસુ બીમાર છે, દીકરાના દીકરાને પરણેલો જોઈને જવા માગે છે એવી માગણીથી લગ્ન વહેલાં લેવાનું કહેણ આવ્યું. ફરી મારી કોઈ દલીલ ચાલી નહીં. એ દિવસોમાં તમારી તબિયત ફરી ખરાબ થયેલી. મારાં લગ્નની કંકોતરી આપવા પગ નહોતા ઊપડતા. લગ્ન હવે નજીકમાં છે એની ખબર ઘેર બાયું પાપડ વણવા આવી ને વણતાં વણતાં ગીતો ગાવા મંડી ત્યારે તમને પડી. હું પાણિયારે બેસી વાસણ માંજતી હતી, તમારાં ભાભીએ કહ્યું, ‘કાળુભાઈ આ ઘડીએ જ બોલાવે છે!’ મને બીક લાગી, શું હશે! મેં જવાબ આપ્યો, ‘કહો કે હમણાં વાસણ માંજીને આવું છું.’ ‘લાવો, ઠામણાં હું ઊટકી નાખું છું. તમતમારે જાવ!’ કહીને એ તો બેસી ગયાં. એક કંકોતરી ઉપર જલદીથી તમારું નામ લખીને હું તમારા ઘેર આવી. તમારા સિવાય કોઈ નહોતું. હું કંકોતરી આપીને બારીએ ટેકો દઈ ઊભી રહી. ‘બેસ.’ તમે કહ્યું, તમારું ડિલ કંતાઈ ગયેલું. સ્હેજ ઊંડી ઊતરી ગયેલી આંખોમાંથી તમારી પેલી નજર મારા પર મંડાઈ. તમે સહેજ ઊંચા થઈ મારો હાથ પકડીને ખેંચી, ‘મારી પાસે બેસ.’ હું બેઠી.

એક હાથે તમે કંકોતરી ઉઘાડી. વાંચી. હસ્યા. પછી મારો હાથ તમારા હાથમાં લીધો. ધીમેથી માથા પર, પછી વાળમાં, બધે હાથ ફેરવી, વાળમાં મુઠ્ઠી વાળીને તમારી પાસે ખેંચી ને પહેલવેલું ચુંબન કર્યું. પછી… મને ડર એટલો હતો કે આમાં ક્યાંક તમારા નબળા હૃદયને નુકસાન ન પહોંચે, બીજો કોઈ ડર ન હતો. મારા માથા નીચે કંકોતરીનો જાડો કાગળ સખત ઘસાતો હતો. તમારો શ્વાસ, દમ ચડ્યો હોય એમ ચાલતો હતો. એટલે મને હલનચલન કરતાં બીક લાગતી હતી. ચાર-પાંચ દિવસની ચોળાતી પીઠીની પીળાશ લાદી પર ઘસાતી રહી.

ઘેર જવા નીકળી ને સામે જ રસિક આવ્યો. તે દિવસ જેવું હસીને પૂછ્યું, ‘શું કરે છે કાળુ?’ મારી સામે જુએ એ પહેલાં હું અર્ધું દોડતી મારા ઝાંપામાં આવી ગઈ. બેય આણાં સાથે રાખેલાં, એમને સર્વિસ બહારગામ હતી એટલે તરત પિયર આવવાનો સવાલ નહોતો. મારાં ભાઈ-ભાભી મળવા આવ્યાં ત્યારે ભાભીને મેં તમારી તબિયત વિશે પૂછેલું. તમારું ઑપરેશન સુખરૂપ પતી ગયું છે એટલું જાણ્યું હતું.

મારાં ઘરડાં સાસુ અમારાં લગ્ન જોઈને પછી મરવા માગતાં હતાં. તેમને ઘેર લીલી વાડી જોઈને પછી જ મરવાના કોડ જાગ્યા. ભગવાને એમની પ્રાર્થના અગાઉથી જ સાંભળી હશે. મારા મિસ્ટરે પણ ખુશ થઈને કહેલું, ‘આપણે તો પહેલી નાઈટે જ ધડાકો કર્યો!’

રિવાજ પ્રમાણે પહેલી સુવાવડ પિયર કરવાની હતી. તેડી જવાનું મુરત જોવા અને બીજી વાતો નક્કી કરવા સારુ મારા બાપુજીને બોલાવેલા. નક્કી કરેલા દિવસ પછી ત્રણેક દિવસ વીતી ગયા છતાં એ ન આવ્યા. મારા સાસરિયામાં બધાં ખિજાયાં. થોડું વાંકું પણ બોલ્યાં. મને ખોટું લાગ્યું. તમે સાંભરી આવ્યા. ઠેઠ ચોથે દિવસે બાપુજી આવ્યા. મારા બંધ તો એમને જોતાં જ છૂટી પડ્યા, ‘બાપુજી, તમે કેમ મોડા આવ્યા?’ એ ગંભીર અવાજે બોલ્યા, ‘આમ તો ટેમસર આવી જાત બેન, પણ આપણી સામેવાળાનો કાળુ આગલી રાતે જ –’

<center>*</center>

લગ્નવિધિ પતી ગઈ છે. તમારા કુટુંબનાં ટોળે વળી ઊભાં છે. બ્રાહ્મણો શ્લોક બોલે છે. બીજા બધા બાલદી ભરીને પાણી લાવ્યા છે. બાલદી ભરી ભરીને બધા પર પાણી રેડાય છે. બ્રાહ્મણો તમારા આત્માને આહ્વાન આપે છે; તમને લીલ પહોંચ્યાં કે નહીં એમ કહી જાવ – એવા હાકોટા પાડે છે. બધાં એકબીજાં સામું જુએ છે. કોઈ જરાક અમથું થથરે છે તો બધાં ચોંકી જાય છે, નક્કી એના શરીરમાં તમારો આત્મા આવ્યો. પણ, ના એ તો ઠંડીથી સ્હેજ ધ્રુજારી આવી ગઈ. તમને લીલ પહોંચ્યા? નથી પહોંચ્યાં? ન પહોંચ્યાં હોય તોપણ તમે કોઈના ડિલમાં આવીને કહી જશો. સારું એવું પાણી રેડ્યું છતાં તમારા કોઈ અણસાર ન વરતાયા. ફરીથી જોરથી પાણી રેડ્યું અને જોરથી શ્લોકો બોલાયા. હાકોટા-પડકારા વધ્યા. બધાં મૂંઝાઈ ગયાં. થોડો ગણગણાટ થયો. શું કરવું? હવે શું કરવું?

છેવટે એવું નક્કી થયું કે તમને લીલ પહોંચી જ ગયાં હશે. પણ તમારી બા નથી માનતાં. ‘તો તો કોઈના પંડ્યમાં આવીને બોલેને?’ કોઈને ચર્ચા કરવાનું ઠીક ન લાગ્યું. એક પછી એક કરીને બધાએ શરીર કોરાં કર્યાં પછી બે-ચારનાં ટોળાંમાં વાતો કરતાં કરતાં પોતપોતાને ઘેર ઊપડ્યાં. તમારાં લીલ પરણાવાઈ ગયા.

હું ઊભી થઈને અંદરના રૂમમાં જઈ આડી પડું છું. પેટમાં ફરકાટ થાય છે ને હું આંખો બંધ કરી દઉં છું!
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/ભાય|ભાય]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે|એક બપોરે]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/વી. એમ.

2025-06-17T20:49:32Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|વી. એમ. | કિરીટ દૂધાત}}
{{Poem2Open}}
જો! જંતીએ કાનમાં સૂસવાટો કર્યો, ચોરાની ઠંડકમાં ઊભાં ઊભાં જ ઘારણ વળી ગયેલું. જંતીનું ધ્યાન ન હોત તો ફકીરો ક્યારે જઈને પાછો વળી જાત એનો ખ્યાલ ન આવત. જંતી બહુ પાકો, જોયું તો ફકીરો નાના દેસાઈનાકા પાસે થોભ્યો. પાછળ ચોરાથી આગળ ઉતારા સુધી કોઈ સંચળ નહોતો. એ દીપડાની જેમ નાકામાં ગળકી ગયો.

ધોડ્ય! જંતીએ કીધું. અમે બન્ને લીમડા પાછળની સંતાવાની જગા છોડી નાના દેસાઈનાકા બાજુ ભાગ્યા. અવાજ ન થાય માટે મુઠ્ઠી વાળી, પગે કપાસી થઈ હોય એમ આગલા પંજા પર દોડ્યા. નાના દેસાઈનાકા પાસે આવી, ભીંતે ચોંટી ગયા. જંતીએ હળવેથી ડોકું નાકામાં લાંબું કર્યું. પછી જો-ઓ-ઓ, કહી મનેય જોવા કીધું. ફકીરો ડેલીની સાંકળ પકડી, અધખુલ્લી બારીની સાખ પર પગ મૂકી બેફિકરાઈથી ઊભો હતો. બારીની અંદર ઊભી હતી એ ભલે ન દેખાતી હોય પણ વી.એમ. હતી એ ચોક્કસ. બારીમાંથી એનું ફ્રૉક ઊડાઊડ થતું હતું. એ વારેવારે લટ સરખી કર્યા કરતી હતી. આટલે દૂરથી પણ એની રતૂમડી હથેળી ચોખ્ખી દેખાતી હતી. વાતવાતમાં ફકીરો હસ્યો, પછી જમણી બાજુ ફરી થૂંકની પિચકારી મારી, બારીએ ટેકવેલો પગ હટાવી લીધો. ભાગ! કહી જંતીએ પાછળથી મારો કૉલર ખેંચ્યો. અમે બન્ને એ જ રીતે દોડી, ફરી પાછા લીમડાના થડ પાછળ અમારી સંતાવાની જગાએ ઊભા રહી ગયા. ત્યાં મોટા પાદર બાજુથી ભીખુમામા કાવલી ગાય દોરીને ડચકારા કરતા નીકળ્યા. અમને બેયને સંતાયેલા જોઈ હાથથી ઇશારા કરી : શું છે? શું છે? પૂછવા મંડ્યા.

અમે ગભરાયા. સામે બેય હાથ હલાવી ‘અટાણે જતા ર્યો, જતા ર્યો’ કહી આજીજી કરી. એમણે હાથના ઇશારાથી, ઠીક છે તંઈ, કહીને ડચકારા કરતાં ચાલતી પકડી. ત્યાં નાના દેસાઈનાકામાંથી ફકીરો નીકળ્યો. ભીખુમામા એને જોઈ ચમક્યા. એકાએક એમના ગળામાંથી એક જુદી જાતનો ડચકારો નીકળ્યો. એ સાંભળી કાવલી ભડકીને ભાગવા મથી. ભીખુમામા, હે…હે કરતા દોરડું સતાણ કરવા મંડ્યા. ફકીરો મરમાળું હસીને આગળ નીકળી ગયો. એણે ચોરા પર એક ઊડતી નજર નાખી, થૂંકની પિચકારી મારી. બીજે ક્યાંય જોયા વગર મોટા પાદર બાજુ ચાલતો થયો.

ચોરાનું વાતાવરણ સાવ સૂનમૂન હતું, પાંચ-સાત ડોસા-ડગરા ભીનાં પનિયાં ઓઢી ઘારોડતા હતા.

– હવે ખાતરી થઈ ને ભેરુ? જતીએ પૂછ્યું.

– હં.

– આપડી વાત ખોટી નો હોય… હું તો તને અઠવાડિયાથી કીધા કરતો’તો કે હમણાંથી વી.એમ.નાં દરહણ ફરી ગ્યાં છે, પણ તને ઈ બધુંય દેખાતું નો’તું.

મેં જંતી સામું જોયું, પછી ચોરામાં નજર ફેરવી. છાપાનાં પાનાં આમતેમ ઊડતાં હતાં. સામે પાન-બીડીના થડે બેઠો વિનિયો ઝોલાં ખાતો હતો.

વી.એમ. હવે ફકીરા હાર્યે હાલવા મંડી છે. હું તો તને પે’લેથી જ ચેતવતો હતો કે ધ્યાન રાખજે. આ ખેલ ખતરનાક છે.

મને જંતી ઉપર દાઝ ચડી, પે’લાં તો ક્યાં એવું બોલ્યો’તો? હું એને મારી અને વી.એમ.ની વાતો કરતો ત્યારે એનું મોઢું ઉઘાડું રહી જતું.

– એટલો બધો લવ કરે છે તને? જંતી ચડ્ડીના ખિસ્સામાં જોરથી હાથ ફેરવીને પૂછતો.

– તંઈ શું? હું મોઢા પર બેફિકરાઈના ભાવ લાવી કહેતો.

– તું એને અડધી રાત્યે મહાણમાં મળવા બોલાવે તોય હાલી આવે?

– તંઈ શું?

– તું એને એક ધોલ વળગાડી દે તોય ઊંકારો નો કરે?

– નો કરે.

– તો પછી માર્ય એક ધોલ… પછી વાત કર્ય.

પછી આપણે નક્કી કરી લીધેલું કે બીજું કાંઈ નહીં પણ વી.એમ.ને એક ધોલ તો મારી જ જોવી. એ દરરોજ લેસન કરવા એની નાના દેસાઈનાકાવાળી ડેલીએ આવતી. અમે ત્યાં મળી લેતાં. એનું કુટુંબ ઘણું મોટું હતું. એ બધાં કોટવાળા ફળિયે રહેતાં. ઢોર-ઢાંખર નાના દેસાઈનાકાવાળી એમની ડેલીએ બાંધતાં. વી.એમ. બપોરે બાર વાગે નિશાળેથી છૂટી, ખાઈપીને, એની બા અને કાકીને ઠામ ઉટકાવી, લેસન કરવા ડેલીએ જાવ છું કહીને દફતર લઈ નીકળી જતી. ચાર વાગ્યા સુધી એ ત્યાં લેસન કરતી. હું પણ ઘેર લેસન અધૂરું મૂકી, બપોર વચાળે દોઢેક વાગે કોઈનો આવરો-જાવરો ન હોય ત્યારે અર્ધો-પોણો કલાક ત્યાં આંટો મારી આવતો. ચોરામાં ત્યારે ખાસ કોઈ ન હોય, સિવાય ભીખુમામા. એ ચાડિયાની જેમ બપોરે એક વાગ્યાથી સૌથી ઊંચા પગથિયે ખોડાઈને બેઠા હોય. શરૂશરૂમાં તો મને નાના દેસાઈનાકામાં વળેલો જોઈ બે-ત્રણ વાર વાંહે તપાસ કરવા આવેલા. તે માટે સીધા ગડારવાડે જઈ ચોરે આવીને બેસવું પડેલું. એ આમતેમ આંટા મારી વળી પાછા ચોરે આવ્યા. મને જોઈ ચમક્યા, લે તું આંયાં ક્યાંથી? તું તો નાના દેસાઈનાકામાં ગ્યેલો!

મેં જંતીને આ પીંજણની વાત કરેલી. પછી જંઈ ભીખુમામા હોય તંઈ જંતીય આવી ચડે. મારે જવાનો વખત થાય એટલે જંતીને સનકારો કરું. એ ભીખુમામાને વાતોમાં રોકી રાખે. છતાંય એમને વે’મ તો પડેલો. એક વાર જંતીને પૂછેલું, ભાણો ઘેર્યે ગ્યો કે નાના દેસાઈનાકા બાજુ વળ્યો? જંતીએ એમને સમજાવી દીધેલું, કે ઈ તો તમારો ભરમ છે. પછી એય ઊભા થતા, હાલ્ય તંઈ ભામણ, હવે જાંઈ, કાવલીને નીણ્ય નાખવાનો ટેમ થ્યો. પછી મરમાળું હસી જંતીને પૂછતા, ભાણો ક્યાં ગ્યો જંતી? આપણે શું હેં? હાલ્ય તંઈ કાવલીને નીણ્ય-પૂળો કરઈ.

જંતીએ મને ભીખુમામાના વહેમની વાત કરી ત્યારે મેં ચિંતાથી કીધેલું, આ ભીખુમામો કોક દી ભવાડો કરશે. જંતીએ હિંમત બંધાવેલી, એને તો કાવલી સિવાય બીજી વાતુંમાં ક્યાં રસ છે? તું મજા કર્ય ની.

કાવલી ભીખુમામાની ગાય હતી. રંગે ધોળી દૂધ જેવી; હાડેતીય માપસરની, ગામની બધી ગાયુંમાં કાવલી એક ગાવ આઘેથી નોખી તરી આવે. ભીખુમામાનેય કાવલી ઉપર બહુ હેત. દરરોજ બપોર વચાળે એને સીંદરી ઘસીને નવરાવે. પછી ટુવાલથી ઘસીઘસી સાફ કરે. ગળે વળગીને હેત કરે. કાવલી પણ ‘અંભો’ કરી લાડ કરી લે. પછી ભીખુમામા બપોરે ચોરે આવી બેસે. હું અને જંતી વી.એમ.ની વાતો કરતા હોઈએ. એમને જોઈ બીજી આડીઅવળી વાતો ઉપાડીએ. થોડી વાર પછી હું જંતીને સનકારો કરીને નીકળું. જંતી ભીખુમામાને કાવલીની વાત કાઢી આજુબાજુની દુનિયાનું ભાન ભુલાવી દે.

એક દિવસ મેં વી.એમ.ની ડેલીનું કડું ખખડાવ્યું. ત્રણ-ચાર મિનિટ થઈ છતાં બારી ન ખૂલી. મને દાઝ ચડી, સાળીની કાંઈ સમજતી નથી. આંયાં કોઈ આવી જાહે તો? મેં ફરી વાર કડું ખખડાવ્યું. સૂમસામ બપોરે એના મોટા પડઘા પડ્યા. પછી મારું ધ્યાન ગયું. બારીને બહારથી તાળું માર્યું હતું. મારું માથું ડેલીને ભટકાતાં રહી ગયું. સામેની ડેલીએ ચાર વાગ્યા સુધી બેઠો. ત્રીજા દિવસે બારી અંદરથી બંધ હતી. જેવી ખખડાવી તેવી ઊઘડી ગઈ. સામે વી.એમ. હસતી હસતી ઊભી હતી. મેં એક ઘડી એની સામે તાકીને જોયું, પછી ધડ દેતીક ધોલ ચોડી દીધી. અણધાર્યા ઘાથી એ ઘડીક ડઘાઈ ગઈ. પડી ન જવાય ઈ સારુ એણે મારો ખભો પકડી લીધો. એની આંખોમાં ધીમે ધીમે ઝળઝળિયાં નીતરી આવ્યાં. એણે એની રતૂમડી હથેળી વાંહે બેય આંખો સંતાડી દીધી.

રાણી, બે દિવસથી ક્યાં મર્યાં હતાં? આંયાં રોજ્ય ચાર વાગ્યા સુધી સામેવાળી ડેલીની સાંકળ પકડીને ટગ્યા કરઈં છઈં એનું કાંઈ નૈં? એણે એની ભીની આંખો મારા ઉપર માંડી, પછી ખસિયાણું હસી.

એ તો બે દિવસથી તાવ હતો એટલે. તને બોવ ટગાવ્યો નઈં? પણ ભૂલ મારી જ છે. મેં મારી ભેરુ જયા હાર્યે ચિઠ્ઠી મોકલાવી હોત તો તને ખબર પડતને! હવેથી આવું નહીં કરું, બસ? મને ઝાટકો લાગ્યો. એના કપાળે, ડોકે હાથ મૂકી જોયો. હજી ડિલ ગરમ હતું. હું સાવ રોવા જેવો થઈ ગયો. મને જંતી ઉપર દાઝ ચડી. નક્કી કરી લીધું કે હવે એના દોરવાવ્યા દોરવાવું નહીં. એ દિવસે મારો મૂડ સાવ ઑફ્ફ થઈ ગયો. લેવાદેવા વગર વી.એમ. જેવી છોડીને દૂભવી. આ વી.એમ. એટલે શું માનો છો? શનિવારના દિવસે નિશાળમાં યુનિફૉર્મ પહેરવામાંથી છુટ્ટી મળતી. એ નવ વાગ્યાની રિસેસમાં ઘેર જઈ, યુનિફૉર્મ બદલાવી, બેલબૉટમ અને ટૉપ પહેરી નિશાળે આવવા નીકળતી ત્યારે ચોરાથી ઉતારા સુધી ઘરના અને દુકાનના ઓટલે બધા છોકરા એને જોવા ગોઠવાઈ જતા. એ દેખાતી બંધ થાય પછી બધા વાતો કરતા.

– હજી તો આઠમામાં છે ત્યાં શું ગજું કાઢી ગઈ છે? કોઈને અડવાબડવા દેતી હશે કે નઈં?

– જા તું, સ્નો અને બોપટ્ટી લઈને એક દી’ વાંહે.

– વી.એમ. એવા બોપટ્ટીના લીરાથી છેતરાઈ જાય એવી નથી હોં.

આ બધું સાંભળી જંતી મારી સામે મરકી આંખ મારતો. આમ તો મેં એને હનમાનજીની દેરીએ લઈ જઈ સમ દીધેલા કે ગમે તેમ થાય તોય એ અમારા લવની વાત કોઈનેય નહીં કરે. મને ફડક પડતી કે જંતીને આમ મારી સામું મરકતો અને આંખ મારતો જોઈ કોઈને નક્કી શંકા આવશે. મને ખાતરી હતી કે ભલે મોઢે ચડીને નો પૂછે પણ ભીખુમામો મારી અને વી.એમ. વિશે કાંઈક જાણતો તો હશે જ. પણ જંતી મને બેફિકર રહેવા કહેતો. મારું ધ્યાન બીજે વાળવા અમારા વિશે જાતજાતની વાતો પૂછતો. એક વાર બોલ્યો,

– કાળુ, કોઈ દી’ સવારી કરી છે કે નૈં?

એ શું? એમ પૂછવા જતો હતો ત્યાં મને તરત સમજાઈ ગયું કે જંતીનો મતલબ શું છે. હું ખિજાઈને બોલ્યો,

– જો જંતી, અમે કાંઈ એવાં દેહનાં ભોગી નથી હો.

જંતી એકદમ પાછો પડી ગયો. એણે મારી માફી માગી.

– ના, ના. મારા મનમાં એવું કાંઈ નહોતું!

– મેં એને ધમકાવ્યો, તોય તું એવું બોલ્યો’તો ખરો જ ને. ભલે તું મારા માટે એવું બોલ્યો પણ તારાથી વી.એમ. વિશે હલકો વિચાર થાય જ કેમ?

પછી જંતીએ ઈશ્વરના સોગન ખાધા કે હવે પછી કોઈ દી’ મારી અને વી.એમ. વિશે એવો વિચાર સુધ્ધાં નહીં કરે.

એક બપોરે હું અને જંતી ચોરે બેસી ગપ્પાં મારતા હતા. ત્યાં એક છોકરો હાથમાં બેગ લઈને મોટા પાદર બાજુ ગયો. એણે નિટેડનું પૅન્ટ ને ફૂલડાંની મોટી ભાતવાળું ખમીસ પહેરેલાં. પગમાં નવા બૂટ ચમકતા હતા. બહુ તોરથી ચાલતો હતો એટલે મને ખ્યાલ આવી ગયો કે કોઈ હીરાવાળો સુરતથી મોસમ લેવરાવવા આવ્યો લાગે છે. સીમમાં નવો પાક હિલોળા લેતો હતો. આ સમયે અમદાવાદથી મિલોવાળા અને સુરતથી હીરાઘસુ લ્હાણી કરાવવા આવતા. ગામનું વાતાવરણ એમની હાજરીથી ધમધમવા માંડતું. ગામમાં ઘણી નવાજૂની થતી. બધાંના જીવ ઊંચા રહેતા. હજી અમદાવાદના મિલોવાળા સારા. બિચારા, બહુ ફાંકા ન મારે. એ તો લીલા પટ્ટાવાળા લેંઘા પહેરી ગામમાં બધાંને ઘેર ચા-પાણી પીવા નીકળી પડે. પણ હીરાવાળા તો પૅન્ટ-શર્ટ અને હાથમાં કૅવેન્ડરું લઈ આંટા મારતા હોય. ત્યાં સુરતમાં મારા દીકરા, આખો દિવસ લૂંગી અને બોડિસ પહેરીને ભાખરી અને ડુંગળીનું ખારિયું દાબડી, હીરા ઘસતા હોય. પણ ગામમાં આવ્યા પછી દિશાએ જાય તોય બૂટ-મોજાં પહેરી ઇનશર્ટ કર્યા વગર ન નીકળે. જંતી પણ એ છોકરાને જોતો હતો.

– મેં પૂછ્યું, આ વળી કોણ આવ્યું નવું?

– જંતીએ કહ્યું, લાગે છે તો ફકીરા જેવો!

મારે જંતીને સુરતવાળાઓ વિશે ઘણું કહેવું હતું પણ દોઢ વાગવા આવ્યો હતો. વી.એમ.ને મળવાનું છાંડી જતું હતું. વળી, આજે ભીખુમામા હજી આવ્યા નહોતા. એ આવે તો બીજી દસ-પંદર મિનિટ કાવલીની વાતો કરીને બગાડે. હું તરત ઊઠ્યો. પાછો આવ્યો ત્યારે જતી ત્યાં જ બેઠેલો.

– એણે પૂછ્યું, કેમ, આજે શું વાતું થઈ?

– મેં કીધું, સાલું આ તો તકલીફ થઈ ગઈ.

– કેમ? કેમ? જંતી ચિંતામાં પડી ગયો.

– સાલી બોવ ડાપણડાઈ થઈ ગઈ છે. કે’ય કે હવે બધા બા’રગામથી મોસમ કરાવવા પાછા આવવા માંડ્યા છે. હવે ભરબપોરે બજારમાં આઠ-દસ જણા આંટા મારતા હોય છે. કાલ્ય તું ડેલીમાંથી નીકળતો’તો તંઈ વિનિયો જોઈ ગ્યેલો તે મારી સામું જોઈને હી…હી…કરતો’તો. ઈ તો સાંજે મારા ઘેર્યે મારા ભાઈ પાસે બેહવા પૂગેલો. ખાસ મને સંભળાવવા બોલતો હોય એમ આડું બોલતો હતો. મને બીક લાગી ગઈ કે ક્યાંક મારા ભાઈને વાત નો કરી દે. આપડે થોડાક દી’ આવું જોખમ લેવું નથી. પછી તો મોસમ જતી ર્યે, એટલે મળવાનાં જ છીયેને? ત્યાં સુધી પંદર-વીસ દી’ જાળવી જાઈં. એટલા દી’ મળવાનું બંધ.

જંતીને પણ અફસોસ થયો,

– લે, ભાર્યે કરી માળું!

પછી વખત ખુટાડવા રોજ રેડિયો લઈને ‘જયભારતી’ સાંભળવા બેસતો. પણ મજા ન આવે. એક વાર રહેવાયું નહીં એટલે અકળાઈને વી.એમ.ને મળવા ગયો. ડેલી બંધ હતી. હિંમત એકઠી કરી એના રહેણાકના ઘર બાજુ ગયો. એ ક્યાંય દેખાઈ નહીં. વળી સાંજે એના ઘર બાજુ ફરક્યો. એ તો ક્યાંય કળાતી જ નહોતી. એના ફળિયામાં પલંગની પાંગતે બેસી એનો મોટો ભાઈ અને ફકીરો મોટેમોટેથી સુરતની વાતો કરતા હતા. એના ભાઈએ ધ્યાનથી મારી સામે જોયું. હું તરત પાછો વળી ગયો. વળી રહેવાયું નહીં એટલે બે દિવસ પછી ફરીથી આંટો માર્યો. આ વખતે બારીનો આગળિયો અંદરથી બંધ હતો. મેં કડું ખખડાવ્યું તો તરત બારી ઊઘડી. સામે વી.એમ. ઊભી હતી. હું બોલવા માંડ્યો, કેટલા દી’ થઈ ગ્યા, ક્યારેક તો દર્શન દે. એ એકદમ ગભરાઈ ગઈ.

કાળુ, મેં તને સમજાવ્યું તો છે, જતો રે’. ક્યાંક કોઈ ભાળી જાહે! બારી ફરીથી બંધ થઈ ગઈ. પણ એ પહેલાં મેં એને વહાલથી જોઈ લીધી. આજે એનું માથું જુદી સ્ટાઇલથી ઓળેલું હતું. પાઉડરની સુગંધ આવતી હતી. હાથના નખ રંગ્યા હતા. મને એના પર માન થઈ આવ્યું. કેટલી સાવચેતી રાખે છે! ત્યાં ને ત્યાં નક્કી કરી નાખ્યું કે બસ આમ ને આમ પંદર-વીસ દિવસ કાઢી નાખવા છે. જઈને મેડીએ બેઠો. થોડી વાર પછી જંતી આવીને ચૂપચાપ બેઠો. મેં કીધું, આજે તો વી.એમ.ને મળી આવ્યો. કાંઈ વાત તો નો થઈ પણ બહુ ટૉપ ટૉપ દેખાતી હતી, કહીને મેં રેડિયો લઈ સ્ટેશન મેળવ્યું. એ ચૂપ બેઠો, પછી અચકાઈને બોલ્યો,

– તેં વાત સાંભળી?

– શેની?

એ કંઈ ન બોલ્યો. મેં પૂછ્યું, શેની? બોલ્ય, બોલ્ય. જંતી ફરીથી ચૂપ થઈ ગયો. મેં પૂછ્યું, જંતી શું થ્યું, બોલ્ય ની? એણે પૂછ્યું, તારી પાંહે વી.એમ.ને ફકીરાની વાત આવી છે?

– શેની વાત, જંતી?

પૂછતાંની સાથે મારા હૃદયના ધબકારા જોરથી કાનમાં સંભળાવા માંડ્યા.

– જંતીએ કીધું, વી.એમ. ફકીરા હાર્યે હાલવા મંડી છે, ઈ.

– જંતી, કાંક વિચાર કરીને વાત કર્ય.

– કાળુ, વિદ્યાના સમ બસ! આ તો તારો ભાઈબંધ એટલે કીધા વગર નથી રહેવાતું. ગામમાં જુદા જુદા બે-ત્રણ જણા પાંહે આ વાત સાંભળી એટલે મેં જાતે ખાતરી કરવાનું નક્કી કર્યું. બપોર વચાળે હું ચોરાના લીમડાની આડશે સંતાઈ ઊભો ર્યો. તમારા રોજના સમયે ફકીરો આવ્યો. નાના દેસાઈનાકામાં ગરી ગ્યો. વી.એમ.ની ડેલી મોર્ય ઊભા રહીને એણે વી.એમ. હાર્યે દસ મિનિટ સુધી વાતું કરી. હું બજારે સંતાઈને સંધુંય જોતો’તો. ન્યાંથી સીધો આંયાં તારી પાંહે આવું છું. જંતી એકશ્વાસે બધું બોલી ગયો. બાબરી વીંખાઈ ગયેલું એનું ગોરું મોઢું લાલચોળ થઈ ગયું હતું.

– જા, જા! વી.એમ. કાંઈ એવી નથી. તું તો ટાઢા પોરના હાંક છ. – કહી હું રેડિયો કાને માંડી જુદાં જુદાં સ્ટેશન ઘુમડવા મંડ્યો. જંતીને ખોટું લાગ્યું, તું મને ખોટો માન છ? હાલ્ય, તને સાબિત કરી બતાવું.

બીજા દિવસે હું અને જંતી લીમડા પાછળ સંતાઈ ઊભા રહ્યા. ઘણી વાર થઈ તોય ફકીરો ન આવ્યો. મને થયું જંતી ખોટો પડશે. હું થાકીને ઊભો ઊભો ઝોલાં ખાવા મંડ્યો હતો. ત્યાં જંતીએ કાનમાં સૂસવાટો કર્યો. મોટા પાદર કોર્યથી ફકીરો ચાલ્યો આવતો હતો. એના પગમાં ચમચમતા બૂટ હતા. એની ચાલમાં તોર હતો. એ બેફિકરાઈથી ચોરો વટાવી ગયો. એને અમારી હાજરીનો વહેમેય નહોતો. ચોરા પાસેથી થોડે આગળ જઈ એ નાના દેસાઈનાકા પાસે થોભ્યો.

– હવે? હવે શું કરવું છે બોલ્ય? જંતી ઉઘરાણી કરતો હોય તેમ બોલ્યો.

– મારી તો મતિ ભમી ગઈ છે, જંતી. ફકીરામાં એને એવું શું દેખાણું હશે, હેં?

– જોતો નથી ઈ હીરાઘસુ છે. નોટું કમાય છે. મારા બેટા હીરાઘસુ દેશમાં આવે ત્યારે કેવી ભેટું લાવે છે ઈ તું જોતો નથી? બસ વી.એમ.ને ઈ રીતે લલચાવી હશે.

– હેં?

– હવે શું કરવાનું છે, બોલ્ય?

– શું કરવાનું હોય, જંતી?

– એની હાર્યે એક વાર ચોખવટ તો કરી લેવી જ જોઈં.

– શેની ચોખવટ?

– તારે જઈને એને મોઢામોઢ્ય પૂછી લેવાનું કે બોલી નાખ્ય, તું આ કાળુને લવ કરે છે કે ફકીરાને? સમજ્યો? એક વાર હરુભરુ વાત થઈ જાય તો આપણને ડાબા-જમણાની ખબર પડે.

– મને તો કાંઈ ખબર પડતી નથી.

– એટલે તો કઉં છું. ઈવડી ઈ એક વસ્તુનો ફોડ પાડી દે પછી શું કરવું ઈ આપડે આપડી રીતે નક્કી કરતા થાઈં.

– શું કરવાનું હોય, જંતી?

જંતીએ ચડ્ડીના ખિસ્સામાં ‘જયહિંદ’નાં ચાર પાનાં ગડી કરીને મૂકેલાં તે કાઢ્યાં.

– જો, આમાં પચ્ચીસ સમાચાર છે. એમાંથી પંદર સમાચાર તો એક જ પાના ઉપર્ય છે, મેં બરાબર્ય ગણ્યા છે. ધણીએ એની બાઈડિયુંને ધોકાવ્યાના ને ભોડાં ઉડાડી દીધાના. હું તો કઉં છું કે ભડના દીકરા કે’વાય ઈ બધાય. ધન છે એને.

– મારાથી એવું નો થાય, જંતી. વી.એમ.ને ધોલ માર્યાનો પ્રસંગ મને યાદ આવ્યો.

– કાંઈ નૈં. તો હાલ્ય, આખા ગામની ભીંત્યું ઉપર્ય ચોકથી લખી નાખીયે કે વી.એમ. ફકીરા હાર્યે હાલે છે.

– એવું નો કરાય, જંતી.

– હત્ હાળા બાયલા! તો પછી મારો તને આ વાતમાં જરાય સપોર્ટ નથી એવું માની લેજે, કાળુ.

– પણ ઈ કરતાં હું એને મનાયાવું તો?

– કેવી રીતે મનાવીશ? તારી પાસે કાંઈ છે? એને ફકીરાએ બોપટ્ટી, પાઉડર અને નેલપૉલિશ લઈ દીધાં છે.

વાત સાચી હતી. આપણને કોઈ દી’ આવું આવું સૂઝ્યુંય નો’તું. ક્યારેક ચાર-આઠ આના હોય એય આમ તેમ વપરાઈ જાય. સાચું કહું તો વી.એમ.એ પણ ક્યારેય આવી માગણી નહોતી કરી.

– વાત સાચી પણ જંતી, આનો કો’ક રસ્તો કાઢ્ય. આવી બધી વસ્તુ વળી ગામમાં મળે નહીં. કો’ક અમરેલી જાતું હોય અને મંગાવીએ ઈ વાત અછતી ન રહે. પહેલાં તો એ જ પૂછે કે એલાવ, બેય હડમાન જતિ જેવા છો ને વળી આ બધોય સરસામાન કોના માટે?

પણ જંતીને બે’ક દિવસ પછી ચિત્તલ એક હવનમાં જવાનું હતું. એણે વચન આપ્યું કે વળતી વખતે અમરેલીથી એ બધું લેતો આવશે. હવે સવાલ પૈસાનો હતો. એનો પણ ઉપાય થયો. ઘરમાં બે રૂપિયા માર્યા. જંતીએ એમાં આઠ આના દક્ષિણાના ઉમેર્યા. એમાંનો સ્નો અને રિબિન આવ્યાં.

એક બપોરે હું આ બેય વસ્તુ વી.એમ.ને આપતો આવું આ મનાવતો આવું એવું નક્કી થયું.

બીજા દિવસે સ્નોની ડબ્બી અને રિબિન ચડ્ડીના ખિસ્સામાં સંતાડી હું ફરી વાર નાના દેસાઈનાકામાં ગયો. બારીનું કડું ખખડાવતાં ભેગી જ ફટાક ખૂલી ગઈ. સામે વી.એમ.નું હસું હસું થતું મોં મને જોઈને પડી ગયું. એ પહેલાં કરતાં ઘણી રૂપાળી લાગતી હતી. એનું આવું રૂપ જોતાં કોણ જાણે કેમ પણ હું સાવ નિરાશ થઈ ગયો. એ ખીજથી બોલી, શું છે આંયાં?

મેં ખિસ્સામાંથી સ્નો અને રિબિન કાઢીને બતાવ્યાં.

– આ શું છે?

– સ્નો અને બોપટ્ટી લે, ખાસ તારી સાટુ અમરેલીથી મગાવી છે. અને જો, મારાથી કાંઈ ભૂલ્ય થઈ ગઈ હોય તો તારી –

એણે મારા હાથમાંથી બેય વસ્તુ આંચકી લઈ સામી ભીંતે ઘા કર્યો,

– વયો જા નૈતર રાડ્યું નાખી બધાંયને ભેગાં કરું છું.

– એવું શું બોલ્ય છો વી.એમ., તને મારી હાર્યે લવ નથી? તું તો કેતી’તી ને કે –

એણે ભડાક દઈને બારી બંધ કરી દીધી. બારીનું કડું જોરથી મારા કપાળમાં ભટકાયું. મને ઘડીક તમ્મર આવી ગયાં. મેં નીચે બેસી એક હાથે જમીન પર થોભો દઈ બીજા હાથે નીચે પડેલાં ધૂળધૂળ સ્નોની ડબ્બી અને રિબિન લીધાં. જોરથી ફૂંક મારી, ઝાપટી ફરીથી ખિસ્સામાં મૂક્યાં. પછી ભાંગેલા પગે પાછો વળ્યો. નાકું પૂરું થવામાં હતું ત્યાં સામે ફકીરો મળ્યો. મને જોઈ મૂછમાં હસી, નજરની કાતર મારી, મોઢામાંથી થૂંકની પિચકારી મારી. પછી એણે ડેલી પાસે જઈ જોરથી કડું ખખડાવ્યું.

*

મેં આજુબાજુ નજર ફેરવી. આ ભરબપોરે કોઈ નહોતું. હનમાનજીની દેરીએ બેઠો. સામે ભૂપત બાબર એની દુકાનમાં ઘરાકની ખુરશીમાં બેસી ઝોલાં ખાતો હતો. એક કૂતરું ગટરમાં સંતોષથી હાંફતું હતું. મેં આકાશમાં જોયું. એક સમળી ધીમે ધીમે એદીની જેમ ઊડતી હતી. ઘરાકની ખુરશીમાં ઝોલાં ખાતો ભૂપત અચાનક જાગી ગયો. એણે ફરતીમેર નજર ફેરવી. પછી પોતે ક્યાં છે એનું ભાન આવ્યું હોય એમ લાગ્યું. એની નજર મારા પર પડી. એણે મને બોલાવ્યો, આવ્ય ભાણા, દાઢી કરાવવી હોય તો. ભૂપતનો ધંધો બરાબર ન ચાલતો. એટલે એ જુવાનીમાં ન આવ્યા હોય એવા છોકરાઓની દાઢી પરાણે મૂંડતો. એમ કરતાંય છોકરાઓને વહેલી દાઢી ઊગવા મંડે અને પોતાનો ધંધો ચાલે. હમણાંથી અહીં હનમાનજીની દેરીએ બેસતો એટલે એણે મને પણ ત્રણ-ચાર વાર આગ્રહ કરેલો. ત્યાં કોઈક ઘરાક એની દુકાનમાં પગથિયાં ચડ્યું. એના તરફ જોઈ એ આશાથી બોલ્યો, આવો, આવો, બાલદાઢી બેય બનાવવાનાં છેને? થોડી વાર પછી જંતી આવ્યો. એ મને હવે દરરોજ મનાવતો. ક્યારેક તો ધર્મની વાતો કરીને અસાર સંસારની વાતો કરતો. આજે એ કંઈ બોલ્યો નહીં. વારંવાર મારા તરફ જોયા કરતો હતો. થોડી વાર પછી ભીખુમામા કાવલી ગાય લઈને નીકળ્યા. અમને બન્નેને બેઠેલા જોઈ એ ઘડીક થોભ્યા, પછી જંતીને ઇશારાથી બોલાવ્યો. જંતી નામરજીથી ગયો. ભીખુમામા એનું કાંડું પકડી થોડે દૂર લઈ ગયા અને કાનમાં કંઈક કીધું. એટલે જંતીએ ગુસ્સે થઈ હાથ છોડાવવા ઝાટકો માર્યો. ભીખુમામાએ ફરીથી એના કાનમાં કંઈક કહ્યું. જંતીએ જોરથી ઝાટકો માર્યો. ભીખુમામાના બીજા હાથમાં કાવલીનું રાંઢવું હતું, એટલે વધારે બળ ન કરી શક્યા. જંતી ઝડપથી ચાલીને મારી પાસે આવી બેસી ગયો. ભીખુમામા હસતા હસતા ચાલ્યા ગયા. મેં જંતીને પૂછ્યું,

– એણે શું કહ્યું?

– જંતીએ કહ્યું, એ તો કાંઈ નૈં.

– સાચું બોલ્ય, જંતી.

– સાચન બસ, કાળુ.

– તું ખોટું બોલ્ય તો તને હનમાનદાદા પુગે, બોલ્ય, જંતી.

જંતીનું મોઢું પડી ગયું. એ અચકાતાં અચકાતાં બોલ્યો,

– ઈ કે’તા’તા કે કાળુને કે’જે કે વી.એમ. પાંહે રાખડી બંધાવી લેય.

– શું?

અમે બન્ને થોડી વાર ચૂપ થઈ ગયા. પછી કંઈક નક્કી કરતો હોઉં એ રીતે મેં પૂછ્યું,

– જંતી, આ કાવલીની વાત તું જાણ છ?

– કઈ?

– એક વાર ઈ ખોવાઈ ગયેલી.

– ના ભૈ, પછી ઈ કેવી રીતે જડી? જંતીએ એકદમ ઉત્સાહથી પૂછ્યું.

– થોડાક દી’ પેલાં હું આંયાં હનમાનજીની દેરીએ બેઠેલો તંઈ ભીખુમામા હાંફળાં-ફાંફળાં આવ્યા. મને પૂછવા માંડ્યા, ભાણા, કાવલીને જોઈ? એમનું મોઢું પડી ગયેલું, કપાળમાં પરસેવાના રેલા હાલ્યા જતા’તા. મેં ના પાડી કે ગાય જોઈ નથી. ઈ વધારે ચિંતામાં પડી ગ્યા. કે’ય કે, આમ તો હું એને રેઢી મેલતો નથી. આજેય ડેલી તો બંધ કરેલી પણ બારી ઉઘાડી રહી ગયેલી, એમાંથી કૂદી ગઈ હશે. હાલ્ય ની ભાણા, એને ગોતવા લાગ્ય ની? અમે તો ચારેય સીમમાં જોઈ આવ્યા. પણ ક્યાંય ગાયના વાવડ નો’તા. ભીખુમામાના ગળે ખરેરી બાઝી જાતી’તી. મોઢામાંથી એક અક્ષરેય નો’તો નીકળતો. મને બહુ દયા આવી. છેવટે યાદ આવ્યું. મામા, કાંક ગડારવાડે નો ગઈ હોય.

ભીખુમામા ખિજાઈ ગયા, ભાણા, કાવલી કોઈ દી ગડારવાડે નો જાય. એમ બોલતાં બોલતાં જ ધોડ્યા. હુંય વાંહોવાંહ્ય ભાગ્યો. ગડારવાડાનાં મોદાં વટાવતા અડધે ગ્યા હશ્યું તો કાવલી મજેથી ઓખર કરતી’તી. ભીખુમામાનો સાદ ફાટી ગ્યો, ‘કાવલી ઈ…’ પણ કાવલીએ ઊંચુંય નો જોયું. ભીખુમામાએ કાવલીના ગળાનું રાંઢવું ખેંચ્યું તોય કાવલી ઢીંક ઉલાળીને પાછી ઓખર કરવા મંડી. ભીખુમામાએ મને કીધું, ‘ભાણા, તું વાંહેથી ધક્કો માર્ય, હું રાંઢવું ખેંચું છું. તે માંડ માંડ ઢીંકા-પાટુ કરતાં એને ઘેર્યે પુગાડી. ભીખુમામાએ એને ગમાણ્યે બાંધીને બીજું કામ પરોણા લેવાનું કર્યું. મંડ્યા સબોસબ ઝીકવા. બોલતા જાય ‘ઓખર કર્ય છો – લે – લેતી જા – લે’ તે કાવલી કાંઈ ભાંભરડા નાખે! ઈ સાંભળી ભીખુમામાની બા કાશીમા ધોડીને ફળિયામાં આવ્યાં ને કકળતાં બોલ્યા, રે’વા દે પાપિયા, રે’વા દે, આ પાત્યકમાંથી કયા ભવે છૂટીશ? તોય ભીખુમામા તો પરોણાની ઝાપટ બોલાવતા’તા. છેવટે કાશીમાં રોવા મંડ્યાં. અંતે ભીખુમામા થાક્યા, પરોણાનો ઘા કરી ગમાણની પાળ્ય ઉપર બેસીને છૂટા સાદે રોવા મંડ્યા.

જંતી થોડી વાર મારી સામે જોઈ રહ્યો. પછી બોલ્યો,

– ખોટું.

– કેમ?

– કાવલી જેવી દેવની ગાય કોઈ દી’ ઓખર કરે જ નંઈ.

– મેં મારી નજરે જોયુંને!

જંતી થોડી વાર સુધી મારી સામે અવિશ્વાસથી તાકી રહ્યો. પછી ઊભો થઈ ચાલતો થયો.

*

બપોરનો દોઢ વાગવા આવ્યો હતો. હું દેરીએ બેસી ક્યારનો ચોરા તરફ તાક્યા કરતો હતો. થોડી વારે ફકીરો નીકળ્યો. એનું ધ્યાન દેરી તરફ નહોતું. એ તરત નાના દેસાઈનાકામાં વળી ગયો. હું શું કરવું એની મૂંઝવણમાં થોડી વાર બેસી રહ્યો. પછી મને ઓચિંતી ઝાંઝ ચડી એટલે ઊભો થયો. ‘આજે તો બેયને પડકારવાં છે’ બબડતો હું વી.એમ.ની ડેલીએ જઈ ઊભો રહ્યો. ડેલીને બહારથી તાળું હતું. મને વિશ્વાસ ન બેઠો. હજી હમણાં તો ફકીરો આ નાકામાં વળ્યો હતો. હું દોડીને વી.એમ.ના ઘર કોર્ય ગયો. ત્યાં ડેલીનાં કમાડ ઉઘાડાં હતાં પણ કોઈનો બોલાશ નહોતો. મને મારા ઉપર દાઝ ચડી. એવો મૂરખો છે કે વી.એમ.ના પોતાના ઘરમાં મળતાં હોય? બોલતો બોલતો શું કરવું એ ન સૂઝતાં દોડીને જંતીના ઘેર ગયો. એ પણ ક્યાંક બહાર નીકળી ગયેલો. ફરી હનમાનજીની દેરીએ આવી ઊભો રહ્યો. પછી અચાનક કંઈક સૂઝતાં દોડીને ફરી નાના દેસાઈનાકામાં જઈ ભીખુમામાની ડેલી સામે ગડારવાડામાં દોડવા માંડ્યો. એક વાડામાં બાવળની કાંટ્ય નીચે વી.એમ. ચત્તી સૂતી હતી. ફકીરો એના પર ગોઠણભેર ઝૂકવા જતો હતો. મારો સાદ ફાટી ગયો,

એય સાળાંવ, આ શું કરો છો? મેં હાથમાં આવ્યું એવડું ઈંટનું રોડું લીધું. રમરમાવતો ઘા કર્યો. ફકીરો સડાક દેતો ઊભો થઈ ગયો. આમતેમ જોતાંજોતાં પાટલુન સરખું કરતો મારી કોર્ય થઈ નાના દેસાઈનાકામાં ભાગ્યો. વી.એમ. ગભરાઈને ઊભી થઈ નેળિયામાં બીજા છેડે ભાગી ગઈ. મેં ઈંટોડાનો ઘા બાવળની કાંટ્ય પર કરવા માંડ્યો, સાળાંવ, તમારી માનાંવ, લ્યો લેતાં જાવ, લ્યો, લ્યો. ઈંટોડાં ખૂટતાં માટીનાં ઢેફાં ઉઠાવીને ફેંકવા માંડ્યા. ઢેફાં હાથમાં જ ધૂળ ધૂળ થઈને પરસેવાવાળી હથેળીમાં ચોંટી જતાં હતાં. થોડી વાર પછી થાકીને બાવળની કાંટ્ય તરફ નજર માંડી. હવે ત્યાં કોઈ નહોતું. હું મુઠ્ઠીઓ વાળી દોડ્યો. આવીને હનમાનજીની દેરીના ઓટલે ધબ્બ કરતોક બેસી ગયો. છાતીની ધમણ એકધારી ચાલતી હતી. ચોરાથી ઉતારા સુધીનો મારગ મસાણ જેવો સૂમસામ હતો. કોઈનું ક્યાંય ધ્યાન નહોતું. કોઈને કશી પડી નહોતી.

મોઢામાંથી લાળ ઝરી ગઈ. પે’રણની બાંયથી લૂછી પછી ખ્યાલ આવ્યો એટલે આંખો પણ લૂછી. કોઈનો આવરોજાવરો નહોતો. સામેની દુકાનમાં ભૂપત બાબર કો’કની દાઢી છોલવામાં મશગૂલ હતો. એનો અસ્ત્રો ઝરડ-ઝરડ ઘરાકના ગાલે ફરતો હતો. થોડી વાર પછી ભૂપત અંગૂઠા પર ભેગો થયેલો સાબુ ફેંકવા દુકાન બહાર આવ્યો,

– કોણ, એલા ભાણો છે?

મેં જવાબ ન આપ્યો. એણે કહ્યું,

– હાલ્ય ભાણા, દાઢી કરાવવી હોય તો.

ઘરાક : હો...હો કરીને હસ્યો, એલા ભૂપત, હવે આમ નાના છોકરાવ ચૂંથવા રહેવા દે.

ભૂપત અંદર જઈને ફરીથી દાઢી કરવામાં ડૂબી ગયો. એનો અસ્ત્રો ફરી ઝરડ-ઝરડ કરવા માંડ્યો. થોડી વાર પછી ગટરમાંથી એક કૂતરું ઊઠ્યું. એણે આખું શરીર હલાવી ડિલ પર ચોંટેલું મેલું પાણી ખંખેર્યું. હનમાનજીની દેરીનો ઓટલો અને બજાર એ પાણીથી ગોબરાં થઈ ગયાં. પછી ઊંચું જોઈ કંટાળાથી લાંબું બગાસું ખાધું અને ચોરા બાજુ ચાલતું થયું.

મને વિચાર આવ્યો કે ત્રણ–સાડાત્રણ થયા છે તોય ઘરે નથી ગયો. હમણાં મોટાંબા ગોતવા નીકળશે કે, રોંઢો થ્યો છે તોય લેસન અધૂરું મૂકીન ક્યાં ભટક્યા કર્ય છો? હાલ્ય હવે ઘેર્યે હાલ્ય. પણ મને એકલા એકલા ઘેર જવાનું મન ન થયું. એટલે હું એમની રાહ જોઈને બેઠો રહ્યો.
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે|એક બપોરે]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/સંગીતશિક્ષક|સંગીતશિક્ષક]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે

2025-06-17T19:28:33Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|એક બપોરે | કિરીટ દૂધાત}}
{{Poem2Open}}
જંતીએ મને આંખ મારી. પછી હાથમાં લખોટીઓ ખખડાવી બોલ્યો, જોજે હો લાલકા, તારી બધીય લખોટી આ ઘડીએ ગબીમાં. લાલકો પણ ડિલને સતાણ કરીને ઊભો. જંતીએ ગબાક કરતા બધી લખોટી ગબીમાં નાખી દીધી. એવી જ મેં દોટ મૂકી ગબીમાંથી લખોટી લઈ ખિસ્સામાં મૂકી. તરત લાલકો સમજી ગયો, એય અણીચ અણીચ, જંતીડાએ પાટા ઉપર પગ રાખીને લખોટી ગબીમાં નાખી દીધી ઈ કાંઈ નો બકે. પછી દોડીને મારી ચડ્ડીના ખિસ્સામાં હાથ નાખી લખોટી કાઢવા મંડ્યો : કાળકીના, જંતીડીના, બેય અણીચ કરો છો, જાવ નથી રમવું તમારી હાર્યે. મેં લાલકાનો હાથ ઝાટકી નાખ્યો, હાલતો થા હાલતો, ઈ લખોટી હવે તારી કેવી? લાલકો દાંતિયા કરતો બોલ્યો, આખા ગામને કઈ દઉં, અણીચડીના, કોઈ તમારી હાર્યે નો રમે, બેય ચોવટા છો, મારી લખોટી લાવો, લાવો ની. પણ મેં ચડ્ડીનું ખિસ્સું જોરથી બંધ કરી દીધું. લાલકાએ ચારે દિશામાં જોયું. બપોર ટાણે ખાસ સંચળ નહોતો. ત્યાં વળી ગામમાં જેનું કોઈ માને નહીં એ ભીખાઆતા નીકળ્યા. લાલકો એની પાસે દોડ્યો, ભીખાઆતા, ભીખાઆતા, આ બેય ચોવટા મારી લખોટી લઈ ગયા છે, એને ધખો ની, મારી લખોટી પાછી અપાવો ની. ભીખાઆતાએ એની વાતને ઝાઝું મહત્ત્વ ન આપ્યું ને ચાલતા થયા. હવે લાલકો રોવા માંડ્યો. મુઠ્ઠીમાં ગરમ ધૂળ લઈ અમારા બન્ને પર ઉડાડવા માંડ્યો, તમારી માનાવ, લખોટી આપી દ્યો નૈતર હમણાં મારી બાને બોલાયાવું. જંતીએ મારી સામે ચિંતાથી જોયું પછી ઇશારાથી લખોટી આપી દેવાનું કહ્યું. મેં ખિસ્સામાંથી પાંચેય લખોટી કાઢી ધૂળમાં ઘા કર્યો. લાલકો આંબરડા નાખતો નાખતો લખોટી લઈ એના નાકામાં ભાગી ગયો.

હવે? મેં જંતીને પૂછ્યું, આ તો સાવ અવળું પડ્યું.

જંતી અને મારી પાસે વીસ-વીસ લખોટી હતી. જંતી લાલકા પાસે દસ લખોટી જોઈ ગયેલો. મને કહે, લાલકાની દસ લખોટી હાથમાં આવી જાય તો આપડી બેય પાંહે પચવી-પચવી લખોટી થઈ જાય. એટલે અમે બેય લાલકાને ફોસલાવીને ગબીદાવ રમવા લઈ આવ્યા. પણ લાલકો અમારાય કાન કાપી જાય એવો નીકળ્યો. મેં રીસથી કહ્યું, લાલકીનો, એની માનો, જેટલો બારો છે એટલો ભોંમાં છે. હવે? જંતીએ સામું પૂછ્યું. એટલે મેં ટચલી આંગળી ઊંચી કરી, જાશ્યુંને ભેરુ?

હા ભેરુ, જંતી બોલ્યો.

અમે ગંગામાની પછીતે જઈ ઊભા રહ્યા. મેં પોસ્ટ ઑફિસની બારી ખોલતાં ખોલતાં કહ્યું, જંતી, લાલકાની લખોટી આપડા ખિસ્સામાં પડી ગઈ હોત તો અટાણે આ બારી ખોલવાની કાહટી નો લેવી પડત, લખોટીના ભારથી જ પોસ્ટ ઑફિસની બારી ખુલ્લી ને ખુલ્લી રહેત.

મેલ્યને એની વાત, પછી હું અને જંતી સરસર ભીંતે એવા મૂતર્યા કે ભીંતની ગાર્યમાંથી ઢગલો એક પૂતળિયા નીચે પડ્યા. મેં કહ્યું, જો જંતી, તારા ઢગલા કરતાં આપડો ઢગલો મોટો થ્યો. જંતીને આ વાત પસંદ ન આવી. મેં કહ્યું, બોલ શરત લગાવવી છે ભામણ, તારા મૂતરની ધાર કરતાં આપડે એક ફૂટ લાંબી કાઢી દેવી. જંતી મૂંગો થઈ ગયો. આપણે તો પેશાબની ધારથી સાત એકડા લખી દઈએ. જંતીને તગડો માંડ પૂરો થાય. આપણે મૂતરની ધાર કાઢીને હનુમાનજીની દેરીએથી દોટ કાઢીએ તો અખંડ ધારે ઠેઠ ચોરા લગણ પહોંચી જઈએ. જંતીનું એ ગજું નહીં. અમે આવીને હનુમાનજીની દેરીએ બેઠા.

પહેલો વિચાર એ આવ્યો કે હવે પાછો કેટલા વાગે પેશાબ થશે! એકાદ લોટો પાણી લગાવ્યું હોય તો જલસા પડે. હું ને જંતી આખો દી’ ભેગા રખડીએ એટલે બે-ત્રણ વાર તો આમ સાથે પેશાબ કરવાનો થાય. એમાં તો કંઈકની પછીતો કાચી પાડી દીધેલી. એમાંય આપણી ધાર એટલે શું વાત પૂછો છો?

એ કાળિયા, એ કાળિયા, જો તારા મે’માન આવ્યા છે, કહેતાં લાલકો દોડીને મારી પાસે આવ્યો. પાછળ ખાદી-ટેરીકોટનનાં કેડિયું, લેંઘો ચડાવેલા, કેડિયા પર કાળો ગરમ કોટ પહેરેલા, હાથમાં કૅવેન્ડર અને મોઢામાં પાન દબાવી, કાબરચીતરા વાળવાળા ચાલીસેક વરસના એક ભાઈ ઊભેલા. કેવેન્ડરની સટ મારીને એમણે પૂછ્યું,

– તું વાઘજીભાઈનો દીકરો?

– ના, ના, હું તો એનો ભાણો છું, દીકરીનો દીકરો.

– જા, વાઘજીભાઈને બોલાવી આવ.

– ઈ તો અટાણે ખેતરમાં છે, અમારું ખળું હાલે છે.

– પાછા ક્યારે આવશે?

– કાંઈ નક્કી નય, આવે તો આવે, નકર વાળુ ન્યાં મગાવી લે, હમણાં તો કામ ધમધોકાર હાલે છે. એ ભાઈને આ વાત બહુ ગમી નહીં. બે-ત્રણ સટ જોરથી લગાવી પછી પૂછ્યું,

– ખેતર કેટલે દૂર છે?

– એમ તો ઠીક ઠીક આઘું છે.

– ત્યાં જવા માટે કાંઈ સાધન મળશે?

– ઠેકાણું નહીં, કોકનું ખાલી ગાડું મળે તો ઠીક, નકર હાલતાય જાવું પડે.

– સાઇકલ પણ ન મળે?

જંતી બોલ્યો, સીદીભાઈની સાઇકલ ભાડે મળી જાય વખતે.

પણ ઈ અજાણ્યાને ભાડે નથી આપતા, લાલકો બોલ્યો. એક વાર કોઈ અજાણ્યો એમની સાઇકલ ભાડે લઈ ગયેલો તે સાઇકલ ભેગો સાવ ગુમ થઈ ગયેલો. એની પોલીસમાં ફરિયાદ લખાવવી પડેલી તે ઠેઠ છ મહિને સાઇકલ હાથ આવેલી, ત્યારે સાવ ખટારા જેવી થઈ ગયેલી. ઉપરથી પોલીસમાં ધક્કા ખાધેલા એ તો સાવ અલગ. સીદીભાઈ રાડ્ય પાડી ગયેલા, હવે કોઈ અજાણ્યાને સાઇકલ અડવા જ નો દવને.

પેલા ભાઈ બોલ્યા, પણ તને તો આપે ને ભાણા, આપડે એક સાઇકલ પર ડબલમાં જઈએ. ભાડું હું આપી દઈશ બસ. તું તારા નામે સાઇકલ લઈ લે.

– ના ના હો, આવી કાળી બપોરે હું હાર્યે નો આવું. મારાં મોટાંબાને ખબર્ય પડે તો ધોંગારી નાખે.

– અરે બે કલાકમાં તો પાછા.

– ઉંહું.

પેલા ભાઈ મનમાં બહુ ખિજાયા. પણ આપણે શું? એમણે થોડી વાર વિચાર કર્યો, પછી કહે, ચાલ તને બે રૂપિયા વાપરવા આપીશ.

બે રૂપિયા! બાપા તો ક્યારેય પાંચિયા-દસિયાથી વધારે પકડાવતા નહોતા. જંતી કહે, જા તમતારે, તારાં મોટાંબાને હું જબાપ આપી દઈશ. એટલે અમે બન્ને સીદીભાઈના ઘર બાજુ ઊપડ્યા.

સાઇકલ કેડે ચડ્યા પછી મેં વાત શરૂ કરી,

– તે તમે ક્યાંના?

– અમદાવાદનો.

– અમદાવાદમાં તો મારાં બા-બાપુજી રેય છે.

– હુમ્મ.

– તે તમે શેનો ધંધો કરો છો?

– કાપડનો.

– મારા બાપાય કાપડનો ધંધો કરે છે.

– હુમ્મ.

બાપા વરસમાં ખેતરમાં પાક લે અને કાપડની ફેરી પણ લગાવે. ગીરમાં કાપડ લઈને જાય તે ઠેઠ પંદર-વીસ દિવસે પાછા આવે. શિયાળામાં ઘઉંનાં પાણ અને લગનગાળો એકસાથે આવે એટલે બાપા કાપડની ફેરી કરવા ગીરમાં જાય. ઘઉંનાં એક-બે પાણ તો હું અને મોટાંબા પણ પાઈ દઈએ.

બાપા કાપડની ફેરી કરીને આવે પછી જલસા પડે. એક તો ખાવાનું કંઈક વ્યવસ્થિત બને. મોટાંબાને આપણી કોઈ ગણતરી જ નહીંને. બાપા ન હોય ત્યારે રસોઈમાં ગોદવી મૂકે. દૂધ પણ એક પળી લેવાનું. ચા તો મોળો મૂતર જેવો બનાવે. બાપા ચલાલાથી પૌંવાનો ચેવડો સ્પેશ્યલ આપણા માટે લેતા આવે.

વાળુ કરી લીધા પછી ચૂલા પાસે બેસી બાપા ને મોટાંબા વાતો કરે. હું ડુંભાણાં કરતો હોઉં. તલસરાની એક સાંઠી લઈને દીવાથી જગવવાની, પછી જે ધીમો સર…સર અવાજ આવે, ધીમો તડાક એવો અવાજ થાય તે સાંભળ્યા કરવાનો. લાલ, પીળો, કિરમજી રંગ થયા કરે. આપણને ફૂલખરણી સળગાવ્યા જેટલી મજા આવે. મોટાંબાનું ધ્યાન જાય તો ખિજાય, રોયા, બો’વ ડુંભાણાં કર્યમા નકર ઊંઘમાં મૂતરી રેહ્ય, હવે સૂઈ જા નકર સવારે કાગડા ઢેકા ઠોલશે તોય ઊઠવાનું ભાન નહીં પડે. પછી બાપા મને પથારીમાં સુવરાવી જાય. ચૂલા પાસે બેસીને બેય માણસ મોડે સુધી વાતો કરતાં હોય, કાપડ અને ઘઉંના હિસાબની. આમ તો મને સાંભળતાં બાપા આવી વાતો ન કરે પણ મોટાંબાના કાને પહેલેથી જ થોડો ખોટ્યકો એટલે બાપાને મોટેથી બોલવું પડે. અર્ધી ઊંઘમાં નફા-નુકસાનની એ બધી વાતો કાને પડ્યા કરે.

– હવે કેટલું દૂર છે?

– બસ પોણે તો આવી ગ્યા છઈં.

ચારે બાજુ ખળાં લેવાતાં હતાં. પવન પૂરજોશમાં મંડેલો એટલે બધાં વાવલવામાં પડેલાં. ઝાડની સરસરથી કાનને મજા પડતી હતી.

– જોવો, પેલું દેખાયને ઈ આપડું ખળું.

– ત્યાં આટલા બધા લોકો શું કરે છે?

– અમારા ત્રણ-ચાર જણાનું સૈયારું ખળું હાલે છે, આજ કે કાલ રાત્રે અમારો વારો આવશે.

શેઢો આવ્યો એટલે અમે સાઇકલ પરથી ઊતરી ગયા. હું દોડ્યો, બાપા, એ બાપા, જોવો આપડા મે’માન આવ્યા છે, અમદાવાદથી. પણ મહેમાનને જોઈને બાપાના મોઢા પર ઉજાસ ન આવ્યો.

છતાંય બાપાએ બે પગલાં સામા ચાલી રામરામ કર્યા. પેલા ભાઈ થોડી વાર બાપા સામે જોઈ રહ્યા. બાપાએ કંઈ પૂછ્યું નહીં કે કશું કહ્યું નહીં. પેલા ભાઈએ બાપાને ડાઇરેક્ટ કહ્યું, વાઘજીભાઈ તમારા બાકી પૈસા હજી ન આવ્યા. કાપડ લઈ ગયા ત્યારે તો પંદર દિવસમાં મોકલાવું છું એવું કહેતા હતા. મારી બે ટપાલનો પણ જવાબ નથી આપ્યો.

બાપાએ કરગરતાં કહ્યું, આ વરહે ઉઘરાણી ખાસ પતી નથી, ઘઉંના ભાવેય ખાસ જોરમાં નથી. એટલે હજી ચાર-પાંચ મૈના જાળવી જાવ તો હારું!

– એવું ચાલે નહીં. હું તો અત્યારે જ પૈસા લેવા આવ્યો છું. બાપા મૂંઝાઈ ગયા, અટાણે પૈસાનો વેંત નૈં થાય.

પેલા ભાઈનો મગજ ગયો, મારે તો અબીહાલ પૈસા જોઈએ; બાપા કશું ન બોલ્યા. પેલા ભાઈએ બાપાના ખભે હાથ મૂકી ઝંઝેડ્યા. બાપા સ્થિર થઈને ઊભા. ઘડીકમાં નીચે તો ઘડીકમાં પેલા ભાઈ સામું જોઈ રહ્યા. પેલાએ ગુસ્સે થઈ બાપાને સ્હેજ ધક્કો માર્યો, પૈસા કાઢો પૈસા.

બાપા અચાનક ઘઉંના ઢગલા પર ચડી ગયા. એમના શ્વાસની ધમણ જોરથી ચાલવા મંડી. પછી એમનાથી સર…રરર કરતોને પેશાબ થઈ ગયો. થોડા ઘઉં બગડ્યા. મારો સાદ ફાટી ગયો, એ મારા બાપાને કાં’ક થઈ ગયું, ધોડો...ધોડો... મારા બાપા...

ઓપનેરની દિશામાંથી ગુણામામા, કિશોરમામા, જદુમામા બધાય દોડ્યા. નાગજીબાપા પણ આવ્યા. મેં કહ્યું, આણ્યે મારા બાપાને ધક્કો મારીને પાડી દીધા. કિશોરમામાનો સ્વભાવ આ સાંભળતાં ફાટી ગયો. ખંપાળી લઈ પેલા ભાઈને મારવા દોડ્યા,

– ઠોકીના, તારી એવી તો કઈ હિંમત કે વાઘજીબાપાને આંગળી અડાડી જા. તારાં સોયે વરસ અટાણે પૂરાં કરી નાખું.

પેલા ભાઈ થથરી ગયા. નાગજીબાપાએ કિશોરમામાને કહ્યું, રહેવા દે કિશોર. હું બૂમાબૂમ કરતો હતો એટલે મારી સામે ડોળા કાઢીને બોલ્યા, એઈ, ચૂપ, બંધ થઈ જા, કયુંનો બોકાહા નાખે છે. પછી ત્રણેય મામાને હુકમ કર્યો, ભાઈને ઊભા કરો, લીંબડા હેડ્યે લઈ જઈ વાહર નાખો એટલે સુધ્ય આવે. પછી એમણે પેલા ભાઈને ધમકાવવા માંડ્યા, આવી રીતે વાત કરો છો માણહ હાર્યે, શરમ જેવી જાત્ય છે કે નહીં? અમારા છોકરા જોયા છે? હમણાં ઠેકાણે પાડી દેહે તો બૈરી-છોકરાં રૈ જાહે બચકારા કરતાં.

પેલા ભાઈ તતપપ થઈ ગયા, હું તો મારા પૈસા લેવા આવ્યો હતો, મને ખ્યાલ –

– હવે જોયા પૈસા, કાંઈ તમારા પૈસા બાકી મેલીને ભાગી જાવાના છંઈ.

– પણ હું તો પંદર દિવસ પછી મારી દીકરીનાં લગન લઈને બેઠો છું. મારે બધીય દિશા દેવાઈ ગઈ છે.

– રાખો હવે; બોલ્યા, બધી દિશા દેવાઈ ગઈ છે.

આટલી તડાફડી થઈ ત્યાં બાપાને ઠીક થયું હોય એમ લાગ્યું. એમણે ભીની ચોરણી કાઢીને પનિયાનો કછોટો લગાવ્યો. નિશાળમાં વાર્ષિક પરીક્ષાના પરિણામને દિવસે પાસ થયેલાં છોકરાં ઉપલા ધોરણમાં જતાં રહે અને નાપાસ થયેલાં એક ખૂણે એ જ ધોરણમાં બેસે, એ રીતે બાપા લીમડા હેઠે બેઠા. પછી બાપા, પેલા ભાઈ અને નાગજીબાપા કંઈક મસલતમાં પડ્યા. છેવટે એવું નક્કી થયું, નાગજીબાપા અમારા ઘઉં તાત્કાલિક ધોરણે મણે બે રૂપિયા ઓછા આપીને ખરીદી લે. એમાંથી પેલા ભાઈના અર્ધા પૈસા અત્યારે જ આપી દેવાના. બાકીનાની વાત પછી. ગાડાં ગામમાં ઘઉં ઠાલવવા જતાં હતાં એમાં પેલા ભાઈ, હું અને બાપા ગામમાં જતા રહીએ. બાપા પૈસા ચૂકવી, કપડાં બદલાવી ખળે પાછા આવી જશે. સાઇકલ ગાડા પર ચડાવી દીધી.

હું ગાડામાં લાંબો થઈને સૂતો. મનમાં હતું કે બાપા મારી ઉપર ખિજાયા હશે. પણ બાપા લીમડા તરફ જોઈ રહેલા. સીમમાં પવન પડી ગયેલો. વેકરા પર ગાડાનાં પૈડાંનો અવાજ કાન પાસે કાનસ ઘસાતું હોય એ રીતે આવતો હતો.

ગામમાં પહોંચ્યા પછી બાપા અને પેલા ભાઈ અમારે ઘેર ગયા. મેં સાઇકલ સીદીભાઈને ઘેર જમા કરાવવા પરિયાણ આદર્યું. પેલા ભાઈએ મને સાઇકલના ભાડા ઉપરાંત બે રૂપિયા આપ્યા, રોકડા.

હનમાનજીની દેરીએ જઈને બેઠો. જંતી અને લાલકો લખોટી રમતા હતા. મેં પૂછ્યું, મારાં મોટાંબા ગોતતાં’તાં?

બન્નેએ રમત બંધ કરી. લાલકો જતો રહ્યો. જંતી મારી પાસે આવીને બેઠો, ના રે ના. પછી કાનમાં મોં નાખીને પૂછ્યું, પછી ઓલ્યાએ તને પૈસા આપ્યા?

મેં ચડ્ડીના ખિસ્સામાંથી ઝગારા મારતા બે રૂપિયા કાઢ્યા. જંતી ખુશ થઈ ગયો. પછી બન્નેએ વિચાર કર્યો, પૈસા કેવી રીતે વાપરવા? એકસામટા દુકાને બે રૂપિયા લઈને જઈએ તો ચોરી કરી હશે, એમ માની દાટી આપીને પૈસા પોતે રાખી લે. ઘેર તો બે રૂપિયા મોટાંબાની નજરે પડ્યા તો માર્યા વગર ન મૂકે. જંતીનાં ફઈનું પણ એવું જ.

– છેવટે જંતી બોલ્યો, એક આઇડિયા આવે છે.

– બોલ્ય?

– સામે આપડી લખોટી રમવાની ગબી છે એમાં આ રૂપિયા સંતાડી દઈએ. કાલે નક્કી કરશું શું કરવું, અટાણે તો ઠેકાણે પાડો.

– પણ ગબીનું નિશાન યાદ કેમ રે’શે? ઉપર તો ધૂળ વાળી દેવી પડેને?

– એના પર પેશાબ કરી નિશાની બનાવી રાખીએ. કાલે રે’લો સુકાઈ જાય તોય થોડી નિશાની રહેશે.

રૂપિયા દાટીને મેં પેશાબ કરવા પોસ્ટ ઑફિસની બારી ખોલી તો ખિસ્સું સાવ હળવું લાગ્યું.

– જંતી, મારી લખોટી નથી, ક્યાં પડી ગઈ હશે?

– ખેતર જઈને આવ્યો એમાં રસ્તામાં ક્યાંક પડી ગઈ હશે. ડોબા જેવા, એટલુંય ધ્યાન નથી રાખતો.

– હવે? હું રોવા જેવો થઈ ગયો, હવે શું થાહે જંતી, તું મને પાંચ લખોટી ઉછીની દે છો?

– જા – જા – ઉછીની લખોટીવાળી. હાલ્ય મૂતરવા માંડ્ય, કહીને જંતીએ જોરથી ધાર છોડી. પછી મને કહે, હવે તારો વારો. મેં બળ કર્યું, પણ પેશાબ ન ઊતર્યો.

– થાવા દે – થાવા દે – જંતી બોલ્યો.

મેં ફરી બળ કર્યું. અતિશય બળ કરવા છતાં ટીપુંય ન પડ્યું. લગાવ – લગાવ, કહેતા જંતીનો ચહેરો લાલચોળ થઈ ગયો. એ મારી સામે ઉશ્કેરાઈને જોઈ રહ્યો.

– જંતી, સાળું પેશાબ તો નથી થાતો. મેં પડી ગયેલા મોઢે કહ્યું.

– હાઠ્ય હાળા – જાવા દે – બંધ કર્ય તારી પોસ્ટ ઑફિસ.

મેં ઊભા થઈને બટન બંધ કર્યાં. એ ખિસ્સામાં લખોટીઓ રણકાવતો એના ઘેર જવા ઊપડ્યો.
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/લીલ|લીલ]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/વી. એમ.|વી. એમ.]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/લીલ

2025-06-16T20:34:25Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|લીલ | કિરીટ દૂધાત}}
{{Poem2Open}}
સવારથી આમ ખુરશીમાં બેઠી છું. મારાં ભાભી અને બા આવીને બે-ત્રણ વાર કહી ગયાં કે આ અવસ્થામાં આમ ને આમ બેઠાં રહેવું સારું નહીં. હું તમારા ઘરમાં ચાલતી ધમાલ જોયા કરું છું. બધાં વાતો કરે છે કે તમે પણ આટલામાં ક્યાંક હશો. બધી વિધિ જોતા હશો. મારા તરફ કોઈનું ધ્યાન નથી. હા, તમારા કાકાનો દીકરો રસિક વીસ-પચીસ મિનિટે હું બેઠી છું કે નહીં તે જોઈ લે છે. તમે હોત તો બધાંનું ધ્યાન ચુકાવીને મારી પાસે આવ્યા હોત. ગુસ્સો આવે એવી કશીક મશ્કરી કરીને ચાલતા થયા હોત. રસિક આંખોથી પૂછી લેત, ‘જઈ આવ્યો?’ તમે આંખોથી જ ‘હા’ કહીને મારી સામે કશોક ઇશારો કર્યો હોત.

આજે તમારાં લીલ પરણાવવાનાં છે. તમારા ભાઈ-ભાભી વરનાં મા-બાપ બનીને વિધિમાં બેસવાનાં છે. તમારાં લગન આજે વાછરડી સાથે કરી દેશે. તમે કોઈ કુટુંબીના પંડ્યમાં આવીને કહેશો કે તમને લીલ પૂગ્યાં કે નહીં, તમારી બીજી કોઈ આસના-વાસના હશે તો તે પણ બોલશો. તેને પૂરી કરવાના કોલ દેવાશે. પછી તમારું પિંડદાન દેવાશે. તમારો મોક્ષ થશે. એક દિવસમાં તમારો ઘરસંસાર પૂરો થશે.

તમારી બા ઓસરીમાં આવીને થાંભલી સાથે બાંધેલી વાછરડી પાસે બેસી જાય છે. એમના મોઢા પર નૂર નથી. તેમણે વાછરડીના ડિલે હાથ ફેરવ્યો તો તે ભડકીને બીજી બાજુ જઈને ઊભી રહી. પછી ચામડી જોરથી ધ્રુજાવી શરીર પર થયેલો સ્પર્શ ખંખેરી નાખ્યો.

તમને મેં વાત નથી કરી. તમારા દાદીમા મોતિયાનું ઑપરેશન કરાવવા દેશમાંથી અહીં અમદાવાદ આવેલાં ત્યારે એક વાર રોંઢે હું ઓસરીમાં બેઠી બેઠી એમની વાતો સાંભળતી હતી. એમનું ધ્યાન નહોતું. અચાનક તમારાં બાએ મારા તરફ નજર કરી. તમારાં દાદીમાને પૂછ્યું, ‘બા, સામે ઓસરીમાં છોડી બેઠી ઈ ભાળી?’

મારાં દાદીમાએ નેજવું કરીને મારી દિશામાં જોયું. મારા આકાર સિવાય કંઈ નજરે નહીં પડ્યું હોય છતાંય હોંકારો ભણ્યો ‘હંઅ’ –

‘તમને ધ્યાને આવે છે?’

‘કેમ?’

‘આપડા કાળુના વેહવાળની વાત ચલાવી હોય તો કેમ રે?’ દાદીમાએ વહાલથી મારી દિશામાં ફરી જોયું. આંખમાંથી પાણી નિતારી કહ્યું, ‘તમારા સાસરાને વાત કરી જોઈ.’ તમારી બાએ પણ મારી સામે હેતથી જોયું. હું અચાનક ઊઠીને અંદર જતી રહી.

મારા ઘરમાં થોડા દિવસ ઝીણીઝીણી આવી વાત ચાલેલી ખરી, પછી તમારી બીમારીનું સાંભળીને એવી રોળાઈ ગઈ કે ફરીથી કોઈએ સમ ખાવા ખાતરેય ઉચ્ચારી નહોતી.

<center>*</center>

અગિયારમા ધોરણમાં પહેલા દિવસે ટાઇમટેબલ નક્કી નહોતું થયું, એટલે ભણાવવાને બદલે પહેલા બે પિરિયડ બેસાડીને પછી બધાંને છોડી મૂકવાં એવું નક્કી થયેલું. પહેલા પિરિયડમાં સાહેબે કોઈને ગીત આવડતાં હોય તો ગાવાનું કહેલું. તમે તરત ઊભા થઈને દુહા શરૂ કરી દીધેલા. સૌ પહેલાં હું હસી પડેલી. પછી બધા છોકરા, ‘એ કાઠિયાવાડી – એ આતા!’ કહીને ધમાલ કરવા મંડેલા. તમારું મોઢું પડી ગયેલું, ગાવાનું બંધ કરી ચૂપચાપ જગા પર બેસી ગયેલા. થોડી વારે બધો ઘોંઘાટ બંધ થયો એટલે તમે મોં પર ગભરાટ સાથે મારી સામે જોયું. મને ફરીથી હસવું આવ્યું જોરથી. પછી તો દરરોજ ક્લાસમાં તમને જોતી ને હસવું રોકાતું નહીં. પાછળથી તમે નજરની કાતર મારતા થયેલા. ત્યારે વાળ સેટ કરાવવાની ફૅશન હતી ને તમે આપા જેવાં જટિયાં રાખતા. વળી તેલ પણ ભરપૂર નાખતા. કપાળ પર તેલ ઊતરતું એટલે આખો દિવસ ચમક્યા કરતું. તાજાં જ લગ્ન થયાં હોય તેમ તમે લાલ બૂટ પહેરતા. ગોમતીપુરની શેરીઓમાં ઊછરેલા છોકરાઓ તમારાં દરહણ આપા જેવા લાગતાં. બધાં તમારી મશ્કરી કરતાં ને હું હસતી.

એક વાર રિસેસમાં હું બેંચ પર માથું ઢાળીને બેઠેલી. તમે અચાનક આવ્યા. ઘડીક એમ જ બેઠા રહ્યા, પછી અણધાર્યું પૂછ્યું, ‘કેમ આજકાલ બૌવ દાંત આવે છે?’ હું આ સવાલથી થોડી ડઘાઈ ગઈ. મેં કહ્યું, ‘બધાં તમારા દાંત કાઢે છે!’

પણ, આ બૌવ સારું નંઈ, શરૂઆત તમે કરેલીને! આ તો તમે છોકરી છો એટલે. બાકી અમરેલીમાં મેં કાઠી બોર્ડિંગના છોકરાઓને પટ્ટે ને પટ્ટે મારેલા છે.’ મને ગુસ્સો આવ્યો, ‘એમ તો મારો ભાઈ પણ ચાર રસ્તાનો દાદો છે, એવું અભિમાન ન રાખવું!’

‘તમારો ભાઈ દાદો હશે તો એને પણ જોઈ લેવાશે એટલે મેં કહ્યું, ‘જા – જા હવે.’

સાંજે છૂટી હું બસમાંથી ઊતરી ત્યારે એમ જ પાછળ જોયું તો તમે આવતા હતા. મને ગભરામણ થઈ, તમે ઠેઠ પીછો કરતા આવશો એ ખ્યાલ નહીં. સોસાયટીના ઝાંપે આવીને પાછળ જોયું. તમે પગલેપગલું દબાવતા આવતા હતા. મેં મોઢું બગાડી તમારી સામે ડોળા કાઢ્યા. તમને કોઈ અસર જ નહીં! હું ઝટપટ ઘરનો ઝાંપો ખોલી અંદરના રૂમમાં જતી રહી. ફરીવાર ઝાંપો ખૂલવાનો અવાજ અંદર સુધી આવ્યો. મને થયું નીતા કહેતી હતી કે તમારા કાઠિયાવાડીઓ તો નૉનસેન્સ હોય છે. એ સાચું હશે. નહીંતર આને ઘેર આવવાની કંઈ જરૂર ખરી? અવાજ સાંભળી મારા બાપુજી બહાર આવ્યા. ‘કોનું કામ છે ભાઈ?’ તમે મૂંઝાઈને ઘડીક ઊભા રહ્યા. પછી અચાનક જ પૂછ્યું, ‘ચક્કરગઢવાળા લાલજીભાઈ અહીંયાં ક્યાંય રેય છે?’ મારા બાપુજીએ કહ્યું, ‘આ સોસાયટીમાં કોઈ ચક્કરગઢનું રહેતું નથી, બાજુની ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં બે-ત્રણ જણા જાણ્યમાં છે ખરા. તમે ચાલતા થયેલા.

<center>*</center>

પછી ક્લાસમાં તમે કાતર નજરે ન જોતા. હું પણ હસવું ભૂલી ગઈ. એક વાર રિસેસમાં ફરીથી બેંચ પર માથું ઢાળીને બેઠેલી. તમે આવ્યા. હું સીધી થઈને બેસી ગઈ. પછી કેમેસ્ટ્રીની ચોપડી ખોલી રસાયણનાં સૂત્રો જોવા મંડી. તમે ગળું ખોંખારીને પૂછ્યું, ‘તમારી સામેવાળું મકાન ખાલી છે?’ મેં કહ્યું, ‘હજી વિકસતો આવતો એરિયા છે. રસ્તે ખાડાખડિયા પણ બહુ છે એટલે ખાસ કોઈ એ બાજુ નથી પડતું. અમારી સોસાયટી આખી ખાલી છે! કેમ પૂછ્યું?’

‘ઈ તો ખાલી અમથું.’ મને તમારી કાઠિયાવાડી બોલીથી રમૂજ થઈ. હસવું આવતાં આવતાં રહી ગયું. તમારી સામે જોયું તો તમે હસતા હતા.

<center>*</center>

અઠવાડિયા પછી પબ્લિક કૅરિયરમાંથી તમારો સામાન ઊતરવા મંડ્યો ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે સામેના મકાન વિશે તમે કેમ પૂછેલું. તમે તમારું અમરાઈવાડીવાળું મકાન વેચાવી, ‘કાઠિયાવાડી પટેલો તો બાપુનગરમાં વધારે એટલે આપણેય એ બાજુ મકાન રાખો’ એવી હઠ પકડી અને એ પણ અમારી સોસાયટીમાં, અમારી સામેનું મકાન લેવડાવ્યું. તમારા બાપુજી અને તમારા ભાઈને આવી હઠ પસંદ નહોતી. પણ તમે ધાર્યું કરાવીને જંપ્યા. તમારી બાનું મોઢું આ વાત કરતી વખતે એવું મલકાય એવું મલકાય! પછી કારણ જણાવતાં હોય એમ બોલેલાં, ‘અટાણ સુધી દેસમાં મોહાળે રે’તો’તો, આ વરહે આંયાં આવ્યોને એટલે બોવ લાડક્યો છે ઈ અમારે!’ અમારા ઘરમાં બધાંયે જાણ્યું કે સામે આપણા જ કોઈ કાઠિયાવાડી પટેલ રહેવા આવ્યા છે, ત્યારે બધાં રાજી થયેલાં. તરત બેય ઘર વચ્ચે આવરો-જાવરો ચાલુ થઈ ગયેલો.

તમારું કામ એવું ચોંપવાળું કે મહિનામાં મારા સગા ભાઈને મૂકીને મારાં બા-બાપુજી તમને કામ સોંપતાં થઈ ગયેલાં. ખીલી ખોડવાની હોય કે સોમનાથ મેલની ટિકિટ લેવા જવાનું હોય, બધાંને તમે પહેલાં યાદ આવો. એક વાર હું અંદર હતી ને મારા બાપુજીએ મારી બાને કહેલું, ‘જાણી લેજ્યો ને આ સામેવાળા કાળુનું સગપણ ક્યાંય કર્યું છે કે બાકી છે? છોકરો બોલ્યચાલ્યે મેંડ્યમર્યાદાવાળો છે. વાત ચલાવવા જેવી ખરી.’

<center>*</center>

તમારાં ભાભીએ તમારા લગ્નમાં પહેરવા અગાઉથી લઈ રાખેલું એ શેલું પહેરી લીલમાં બેઠાં છે. શેલું લેવા હું સાથે ગયેલી. ભાભી એમના અંગ પર એક પછી એક શેલાં લગાવીને પૂછતાં હતાં, ‘આ કેવું લાગે છે? આ મૅચ થાય છે?’ હું તો શરમથી કોકડું વળી જતી. તમારાં ભાભીને શું ખબરેય હોય! એ પૂછતાં હતાં, ‘કેમ આજ આવું કરો છો?’ આ બપોરનો તાપ, શરીર જાણે પાણકોરાનું થાપડું હોય તેમ ગરમી થાય છે. હોમનો ધુમાડો બૂંગણમાં અટવાતો, ઘૂમરાતો આંખમાં આવે છે. સામે રસિક અદબ વાળી, હોઠ ભીડીને ઊભો છે. તે દિવસે આપણને ટૉકિઝમાંથી બહાર નીકળતાં જોઈ ગયેલો. ધ્યાનથી મારી સામું જોતો હતો. ‘આ કોણ છે, કાળુ?’ તેણે સીધું પૂછેલું. ‘મારી ફ્રેન્ડ છે.’ તમારા જવાબથી મને દાઝ ચડેલી. હમણાં આખી વાત કહેશે, નૉનસેન્સ. મેં કેટલી ના પાડેલી કે એક વાર ઘેરથી બરાબર નિરાંત લઈ, સારું બહાનું કાઢી નદીપાર પિક્ચર જોવા જઈશું, પણ તું તો એવો મંડેલો ‘ના, આજે બુધવાર છે, યુનિફૉર્મમાં છુટ્ટી છે. આજે તારા વાળેય કોરા છે. આડે દિવસે તું બાપુનગરનો સિવિલ ડ્રેસ ચણિયો ને ટૉપ ચડાવીને આવીશ.’ તું ‘અંબર’માં પિક્ચર જોવા લઈ ગયેલો. પાછો તારા હાથમાંથી હાથ ખેંચું તો ખિજાતો હતો. અને આ વળી કોણ મળ્યું હશે? એ ગયો પછી હું ગુસ્સે થઈ, ‘કોણ હતો એ? મારી તરફ કેમ એવી રીતે જોતો હતો?’

તમે હસીને કહ્યું, ‘એ તો મારો કઝિન હતો.’ ‘મારી તરફ એ એમ જોતો હતો?’ તમે ગુસ્સે થઈ ગયા, ‘એના વિશે એવું ન બોલીશ. મારો ભાઈ છે. મારી તરફવાળી મોટી ના જોઈ હોય તો!’

અગિયારમાં ધોરણનું વાંચવા હું મારાં ફઈને ઘેર વાડજ ગયેલી. મેં તને સરનામું અને બસ નંબર આપેલાં. તું આવશે એવી ખાતરી હતી. પણ આવ્યો નહીં. એ પરીક્ષાનું એટલું બધું મહત્ત્વ નહોતું, છતાંય આવ્યો નહીં એટલે ગમતું નહોતું. બહુ ધૂંધવાઈ. જેમતેમ કરી પંદર દિવસ કાઢ્યા. પરીક્ષાના આગલા દિવસે ઘેર આવી ત્યારે નક્કી કરેલું કે તને ‘બેસ્ટ લક’ કહેવા ન આવવું. ઘેર આવી પછી બે કલાક સુધી તું દેખાયો જ નહીં. એટલે પરાણે તારા ઘેર આવી. તારાં બાને પૂછ્યું, ‘કાળુ ક્યાં ગયો! કાલે તો પરીક્ષા છે. કેવુંક વાંચ્યું છે એણે?’ તારી બા રડવા બેઠાં. હું ગભરાઈ ગઈ. તારાં ભાભીએ વાત કરી કે દસેક દિવસ પહેલાં તને છાતીમાં દુખાવો થતાં દવાખાને લઈ ગયેલા. ત્યાં તારા વાલ્વમાં ખામી છે એવું કહેતાં તાત્કાલિક મુંબઈ લઈ જવો પડ્યો. કદાચ વાલ્વ બદલવો પડશે. ભારે ઑપરેશન છે. હું ઘેર પાછી આવી. વિચાર્યું, અત્યારે તું કોઈ અજાણી હૉસ્પિટલના અજાણ્યા બિછાનામાં કણસતો પડ્યો હશે. મને રડવું આવ્યું. ઘરમાં બધાં પૂછવા લાગ્યાં : ‘કેમ રો છો!’ મેં ભરાયેલા ગળે માંડમાંડ મારી ભાભીને પૂછ્યું, ‘કાળુને કંઈ થઈ તો નહીં જાયને?’ કારણ જાણ્યા પછી કોઈનેય મારું રડવું ગમ્યું નહીં. બધાં ભારે મોઢાં કરીને બેઠાં. પરીક્ષા દરમિયાન પણ રોજ ઘેર આવું ને રડવું આવી જતું. હું રડી શકું એટલી મોકળાશ પણ ન મળતી. ચાર-પાંચ દિવસ બધાંએ સહન કર્યું, એક દિવસ ભાભી કડવાશથી બોલ્યાં, ‘તમારાં ક્યાં રૂપિયો-નાળિયેર આપી દીધેલાં તે રોવા બેઠાં છો?’

<center>*</center>

વિધિ અટકાવી બધાં ફરાળ કરવા ગયાં છે. બાએ અને ભાભીએ આગ્રહ કરી પરાણે થોડું ખવરાવ્યું. તમારા ઘરમાં આજે બધાંને એકટાણું છે. લોકો એક ઉપવાસ પણ નથી કરવા દેતા. તમે મુંબઈથી આવ્યા પછી અભ્યાસ છોડી દીધેલો. ડૉક્ટરે ભારે કામ કરવાની ના પાડેલી. અગિયારમા ધોરણમાં સારા ટકા આવ્યા ત્યારે શેષ વહેંચવા તમારે ત્યાં આવી તે વખતે તમે મને કેવી રીતે જોઈ રહેલા? ચાર રસ્તે ઊભી હલકા ચેનચાળા કરતા ગુંડા જેવી તમારી આંખો જોઈ હું ડરી ગયેલી. તમારી આંખો ઊંડી ઊતરી ગયેલી, શરીર પણ પાછું પડી ગયેલું. હું ઘેર આવી ફરીથી રડેલી. તમે એ રીતે ક્યારેય મારી સામે જોયું નહોતું. તમારી તબિયત ધીમે ધીમે સુધારા પર આવવા માંડેલી. સારું થઈ ગયું છે એમ માનીને, હવે ઑપરેશનની જરૂર ખરી કે કેમ? એવી ચર્ચા પણ તમારા ઘરમાં ચાલેલી. અભ્યાસ છોડ્યા પછી થોડો સમય તમે ઘેર બેઠા ને પછી હીરા બજારમાં જવાનું શરૂ કરેલું. લે-વેચ ૫ર તમારો હાથ તરત બેસી ગયો. તમારા પહેલા સોદાના નફામાંથી મેં ના પાડી તોય પરાણે ચોપડા અને નવનીતની ગાઈડો લઈ આપેલી.

<center>*</center>

વાછરડીને પરાણે ખેંચી લાવ્યા છે. આટલા બધા માણસોને જોઈ એ ગભરાઈ ગઈ લાગે છે. ઘડીવાર એનો પગ સ્થિર નથી રહેતો. ભાંભરડાં નાખે છે. માંડમાંડ કરીને મા’રાજે એના ચારેય પગ ધોવડાવ્યા. પૂંછડા ઉપરેય થોડું પાણી રેડાવ્યું. કપાળે ચાંદલો કરવા ગયા ને એણે માથું ઉલાળ્યું.

<center>*</center>

એક દિવસ સ્કૂલેથી છૂટીને તમને મળવામાં ઘેર આવવાનું મોડું થઈ ગયેલું. ઘેર કોઈએ ઠપકો ન આપ્યો. વાસણ માંજતી વખતે ભાભીએ મારા સંબંધની વાત ચાલતી હોવાની વાત મલકાતે મોંએ કરી. ‘મારો અભ્યાસ બગડશે’થી માંડી અનેક સાચીખોટી દલીલો કરીને હમણાં સંબંધ નથી કરવો એવું જણાવ્યું. બધાં મક્કમ હતાં, ‘હમણાં ક્યાં લગન કરવાં છે? અભ્યાસ તો સાસરે જઈનેય થશે’ એમ કહી કેટલી છોકરી પોતાને સાસરે જઈને ગ્રૅજ્યુએટ થઈ એના દાખલા દેવાયા. પછી તો એ જતા-આવતા થયેલા. ક્યારેક એમની સાથે બહાર પણ જવું પડે. તમે સો વાતેય નહોતા માનતા. એક વાર નિરાંત લઈને તમને સમજાવવા આવી ત્યારે તમે પેલી લોફર જેવી નજરોથી જોવા લાગેલા, એટલે વાત જલદી પૂરી કરી હું જતી રહેલી.

સંબંધ કરતી વખતે લગ્ન બે વરસ પછી કરશું એવા કોલ બંને પક્ષેથી અપાયેલા, પણ મારાં ઘરડાં સાસુ બીમાર છે, દીકરાના દીકરાને પરણેલો જોઈને જવા માગે છે એવી માગણીથી લગ્ન વહેલાં લેવાનું કહેણ આવ્યું. ફરી મારી કોઈ દલીલ ચાલી નહીં. એ દિવસોમાં તમારી તબિયત ફરી ખરાબ થયેલી. મારાં લગ્નની કંકોતરી આપવા પગ નહોતા ઊપડતા. લગ્ન હવે નજીકમાં છે એની ખબર ઘેર બાયું પાપડ વણવા આવી ને વણતાં વણતાં ગીતો ગાવા મંડી ત્યારે તમને પડી. હું પાણિયારે બેસી વાસણ માંજતી હતી, તમારાં ભાભીએ કહ્યું, ‘કાળુભાઈ આ ઘડીએ જ બોલાવે છે!’ મને બીક લાગી, શું હશે! મેં જવાબ આપ્યો, ‘કહો કે હમણાં વાસણ માંજીને આવું છું.’ ‘લાવો, ઠામણાં હું ઊટકી નાખું છું. તમતમારે જાવ!’ કહીને એ તો બેસી ગયાં. એક કંકોતરી ઉપર જલદીથી તમારું નામ લખીને હું તમારા ઘેર આવી. તમારા સિવાય કોઈ નહોતું. હું કંકોતરી આપીને બારીએ ટેકો દઈ ઊભી રહી. ‘બેસ.’ તમે કહ્યું, તમારું ડિલ કંતાઈ ગયેલું. સ્હેજ ઊંડી ઊતરી ગયેલી આંખોમાંથી તમારી પેલી નજર મારા પર મંડાઈ. તમે સહેજ ઊંચા થઈ મારો હાથ પકડીને ખેંચી, ‘મારી પાસે બેસ.’ હું બેઠી.

એક હાથે તમે કંકોતરી ઉઘાડી. વાંચી. હસ્યા. પછી મારો હાથ તમારા હાથમાં લીધો. ધીમેથી માથા પર, પછી વાળમાં, બધે હાથ ફેરવી, વાળમાં મુઠ્ઠી વાળીને તમારી પાસે ખેંચી ને પહેલવેલું ચુંબન કર્યું. પછી… મને ડર એટલો હતો કે આમાં ક્યાંક તમારા નબળા હૃદયને નુકસાન ન પહોંચે, બીજો કોઈ ડર ન હતો. મારા માથા નીચે કંકોતરીનો જાડો કાગળ સખત ઘસાતો હતો. તમારો શ્વાસ, દમ ચડ્યો હોય એમ ચાલતો હતો. એટલે મને હલનચલન કરતાં બીક લાગતી હતી. ચાર-પાંચ દિવસની ચોળાતી પીઠીની પીળાશ લાદી પર ઘસાતી રહી.

ઘેર જવા નીકળી ને સામે જ રસિક આવ્યો. તે દિવસ જેવું હસીને પૂછ્યું, ‘શું કરે છે કાળુ?’ મારી સામે જુએ એ પહેલાં હું અર્ધું દોડતી મારા ઝાંપામાં આવી ગઈ. બેય આણાં સાથે રાખેલાં, એમને સર્વિસ બહારગામ હતી એટલે તરત પિયર આવવાનો સવાલ નહોતો. મારાં ભાઈ-ભાભી મળવા આવ્યાં ત્યારે ભાભીને મેં તમારી તબિયત વિશે પૂછેલું. તમારું ઑપરેશન સુખરૂપ પતી ગયું છે એટલું જાણ્યું હતું.

મારાં ઘરડાં સાસુ અમારાં લગ્ન જોઈને પછી મરવા માગતાં હતાં. તેમને ઘેર લીલી વાડી જોઈને પછી જ મરવાના કોડ જાગ્યા. ભગવાને એમની પ્રાર્થના અગાઉથી જ સાંભળી હશે. મારા મિસ્ટરે પણ ખુશ થઈને કહેલું, ‘આપણે તો પહેલી નાઈટે જ ધડાકો કર્યો!’

રિવાજ પ્રમાણે પહેલી સુવાવડ પિયર કરવાની હતી. તેડી જવાનું મુરત જોવા અને બીજી વાતો નક્કી કરવા સારુ મારા બાપુજીને બોલાવેલા. નક્કી કરેલા દિવસ પછી ત્રણેક દિવસ વીતી ગયા છતાં એ ન આવ્યા. મારા સાસરિયામાં બધાં ખિજાયાં. થોડું વાંકું પણ બોલ્યાં. મને ખોટું લાગ્યું. તમે સાંભરી આવ્યા. ઠેઠ ચોથે દિવસે બાપુજી આવ્યા. મારા બંધ તો એમને જોતાં જ છૂટી પડ્યા, ‘બાપુજી, તમે કેમ મોડા આવ્યા?’ એ ગંભીર અવાજે બોલ્યા, ‘આમ તો ટેમસર આવી જાત બેન, પણ આપણી સામેવાળાનો કાળુ આગલી રાતે જ –’

<cenetr>*</cenetr>

લગ્નવિધિ પતી ગઈ છે. તમારા કુટુંબનાં ટોળે વળી ઊભાં છે. બ્રાહ્મણો શ્લોક બોલે છે. બીજા બધા બાલદી ભરીને પાણી લાવ્યા છે. બાલદી ભરી ભરીને બધા પર પાણી રેડાય છે. બ્રાહ્મણો તમારા આત્માને આહ્વાન આપે છે; તમને લીલ પહોંચ્યાં કે નહીં એમ કહી જાવ – એવા હાકોટા પાડે છે. બધાં એકબીજાં સામું જુએ છે. કોઈ જરાક અમથું થથરે છે તો બધાં ચોંકી જાય છે, નક્કી એના શરીરમાં તમારો આત્મા આવ્યો. પણ, ના એ તો ઠંડીથી સ્હેજ ધ્રુજારી આવી ગઈ. તમને લીલ પહોંચ્યા? નથી પહોંચ્યાં? ન પહોંચ્યાં હોય તોપણ તમે કોઈના ડિલમાં આવીને કહી જશો. સારું એવું પાણી રેડ્યું છતાં તમારા કોઈ અણસાર ન વરતાયા. ફરીથી જોરથી પાણી રેડ્યું અને જોરથી શ્લોકો બોલાયા. હાકોટા-પડકારા વધ્યા. બધાં મૂંઝાઈ ગયાં. થોડો ગણગણાટ થયો. શું કરવું? હવે શું કરવું?

છેવટે એવું નક્કી થયું કે તમને લીલ પહોંચી જ ગયાં હશે. પણ તમારી બા નથી માનતાં. ‘તો તો કોઈના પંડ્યમાં આવીને બોલેને?’ કોઈને ચર્ચા કરવાનું ઠીક ન લાગ્યું. એક પછી એક કરીને બધાએ શરીર કોરાં કર્યાં પછી બે-ચારનાં ટોળાંમાં વાતો કરતાં કરતાં પોતપોતાને ઘેર ઊપડ્યાં. તમારાં લીલ પરણાવાઈ ગયા.

હું ઊભી થઈને અંદરના રૂમમાં જઈ આડી પડું છું. પેટમાં ફરકાટ થાય છે ને હું આંખો બંધ કરી દઉં છું!
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/ભાય|ભાય]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે|એક બપોરે]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/ભાય

2025-06-15T12:11:21Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|ભાય | કિરીટ દૂધાત}}

<hr>
<center>
◼
 
{{#widget:Audio
|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/f/fe/DARSHNA_JOSHI_BHAAY.mp3
}}
 
ભાય • કિરીટ દૂધાત • ઑડિયો પઠન: દર્શના જોશી
 
<center>◼
</center>
<hr>

{{Poem2Open}}
પાટા પર કાન માંડીને આડો પડેલો છોકરો ઊભો થઈ ગયો ને બૂમ પાડી; એ... ગાડી આવી ગઈ. મેં ભોળાને કહ્યું; ચાલ ત્યારે ભોળા, ગાડી આવી ગઈ. ભોળો ગંભીર મોઢું કરી મને સમજાવતો હતો; તું હમજ્ય કાળુ, તું હમજ્ય, આટલો હુશિયાર થઈને નો હમજે તો પછી થઈર્યું ને – એની વાત અડધેથી કપાઈ ગઈ. એકદમ દુઃખી મોઢું કરીને બોલ્યો; ઠીક તઈં ભાઈબંધ, બીજું શું!

ગાડી સ્ટેશનમાંથી બહાર નીકળી પછી મેં વિચાર્યું કે હજી ગાડી અમરેલીના સ્ટેશને પહોંચે એ પહેલાં ભોળો ગામમાં પહોંચી જવાનો. પણ એ સીધો ઘેર નહીં જાય, સૌ પહેલાં ગ્રામપંચાયતઘરના ઉતારે જશે. જો વિનુ બાબર ગામમાં હશે અને એણે ઉતારાનો જાહેર રેડિયો ચાલુ કર્યો હશે તો ભોળો ઉતારાની પાળીએ પલાંઠી વાળી ભક્તિભાવે ભજન સાંભળશે અને પછી જ ઘેર જશે. ગામમાં હતો ત્યારે હું અને ભોળો સાંજે ઉતારાની પાળીએ બેસી રેડિયોમાં આવતાં ભજનો સાંભળતા. વચ્ચે વચ્ચે જબરો હો બાકી, એમ બોલતો જાય. હું અને ભોળો એક જ ધોરણમાં ભણતા, સાથે નિશાળે જતા. નિશાળે જવાના રસ્તે ભોળાની દુકાન વચ્ચે આવતી. હું ટહુકો કરતો; હાલ્ય ભોળા નિહાળ્યં. ભોળો સંચેથી ઊભો થઈ હાથમાં દફતર લઈ એના બાપુને કહેતો; હાલો તંઈ બાપુ, હું નિહાળ્યં થાતો આવું.

ગામમાં બધાંને મારી અને ભોળાની દોસ્તીની નવાઈ લાગતી. જેંતી તો કહેતો પણ ખરો; આ ટેભાની તે શું ભાઈબંધી! આખા ગામનું કાપડ ચોરે એવા તે કાંઈ આપણા દોસ્ત હોતા હશે! પણ ભોળો માણસ તરીકે સારો હતો એમાં ના નહીં. આમ જુઓ તો એ દુઃખી હતો. ત્રણેય ભાઈઓમાં ભોળો સૌથી નાનો હતો. એનાં બા એને ઘોડિયામાં રમતો મૂકીને મરી ગયેલાં. ભોળાના બાપુજી ટપુબાપાએ બીજાં લગ્ન તો નહોતાં કર્યાં પણ એને ભોળા પર એક જાતની નફરત થઈ ગયેલી. કોઈ દી’ હાથમાં લઈને તેડ્યો નહોતો. સમજણો થયો ત્યાં જ ગાજબટન કરતો કરી દીધેલો. એમાં જરાક ભૂલ થાય તો મારી મારીને ચામડી ઉતરડી નાખતા. ભોળાનો સ્વભાવ એવો કે આપણને એક બાજુથી સાલું હસવું આવે. ટપુબાપા પહેલી ધોલ મારે કે તરત રાડારાડી કરી મૂકતો, એ મૂકી દ્યો, જવા દ્યો બાપુ, હવેથી કોઈ દી’ આવી ભૂલ્ય નૈં કરું. સંચાનું પૈડું પહેલાં ધીમે ફરવાનું શરૂ કરે અને પછીથી ઝડપ પકડી લે તેમ ટપુબાપા પહેલા થોં-થપાટ કરતા હતા. ભોળાના કાલાવાલા સાંભળી ગડદાપાટુ કરવાનું શૂરાતન ચડી જતું. ભોળો સહન થાય ત્યાં સુધી સહન કરે, છેવટે રોતાં રોતાં બોલે; મારે મા નૈં અટલે મને મારો છોને? આ સાંભળી જેમ સીવતાં સીવતાં સોય બટકી જાય અને અચાનક સંચો ઊભો રાખી દે તેમ ટપુબાપા ભોળાને મારવાનું બંધ કરી સંચા પાછળ, ખુરશી પર જઈને બેસી જતા અને ધોતિયું લઈ શકાય તેટલું ઊંચું લઈ ચહેરાનો પરસેવો લૂછતા ભોળા સામે દાઝથી તાકી રહેતા. આ આખી બાબત પતી જાય એટલે ભોળો ગમે તેવું અગત્યનું કપડું જેટલું સીવ્યું તેટલું અધૂરું મૂકીને મારી શોધ આદરે. હું મેડી પર કાથી ભરેલા પલંગ પર સૂતો સૂતો વાંચતો હોઉં ત્યાં ધીમેકથી ઈસ પર બેસી જાય. ધ્યાનભંગ થવાથી હું ચમકીને ભોળા સામે જોઉં એટલે એ ઊંધું ઘાલી જાય. આપણા પૂછવાની રાહ જોતો હોય તેમ જરાક પૂછીએ કે શું થયું ભોળા? એટલે તરત એ પોતાનું ખાસ વાક્ય બોલે, મારે મા નૈંને અટલે. પછી ટપુબાપાએ એને કેવી રીતે માર્યો અને એમાં પોતાનો કોઈ વાંકગુનો નહોતો એ વાત એટલી લંબાણથી કરે કે આપણને કંટાળો આવી જાય. આપણે એને જેમજેમ આશ્વાસન આપતા જઈએ તેમતેમ એ વધારે દુઃખી થતો જાય. વળી થોડા થોડા અંતરે બોલ્યા કરે; મારે મા નૈંને અટલે. એક વાત નક્કી કે ગામમાં ભોળાને મારા સિવાય કોઈ ઠરવા ઠેકાણું નહોતું. બીજાં ગણીએ તો એનાં ફઈ હતાં ખરાં પણ એ તો એના સાસરે હોય, બે-ત્રણ મહિને અમારા ગામમાં એક વાર એ પોતાના ખરજવાવાળા પગની દવા કરાવવા આવતાં, એકાદ અઠવાડિયું રોકાતાં. બસ એટલા દિવસ ભોળાને આરામ મળતો. ફઈને ખબર હતી કે ટપુબાપા ભોળાને ધોંગારે છે એટલે ઘણી વાર એ ઠપકો આપવા બેસતાં, એક તો મારી ભાભીનું મોટું ગામતરું અને એમાંય તું આ નમાયા બચ્ચાને માર્યા કરે ઈ વાત તને શોભા થોડી દેય છે? અને એની ભાભીયુંની માઉંના સમ છે જો કોઈ દી’ ઊનો રોટલો મારા ભોળિયાના ભાણામાં નાખ્યો હોય તો! બિચારો માર ખાઈને જ ઊઝર્યો છે. આટલું બોલીને ફઈ ખરજવું ખંજવાળવા મંડતાં. આખી વાત ભૂલી જતાં. ટપુબાપા પણ ફઈ બોલવાનું શરૂ કરે એટલે હાથજીભ કાઢી ગયા હોય એવા ભાવથી બોલે; હવે નૈં મારું બસ, હવે નૈં મારું. તારી વાત સાવ સાચી કે તારી ભાભી હોત તો ઘણીય ફેર પડ્યો હોત. આ વાત સાંભળી ભોળો બધાં અગત્યનાં કામ પડતાં મૂકી, તાજો જ માર ખાધો હોય એવા મોઢે મારી પાસે આવતો અને આખી વાત ઝીણવટથી કરતો.

સમય જતાં ટપુબાપા સીવવાના કામમાંથી ફારગ થઈ ગયેલા. હવે તો ‘ભગવાનનું ભજન કરવું છે’ એમ બોલ્યા કરતા. એ રીતે ભોળાને મારવાના કામમાંથી પણ ફારગતી લઈ લીધેલી. ઘરનો બધો વ્યવહાર મોટા નટુભાઈએ સંભાળી લીધેલો. વસ્તેરા બાબુભાઈ અને ભોળો સિલાઈકામ કરતા. એટલે ક્યારેક જરૂર ઊભી થાય તો ભોળાને મારવાનું કામ ટપુબાપા નહીં પણ નટુભાઈ બજાવતા. નટુભાઈ ક્યાંક બહારગામ ગયા હોય તો એ ફરજ બાબુભાઈ બજાવી દેતા! ટપુબાપા ખૂણામાં ખુરશી નાખીને આ બધું સંતોષથી જોયા કરતા. એમની ફરજ એટલી કે દુકાનનું કોઈ કામ માણસની ગેરહાજરીને કારણે અટકી ન જવું જોઈએ. આથી ગામનું કોઈ કપડું સિલાઈ વગર અને ભોળો ધોલાઈ વગર બાકી ન રહેતાં.

આ તો દુઃખની વાત થઈ. ભોળો આનંદમાં હોય ત્યારે પણ કંટાળો લાવી દે. એની ટેવ એવી કે એ મનોમન રાજી થયા કરે. સારા સમાચાર હોય તો મોઢું ખોલ્યા વગર બેય હોઠ ભીડીને મલકાયા કરે. એક વાર હું એને એ રીતે રાજી થતાં જોઈ ગયેલો;

– કેમ ભોળા એવું હસે છે?

– કેવું? ભોળો બોલ્યો.

– ઈશુ ખ્રિસ્ત જેવું. એ દિવસે અમારે ઇતિહાસમાં ઈશુ ખ્રિસ્તનો પાઠ ચાલેલો એટલે મેં એનું નામ દઈ દીધું. ઈશુનું નામ સાંભળીને ભોળો ગંભીર થઈ ગયો; એ તો બહુ મોટા માણસ કહેવાય.

ભોળાએ સાતમા ધોરણ પછી અભ્યાસ મૂકી દીધેલો. ટપુબાપાએ એને; હવે ભણ્યે કોનાં ખોવડાં મોટાં થ્યાં છે? કહીને એને ઉઠાવી લીધેલો. દરજીકામમાં ભોળાની સિલાઈ આખા ગામમાં વખણાતી એટલે ઘરાકીનું ભારણ ભોળાના કામ ઉપર વધારે રહેતું. બાબુભાઈ અસ્તર નાખે ને એવું બધું કરે. ભોળો ભણતો ઊઠી ગયો પછી અમારો સત્સંગ ઓછો થઈ ગયેલો. પણ હું દુકાન પાસેથી નીકળું એટલે ભોળો અચૂક સાદ કરે,

– આવ્ય, આવ્ય, કાળુ.

આપણે જઈને ઊભા રહીએ એટલે એ પોતાનું સ્પેશ્યલ હાસ્ય કરે. પછી ટપુબાપા, નટુભાઈ અને બાબુભાઈ એ ત્રણેને સંભળાવવા જ વાત ઉપાડે,

– આપડે એક જ ધોરણમાં ભણતા નૈં કાળુ?

– હા – આ.

પછી ભોળો ત્રણેયને ઉદ્દેશીને બોલે;

– આ કાળુ ભણ્યે બોવ હુશ્યાર. કાયમ પે’લો ને પે’લો નંબર રાખે.

આપણને થોડો સંકોચ થાય, ઠીક હવે મારા ભાઈ. પણ ભોળાનું આગલું વાક્ય પૂરું ન થયું હોય.

આમ તો મહત્ત્વનું અર્ધું વાક્ય બોલવા જ જાણે અગાઉનું વાક્ય બોલ્યો હોય;

— અને મારો બીજો નંબર આવે, નૈં કાળુ?

એટલે હું ફરીથી, હા…આ…આ… થવા દઉં એટલે ભોળો નિશ્વાસ નાખીને ત્રણેય જણ સામે કરુણ નજર માંડે, તોય આ ઘરમાં આપણી ખાસ કદર નહીં હોં. પછી મારી સામે ગરીબડું જુએ. ત્યાં નટુભાઈ એની પટ્ટી પાડે,

– કેમ વળી, તું આ ઘરમાં ભૂખ્યો ર્યો કોઈ દી?

– હું ક્યાં એવું કંવ છું.

– તો તને કોઈ દી’ ઊતરેલું લૂગડું પે’રાવ્યું?

– લે પણ, હું ક્યાં એવું કઉં છું.

– તો પછી કદર નૈં કદર નૈં એમ શું કીધા કર છ? નટુભાઈ અને બાકીના બન્ને જણ તિરસ્કારથી હસે.

ભોળો આપણા તરફ જોઈને મૂંગો પ્રશ્ન કરે,

– જોયુંને?

મને એક વાર કહે, આ વૈતરું કરીને તો વાંહો ફાટી ગ્યો, તું કાંક્ય ઉપાય બતાવ્ય, સાળું આવી જિંદગીમાં તો કોઈ આનંદ તું આવતો.

મેં કહેલું; ‘જો ભોળા, તારું સગપણ તો થઈ ગ્યું. એકાદ-દોઢ વરહમાં તારાં લગનેય થઈ જાહે, પછી બધુંય રાગે આવી જાહે. વળી મને બીજો વિચાર આવ્યો; ભોળા, કાંઈ લવલેટર-બેટર આવે છે કે નૈં?

– હેં? ભોળો અચરજથી પૂછતો.

– વિમળાભાભીના લવલેટર આવે છે કે નૈં એલા?

ભોળો ગભરાઈ જતો, વાત કર્ય મા કાળુ, નટુભાઈના હાથમાં એકાદોય કાગળ ચડી જાય ને તો પીંછડાં ખેરી નાખે સમજ્યો? ઈ ધંધો જ નો કરાય.

*

એક વાર બપોરે મેડી ઉપર ખાટલીમાં આડો પડી રામદેવ પીરનો હેલો ગણગણતો હતો ત્યાં ભોળો આવ્યો. એનું મોં લાલચોળ થઈ ગયેલું. હાથ ધ્રૂજતા હતા. કપાળે પરસેવો વળી ગયેલો. કાળુ! એટલું બોલ્યો ત્યાં એનો અવાજ ફાટી ગયો. એના દેખાવ પરથી હમણાં જ એ નટુભાઈનો માર ખાઈને આવ્યો હોય એવું લાગતું હતું. મને કંટાળો આવ્યો, હવે અરધા કલાક સુધી આ કેડો નહીં મૂકે. છતાંય આપણે પૂછવું તો પડે, શું થ્યું ભોળા?

– આવ્યો… એટલું બોલી એ ગૂંચવાઈ ગયો.

– શું આવ્યો?

એ તરત જ ખાટલીની પાંગતે બેસી ગયો.

– વિમુનો લવલેટર આવ્યો છે, એટલું બોલી એ હસ્યો, ઈશુ ખ્રિસ્તની જેમ.

હું અર્ધો ઊભો થઈ ગયો, અરે તારી ભલી થાય, લાવ્ય લાવ્ય વાંચઈં, પણ તારા હાથમાં કઈ રીતે આવ્યો?

– ઉપર લખેલું છે કે માલિક સિવાય કોઈને આપવો નહીં અને અંદરથી અત્તરની આછી સુવાસ આવતી’તી એટલે કકુ મા’રાજે મને ખાનગીમાં બોલાવીને આપ્યો કે આ તારી વોવનો લેટર આવ્યો હોય એમ લાગે છે. એને દિવાળીની બોણીના પાંચ રૂપિયા ઠેરાવ્યા છે.

– પાંચ રૂપિયા તે કાંઈ અપાતા હશે!

– તંઈ તું કકુ મા’રાજને નથી ઓળખતો, બોવ ડેન્જર માણહ છે. શામજી મગને એને બે રૂપિયા આપવાની ના પાડેલી તે એણે શામલાની વોવનો લવલેટર શામલાના બાપાના હાથમાં પકડાવી દીધો. ઈ વાંચીને મગનબાપાએ શામલાને સરપટે સરપટે મારેલો, આવું કરો છો હાળાવ?

– શું કરેલું?

– અરે શામલો એક દી’ એના સાસરાના ગામે જઈને આખો દી’ અવેડાની પાળીએ બેઠો રે’લો. એની વોવ કૂવે પાણી ભરવા આવે અને દર્શન થઈ જાય! એણે તો રોંઢા સુધી તપ કર્યું તોય ઓલી નો દેખાણી. પછી એના સાસરાને ખબર પડી એટલે શું કરે બિચારા, કાંઈ જમાઈને તો હડ્ય દઈને કાઢી થોડા મુકાય છે? એની વોવને ખાલી અમથી પાણી ભરવા મોકલી. તે એની વોવેય ગાલાવેલી તે એણે આ વાતનો લેટરમાં હરખ કરેલો. પછી તો મગનબાપાનો પિત્તો જાય જ ને?

– ઠીક લાવ્ય તંઈ હવે તારો લેટર વાંચઈં. જોઈં તો તારી વોવે શેનો હરખ કર્યો છે?

મારી જીવનનૈયાના સુકાની,

તમારો લેટર આવશે એની રાહ જોઈને ત્રણ મૈના કાઢી નાખ્યા. પણ તમે તો શંકર ભગવાનની જેમ શું તપ કરવા મંડ્યા છો કે પછી અમે તમને ધ્યાનમાં નથી આવતાં? એકાદ નાનો લેટર તો લખતા હો. હું તો નહોતી લખવાની પણ આજ મારી બેનપણી ઉષાએ અંબામાના સમ દઈને આ લખાવ્યું છે. મને મનમાં તો ઘણું થતું હતું કે કાગળ લખું પણ અમારા ગામમાં એવું બનેલું, છોકરાનો કાગળ આવે એ પહેલાં એક છોકરીએ સામે ચડીને લેટર લખ્યો તો છોકરાએ તો આ છોકરી ખરાબ ચાલની છે એવું માનીને સંબંધ તોડી નાખ્યો. નાત્યમાંય બહુ વગોવણી કરેલી. તે હજી હમણાં માંડ ઠેકાણું પડ્યું છે. અટલે આ કાગળથી તમને ખીજ ચડે તો ફાડીને ફેંકી દેજો પણ મે’રબાની કરીને તમારા બાપુજીને વાત કરતા નૈં. માતાજીના સમ ખાઈને કવ છું કે તમે મને રોજ્ય સપનામાં આવો છો પણ તમને અમારી કિંમત ક્યાંથી હોય! કે પછી તમારી ઇચ્છા વિરુદ્ધનું સગપણ છે? અને હા, વળતી ટપાલે તમારો ફોટો મોકલજ્યો, ચોક્કસ ને ચોક્કસ. ઘરમાં વાતું થાય છે કે તમારી સિલાઈ ગામમાં બોવ વખણાય છે તે સાચું? મારી બેનપણી ઉષાએ તમને જેશી કૃષ્ણ કેવરાવ્યા છે ને કીધું છે કે જાન લઈને આવો તંઈ તમારી વાત છે.

લિ.
તમારી ભવોભવની (પત્ની) થવા ઇચ્છતી વિમળાનાં વંદન.

– વાહ! તું તો ટેભામાંથી જીવનનૈયાનો સુકાની થઈ ગ્યો ને કાંઈ!

પણ ભોળો એટલો બધો ગંભીર થઈ ગયેલો કે મને લાગ્યું હમણા બોલશે, મારે મા નૈં ને અટલે. પણ એ બોલ્યો,

– આ તો આપડીય ગુર નીકળી, હવે આપડા તરફથી કાંઈક જવાબ જાવો જોશેને? આમાં તું મદદ કરે તો થાય એવું છે.

પછી મેં અને ભોળાએ વળતો લવ-લેટર કેવી રીતે લખવો એ વિચાર્યું. અમારી યોજના મુજબ ભોળો બીજા દિવસે અમરેલી જઈને પાસપૉર્ટ સાઇઝના ફોટા પડાવી આવ્યો. સાથોસાથ અત્તરની એક શીશી અને શાયરીની એક ચોપડી પણ લાવ્યો. ચોથા દિવસે અર્જન્ટ વરધીવાળા ફોટા આવી ગયા એટલે અમે બન્નેએ બેસીને ભોળાના નામે એક પત્ર લખીને રવાના કર્યો. પછી તો બન્ને બાજુથી સારું એવું ચાલ્યું. હું અને ભોળો કકુ મા’રાજની દુકાન પાસેથી નીકળીએ એટલે કકુ મા’રાજ ભોળાને પૂછે;

– કેમ ભોળા, ઘરનાં મજામાંને?

– તુંય શું કકુ મા’રાજ, મશ્કરી નો કરતો હો તો ભલા માણસ. પછી કકુ મા’રાજ ડાબા હાથની પહેલી આંગળી ઉપર બીજી આંગળી ચઢાવી એને ધનુષ્યની પણછ જેમ ખેંચીને ભોળાને બતાવીને બોલે; ભોળા, ગીલી ગીલી.

ભોળો શરમાઈ જાય, આ કકુ મા’રાજેય માળો જાહેરમાં પટ્ટી પાડે એવો છે.

*

એકાદ વરસ પછી ભોળાનાં લગ્ન ગોઠવાયાં. લગ્ન લખાયાં પહેલાં જ ભોળાએ મને સખત તાકીદ કરી દીધેલી; તારે લગનમાં ચોક્કસ ને ચોક્કસ આવવાનું જ છે, સોળ વાલ ને એક રતી, સમજ્યો? તારા વગર જાન નૈં જુતે હોં.

દસ ગાડાં જોડીને ટપુબાપાએ જાડી જાન કાઢી. ભોળો ગેલમાં આવી ગયેલો. મને કહે, તું મારી હાર્યે ને હાર્યે રેજ્યે. રોંઢે હું અને ભોળો જમી કારવીને અણવર સાથે વાડામાં પગ છૂટો કરવા લટાર મારવા ગયા હતા ત્યાં વિમળાભાભીની બેનપણી ઉષા આવીને મને એક બાજુ બોલાવી ગઈ;

– તું ભોળાકુમારનો પાકો ભાઈબંધ છોને?

– હા.

– વરઘોડો માંડવે આવે તંઈ ભોળાકુમારને વિમુનાં બા પોંખે ઈ પે’લાં વિમુ જાત્યે આવીને ભોળાકુમારને હાર પે’રાવી જાય એવી વિમુની ઇચ્છા છે. આમાં વિમુના મોટા ભાઈને કાંઈ વાંધો નથી, વિમુના બાપુજી બાર્ય તમારી બધાયની સરભરામાં હશે. વિમુનાં બા કે’ય છે કે ભોળાજમાઈ કે’ એમ કરો.

ભોળો રાજી થઈ ગયો, હા, હા, થાવા દ્યો. એ મારી સામે જોઈને હસી પડ્યો. પણ તરત અણવરે ટપાર્યો; આમાં તો તારા બાપુજીને પૂછીને જ આગળ વધાય.

ટપુબાપાએ આવા ફંદ કરવાની ચોખ્ખી ના પાડી; જાન લીલા તોરણે પાછી લઈ જવી પડે તો ભલે, પણ આવી આછકલાઈ તો જોવે જ નૈં.

ભોળો સાવ લેવાઈ ગયો. મને કહે; આનો શું અરથ બોલ્ય, મારાં જ લગન અને મારું જ ધાર્યું નો થાય! મેં ક્યાં એવું કીધું છે કે ખુલ્લા મોઢે લગન કરવાં છે; આનો શું અરથ હેં?

મેં કહ્યું; જાવા દે હવે.

ભોળાએ કહ્યું, ના ના, પણ, આનો શું અરથ? કહીને ફરીથી મારી પાસે અરથ જાણવાનો આગ્રહ રાખ્યો.

*

વિમળાભાભી પહેલી જ રાતે ભોળાથી રિસાયાં કે’ હારની બાબતમાં કેમ ના પાડી? તે ભોળાએ માંડ માંડ મનાવ્યાં. પછી ભોળો એના સંસારમાં પડી ગયો. હું ન્યૂ એસ. એસ. સી.ની પરીક્ષાની તૈયારીમાં લાગી ગયો. અમારે મળવાનું ઓછું થઈ ગયેલું. પણ લગ્ન પછી ભોળાની કઠણાઈ બેઠેલી. ટપુબાપાએ ભોળાને ઠપકો આપવાનું બંધ કરેલું તે ફરીથી ચાલુ કરેલું. હાર પહેરાવવાની વાતમાં પારકા ગામમાં જઈને ભોળાએ જે ફંદ કરેલો એનાથી પોતાની આબરૂને ધક્કો લાગ્યો છે એવું એમના મનમાં ઠસી ગયેલું. વળી રાતે દુકાને સૂઈ રહેતા તેને બદલે ઘેર ઢોલિયો ઢળાવતા થયેલા. દુકાને ઘામ બહુ થાય છે, એમ કહેતા. ઘેર ભોળાને નહીં જેવી બાબતમાં ઠપકા આપ્યા કરતા. પહેલાંના માર કરતાં ભોળાને આ ઠપકા વધુ આકરા લાગતા. એક વાર મને અચાનક કહે; બાપુએ એટલું તો વિચારવું જોઈએ કે નૈં કે હું હવે પવણ્યો. વિમળાની હાજરીમાં મને નૈં જેવી વાતમાં પાણીથી પાતળો કરી નાખે તે ઓલ્યી નવી આવનારીના મનમાં આપડી શું છાપ પડે, બોલ્ય?

વિમળાભાભીના મનમાં પણ ભોળો મૂરખ છે એવું બેસવા મંડ્યું હતું.

હું ભોળાને કહેતો, બાપા હોય તે ઠપકો આપે, કોકના મગજ તેજ હોય.

ભોળો માનતો નહીં; પણ સાવ આવું, રાત્યના બાર બાર વાગ્યા સુધી સંચા તાણું છું, તોય આ ઘરમાં આપડી કદર નો થઈ. મગજ તેજ હોય તો મોટા ભાયુંને કાં ધખતા નથી?

દસમાનું પરિણામ લઈને અમદાવાદ જવાના આગલા દિવસે હું ભોળાને મળવા એના ઘેર ગયો. મેં વિમુભાભીને કહ્યું; ઠીક તંઈ હવે, તમે બેય જણાં આવજો અમદાવાદ ફરવા, જરૂર ને જરૂર. વિમુભાભીએ હસીને કહેલું; હવે શે’રમાં જાવ છો તે ભણીગણીને હુશ્યાર થાજ્યો, તમારા ભાઈબંધ જેવા બાઘા નો રે’તા.

– હેં, હેં, ભાભી તમેય શું મશ્કરી કરતાં હશો, – કહીને મેં વાત વાળી લેવાનો પેંતરો કર્યો પણ ભોળાનું મોઢું પડી ગયું. અમે ઘરમાંથી નીકળ્યા એટલે તરત બોલ્યો; જોયું ને કાળુ, ઘરનું બૈરું આપડને બુડથલ માને પછી બીજાની શું વાત કરવી?

અમદાવાદ જતાં પહેલાં ભોળાને છેલ્લી વાર મનાવવો પડ્યો.

*

વચ્ચે વચ્ચે ભોળાના પત્રો આવી જતા. એક પત્રમાં ખુશખબર હતા કે વિમળાભાભીને સારા દિવસો છે. પછી એને ઘેર દીકરાનો જન્મ થયો ત્યારે મેં ઝભલાના પૈસા મોકલાવ્યા એમાં પોતાના તરફથી થોડા પૈસા ઉમેરીને ભોળાએ પોતે બહુ સરસ ઝભલું સીવેલું અને ઝભલાના બધા પૈસા કાળુએ મોકલ્યા છે એવું એના ઘરમાં કહીને મારો ડંકો વગાડી દીધેલો. ગામમાંથી ગયા પછી અઢી-ત્રણ વરસે આ વખતે વેકેશનમાં ફરવા આવ્યો ત્યારે જેંતી અને ભોળો દોઢ ગાઉ દૂર રેલવેના પાટિયે સામા લેવા આવ્યા. જેંતી વાતવાતમાં ભોળા સામે જોઈને કટાક્ષમાં હસતો હતો. ભોળાનું મોઢું ગંભીર હતું. જેંતીને મેં ઇશારાથી શું વાત છે? એમ પૂછ્યું તો એણે પછી, એવો જવાબ આપેલો.

ગામમાં મારા આગમનનો ભોળાએ ઉત્સવ મનાવ્યો. એની દુકાને લઈ જઈને મને પેલો સંવાદ ત્રણ-ચાર વાર કરાવ્યો,

– હું ને કાળુ હાર્યે ભણતા નૈં કાળુ?

– હા આ – આ.

– કાળુ ભણવામાં બોવ હુશ્યાર – કાયમ પે’લો નંબર રાખે.

– ઠીક હવે ભાઈ.

– અને મારો બીજો નંબર બરાબરને?

ભોળાએ ખાસ આગ્રહ કરીને મને એના ઘેર જમવા નોતરેલો. જમવા જતો હતો ત્યારે રસ્તામાં જેંતી મળી ગયો,

– ક્યાં જાય છે, દોસ્ત?

– ભોળાને ત્યાં, આજે જમવાનું છે.

– એના છોકરાને જોયો? કોના ઉપર ગ્યો છે?

– ઈ તો ભોળા ઉપર જ ગ્યો હોયને! પણ કેમ? મને શંકા ગઈ. કેમ કે જેંતી આખા ગામની ડાયરી રાખતો.

– ભોળા ઉપર? ચોક્કસ ખાતરી કરી લેજે.

– કેમ? ભોળો ટપુબાપા ઉપર અને ભોળાનો છોકરો ભોળા ઉપર્ય. ત્રણેયનાં મોઢાં એકસરખાં તો લાગે છે.

– ઈ વાત છે તંઈ, કહીને જંતી ચાલતો થયો.

નટુભાઈ, બાબુભાઈ અને ટપુબાપા ત્રણેય હજી દુકાને હતા. હું અને ભોળો જમવા બેઠા. ભોળાએ થનારી કોઈ અજાણી સાસુ અને એની દીકરીના સમ દઈને, ધરવ કરાવી દીધો. જમીને ઓસરીમાં બેઠા બેઠા પાન ખાતાં ભોળાના દીકરાને હું રમાડતો હતો. ત્યાં નટુભાઈ, બાબુભાઈ અને ટપુબાપા જમવા આવ્યા. નટુભાઈની દીકરી ટીકુ બાજુમાં રમતી હતી. ભોળાએ એના દીકરાને મારી પાસેથી લઈ લીધો અને ટીકુને સંબોધીને બોલ્યો,

– જો ટીકુ, ભાય.

ટીકુ હસી.

પછી ભોળાએ એના પગ પકડીને ઊંધો કર્યો;

– જો ટીકુ, ભાય.

પછી એને હવામાં ઉલાળીને બોલ્યો;

– જો ટીકુ, ભાય હવામાં ઊડે.

પછી ગલગલિયાં કરીને બોલ્યો;

– જો ટીકુ, ભાય દાંત કાઢે.

ફરીથી એને ઉલાળીને બોલ્યો, ભાય.

એમ ભોળાએ એના દીકરાને ઉલાળી, ઊંધો કરી, ગલગલિયાં કરી કરીને બોલ્યા કર્યું, ભાય – ભાય – ભાય.

વિમુભાભી રસોડામાંથી દોડતાં આવ્યાં. ભોળાના હાથમાંથી છોકરો ઝૂંટવી લીધો, મૂકો હવે, આવ્યા મોટા રમાડવાવાળા. ટપુબાપા જમીને અંદરના રૂમમાંથી બહાર આવ્યા, દુકાને જા. મોટો ભાયવાળો ભાળ્યો નો હોય, ઘડીક તો જંપવા દે, બુડથલ.

અમે બહાર નીકળ્યા. ભોળાએ નિસાસો નાખ્યો, ઘેરે દીકરો અવતર્યો પછીયે આ જ કઠણાઈ રહી હોં.

હું ચુપ રહ્યો. અચાનક ભોળો બોલ્યો, આ તે કેવું કહેવાય હેં, ઘરનાં માણસો જ ઘરમાં ખાતર પાડે?

મને કમકમાં આવ્યાં. એકાદ બહાનું કાઢી હું ભોળા પાસેથી ખસી ગયો. પછી જેટલા દિવસ ગામમાં રહ્યો એટલા દિવસ ભોળાને મળવાનું ટાળ્યું. બે-ત્રણ વાર ભોળો જાણે ખાસ મળવા આવ્યો હોય એમ સમય કાઢીને આવ્યો, પણ મેં એને જલદી વળાવી દીધો.

છતાંય મારા નીકળવાની સાંજે એણે કેડો ન છોડ્યો. કાળને વળાયાવું, કહીને એણે દુકાનમાં બપોર પછી રજા રાખી. મેં એને પાદરથી પાછો વળાવવાનો કારસો કર્યો પણ એણે ઠેઠ પાટિયા સુધી આવવાની રઢ લીધી. રસ્તામાં; એણે એ જ વાત ઉખેળી; સાલું કેવું કે’વાય? ઘરનાં માણસો થઈને ઘરમાં જ ખાતર – પણ મેં વાત ટાળી દીધી.

પાટિયે પહોંચીને મેં પાટા ઉપર કાન માંડીને સૂતેલા છોકરાને જોયા કર્યો. મનમાં થયું, ગાડી જલદી આવે તો સારું.

ભોળો બોલ્યे જતો હતો; તું સમજ કાળુ, તું સમજ્ય; તારા જેવો ભણેલો માણસ નો સમજે તો પછી થઈ ર્યું ને! ત્યાં ગાડી આવી. ભોળાએ નિસાસો નાખીને કહ્યું, ઠીક તંઈ ભાય, બીજું શું?

ગાડી ઊપડ્યા પછી મેં વિચાર્યું કે ગાડી અમરેલીના સ્ટેશને પહોંચે એ પહેલાં ભોળો ગામમાં પહોંચી જશે. પણ એ ઘેર કે દુકાને નહીં જાય. ઉતારાની પાળીએ જ્યાં અમે દરરોજ સાંજે જતા ત્યાં જ જશે. જો ગામમાં વિનુ બાબર હાજર હશે અને જો એણે ઉતારાનો રેડિયો ચાલુ કર્યો હશે તો ભોળો પાળી પર પલાંઠી મારી ભક્તિભાવે ભજનો સાંભળશે. પાળી પર બેઠો બેઠો એ માથું ધુણાવશે, હાથથી પાળી ઉપર તબલાં વગાડશે અને ભજન સાંભળશે;

સાધુડાના ઘરમાં રે માલદે, ચોરી નવ કરીએ હોજી.

{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…|આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/લીલ|લીલ]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/ભાય

2025-06-13T19:14:18Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|ભાય | કિરીટ દૂધાત}}

<hr>
<center>
◼
 
{{#widget:Audio
|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/f/fe/DARSHNA_JOSHI_BHAAY.mp3
}}
 
ભાય • કિરીટ દૂધાત • ઑડિયો પઠન: દર્શના જોશી
 
<center>◼
</center>
<hr>

{{Poem2Open}}
પાટા પર કાન માંડીને આડો પડેલો છોકરો ઊભો થઈ ગયો ને બૂમ પાડી; એ... ગાડી આવી ગઈ. મેં ભોળાને કહ્યું; ચાલ ત્યારે ભોળા, ગાડી આવી ગઈ. ભોળો ગંભીર મોઢું કરી મને સમજાવતો હતો; તું હમજ્ય કાળુ, તું હમજ્ય, આટલો હુશિયાર થઈને નો હમજે તો પછી થઈર્યું ને – એની વાત અડધેથી કપાઈ ગઈ. એકદમ દુઃખી મોઢું કરીને બોલ્યો; ઠીક તઈં ભાઈબંધ, બીજું શું!

ગાડી સ્ટેશનમાંથી બહાર નીકળી પછી મેં વિચાર્યું કે હજી ગાડી અમરેલીના સ્ટેશને પહોંચે એ પહેલાં ભોળો ગામમાં પહોંચી જવાનો. પણ એ સીધો ઘેર નહીં જાય, સૌ પહેલાં ગ્રામપંચાયતઘરના ઉતારે જશે. જો વિનુ બાબર ગામમાં હશે અને એણે ઉતારાનો જાહેર રેડિયો ચાલુ કર્યો હશે તો ભોળો ઉતારાની પાળીએ પલાંઠી વાળી ભક્તિભાવે ભજન સાંભળશે અને પછી જ ઘેર જશે. ગામમાં હતો ત્યારે હું અને ભોળો સાંજે ઉતારાની પાળીએ બેસી રેડિયોમાં આવતાં ભજનો સાંભળતા. વચ્ચે વચ્ચે જબરો હો બાકી, એમ બોલતો જાય. હું અને ભોળો એક જ ધોરણમાં ભણતા, સાથે નિશાળે જતા. નિશાળે જવાના રસ્તે ભોળાની દુકાન વચ્ચે આવતી. હું ટહુકો કરતો; હાલ્ય ભોળા નિહાળ્યં. ભોળો સંચેથી ઊભો થઈ હાથમાં દફતર લઈ એના બાપુને કહેતો; હાલો તંઈ બાપુ, હું નિહાળ્યં થાતો આવું.

ગામમાં બધાંને મારી અને ભોળાની દોસ્તીની નવાઈ લાગતી. જેંતી તો કહેતો પણ ખરો; આ ટેભાની તે શું ભાઈબંધી! આખા ગામનું કાપડ ચોરે એવા તે કાંઈ આપણા દોસ્ત હોતા હશે! પણ ભોળો માણસ તરીકે સારો હતો એમાં ના નહીં. આમ જુઓ તો એ દુઃખી હતો. ત્રણેય ભાઈઓમાં ભોળો સૌથી નાનો હતો. એનાં બા એને ઘોડિયામાં રમતો મૂકીને મરી ગયેલાં. ભોળાના બાપુજી ટપુબાપાએ બીજાં લગ્ન તો નહોતાં કર્યાં પણ એને ભોળા પર એક જાતની નફરત થઈ ગયેલી. કોઈ દી’ હાથમાં લઈને તેડ્યો નહોતો. સમજણો થયો ત્યાં જ ગાજબટન કરતો કરી દીધેલો. એમાં જરાક ભૂલ થાય તો મારી મારીને ચામડી ઉતરડી નાખતા. ભોળાનો સ્વભાવ એવો કે આપણને એક બાજુથી સાલું હસવું આવે. ટપુબાપા પહેલી ધોલ મારે કે તરત રાડારાડી કરી મૂકતો, એ મૂકી દ્યો, જવા દ્યો બાપુ, હવેથી કોઈ દી’ આવી ભૂલ્ય નૈં કરું. સંચાનું પૈડું પહેલાં ધીમે ફરવાનું શરૂ કરે અને પછીથી ઝડપ પકડી લે તેમ ટપુબાપા પહેલા થોં-થપાટ કરતા હતા. ભોળાના કાલાવાલા સાંભળી ગડદાપાટુ કરવાનું શૂરાતન ચડી જતું. ભોળો સહન થાય ત્યાં સુધી સહન કરે, છેવટે રોતાં રોતાં બોલે; મારે મા નૈં અટલે મને મારો છોને? આ સાંભળી જેમ સીવતાં સીવતાં સોય બટકી જાય અને અચાનક સંચો ઊભો રાખી દે તેમ ટપુબાપા ભોળાને મારવાનું બંધ કરી સંચા પાછળ, ખુરશી પર જઈને બેસી જતા અને ધોતિયું લઈ શકાય તેટલું ઊંચું લઈ ચહેરાનો પરસેવો લૂછતા ભોળા સામે દાઝથી તાકી રહેતા. આ આખી બાબત પતી જાય એટલે ભોળો ગમે તેવું અગત્યનું કપડું જેટલું સીવ્યું તેટલું અધૂરું મૂકીને મારી શોધ આદરે. હું મેડી પર કાથી ભરેલા પલંગ પર સૂતો સૂતો વાંચતો હોઉં ત્યાં ધીમેકથી ઈસ પર બેસી જાય. ધ્યાનભંગ થવાથી હું ચમકીને ભોળા સામે જોઉં એટલે એ ઊંધું ઘાલી જાય. આપણા પૂછવાની રાહ જોતો હોય તેમ જરાક પૂછીએ કે શું થયું ભોળા? એટલે તરત એ પોતાનું ખાસ વાક્ય બોલે, મારે મા નૈંને અટલે. પછી ટપુબાપાએ એને કેવી રીતે માર્યો અને એમાં પોતાનો કોઈ વાંકગુનો નહોતો એ વાત એટલી લંબાણથી કરે કે આપણને કંટાળો આવી જાય. આપણે એને જેમજેમ આશ્વાસન આપતા જઈએ તેમતેમ એ વધારે દુઃખી થતો જાય. વળી થોડા થોડા અંતરે બોલ્યા કરે; મારે મા નૈંને અટલે. એક વાત નક્કી કે ગામમાં ભોળાને મારા સિવાય કોઈ ઠરવા ઠેકાણું નહોતું. બીજાં ગણીએ તો એનાં ફઈ હતાં ખરાં પણ એ તો એના સાસરે હોય, બે-ત્રણ મહિને અમારા ગામમાં એક વાર એ પોતાના ખરજવાવાળા પગની દવા કરાવવા આવતાં, એકાદ અઠવાડિયું રોકાતાં. બસ એટલા દિવસ ભોળાને આરામ મળતો. ફઈને ખબર હતી કે ટપુબાપા ભોળાને ધોંગારે છે એટલે ઘણી વાર એ ઠપકો આપવા બેસતાં, એક તો મારી ભાભીનું મોટું ગામતરું અને એમાંય તું આ નમાયા બચ્ચાને માર્યા કરે ઈ વાત તને શોભા થોડી દેય છે? અને એની ભાભીયુંની માઉંના સમ છે જો કોઈ દી’ ઊનો રોટલો મારા ભોળિયાના ભાણામાં નાખ્યો હોય તો! બિચારો માર ખાઈને જ ઊઝર્યો છે. આટલું બોલીને ફઈ ખરજવું ખંજવાળવા મંડતાં. આખી વાત ભૂલી જતાં. ટપુબાપા પણ ફઈ બોલવાનું શરૂ કરે એટલે હાથજીભ કાઢી ગયા હોય એવા ભાવથી બોલે; હવે નૈં મારું બસ, હવે નૈં મારું. તારી વાત સાવ સાચી કે તારી ભાભી હોત તો ઘણીય ફેર પડ્યો હોત. આ વાત સાંભળી ભોળો બધાં અગત્યનાં કામ પડતાં મૂકી, તાજો જ માર ખાધો હોય એવા મોઢે મારી પાસે આવતો અને આખી વાત ઝીણવટથી કરતો.

સમય જતાં ટપુબાપા સીવવાના કામમાંથી ફારગ થઈ ગયેલા. હવે તો ‘ભગવાનનું ભજન કરવું છે’ એમ બોલ્યા કરતા. એ રીતે ભોળાને મારવાના કામમાંથી પણ ફારગતી લઈ લીધેલી. ઘરનો બધો વ્યવહાર મોટા નટુભાઈએ સંભાળી લીધેલો. વસ્તેરા બાબુભાઈ અને ભોળો સિલાઈકામ કરતા. એટલે ક્યારેક જરૂર ઊભી થાય તો ભોળાને મારવાનું કામ ટપુબાપા નહીં પણ નટુભાઈ બજાવતા. નટુભાઈ ક્યાંક બહારગામ ગયા હોય તો એ ફરજ બાબુભાઈ બજાવી દેતા! ટપુબાપા ખૂણામાં ખુરશી નાખીને આ બધું સંતોષથી જોયા કરતા. એમની ફરજ એટલી કે દુકાનનું કોઈ કામ માણસની ગેરહાજરીને કારણે અટકી ન જવું જોઈએ. આથી ગામનું કોઈ કપડું સિલાઈ વગર અને ભોળો ધોલાઈ વગર બાકી ન રહેતાં.

આ તો દુઃખની વાત થઈ. ભોળો આનંદમાં હોય ત્યારે પણ કંટાળો લાવી દે. એની ટેવ એવી કે એ મનોમન રાજી થયા કરે. સારા સમાચાર હોય તો મોઢું ખોલ્યા વગર બેય હોઠ ભીડીને મલકાયા કરે. એક વાર હું એને એ રીતે રાજી થતાં જોઈ ગયેલો;

– કેમ ભોળા એવું હસે છે?

– કેવું? ભોળો બોલ્યો.

– ઈશુ ખ્રિસ્ત જેવું. એ દિવસે અમારે ઇતિહાસમાં ઈશુ ખ્રિસ્તનો પાઠ ચાલેલો એટલે મેં એનું નામ દઈ દીધું. ઈશુનું નામ સાંભળીને ભોળો ગંભીર થઈ ગયો; એ તો બહુ મોટા માણસ કહેવાય.

ભોળાએ સાતમા ધોરણ પછી અભ્યાસ મૂકી દીધેલો. ટપુબાપાએ એને; હવે ભણ્યે કોનાં ખોવડાં મોટાં થ્યાં છે? કહીને એને ઉઠાવી લીધેલો. દરજીકામમાં ભોળાની સિલાઈ આખા ગામમાં વખણાતી એટલે ઘરાકીનું ભારણ ભોળાના કામ ઉપર વધારે રહેતું. બાબુભાઈ અસ્તર નાખે ને એવું બધું કરે. ભોળો ભણતો ઊઠી ગયો પછી અમારો સત્સંગ ઓછો થઈ ગયેલો. પણ હું દુકાન પાસેથી નીકળું એટલે ભોળો અચૂક સાદ કરે,

– આવ્ય, આવ્ય, કાળુ.

આપણે જઈને ઊભા રહીએ એટલે એ પોતાનું સ્પેશ્યલ હાસ્ય કરે. પછી ટપુબાપા, નટુભાઈ અને બાબુભાઈ એ ત્રણેને સંભળાવવા જ વાત ઉપાડે,

– આપડે એક જ ધોરણમાં ભણતા નૈં કાળુ?

– હા – આ.

પછી ભોળો ત્રણેયને ઉદ્દેશીને બોલે;

– આ કાળુ ભણ્યે બોવ હુશ્યાર. કાયમ પે’લો ને પે’લો નંબર રાખે.

આપણને થોડો સંકોચ થાય, ઠીક હવે મારા ભાઈ. પણ ભોળાનું આગલું વાક્ય પૂરું ન થયું હોય.

આમ તો મહત્ત્વનું અર્ધું વાક્ય બોલવા જ જાણે અગાઉનું વાક્ય બોલ્યો હોય;

— અને મારો બીજો નંબર આવે, નૈં કાળુ?

એટલે હું ફરીથી, હા…આ…આ… થવા દઉં એટલે ભોળો નિશ્વાસ નાખીને ત્રણેય જણ સામે કરુણ નજર માંડે, તોય આ ઘરમાં આપણી ખાસ કદર નહીં હોં. પછી મારી સામે ગરીબડું જુએ. ત્યાં નટુભાઈ એની પટ્ટી પાડે,

– કેમ વળી, તું આ ઘરમાં ભૂખ્યો ર્યો કોઈ દી?

– હું ક્યાં એવું કંવ છું!

– તો તને કોઈ દી’ ઊતરેલું લૂગડું પે’રાવ્યું?

– લે પણ, હું ક્યાં એવું કઉં છું.

– તો પછી કદર નૈં કદર નૈં એમ શું કીધા કર છ? નટુભાઈ અને બાકીના બન્ને જણ તિરસ્કારથી હસે.

ભોળો આપણા તરફ જોઈને મૂંગો પ્રશ્ન કરે,

– જોયું ને?

મને એક વાર કહે, આ વૈતરું કરીને તો વાંહો ફાટી ગ્યો, તું કાંક્ય ઉપાય બતાવ્ય, સાળું આવી જિંદગીમાં તો કોઈ આનંદ તું આવતો.

મેં કહેલું; ‘જો ભોળા, તારું સગપણ તો થઈ ગ્યું. એકાદ-દોઢ વરહમાં તારાં લગનેય થઈ જાહે, પછી બધુંય રાગે આવી જાહે. વળી મને બીજો વિચાર આવ્યો; ભોળા, કાંઈ લવલેટર-બેટર આવે છે કે નૈં?

– હેં? ભોળો અચરજથી પૂછતો.

– વિમળાભાભીના લવલેટર આવે છે કે નૈં એલા?

ભોળો ગભરાઈ જતો, વાત કર્ય મા કાળુ, નટુભાઈના હાથમાં એકાદોય કાગળ ચડી જાય ને તો પીંછડાં ખેરી નાખે સમજ્યો? ઈ ધંધો જ નો કરાય.

*

એક વાર બપોરે મેડી ઉપર ખાટલીમાં આડો પડી રામદેવ પીરનો હેલો ગણગણતો હતો ત્યાં ભોળો આવ્યો. એનું મોં લાલચોળ થઈ ગયેલું. હાથ ધ્રૂજતા હતા. કપાળે પરસેવો વળી ગયેલો. કાળુ! એટલું બોલ્યો ત્યાં એનો અવાજ ફાટી ગયો. એના દેખાવ પરથી હમણાં જ એ નટુભાઈનો માર ખાઈને આવ્યો હોય એવું લાગતું હતું. મને કંટાળો આવ્યો, હવે અરધા કલાક સુધી આ કેડો નહીં મૂકે. છતાંય આપણે પૂછવું તો પડે, શું થ્યું ભોળા?

– આવ્યો… એટલું બોલી એ ગૂંચવાઈ ગયો.

– આવ્યો?

એ તરત જ ખાટલીની પાંગતે બેસી ગયો.

– વિમુનો લવલેટર આવ્યો છે, એટલું બોલી એ હસ્યો, ઈશુ ખ્રિસ્તની જેમ.

હું અર્ધો ઊભો થઈ ગયો, અરે તારી ભલી થાય, લાવ્ય લાવ્ય વાંચઈં, પણ તારા હાથમાં કઈ રીતે આવ્યો?

– ઉપર લખેલું છે કે માલિક સિવાય કોઈને આપવો નહીં અને અંદરથી અત્તરની આછી સુવાસ આવતી’તી એટલે કકુ મા’રાજે મને ખાનગીમાં બોલાવીને આપ્યો કે આ તારી વોવનો લેટર આવ્યો હોય એમ લાગે છે. એને દિવાળીની બોણીના પાંચ રૂપિયા ઠેરાવ્યા છે.

– પાંચ રૂપિયા તે કાંઈ અપાતા હશે!

– સંઈ તું કકુ મા’રાજને નથી ઓળખતો, બોવ ડેન્જર માણહ છે. શામજી મગને એને બે રૂપિયા આપવાની ના પાડેલી તે એણે શામલાની વોવનો લવલેટર શામલાના બાપાના હાથમાં પકડાવી દીધો. ઈ વાંચીને મગનબાપાએ શામલાને સરપટે સરપટ મારેલો, આવું કરો છો હાળાવ?

– શું કરેલું?

– અરે શામલો એક દી એના સાસરાના ગામે જઈને આખો દી અવેડાની પાળીએ બેઠો રે’લો. એની વોવ કૂવે પાણી ભરવા આ અને દર્શન થઈ જાય! એણે તો રોંઢા સુધી તપ કર્યું તોય ઓલી નો દેખાણી. પછી એના સાસરાને ખબર પડી એટલે શું કરે બિચારા. કાંઈ જમાઈને તો હડ્ય દઈને કાઢી થોડા મુકાય છે? એની વોવને ખાલી અમથી પાણી ભરવા મોકલી. તે એની વોવેય ગાલાવેલી તે એણે આ વાતનો લેટરમાં હરખ કરેલો. પછી તો મગનબાપાનો પિત્તો જાય જ ને?

– ઠીક લાવ્ય તંઈ હવે તારો લેટર વાંચઈં. જોઈં તો તારી વોવે શેનો હરખ કર્યો છે?

મારી જીવનનૈયાના સુકાની,

તમારો લેટર આવશે એની રાહ જોઈને ત્રણ મૈના કાઢી નાખ્યા. પણ તમે તો શંકર ભગવાનની જેમ શું તપ કરવા મંડ્યા છો કે પછી અમે તમને ધ્યાનમાં નથી આવતાં? એકાદ નાનો લેટર તો લખતા હો. હું તો નહોતી લખવાની પણ આજ મારી બેનપણી ઉષાએ અંબામાના સમ દઈને આ લખાવ્યું છે. મને મનમાં તો ઘણું થતું હતું કે કાગળ લખું પણ અમારા ગામમાં એવું બનેલું, છોકરાનો કાગળ આવે એ પહેલાં એક છોકરીએ સામે ચડીને લેટર લખ્યો તો છોકરાએ તો આ છોકરી ખરાબ ચાલની છે એવું માનીને સંબંધ તોડી નાખ્યો. નાત્યમાંય બહુ વગોવણી કરેલી તે હજી હમણાં માંડ ઠેકાણું પડ્યું છે. અટલે આ કાગળથી તમને ખીજ ચડે તો ફાડીને ફેંકી દેજો પણ મે’રબાની કરીને તમારા બાપુજીને વાત કરતા નૈં. માતાજીના સમ ખાઈને કવ છું કે તમે મને રોજ્ય સપનામાં આવો છો પણ તમને અમારી કિંમત ક્યાંથી હોય! કે પછી તમારી ઇચ્છા વિરુદ્ધનું સગપણ છે? અને હા, વળતી ટપાલે તમારો ફોટો મોકલજ્યો, ચોક્કસ ને ચોક્કસ. ઘરમાં વાતું થાય છે કે તમારી સિલાઈ ગામમાં બોવ વખણાય છે તે સાચું? મારી બેનપણી ઉષાએ તમને જેશી કૃષ્ણ કેવરાવ્યા છે ને કીધું છે કે જાન લઈને આવો તંઈ તમારી વાત છે.

લિ.
તમારી ભવોભવની (પત્ની) થવા ઇચ્છતી
વિમળાનાં વંદન

– વાહ! તું તો ટેભામાંથી જીવનનૈયાનો સુકાની થઈ ગ્યો ને કઈ!

પણ ભોળો એટલો બધો ગંભીર થઈ ગયેલો કે મને લાગ્યું હમણા બોલશે, મારે મા નૈ ને અટલે. પણ એ બોલ્યો,

– આ તો આપડીય ગુર નીકળી, હવે આપડા તરફથી કાંઈક જવાબ જાવો જોશે ને? આમાં તું મદદ કરે તો થાય એવું છે.

પછી મેં અને ભોળાએ વળતો લવ-લેટર કેવી રીતે લખવો એ વિચાર્યું. અમારી યોજના મુજબ ભોળો બીજા દિવસે અમરેલી જઈને પાસપૉર્ટ સાઇઝના ફોટા પડાવી આવ્યો. સાથોસાથ અત્તરની એક શીશી અને શાયરીની એક ચોપડી પણ લાવ્યો. ચોથા દિવસે અર્જન્ટ વરધીવાળા ફોટા આવી ગયા એટલે અમે બન્નેએ બેસીને ભોળાના નામે એક પત્ર લખીને રવાના કર્યો. પછી તો બન્ને બાજુથી સારું એવું ચાલ્યું. હું અને ભોળો કકુ મા’રાજની દુકાન પાસેથી નીકળીએ એટલે કકુ મા’રાજ ભોળાને પૂછે;

– કેમ ભોળા, ઘરનાં મજામાં ને?

– તુંય શું કકુ મા’રાજ, મશ્કરી નો કરતો હો તો ભલા માણસ. પછી કકુ મા’રાજ ડાબા હાથની પહેલી આંગળી ઉપર બીજી આંગળી ચઢાવી એને ધનુષ્યની પણછ જેમ ખેંચીને ભોળાને બતાવીને બોલે;

ભોળા, ગીલી ગીલી. ભોળો શરમાઈ જાય, આ કકુ મા’રાજેય માળો જાહેરમાં પટ્ટી પાડે એવો છે.

*

એકાદ વરસ પછી ભોળાનાં લગ્ન ગોઠવાયાં. લગ્ન લખાયાં પહેલાં જ ભોળાએ મને સખત તાકીદ કરી દીધેલી; તારે લગનમાં ચોક્કસ ને ચોક્કસ આવવાનું જ છે, સોળ વાલ ને એક રતી, સમજ્યો તારા વગર જાન નૈં જુતે હોં.

દસ ગાડાં જોડીને ટપુબાપાએ જાડી જાન કાઢી. ભોળો ગેલમાં આવી ગયેલો. મને કહે, તું મારી હાર્યે ને હાર્યે રેહુંયે. રોઢે હું અને ભોળો જમી કારવીને અણવર સાથે વાડામાં પગ છૂટો કરવા, લટાર મારવા ગયા હતા ત્યાં વિમળાભાભીની બેનપણી ઉષા આવીને મને એક બાજુ બોલાવી ગઈ;

– તું ભોળાકુમારનો પાકો ભાઈબંધ છો ને?

– હા.

– વરઘોડો માંડવે આવે તંઈ ભોળાકુમારને વિમુનાં બા પોંખે પે’લાં વિમુ જાત્યે આવીને ભોળાકુમારને હાર પે’રાવી જાય એવી વિમુની ઇચ્છા છે. આમાં વિમુના મોટા ભાઈને કાંઈ વાંધો નથી. વિમુના બાપુજી બાર્ય તમારી બધાયની સરભરામાં હશે. વિમુનાં બા કે’ય છે કે’ ભોળાજમાઈ કે એમ કરો.

ભોળો રાજી થઈ ગયો, હા, હા, થાવા દ્યો. એ મારી સામે જોઈને હસી પડ્યો. પણ તરત અણવરે ટપાર્યો; આમાં તો તારા બાપુજીને પૂછીને જ આગળ વધાય.

ટપુબાપાએ આવા ફંદ કરવાની ચોખ્ખી ના પાડી; જાન લીલા તોરણે પાછી લઈ જવી પડે તો ભલે, પણ આવી આછકલાઈ જોવે જ નૈં.

ભોળો સાવ લેવાઈ ગયો. મને કહે; આનો શું અરથ બોલ્ય, જ લગન અને મારું જ ધાર્યું નો થાય! મેં ક્યાં એવું કીધું છે કે ખુલ્લા મોઢે લગન કરવાં છે; આનો શું અરથ હેં?

મેં કહ્યું, જાવા દે હવે.

ભોળાએ કહ્યું, ના ના, પણ, આનો શું અરથ? કહીને ફરીથી મારી પાસે અરથ જાણવાનો આગ્રહ રાખ્યો.

*

વિમળાભાભી પહેલી જ રાતે ભોળાથી રિસાયાંઃ કે’ હારની બાબતમાં કેમ ના પાડી? તે ભોળાએ માંડ માંડ મનાવ્યાં. પછી ભોળો એના સંસારમાં પડી ગયો. હું ન્યૂ એસ.એસ.સી.ની પરીક્ષાની તૈયારીમાં લાગી ગયો. અમારે મળવાનું ઓછું થઈ ગયેલું. પણ લગ્ન પછી ભોળાની કઠણાઈ બેઠેલી. ટપુબાપાએ ભોળાને ઠપકો આપવાનું બંધ કરેલું તે ફરીથી ચાલુ કરેલું. હાર પહેરાવવાની વાતમાં પારકા ગામમાં જઈને ભોળાએ જે ફંદ કરેલો એનાથી પોતાની આબરૂને ધક્કો લાગ્યો છે એવું એમના મનમાં ઠસી ગયેલું. વળી રાતે દુકાને સૂઈ રહેતા તેને બદલે ઘેર ઢોલિયો ઢળાવતા થયેલા. દુકાને ઘામ બહુ થાય છે, એમ કહેતા. ઘેર ભોળાને નહીં જેવી બાબતમાં ઠપકા આપ્યા કરતા. પહેલાંના માર કરતાં ભોળાને આ ઠપકા વધુ આકરા લાગતા. એક વાર મને અચાનક કહે; બાપુએ એટલું તો વિચારવું જોઈએ કે નૈં કે હું હવે પવણ્યો. વિમળાની હાજરીમાં મને નૈં જેવી વાતમાં પાણીથી પાતળો કરી નાખે તે ઓલ્યી નવી આવનારીના મનમાં આપડી શું છાપ પડે, બોલ્ય?

વિમળાભાભીના મનમાં પણ ભોળો મૂરખ છે એવું બેસવા મંડ્યું હતું.

હું ભોળાને કહેતો, બાપા હોય તે ઠપકો આપે, કોકનાં મગજ તેજ હોય.

ભોળો માનતો નહીં; પણ સાવ આવું, રાત્યના બાર બાર વાગ્યા સુધી સંચા તાણું છું, તોય આ ઘરમાં આપડી કદર નો થઈ. મગજ તેજ હોય તો મોટા ભાયુંને કાં ધખતા નથી?

દસમાનું પરિણામ લઈને અમદાવાદ જવાના આગલા દિવસે હું ભોળાને મળવા એના ઘેર ગયો. મેં વિમુભાભીને કહ્યુંઃ ઠીક તંઈ હવે, તમે બેય જણાં આવજો અમદાવાદ ફરવા, જરૂર ને જરૂર. વિમુભાભીએ હસીને કહેલું; હવે શે’રમાં જાવ છો તે ભણીગણીને હુયાર થાજ્યો, તમારા ભાઈબંધ જેવા બાઘા નો રે’તા.

– હેં, હેં, ભાભી તમેય શું મશ્કરી કરતાં હશો? – કહીને મેં વાત વાળી લેવાનો પેંતરો કર્યો પણ ભોળાનું મોઢું પડી ગયું. અમે ઘરમાંથી નીકળ્યા એટલે તરત બોલ્યો; જોયું ને કાળુ, ઘરનું બૈરું આપડને બુડથલ માને પછી બીજાની શું વાત કરવી?

અમદાવાદ જતાં પહેલાં ભોળાને છેલ્લી વાર મનાવવો પડ્યો.

*

વચ્ચે વચ્ચે ભોળાના પત્રો આવી જતા. એક પત્રમાં ખુશખબર હતા કે વિમળાભાભીને સારા દિવસો છે. પછી એને ઘેર દીકરાનો જન્મ થયો ત્યારે મેં ઝભલાના પૈસા મોકલાવ્યા એમાં પોતાના તરફથી થોડા પૈસા ઉમેરીને ભોળાએ પોતે બહુ સરસ ઝભલું સીવેલું અને ઝભલાના બધા પૈસા કાળુએ મોકલ્યા છે એવું એના ઘરમાં કહીને મારો ડંકો વગાડી દીધેલો. ગામમાંથી ગયા પછી અઢી-ત્રણ વરસે આ વખતે વેકેશનમાં ફરવા આવ્યો ત્યારે જેંતી અને ભોળો દોઢ ગાઉ દૂર રેલવેના પાટિયે સામા લેવા આવ્યા જેંતી વાતવાતમાં ભોળા સામે જોઈને કટાક્ષમાં હસતો હતો. ભોળાનું મોઢું ગંભીર હતું. જેંતીને મેં ઇશારાથી શું વાત છે? એમ પૂછવું તો એણે પછી, એવો જવાબ આપેલો.

ગામમાં મારા આગમનનો ભોળાએ ઉત્સવ મનાવ્યો. એની દુકાને લઈ જઈને મને પેલો સંવાદ ત્રણ-ચાર વાર કરાવ્યો,

– હું ને કાળુ હાર્યે ભણતા નૈં કાળુ?

– હા આ.. આ.

– કાળુ ભણવામાં બોવ હુશ્યાર – કાયમ પે’લો નંબર રાખે.

– ઠીક હવે ભાઈ.

– અને મારો બીજો નંબર બરાબર ને?

ભોળાએ ખાસ આગ્રહ કરીને મને એના ઘેર જમવા નોતરેલો. જમવા જતો હતો ત્યારે રસ્તામાં જેંતી મળી ગયો,

– ક્યાં જાય છે, દોસ્ત?

– ભોળાને ત્યાં, આજે જમવાનું છે.

– એના છોકરાને જોયો? કોના ઉપર ગ્યો છે?

– ઈ તો ભોળા ઉપર જ ગ્યો હોય ને! પણ કેમ? મને શંકા ગઈ. કેમ કે જેંતી આખા ગામની ડાયરી રાખતો.

– ભોળા ઉપર? ચોક્કસ ખાતરી કરી લેજે.

– કેમ? ભોળો ટપુબાપા ઉપર અને ભોળાનો છોકરો ભોળા ઉપર્ય. ત્રણેયનાં મોઢાં એકસરખાં તો લાગે છે.

– ઈ વાત છે તંઈ, કહીને જંતી ચાલતો થયો.

નટુભાઈ, બાબુભાઈ અને ટપુબાપા ત્રણેય હજી દુકાને હતા. હું અને ભોળો જમવા બેઠા. ભોળાએ થનારી કોઈ અજાણી સાસુ અને એની દીકરીના સમ દઈને, ધરવ કરાવી દીધો. જમીને ઓસરીમાં બેઠા બેઠા પાન ખાતાં ભોળાના દીકરાને હું રમાડતો હતો. ત્યાં નટુભાઈ, બાબુભાઈ અને ટપુબાપા જમવા આવ્યા. નટુભાઈની દીકરી ટીકુ બાજુમાં રમતી હતી. ભોળાએ એના દીકરાને મારી પાસેથી લઈ લીધો અને ટીકુને સંબોધીને બોલ્યો,

– જો ટીકુ, ભાય.

ટીકુ હસી.

પછી ભોળાએ એના પગ પકડીને ઊંધો કર્યો;

– જો ટીકુ, ભાય.

પછી એને હવામાં ઉલાળીને બોલ્યો;

– જો ટીકુ, ભાય હવામાં ઊડે.

પછી ગલગલિયાં કરીને બોલ્યો;

– જો ટીકુ, ભાય દાંત કાઢે.

ફરીથી એને ઉલાળીને બોલ્યો, ભાય.

એમ ભોળાએ એના દીકરાને ઉલાળી, ઊંધો કરી, ગલગલિયાં કરી કરીને બોલ્યા કર્યું, ભાય – ભાય – ભાય.

વિમુભાભી રસોડામાંથી દોડતાં આવ્યાં. ભોળાના હાથમાંથી છોકરો ઝૂંટવી લીધો, મૂકો હવે, આવ્યા મોટા રમાડવાવાળા. ટપુબાપા જમીને અંદરના રૂમમાંથી બહાર આવ્યાઃ દુકાને જા. મોટો ભાયવાળો ભાળ્યો નો હોય, ઘડીક તો જંપવા દે, બુડથલ.

અમે બહાર નીકળ્યા. ભોળાએ નિસાસો નાખ્યો, ઘેરે દીકરો અવતર્યો પછીયે આ જ કઠણાઈ રહી હો.

હું ચુપ રહ્યો. અચાનક ભોળો બોલ્યો, આ તે કેવું કહેવાય હેં, ઘરનાં માણસો જ ઘરમાં ખાતર પાડે?

મને કમકમાં આવ્યાં. એકાદ બહાનું કાઢી હું ભોળા પાસેથી ખસી ગયો. પછી જેટલા દિવસ ગામમાં રહ્યો એટલા દિવસ ભોળાને મળવાનું ટાળ્યું. બે-ત્રણ વાર ભોળો જાણે ખાસ મળવા આવ્યો હોય એમ સમય કાઢીને આવ્યો, પણ મેં એને જલ્દી વળાવી દીધો.

છતાંય મારા નીકળવાની સાંજે એણે કેડો ન છોડ્યો. કાળને વળાયાવું, કહીને એણે દુકાનમાં બપોર પછી રજા રાખી. મેં એને પાદરથી પાછો વળાવવાનો કારસો કર્યો પણ એણે ઠેઠ પાટિયા સુધી આવવાની રઢ લીધી. રસ્તામાં; એણે એ જ વાત ઉખેળી સાલું કેવું કે’વાય? ઘરનાં માણસો થઈને ઘરમાં જ ખાતર – પણ મેં વાત ટાળી દીધી.

પાટિયે પહોંચીને મેં પાટા ઉપર કાન માંડીને સૂતેલા છોકરાને જોયા કર્યો. મનમાં થયું, ગાડી જલદી આવે તો સારું.

ભોળો બોલ્યे જતો હતો; તું સમજ કાળુ, તું સમજ્ય; તારા જેવો ભણેલો માણસ નો સમજે તો પછી થઈ ર્યું ને! ત્યાં ગાડી આવી. ભોળાએ નિસાસો નાખીને કહ્યું, ઠીક તંઈ ભાય, બીજું શું?

ગાડી ઊપડ્યા પછી મેં વિચાર્યું કે ગાડી અમરેલીના સ્ટેશને પહોંચે એ પહેલાં ભોળો ગામમાં પહોંચી જશે. પણ એ ઘેર કે દુકાને નહીં જાય. ઉતારાની પાળીએ જ્યાં અમે દરરોજ સાંજે જતા ત્યાં જ જશે. જો ગામમાં વિનુ બાબર હાજર હશે અને જો એણે ઉતારાનો રેડિયો ચાલુ કર્યો હશે તો ભોળો પાળી પર પલાંઠી મારી ભક્તિભાવે ભજનો સાંભળશે. પાળી પર બેઠો બેઠો એ માથું ધુણાવશે, હાથથી પાળી ઉપર તબલાં વગાડશે અને ભજન સાંભળશે…

સાધુડાના ઘરમાં રે માલદે, ચોરી નવ કરીએ હો જી.

{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…|આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/લીલ|લીલ]]
}}

User:Vipul Shingala

2025-06-13T13:52:28Z

Vipul Shingala:

===ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા===
# મલયાનિલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મલયાનિલ/ગોવાલણી|ગોવાલણી]]
# કનૈયાલાલ મુન્શી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુન્શી/શામળશાનો વિવાહ|શામળશાનો વિવાહ]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુન્શી/મારી કમળા|મારી કમળા]] {{done}}
# ધૂમકેતુ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પોસ્ટઑફિસ|પોસ્ટઑફિસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પૃથ્વી અને સ્વર્ગ|પૃથ્વી અને સ્વર્ગ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/વિનિપાત|વિનિપાત]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/ભૈયાદાદા|ભૈયાદાદા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/રજપૂતાણી|રજપૂતાણી]]
# રા. વિ. પાઠક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/મુકુન્દરાય|મુકુન્દરાય]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/ખેમી|ખેમી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/સૌભાગ્યવતી!!|સૌભાગ્યવતી!!]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/જક્ષણી|જક્ષણી]]
# ઝવેરચંદ મેઘાણી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/સદાશિવ ટપાલી|સદાશિવ ટપાલી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/વહુ અને ઘોડો|વહુ અને ઘોડો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/જી’બા|જી’બા]]
# ઉમાશંકર જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/છેલ્લું છાણું|છેલ્લું છાણું]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/મારી ચંપાનો વર|મારી ચંપાનો વર]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/શ્રાવણી મેળો|શ્રાવણી મેળો]] {{done}}
# સુન્દરમ્
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/ખોલકી|ખોલકી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માજા વેલાનું મૃત્યુ|માજા વેલાનું મૃત્યુ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માને ખોળે|માને ખોળે]]
# ગુલાબદાસ બ્રોકર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/લતા શું બોલે|લતા શું બોલે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ગુલામદીન ગાડીવાળો|ગુલામદીન ગાડીવાળો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/નીલીનું ભૂત|નીલીનું ભૂત]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે|ઊભી વાટે]]
# પન્નાલાલ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/વાત્રકને કાંઠે|વાત્રકને કાંઠે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સાચી ગજિયાણીનું કાપડું|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/બાપુનો કૂતરો|બાપુનો કૂતરો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સુખદુઃખનાં સાથી|સુખદુઃખનાં સાથી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/પીઠીનું પડીકું|પીઠીનું પડીકું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/મોરલીના મૂંગા સૂર|મોરલીના મૂંગા સૂર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/નૅશનલ સેવિંગ|નૅશનલ સેવિંગ]]
# ઈશ્વર પેટલીકર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/લોહીની સગાઈ|લોહીની સગાઈ]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/મધુરાં સપનાં|મધુરાં સપનાં]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/વટ|વટ]] {{done}}
# જયંતી દલાલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/અડખેપડખે|અડખેપડખે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/આ ઘેર પેલે ઘેર|આ ઘેર પેલે ઘેર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઉત્તરા|ઉત્તરા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઝાડ, ડાળ અને માળો|ઝાડ, ડાળ અને માળો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ટપુભાઈ રાતડિયા|ટપુભાઈ રાતડિયા]]
# જયંત ખત્રી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ|તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/લોહીનું ટીપું|લોહીનું ટીપું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ધાડ|ધાડ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/નાગ|નાગ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ખરા બપોર|ખરા બપોર]]
# અશોક હર્ષ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશોક હર્ષ/સુલોચના|સુલોચના]]
# પીતાંબર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પીતાંબર પટેલ/દત્તક પિતા|દત્તક પિતા]]
# હીરાલાલ ફોફલિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હીરાલાલ ફોફલિયા/રાતે વાત|રાતે વાત]]
# ચુનીલાલ મડિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/વાની મારી કોયલ|વાની મારી કોયલ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/કમાઉ દીકરો|કમાઉ દીકરો]]
# સુરેશ જોષી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/થીગડું|થીગડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/રાક્ષસ|રાક્ષસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પદભ્રષ્ટ|પદભ્રષ્ટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/એક મુલાકાત|એક મુલાકાત]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/અગતિગમન|અગતિગમન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/લોહનગર|લોહનગર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/વરપ્રાપ્તિ|વરપ્રાપ્તિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/કુરુક્ષેત્ર|કુરુક્ષેત્ર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પુનરાગમન|પુનરાગમન]]
# સરોજ પાઠક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર|ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/સારિકા પંજરસ્થા|સારિકા પંજરસ્થા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/પોસ્ટ-મૉર્ટમ|પોસ્ટ-મૉર્ટમ]]
# ચંદ્રકાન્ત બક્ષી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...|આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/તમે આવશો?|તમે આવશો?]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/એક સાંજની મુલાકાત|એક સાંજની મુલાકાત]]
# મધુ રાય
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/બાંશી નામની એક છોકરી|બાંશી નામની એક છોકરી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ધારો કે –|ધારો કે –]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/કાન|કાન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ઊંટ|ઊંટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/મકાન|મકાન]]
# વસુબહેન ભટ્ટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વસુબહેન ભટ્ટ/ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!|ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!]]
# મોહમ્મદ માંકડ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/તપ|તપ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/મનેય કોઈ મારે!|મનેય કોઈ મારે!]]
# વનુ પાંધી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વનુ પાંધી/બારી|બારી]]
# ધીરુબહેન પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરુબહેન પટેલ/ટાઢ|ટાઢ]]
# કુન્દનિકા કાપડિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/ફરી વરસાદ!|ફરી વરસાદ!]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/જવા દઈશું તમને…|જવા દઈશું તમને…]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/પ્રેમનાં આંસુ|પ્રેમનાં આંસુ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/તમારાં ચરણોમાં|તમારાં ચરણોમાં]]
# ઇવા ડેવ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તરંગિણીનું સ્વપ્ન|તરંગિણીનું સ્વપ્ન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તમને ગમી ને?|તમને ગમી ને?]]
# ભગવતીકુમાર શર્મા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભગવતીકુમાર શર્મા/અપ્રતીક્ષા|અપ્રતીક્ષા]]
# મોહનભાઈ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહનભાઈ પટેલ/બ્લાઇન્ડ વર્મ|બ્લાઇન્ડ વર્મ]]
# કિશોર જાદવ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/કાગ-કન્યા|કાગ-કન્યા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/વિસ્મૃત|વિસ્મૃત]]
# રાધેશ્યામ શર્મા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના|સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સળિયા|સળિયા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/નૂતન વર્ષાભિનંદન|નૂતન વર્ષાભિનંદન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/ચર્ચબેલ|ચર્ચબેલ]]
# રઘુવીર ચૌધરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/પોટકું|પોટકું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/જગા ધૂળાનો જમાનો|જગા ધૂળાનો જમાનો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ચિતા|ચિતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ|ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/મંદિરની પછીતે|મંદિરની પછીતે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/સાંજનો છાયો|સાંજનો છાયો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ભણેલી વહુ|ભણેલી વહુ]]
# રાવજી પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/ચંપી|ચંપી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સગી|સગી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સૈનિકનાં બાળકો|સૈનિકનાં બાળકો]]
# ઘનશ્યામ દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/ગોકળજીનો વેલો|ગોકળજીનો વેલો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/કાગડો|કાગડો]]
# જ્યોતિષ જાની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જ્યોતિષ જાની /એક સુખી માણસનું ચિત્ર|એક સુખી માણસનું ચિત્ર]]
# સુધીર દલાલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુધીર દલાલ/પછી|પછી]]
# વર્ષા અડાલજા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/‘એ’|‘એ’]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/લાશ|લાશ]]
# વિભૂત શાહ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિભૂત શાહ/શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો|શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો]]
# નાનાભાઈ જેબલિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/છટકું|છટકું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/કાટલું|કાટલું]]
# હરિકૃષ્ણ પાઠક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/ઘરભંગ|ઘરભંગ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/નટુભાઈને તો જલસા છે|નટુભાઈને તો જલસા છે]]
# વીનેશ અંતાણી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/શ્વાસનળીમાં ટ્રેન|શ્વાસનળીમાં ટ્રેન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ|તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી|સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સ્ત્રી નામે વિશાખા|સ્ત્રી નામે વિશાખા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/નિર્જનતા|નિર્જનતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/જૂના ઘરનું અજવાળું|જૂના ઘરનું અજવાળું]]
# હિમાંશી શેલત
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં|અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/ઇતરા|ઇતરા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/બારણું|બારણું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/સાંજનો સમય|સાંજનો સમય]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/કિંમત|કિંમત]]
# ધીરેન્દ્ર મહેતા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરેન્દ્ર મહેતા/ઓળખાણ|ઓળખાણ]]
# વિજય શાસ્ત્રી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય શાસ્ત્રી/મિસિસ શાહની એક બપોર|મિસિસ શાહની એક બપોર]]
# પુરુરાજ જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પુરુરાજ જોશી/છત્રી|છત્રી]]
# ઇલા આરબ મહેતા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પરીકથા|પરીકથા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પાંખ|પાંખ]]
# રજનીકુમાર પંડ્યા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રજનીકુમાર પંડ્યા/સીનો|સીનો]]
# ચિનુ મોદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચિનુ મોદી/નાગના લિસોટા|નાગના લિસોટા]]
# રમેશ પારેખ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ પારેખ/ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે|ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે]]
# જોસેફ મેકવાન
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/પન્નાભાભી|પન્નાભાભી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/બાપનું લો’ય|બાપનું લો’ય]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/ઘરનું ઘર|ઘરનું ઘર]]
# મોહન પરમાર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/આંધું|આંધું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/કુંભી|કુંભી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/હિરવણું|હિરવણું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/થળી|થળી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/તણખલું|તણખલું]]
# દલપત ચૌહાણ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/બદલો|બદલો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/ગંગામા|ગંગામા]]
# હરીશ મંગલમ્
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/દાયણ|દાયણ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/ઉટાંટિયો|ઉટાંટિયો]]
# અંજલિ ખાંડવાલા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અંજલિ ખાંડવાલા/લીલો છોકરો|લીલો છોકરો]]
# મણિલાલ હ. પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/બાપાનો છેલ્લો કાગળ|બાપાનો છેલ્લો કાગળ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/રાતવાસો|રાતવાસો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પી.ટી.સી. થયેલી વહુ|પી.ટી.સી. થયેલી વહુ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પડતર|પડતર]]
# રમેશ દવે
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ દવે/ને કંઈક થયું તો?|ને કંઈક થયું તો?]]
# મનોહર ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/જલમટીપ|જલમટીપ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/પાછું વળવું|પાછું વળવું]]
# પવનકુમાર જૈન
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/આ જમાનાનો પારસમણિ|આ જમાનાનો પારસમણિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/તરસ્યા કાગડાની વારતા|તરસ્યા કાગડાની વારતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/વરુ અને શ્રી પાપી|વરુ અને શ્રી પાપી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/ઈપાણનું યૌવન|ઈપાણનું યૌવન]]
# કિરીટ દૂધાત
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આમ થાકી જવું…|આમ થાકી જવું…]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…|આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/ભાય|ભાય]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/લીલ|લીલ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે|એક બપોરે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/વી. એમ.|વી. એમ.]]
# બિપિન પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/સંગીતશિક્ષક|સંગીતશિક્ષક]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/વાંસનાં ફૂલ|વાંસનાં ફૂલ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/બૂફે|બૂફે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/કરિયાવર|કરિયાવર]]
# માય ડિયર જયુ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/ડારવિનનો પિતરાઈ|ડારવિનનો પિતરાઈ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/જીવ|જીવ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/વેકેશન|વેકેશન]]
# પન્ના નાયક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/લેડી વિથ અ ડૉટ|લેડી વિથ અ ડૉટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/નિત્યક્રમ|નિત્યક્રમ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/સુજાતા|સુજાતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/ઊડી ગયો હંસ|ઊડી ગયો હંસ]]
# અજિત ઠાકોર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ગૂમડું|ગૂમડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ખરજવું|ખરજવું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/માવઠું|માવઠું]]
# અનિલ વ્યાસ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/સવ્ય-અપસવ્ય|સવ્ય-અપસવ્ય]]
# હરીશ નાગ્રેચા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/`ચૂટકી'|`ચૂટકી']]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/ખલેલ|ખલેલ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/કૅટ-વૉક|કૅટ-વૉક]]
# યોગેશ જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ચંદરવો|ચંદરવો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ગંગાબા|ગંગાબા]]
# પ્રવીણ ગઢવી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/લીંબડાનું પાંદડું|લીંબડાનું પાંદડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/સૂરજપંખી|સૂરજપંખી]]
# ભૂપેશ અધ્વર્યુ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેશ અધ્વર્યુ/હનુમાન લવકુશ મિલન|હનુમાન લવકુશ મિલન]]
# કેશુભાઈ દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/મહિષાસુર|મહિષાસુર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/ઉપેક્ષિતા|ઉપેક્ષિતા]]
# પ્રવીણસિંહ ચાવડા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/ચાકરી|ચાકરી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/લેણિયાત|લેણિયાત]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિઝિટ|વિઝિટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/જનારી|જનારી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી|બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિશાખાનો ભૂતકાળ|વિશાખાનો ભૂતકાળ]]
# ઉત્પલ ભાયાણી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/ખતવણી|ખતવણી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/મિજબાની|મિજબાની]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બદલો|બદલો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બંધન અને મુક્તિ|બંધન અને મુક્તિ]]
# ધરમાભાઈ શ્રીમાળી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/નરક|નરક]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/દાજવું તે...|દાજવું તે...]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/વરઘોડો|વરઘોડો]]
# દશરથ પરમાર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/ત્રીજું ઘર|ત્રીજું ઘર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/બે ઇ-મેલ અને સરગવો|બે ઇ-મેલ અને સરગવો]]
# મોના પાત્રાવાલા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોના પાત્રાવાલા/રાની બીલાડો|રાની બીલાડો]]
# નાઝીર મનસૂરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાઝીર મનસૂરી/બોકાહો|બોકાહો]]
# અઝીઝ ટંકારવી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અઝીઝ ટંકારવી/વાવાઝોડું|વાવાઝોડું]]
# જિતેન્દ્ર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિતેન્દ્ર પટેલ/ખાડ|ખાડ]]
# પરેશ નાયક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/તાંદળજાની ભાજી|તાંદળજાની ભાજી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક /પરપોટો|પરપોટો]]
# કાનજી પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કાનજી પટેલ/ડેરો|ડેરો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/પડાવ|પડાવ]]
# બિન્દુ ભટ્ટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/આંતરસેવો|આંતરસેવો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/જાગતું પડ|જાગતું પડ]]
# પારુલ રાઠોડ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ રાઠોડ/વિપર્યાસ|વિપર્યાસ]]
# સુમન્ત રાવલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/ખોયડું|ખોયડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/લાયન-શૉ|લાયન-શૉ]]
# ભરત નાયક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભરત નાયક/વગડો|વગડો]]
# જનક ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ|સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/બાવળ વાવનાર|બાવળ વાવનાર]]
# શિરીષ પંચાલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/શિરીષ પંચાલ/મજૂસ|મજૂસ]]
# રાજેન્દ્ર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/લિફ્ટ|લિફ્ટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/જૂઈની સુગંધ|જૂઈની સુગંધ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/અધૂરી શોધ|અધૂરી શોધ]]
# ગિરીશ ભટ્ટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/રેખલીનું મન|રેખલીનું મન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ|ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ]]
# પ્રભુદાસ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/હડફેટ|હડફેટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ખાખી જીવડાં|ખાખી જીવડાં]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ફારગતી|ફારગતી]]
# રામચંદ્ર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/સુવર્ણકન્યા|સુવર્ણકન્યા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/શ્યામલી|શ્યામલી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/ખેતર|ખેતર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/તીતીઘોડો|તીતીઘોડો]]
# મહેન્દ્રસિંહ પરમાર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/પોલિટેકનિક|પોલિટેકનિક]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/ઊડણચરકલડી|ઊડણચરકલડી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/એમ. પી. અજમેરા|એમ. પી. અજમેરા]]
# જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ|
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/કંઈ પણ બની શકે...|કંઈ પણ બની શકે...]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/મહોરાં|મહોરાં]]
# સાગર શાહ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/ગેટ ટુ ગેધર|ગેટ ટુ ગેધર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/સુજીની સમાજસેવા|સુજીની સમાજસેવા]]
# અજય સોની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/ગળામાં અટવાયેલી તરસ|ગળામાં અટવાયેલી તરસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/તરસ|તરસ]]
# વિજય સોની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/સાંકડી ગલીમાં ઘર|સાંકડી ગલીમાં ઘર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/મમ સત્યમ|મમ સત્યમ]]
# નવનીત જાની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નવનીત જાની/સામા કાંઠાની વસ્તી|સામા કાંઠાની વસ્તી]]
# પન્ના ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/સાતમો દિવસ|સાતમો દિવસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/ચપટી|ચપટી]]
# રામ મોરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/મહોતું|મહોતું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/બળતરા|બળતરા]]
# અભિમન્યુ આચાર્ય
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/પડછાયાઓ વચ્ચે|પડછાયાઓ વચ્ચે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/રાત|રાત]]
# નરેશ શુક્લ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/અથઃ ઇતિ|અથઃ ઇતિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/ન કહેવાયેલી વાર્તા...!|ન કહેવાયેલી વાર્તા...!]]
# હર્ષદ ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/જાળિયું|જાળિયું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/આઢ|આઢ]]
# રેણુકા પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/મીરાંનું ઘર|મીરાંનું ઘર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/ધોધમાર|ધોધમાર]]
# માવજી મહેશ્વરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/ગ્રહણ|ગ્રહણ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/સુખ|સુખ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/મિલકત|મિલકત]]
# કેતન મુનશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/ફટકો|ફટકો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/લાલ ચીંદરડી|લાલ ચીંદરડી]]
# બકુલેશ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બકુલેશ/આભાસની ગલીમાં|આભાસની ગલીમાં]]
# પારુલ કંદર્પ દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ કંદર્પ દેસાઈ/એક ડગલું આગળ|એક ડગલું આગળ]]
# કંદર્પ ર. દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કંદર્પ ર. દેસાઈ/આઠમી માર્ચ|આઠમી માર્ચ]]
# રમેશ ર. દવે
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ ર. દવે/શબવત્|શબવત્]]
# પ્રાગજી ભામ્ભી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રાગજી ભામ્ભી/ફરી પાછા પૃથ્વી પર|ફરી પાછા પૃથ્વી પર]]
# ભૂપેન ખખ્ખર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેન ખખ્ખર/વાડકી|વાડકી]]
# રાજેશ વણકર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેશ વણકર/ધડાકા|ધડાકા]]
# મીનળ દવે
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મીનળ દવે/ઓથાર|ઓથાર]]
# પૂજા તત્સત્
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પૂજા તત્સત્/એક મેઇલ|એક મેઇલ]]
# કલ્પેશ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/સહી|સહી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/કાઠું વરહ|કાઠું વરહ]]
# અશ્વિની બાપટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશ્વિની બાપટ/તૃષ્ણા|તૃષ્ણા]]
# નીતા જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નીતા જોશી/છેવાડાનાં બે જણ|છેવાડાનાં બે જણ]]

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/શ્રાવણી મેળો

2025-06-12T11:44:22Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|શ્રાવણી મેળો | ઉમાશંકર જોશી}}

<hr>
<center>
◼
 
{{#widget:Audio
|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/5/5c/UPADHYAY_SIR_SHRAVANI_MEDO.mp3
}}
 
શ્રાવણી મેળો • ઉમાશંકર જોશી • ઑડિયો પઠન: ભાનુપ્રસાદ ઉપાધ્યાય
 
◼
</center>
<hr>

{{Poem2Open}}
અંબી અને એની ગોઠણ સોના મેળામાં એકબે આંટા મારી આવી ફરી પાછાં ચગડોળમાં બેઠાં હતાં. કશે દિલ ગોઠતું નથી એમ કહીને અંબી સોનાને અહીં ઘસડી લાવી હતી.

‘તો દોડીને મેળે શીદ આવ્યાં, ગોઠતું નથી તો?’ સોનાએ રીતસર ચીડવવાનું જ શરૂ કર્યું.

‘ચગડોળમાં બેસવા વળી.’

જવાબ ઉડાઉ હતો. ખરો જવાબ તો હતો એનો દીર્ઘ દબાવેલો નિઃશ્વાસ. અને સોનાની શરત બહારની એ વાત ન હતી.

‘તો હું કાંઈ રોજરોજ મેળે સાથે આવીને તારી જોડે ચગડોળમાં બેસવા નવરી નથી.’ સોનાએ તો ચગડોળમાં પોતાની જોડે બેસનારો બે મેળા ઉપર ગોતી કાઢેલો.

અંબી જરી મૂંગી રહી. અને પછી કોણ તારી જોડે બેઠું જ છે, કહી સોનાની સામે પીઠ કરીને બેઠી. ચગડોળ નીચેઉપર ઉપરનીચે ઘૂમવા માંડ્યો એટલે આજુબાજુના માનવસમુદાયના ખદબદતા ઉકરડા તરફ ઘૃણાથી જોતી રહી. પોતે એ ધરતીથી અલગ, એ ધરતીથી ઊંચે, જાણે કોઈ બીજા જ ગ્રહ પર વસતી, એવું ચગડોળ પર હોવાથી એને લાગતું ન હોય.

સોનાએ પોતાના ગુનાની માફી લાડની એક ચોંટીથી માગી જોઈ. પણ એમાં ન ફાવી એટલે થાકીને માત્ર વનવધૂઓને જ વરી છે એવી ભરી ભરી હલકથી એણે ગાવું આરંભ્યું :

'''<center>ઝોલો લાગ્યો ગોરીને રૂસણે!</center>'''

કોણ રિસાયું છે કહેતીક અંબી સોનાના કંઠમાં કંઠ પૂરવા લાગી. ભૂલી પણ ગઈ કે થોડી વાર પછી સોના તો ગાતી થંભી પણ ગઈ હતી ને પોતે એકલી જ ગાઈ રહી હતી. જાણ્યું ત્યારે પોતાના આખાય વર્તનથી એવી તો શરમાઈ કે એક વાર એ ગાવાનું તો તરત જ પડતું મૂકત. એક… એક… ઉપરની બેઠકમાંના પેલા કોઈનો પાવો ગીતની સાથે ને સાથે વાગતો હતો તેનો તાલ તૂટવાનો ડર ન હોત તો.

ગીત ચાલતું રહ્યું. પાવો ચગતો રહ્યો. ને ચગડોળ જ જાણે ચગડોળે ન ચડ્યો હોય એવું બની રહ્યું.

ત્રણ ડુંગરની વચાળમાં શ્રાવણના છેલ્લા રવિએ વરસોસરસ મેળો ભરાતો. ને વરસોવરસ, ડુંગરાનાં દૂઝ્યાં સાવજચાખ્યાં પાણી પીનારા નવલોહિયા નવનવા વનકિશોરો એકલા મેળે આવતા ને બેકલા પાછા જતા. વનકન્યાઓ ટોળેબંધ ચાલી આવતી. લાવતી એક અણબોટ હૈયું અને તાજી વાદળીની માદક લાવણ્યમયી નિર્ભરતા. મેળામાં સૌ ગાતાં, નાચતાં ને મનનું માનવી મળી જાય એટલે એકબીજાનો હાથ ઝાલી રસ્તે પડતાં.

વનલોકને આથી જુદો કોઈ વિવાહવિધિ જડ્યો ન હતો. બે મહિના વરસાદ બરોબર પડ્યો હોય ને ખેતરોમાં બબ્બે ત્રણત્રણ વાર નીંદામણ કરી લીધું એટલે પાક તૈયાર થાય ત્યાં લગીની નિરાંત. ધરતી લીલાણી, ને સાથે સાથે વનબાલાઓની જીવનઆશા પણ પલ્લવિત થઈ. ડુંગરો નવાં નવાણથી ગાજી ઊઠતા ને કિશોરો પ્રણયનાં નવસ્પન્દન અનુભવતા નાચી રહેતા. દોડીને એક વહેળો અને એક નાનકડી નદી એકમેકને ભેટી સમરસ થઈ ડુંગરની ધારે ધારે વહ્યે જતાં ત્યાં એક મોટો અણડોળ પથ્થર હતો એની ચોમેર નાચકૂદ ને ગાનકિલ્લોલ કરતાં કરતાં જુગલજોડીઓ રચાઈ જતી. ન તો કોઈ પુરોહિતની જરૂર પડતી, ન મોટેરાંની છાયા આડી આવતી. યૌવનની નસેનસે શ્રાવણી પૂર દોડતાં; ભરપૂર અને મસ્ત. નીતરાં નહિ પણ મેલાંઘેલાં; સ્વસ્થ નહિ પણ હેલે ચડેલાં. શ્રાવણી મેળો ડહોળ્યાં દિલનો મેળો હતો.

દેવો આ ફેરે તો મેળે ગયા વગર રહેવાનો ન હતો. છેલ્લાં બે-ત્રણ વરસથી એના ગોઠિયાઓ તો જવા માંડ્યા હતા અને કેટલાક તો અત્યારે મંડાઈ ગયા હતા અને મોટેરા જેવા પણ લાગતા હતા. દેવાના બાપને માથે ભારી રણ હતું. બાપુકાં ખેતરના શેઢાની બાબતમાં ઝઘડો લાગેલો. વાત કચેરીએ ચડી. એ તો શાહુકાર ભલું માણસ તે ખરે ટાંકણે બાંય ઝાલી. થોડીક વીસોની હરફરથી એણે કાના તરારનાં વંશપરંપરાનાં ખેતર અને બાપદાદાની શાખ સાચવી આપ્યાં. એનાં દામ ચૂકવવાં બાકી હતાં તે કલદાર પૂરા ભરાય નહિ ત્યાં લગણ બાપને પડખેથી ખસી નીકળીને તરારોનો છેલ્લો કુળદીપક દેવો મેળો કરવા શી રીતે જાય? કાનો ને દેવો વરસોવરસ તન તોડીને ખેતરે મજૂરી કરતા, પણ જે કંઈ બચતું તે ‘વિયાજડામાં ડૂલ’ થઈ જતું. એમાં વચ્ચે એક વરસ દુકાળનું આવેલું. માંડ બે જણા આયખું ખેંચતા. દેવાની મા ક્યારની ગામેતરું કરી ગઈ હતી.<ref>મરી ગઈ હતી.</ref> એક બહેન નાની હતી તેણે ત્રીજા શ્રાવણ પર મેળો કરેલો. દેવો બાપને ઘરડે ઘડપણ મજૂરી કરીને વાંકા વળી જતાં આખું વરસ જોતો અને મેળો આવ્યે મૂંગોમૂંગો નસીબને નિંદી બેસી રહેતો. અને નાનાં નાનાં છોકરાં ગાતાં હોય તેમની સાથે હસવા કરતો હતો :

'''<center>મારે પહેરવા નથી ઝૂલડી કે ની આઉં મેળામાં.</center>'''

ચગડોળ બંધ રહ્યા ને માણસો નીચે ઊતરતા માંડ્યાં. દેવો ન ઊતર્યો. ક્યાં એને નાચવા જવું હતું? ચગડોળના થોડા આંટા ખાઈ પાછા કોઈ બહુ ન જાણે એમ ખેતરે પહોંચી જવું હતું. એ એનો પાવો વગાડતો રહ્યો. નીચેની બેઠકમાંનું ગીત પણ ચાલુ જ હતું. અંબીને ઢંઢોળીને સોનાએ પૂછ્યું, ‘જઈશુંને?’

‘ક્યાં?’ – ગાતી અટકીને અંબી બોલી, ક્યાંથી આ ધરતી પર પાછાં જવાનું આવ્યું એવી સ્પષ્ટ મૂંઝવણથી.

જવાબ આપવા રહ્યા વગર સોના તો નીચે ઊતરવા જ માંડી. ‘લે, હું પૈસો આપીશ આ ફેરાનો’, એમ કહી અંબીએ એને ખેંચી રાખી. ‘મોટી પૈસાવાળી!’ એમ બોલી એને ચીડવવા સોના ફરી ખોટું ખોટું ઊતરવાનું કરે છે, ત્યાં પૈસો ઉઘરાવનારને જલદી પતાવવા અંબીએ પોતાની નાની પોટલી ફેંદતા ફેંદતા કહ્યું કે, ‘પૈસાવાળી નહિ ત્યારે? અંબી કાંઈ કોઈના જણ્યા પર જીવવાની ઓછી છે?’

ત્યાં તો ઉપરથી એક બેઆની આવતી અંબીના ખોળામાં પડી. પૈસા તો સોનાએ આપી પણ દીધા હતા. એમની બેઠક નીચેથી થોડી ઊંચે પણ ચડી ગઈ હતી. સોનાએ બેઆની ઉપાડીને મોઢામાં સંતાડી દીધી ત્યારે ક્ષણ પહેલાં જ બતાવેલી ખુમારી ભૂલી જઈને અંબીએ એ કઢાવવા કંઈનું કંઈ કર્યું. મળી ત્યારે હથેળીમાં રાખી ગાલ પર દબાવીને બોલી, ‘જોને, બેઆની સેરવી પણ પાવામાં જરીકે ભૂલ પડવા દીધી છે?’

‘અરે ગાંડી, તેં માન્યું કે એણે’, ઉપર આંગળી કરી સોના બોલી, ‘એણે બેઆની નાખી? જોતી નથી એની તો બેય હાથની આંગળીઓ પાવા પર છે?’

‘મારે પણ આંખો છે’ એમ કહી સોનાની આંખો બે હાથ વડે દબાવી અંબીએ ઊંચે જોયું. દેવાની બેઠકમાંનો કોઈ નાનો તોફાનિયો આ નવી જ જાતની વીજળીના ઝબકારાથી પલક માટે આંખ મીંચી ગયો.

સોના આંખો પરથી હાથ છોડાવી લાડપૂર્વક ફરિયાદ કરતી હતી, ‘આપણે હવે તારી જોડે મેળે આવવાના નથી.’

‘આપણે પણ આવવાના નથી.’

‘ન આવવું પડે તો સારું.’

પણ સોનાનું પૂરું સાંભળ્યા વિના જ અંબીએ ચગડોળની સાથે ગાવું શરૂ કર્યું :

'''<center>અમે ગ્યાંતાં શાવણને મેળે; કુવેલડી બોલે સે.</center>'''

અંબી ગાવા માંડે ત્યારે એને સાંભળવાની લાલચમાં સોના પોતે ગાવાનું ભૂલી જતી. અંબીના કંઠમાંથી અને દેવાના પાવામાંથી એકરસ અવાજ આવતો હતો. સાંભળીને સોના મલક મલક થઈ રહી.

ચગડોળ ફરતું થંભ્યું. પાવાવાળો નીચે ઊતર્યો. સોના બોલી, ‘શીદને ઊતરે છે? લે આ ફેરાનો પૈસો હું આપીશ.’ અંબી તો ક્યારની ભોંય પર ઊતરી પણ ગઈ છે. બેઠેલાં માણસો ઊતરતાં જાય છે ને નવાં બેસતાં જાય છે. એ વખતે મોટું તોતિંગ ચગડોળ થાકીને હાંફતું જાણે ધીરું ધીરું ચાલે છે. પણ આ ધરતીને શું થયું છે? ધરતી શેની ચાકડાની માફક ઘમ્મર ઘમ્મર ફરી રહી છે? આમ આખી વેળા ચગડોળમાં બેસી રહેતાં કંઈ ન થાય એવી અંબી અસ્થિર પગલે બોલી, ‘સોના, મને ફેર ચડે છે!’ અને સોના ઊતરીને પડખે ઊભી હતી એની સામું જોયા પણ સિવાય, એની આગળ પેલો પાવાવાળો હતો એના ખભા પર હાથ ટેકવી જરી સ્થિર ઊભી.

પાવાવાળાએ પડખે જોયું. જોઈ જ રહ્યો.

‘અંબીને સંભાળજો. પારેવા જેવી છે.’

સોનાએ ભાળવણી કરી.

‘જીવ સમાણી જ તો.’ દેવો અંબીને લઈ પોતે શું કરી રહ્યો છે તે જાણી શકે તે પહેલાં ચાલવા પણ મંડ્યો.

અંબીએ સહેજ પાછળ જોયું. જરી થંભી. સોના ને બંને મૂંગાંમૂંગાં ભેટી રહ્યાં.

‘મળીશું વળી કોક વાર મેળે.’ દેવો એક આટલું સોના તરફ જોઈ બોલ્યો.

‘હવે તે કોણ મેળે આવવાનું છે? સોના, મારે ઘેર નહિ આવવાની કે?’ અંબી બોલતી હતી અને સોના એનાં પોપચાં પાલવ વડે લૂછતી હતી. ‘અમે એક વાર ઘર બરોબર થાળે પાડીને તને લેવા આવીશું.’ અંબી સોનાને નાની બાળકીને પટાવવાની ન હોય એમ કોડે કોડે કહેતી હતી.

મેળો ભરચક જામ્યો હતો. માનવી સુમાર વિનાનું હતું. દૂરદૂરનાં સંબંધી કે ભાઈબંધ મળી જતાં તો ભર મેળામાં પણ એકમેકને ભેટ્યા વગર ડગલું આગળ ન વધતાં. આદમીઓ કામઠા-તલવારવાળો હાથ આડો રાખી એક હાથે સ્ત્રીઓને ભેટતા. પોતાની બોલીમાં ટૂંકા પ્રશ્નોથી જાપ્તા(સલામતી)ના સમાચાર પૂછી આગળ જતા. કંઈ વેચવા-ખરીદવાનું હોય તો તેય પતાવી દેતા.

બીજી બાજુ ઉગમણી મેરના પેલા મોટા પથ્થરની – જેને કોઈ દેવ તો કોઈ રાક્ષસ (કારણ કે એને નામે કેટલાક મેલા વિધિઓ પણ થતા) તો કોઈ વનવીર કહેતા એની – આસપાસ ગાવા-નાચવાની ત્રમઝૂટ બોલતી હતી. અધખીલ્યાં રૂપને તરેહતરેહની માળાઓ વડે અને બોરગૂંથ્યા માથા પરથી ફરકતી છુટ્ટી ઓઢણી વડે ઢાંકતી-ન-ઢાંકતી વનબાલાઓ પગના મસ્ત ઠેકાથી નાચતી હતી. મેઘગર્જના સાથે પર્વતની ઝાંઝરીઓનો કલનાદ ભળે એવો એમનો મીઠો કંઠ જુવાનિયાઓના વીરત્વઘેરા અવાજ સાથે ભળતો હતો. ભૂમિતિના સુરેખ વર્તુલ આકારમાં નહિ, પણ શ્રાવણી ઘોડાપૂરનાં અફાટ મોજાંની ગતિએ જરી આગળ ધપતાં, જરી પાછાં નમતાં એમ સૌ નાચતાં હતાં. એકબીજાથી ગંઠાવાનું નક્કી કર્યા પછી પણ ઉલ્લાસી જોડાંઓ યૌવનના એ નિર્દંભ નિર્બંધ નૃત્યમાં બને એટલું ઘૂમી લેતાં. મોટાંઓ જોઈને જોબન સંભારતાં. નાનાંઓ ઝટઝટ મોટાં થવા મન કરતાં.

અંબી-દેવો દૂરથી જ મંગલ દૃશ્ય આંખો ભરીને જોઈ લઈ જરી હાટડીઓમાં ફેરો લગાવી રસ્તે વળ્યાં. એમને નાસવામાં શી બાકી હતી? ધરતીથીય અધ્ધર આકાશમાં એ તો રમણે ચડેલાં.

જોકે તોય સહજ સ્ત્રીસ્વભાવ પ્રમાણે અંબીએ તો એક વાર સૂચના કરી જોઈ હતી કે જતાં જતાં સૌ ભેગાં જરી ગાતાં જઈએ.

‘જો ભાઈ, તારે ગાઈને બીજા કોઈને વળી ગાંડો કરવો હતો તો મને ચગડોળે શીદ ફેરવ્યો?’

અને દેવો આગળ થયો.

પાછળ, દૂર હેલે ચડેલા જોબનપૂરનો ઘુઘવાટ સંભળાતો હતો :

<poem>
'''ગાણું અધૂરું મેલ્ય મા,'''
’'''લ્યા વાલમા''',
ગાણું અધૂરું મેલ્ય મા.'''
હૈયે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા
’લ્યા વાલમા,
હોઠે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા.
ગાણું અધૂરું…
</poem>

વેપારીઓનાં નસીબ સારાં તે દિવસ કોરો હતો. દિવસ થોડો નમ્યે, આછી ઝરમર શરૂ થઈ. અંબી-દેવો ચારેક ખેતરવા છેટે ગયાં હશે ત્યાં વરસાદે જરી જોર પકડ્યું. એક ઝાડ નીચે બંને થોડી વાર જઈને ઊભાં. દેવો ઊભો ઊભો, અંબી ગાય એવી એની જોડે શરત કરીને, બેય પાવા લહેરથી જરી ડોલતો ડોલતો બજાવતો હતો. પણ અંબી તો ચૂપચાપ એના ગીત ઘૂંટતા ગળામાં હાથ ભેરવી એના બેસતા-ઊપસતા ગાલના ચાળા પાડતી હતી. બે પાવામાંથી ગીત એકસુરીલું આવતું હતું એમ અંબી-દેવાનાં બે હૈયાંમાં એક જ રસ ઘોળાતો હતો.

એ જ વખતે છત્રી ઓઢીને કોઈ પાઘડીવાળો બોજાથી નમી પડતા એક ટટ્ટુ પર બેસીને રસ્તા પર આવતો હતો. એણે આંખ ઝીણી કરીને ઝરમરતા વરસાદની આરપાર ઝાડ તળેનું દૃશ્ય ધરાઈને એક વાર તો જોઈ લીધું ને કંઈ જોયુંજાણ્યું ન હોય એમ છત્રી મોઢા આગળ નીચે નમાવીને મનથી જ બોલ્યો : ‘હં, એમ કે?’

દેવો વગાડવું બંધ કરી અંબીના ચાળા પાડવા ફૂલેલા મોઢા પર ધીમેકથી પાવા અડાડી એને વધુ સજા કરવાની તૈયારીમાં હતો ત્યાં એને કાને કંઈ ધબકારાનો અવાજ આવ્યો.

ચોંકીને આડુંઅવળું જુએ છે તો રસ્તા પર થઈને ટટ્ટુ ઉપર વેપારી જેવું કોઈ જતું હતું. ઓળખવામાં એને મુશ્કેલી પડી નહિ. એના ધીરનારનું જ એ ટટ્ટુ હોઈ શકે. ગયા ઉનાળામાં એના સ્તો પૂંછડાના શેઠે ચમરી ગૂંથાવવા માટે દેવા પાસે વાળ કપાવેલા.

થોડાં જ ડગલાં છેટે પોતાની પડખે થઈને શેઠ પસાર થયા હશે, પણ અંબી આડે દેવો એને શેનો જુએ?

‘કોણ છે એ?’ ટટ્ટુ થોભાવીને એ બોલ્યા, અને જવાબની રાહ જોયા વગર જ હુકમ કરવા ટેવાયલા અવાજથી કહ્યું, ‘આ જરી પડી ગયું છે તે આપને જરી.’

જતી તો હતી અંબી, પણ એને વારીને દેવો આપવા ગયો. એને જોઈને ‘કોણ દેવો કે?’ એટલું અજાણ્યા થઈને શેઠ બોલ્યા.

છોકરાઓને દુકાન સોંપી પાછા ફરતાં રસ્તામાં ચડ્યે ઘોડે છેલછેલ્લું કોઈ ઓળખીતા ગરજુ પાસેથી પડાવેલું ખજૂરીના વાણનું પિલ્લું હાથમાં છૂટું પકડેલું હતું. તે એમણે જાણીજોઈને જ – પથરાળ રસ્તો એટલે બગડવાનો જરીકે ડર ન હોઈ – દેવાનું બચ્ચાનું લગીર ધ્યાન ખેંચવા નીચે પડવા દીધું હતું. દેવો પિલ્લું આપવા જાય છે ત્યાં ઝાડ તરફ નજર કરીને બોલ્યા, ‘કેમ ચાર હાથ કરી દીધા એટલામાં?’

દેવો આચાર પ્રમાણે જેશીકિશ્ના (જયશ્રીકૃષ્ણ) કરીને સ્મિતપૂર્વક બોલ્યો, ‘કેમ વીરચનકાકા, ‘એટલામાં’? હું તો તમારા જગુ-સમાણો થાઉં.’

એમ કહી એણે પોતાનો કેસ વાજબી છે એમ આડકતરી રીતે સૂચન કર્યું. જગુ વીરચંદ શેઠનો સૌથી મોટો દીકરો. તે પછીના ગોપાલના, અને તેની કેડેના નાનુનાય તે ઓણ વૈશાખમાં, વિવાહ થઈ ગયા હતા. શેઠ પોતાને મૂળને ગામ સાથે ચોકિયાતો લઈ ગયેલા એમાં દેવો પણ ક્યાં નહોતો ગયો?

‘હા. પણ જગુનો બાપ કાના તરારની પેઠે દીકરાને કૂવાનાં પાણી સામે આખું વરસ તાકીને બેસી રહેવા દેતો નથી તો! તમે બે જણાથી તો કંઈ વળ્યું નહિ ને હવે તું તારું આગવું કરીને ઊભો રહ્યો, ત્યાં, ડોસો બિચારો એકલો ક્યાંથી દેવાં ભરવાનો હતો, ને બાપદાદાનાં ખેતરાં રાખવાનો હતો? એ તો ચડી ગયાં ચોપડે ક્યારનાં!’

સાંભળ્યું ત્યાં દેવાનાં હાડકાંની અંદર એક ધ્રુજારી પસાર થઈ ગઈ. ‘દેવું કંઈ અમારે જ એક નવાઈનું ઓછું છે?’ એટલું જરી હસવા કરતો બોલ્યો.

‘ના, ભાઈ, ના. તારે તે દેવું જ ક્યાં છે, લખેશરીને? હું તો બિચારા કાના તરારની વાત કરું છું. હું એક ઓળખું છું કાનાને ને બીજાં ઓળખું છું ખેતરાંને. જા, ભાઈ, જા. તારેમારે શું લાગેવળગે?’

આટલું બોલતાં બોલતાં શેઠે ટટ્ટુને સોટીથી ચમકારીને આગળ ચલાવ્યું હતું. વાત કરવા પૂરતું જરી પોતે થોભે એટલું માન પામવા માટે દેવો હજી એમને મન નાનો હતો. દેવો ટટ્ટુ સાથે ઘસડાતો ઘસડાતો – ટટ્ટુ ઉતાવળું ચાલતું હતું તેથી નહિ પણ એ પાછળથી વડ તરફ ખેંચાતો હતો તેથી – શેઠ કહે તે સાંભળતો હતો. એને થયું કે શેઠે આબાદ ખેતર ઝડપ્યાં. એનું મગજ એ વિચારે ચકરાવા લાગ્યું.

‘ને જગુ - ગોપાળના ચાળા પાડવા તો જાણે જવા દે, પણ તારાથી એક અમથા નાનુનું કર્યુંય તે થવાનું હતું ‘લ્યા?’ શેઠ તિરસ્કારથી, દેવાની સામું પણ જોયા વિના, બોલતા હતા. ‘એ નાનુ તો મારો આ આખો મેળો ફેરવે છે મેળો. ને તેં શું કર્યું, દેવા? તેં તો ઊઠીને તારા સગા બાપના બે હાથ ભાંગી નાખ્યા.’ બોલીને શેઠે પોતાની ને દેવાની આડે, વરસાદ બંધ છતાં ઝાપટથી બચવા ધરી હોય એમ છત્રી ધરી.

હતો ત્યાં એકાએક રોપાઈ જઈને દેવો બોલ્યો, ‘એમ કેમ બોલો છો, વીરચન શેઠ?’ એ આવા સવાલ કરવા બેસે એવી એના મગજની સ્થિતિ ન હતી. નીચેથી એક દસ શેરિયો ઉપાડીને જ વાત કરત પણ તે જ વખતે ‘એને લીધે સ્તો’ એમ બોલવાને બદલે શેઠે સોટીથી વડ તરફ ઇશારો કર્યો. દેવો અંબીને ઘડી પણ એકલી પાડી એ માટે પોતાને મનમાં શાપ આપતો આપતો વડ તરફ વળ્યો.

માંડ બે-ત્રણ વીસો ડગલાં છેટે એ ગયો હશે. પણ એટલું અંતર કાપતાં તો એના આત્મા પર ડુંગર તોળાતા હોય એટલો ભાર એને લાગવા માંડ્યો. એને થયું કે શેઠ શુંનું શું કરી મૂકશે. પૈસા ધીરેલા ત્યારે નાનકડો દેવો બાપની જોડે જોડે ક્યાં નહોતો ગયો? કાના તરારે છાતી ફુલાવીને, ત્યારે કેવી બડાશ મારેલી કે તરારોની ભૂંઈ (ભૂમિ) તરાર નહિ રાખે તો કોણ રાખશે. શેઠે તો ખાસું કહેલું કે ડોસા, તમને તો હવે વરસો થયાં, ઝઘડાનાં ખોટાં ખરચ શીદ કરો છો? ત્યારે કાના તરારે દીકરા સામે આંખ ભરીને જોઈ લઈ જે કહેલું તે દેવો ભૂલ્યો ન હતો. હજી તો, શેઠ, આ દેવો બચ્ચું છે, પણ બચ્ચું બચ્ચું પણ તરારનું બચ્ચું છે, હોં! હજી ધાવ્યુંચાવ્યું એનું પેટમાં છે. ચપટી વગાડતાંમાં તમારું બધું ભરી દેશે. હવે તો એ ખેતરાં પાછાં પામશું ત્યારે જંપશું. ને તમારા પૈસા? શેઠ, એ પાછા દીધા પહેલાં હું મરવાનું તે ટોલ્લે ચડાવી રાખીશ, ને મારો આ રંગીલો નાનકડો તરાર મેળા સામે પીઠ પર મજૂરીએ મચ્યો રહેશે… દેવાની સામે આવાં અનેક દૃશ્યો ને ભાષણો તરવરી રહ્યાં. પોતે તન તોડીને મજૂરી કરતો પણ હતો. શેઠના નાનુની જાનને રખવાળે ફાંકડો બનીઠણીને જનાર દેવો કોઈ વાર વૈશાખ મહિનાની શરણાઈ વાગતી સાંભળી કૂવાકાંઠે બેઠો બેઠો પાણી ભણી તાકીયે રહેતો હોય તો નવાઈ નહિ. પણ આજે એ કાંઈ મેળો કરવા માટે મુદ્દામ ઓછો આવ્યો હતો? ને આવ્યો હોય તોયે શું? શેઠે પોતાના, દેવાથી ચારચાર છછ વરસ નાના દીકરાને ચાર હાથ કરાવેલા તોયે એમના પોતાના હાથ તો ઊલટા મજબૂત થતા હતા. અત્યારે છોકરાઓને મેળો સોંપી વેળા છતાં એ ઘેર પાછા જતા. અને દેવાને પરણ્યે કાના તરારના હાથ જૂઠા કેમ પડવાના હતા, ભલા? પડવાના હતા એ વાતે સાચી. દેવો ને અંબી પોતાનું જ માંડ પૂરું કરી શકવાનાં. અંબીના સગાઓ દીકરી પેટે કંઈ દાપું પડાવવાના કે નહિ એનુ કંઈ કહેવાય નહિ. શેઠ તો રોકડું માથામાં વાગે એવું પરખાવવાના કે કાના તરાર, તમારાથી દેવું આ ભવે વળવાનું નહિ. ખેતરાં આટઆટલી ગુજર્યા પછી શેઠને ચોપડે ચડી જવાનાં ને જવાનાં. બેય જણા કામ તો બળદિયા બનીને કરતા હતા તોય એમ કેમ, ભલા?… દેવાનું મગજ આ કૂટ પ્રશ્નનો શાસ્ત્રીય ઉકેલ ઓછું જ શોધી શકવાનું હતું?

એ એની અંબીને પડખે જઈને ઊભો.

‘કોણ હતું એ રંગમાં ભંગ પાડવાવાળું?’ કહી અંબી દેવાની આંખોમાં પોતાની આંખો સમાવી એનું સાટું વાળવા કરે છે, ત્યાં દેવાએ વાટ તરફ મોઢું ફેરવી લીધું ને હસીને બોલ્યો, ‘હં. એ તે શું ભંગ પાડવાવાળો હતો?’

વરસાદ બંધ હતો. રસ્તો માણસોથી વહેતો થયો હતો.

માત્ર આકાશને એક ખૂણે વાદળ ઘેરાતાં હતાં.

‘ચાલ. આપણે હીંડશું ને હવે? કેટલે જવાનું છે?’ પૂછીને અંબી હસી પડી. ‘અરે, મેં તો હજી તારા ગામનું સુધ્ધાં નામ પૂછ્યું નથી.’

‘મારું જ ક્યાં પૂછ્યું છે?’

‘તું તો આ ઊભો. નામને મારે શું કરવું છે? પણ ગામ કેટલે છેટે એ જાણવાનું પણ ન સૂઝ્યું! સોના મને ઘેલી કહેતી તે અમથી નહિ.’

‘ગામ તે કેટલે બધે દૂર છે?’ દેવો બોલ્યો. ‘અરે ગાંડી, પેલા મારા શેઠનું મુડદાલ ટટ્ટુ તે દીવા વખત પહેલાં પહોંચી જશે તો આપણે તે શા ભવ જવાના હતા?’ પણ આ ખબર એણે અંબી કરતાં પોતાની જાતને જ જાણે ન આપી હોય એમ ચમકી ઊઠ્યો.

‘તારો શેઠ કે?’ અંબી એને પૂછતી હતી. ‘તો મને કેમ પિલ્લું આપવા જવા દીધી નહિ? એ બહાને જેશીકિશ્ના થાત.’

દેવાને પણ થયું કે એ આપવા ગઈ હોત તો સારું. તો અત્યારે એનું માથું ઘમ્મર ઘમ્મર વલોવાતું હતું તે વેળા ન આવી હોત. છાતી મજબૂત કરીને જરી હસીને બોલ્યો, ‘તો બિચારા શેઠ જરી મેળાનું કામ મને સોંપતા ગયા તે તારી આગળ ઓછા કહેવાના હતા?’ દેવો વાત જોડી કાઢવાની પોતાની શક્તિ પર જરી મલકાયો પણ ખરો. ‘બહુ ભલો જીવ હોં કે!’

‘શું કામ સોંપતા ગયા છે વળી? આપણે તો કંઈ એવું કામબામ કરવાનાં નથી.’ કોડીલી અંબી લાડભર્યા અવાજે બોલી.

દેવાને શેઠનું વાક્ય યાદ આવ્યું : ‘તેં તો તારા બાપના બે હાથ ભાંગી નાખ્યા.’ શેઠે વડ તરફ કરેલી સોટી પણ એણે આંખ આગળ જોઈ. પણ હસીને એ બોલ્યો, ‘સોના કહે છે તેમ ખરેખર ઘેલી જ હોં કે! બાપડા શેઠ કેટલી તારી તો શાબાશી બોલતા હતા! એક જોઈ છે ફક્ત એમાં તો! કેટલો આપણા પર એમનો હેતભાવ છે? કેટલું તો મને ટટ્ટુ સાથે ચલાવ્યો ને પૂછ્યાં કર્યું!’

‘પણ શું છે એ તો કહેતો નથી.’

‘પલંગના રંગીન પાયા ખરાદીની દુકાને જ રહી ગયા તે એમના દીકરાને દુકાન પર પહોંચતા કરવાના એટલું.’

‘તો તો એક શરત.’ અંબી એકદમ ખુશ થઈ જઈને બોલી. ‘આપણે એ વેચાતા લઈ લઈશું. શેઠ તો આપણા જ છેને?’ બોલીને ડાબા હાથમાંની બચકી એણે જમણા હાથમાં લીધી.

દેવો ‘વાહ રે!’ એટલું ધીમા નિઃશ્વાસ સાથે બોલ્યો.

‘કેમ?’ અંબીએ એની સામે જોયું.

‘મને થાય છે કે તું રાજદરબારમાં જનમી હોત તો સારું.’ દેવો એની સામે જોઈ રહ્યો. પોતાને માટે એ નિર્માઈ જ ન હોય એવી નજરથી.

એને હેતથી ધબ્બો લગાવીને અંબી બોલી, ‘તો તો મારા આ લાડકાને ગોતી કાઢવામાં મને શી શી વપ્પત પડત!’

‘ના, ના. કહું છું, રાજકુમારને પરણી હોત તો કેવું? તને એ અછોઅછો વાનાં કરત.’ દેવો ખરેખર ગંભીર બનીને બોલતો હતો. ‘મારી પાસેથી તો તને શું મળશે?’

‘રાજકુમાર મને શું કરી દેવાનો હતો? હું કાંઈ એનું આપ્યું લઉં એવી ઓછી છું?’ કહીને એણે હાથમાંની બચકી છાતીએ લગાવી. બોલી, ‘આ અંબી કંઈ બાજીને ખોબે પાણી પીતી નથી.’

દેવો હસવા કરતો બોલ્યો, ‘એ બધી લઢવાડ તો પછી છેને?’

‘હા. આપણે લઈ તો આવીએ એક વાર’, કહીને અંબી જ આગળ થઈ. એણે દેવા સામું જોયું અને બોલી, ‘કેમ એટલામાં પાવા વગાડવાનું તો તું ભૂલીયે ગયો કે? વાહ! આવા જ બધા છોકરા મેળે આવે છે કે?’

દેવાએ બે હાથે પાવા વગાડવા શરૂ કર્યા. આખું વાતાવરણ સંગીતથી ધોવાઈ ઊજળું ઊજળું ભાસવા લાગ્યું. શ્રાવણનાં સરવડાં પછીનો મધુરો તડકો વાદળનાં બાકોરાંમાંથી અરધો અરધો ઘડી રેલાઈને, ઘડી ભૂંસાઈને ને વળી પાછો રેલાઈને ઉલ્લાસમય પ્રકાશની ક્ષણિકતા જાણે કે દર્શાવતો હતો.

દેવાએ એ સાંજે પાવા વગાડ્યા છે એવા ભાગ્યે જ કોઈએ ક્યારેય વગાડ્યા હશે. સુખી લોકોએ પાવા વગાડ્યા હશે. દુખિયાઓએ પણ વગાડ્યા હશે. પણ એક પાવામાં ઉલ્લાસ અને બીજામાં કરુણતા આજે દેવો રેડતો હતો એનું રસાયણ તો અપૂર્વ જ હતું. આજે એના જીવનની પહેલી ભરી ભરી ક્ષણ હતી. એ ટકવાની નથી એ ખાતરી પણ એના મનને પાકી હતી. હતો એટલો જીવ ઓગાળીને પાવા વાટે એ અત્યારે રેડતો હતો.

ને અંબી, પાવાઘેલી અંબી! કોઈ તળાવડાને કાંઠડે ટેકરી પર નાનકડું પોતાનું ઝૂંપડું છે, ચોપાસ ખેતરો મોલથી લળી રહ્યાં છે, પોતે ખેતરથી કામ કરીને થાકીપાકી ઘેર આવે છે, નાનાં નાનાં ભૂલકાં હેતભર્યાં વીંટળાઈ વળે છે, ને પેલું સૌથી નાનું તો એને જરી શ્વાસ પણ ખાવા દીધા સિવાય કોટે આવતું બાઝી પડે છે… આવું આવું ચિત્ર એ પોતાના લોહીના અણુઅણુમાં રમતું જોઈ રહી, ગવાતું સાંભળી રહી. કોઈ નવી જ આશાથી ફરકી રહી.

પેલા તોતિંગ ચગડોળ કને આવ્યાં ત્યારે દેવો પાવા જરી થંભાવીને બોલ્યો, ‘આવ્યાં છીએ ત્યારે બેસતાં જઈએ ફરીવાર.’

‘હા. હું તો કાંઈ ગાંડી થઈ ગઈ છું કે શું? ભૂલી જ ગઈ કે આપણે ચગડોળે એકે વાર જોડે તો બેઠાં જ નથી.’

બેઠા પછી અંબી બોલી, ‘આ વખતે તો હું પાવા વગાડવાની.’ પાવા લેતાં એણે બચકી દેવાને સાચવવા આપી. ચગડોળ ચગ્યો એટલે એણે વગાડવા પ્રયત્ન કરી જોયો. પણ ફાવી નહિ એટલે ‘કેમ એટલામાં પાવા ઢંગ વગરના થઈ બેઠા?’ કહી મૂંઝાઈને દેવાની સામું જોવા લાગી. આત્યંતિક સુખની લાગણીમાં દેવો મૂંગોમૂંગો બેસી રહ્યો હતો. એના ચહેરા પર પ્રેમ, હોલવાતાં પહેલાં દીવો કરે છે તેમ, ભરપૂર પ્રકાશી રહ્યો હતો. એ પ્રકાશથી અંજાતી અંબીની આંખો, ચગડોળના અનેક આંચકામાંથી એક સાચવી લઈને દેવાએ ચૂમી લીધી. દુનિયાથી અધ્ધર ક્યાંય બંને જણાં ઊડી રહ્યાં હતાં. નહોતું પાવા વગાડવાનું કોઈને સૂઝતું. નહોતું ગાવાનું સાંભરતું. ચગડોળ ભરપૂર ઘૂમતો હતો. ચોમેર મેળો ચગ્યે જતો હતો. અહીં અંબી અને દેવો બધા કોલાહલોથી અલિપ્ત બેઠાં હતાં; અર્ધજાગ્રત, અર્ધસ્વપ્નિલ. માત્ર વચ્ચે વચ્ચે કોક વાર ચગડોળના આંચકાઓ વચ્ચે બંનેનાં અશબ્દ મુખ એકમેકથી મૂંગી વાત કરી લેતાં.

નીચે ઊતર્યાં ને દુકાનો ભણી વળ્યાં. અંબી એની જોડે એ વેળાએ ચાલતી હતી એ જોવા જેવું દૃશ્ય હતું. પહેલાંની અંબી ક્યાં ને આ ક્યાં? વારેઘડીએ ડગલું સાચવી લેવા દેવાને ખભે હાથ ટેકવતી અંબી અનેક સ્વપ્નાં અને અગણ્ય આશાઓથી પલ્લવિત થતી હતી. ઊંચો સુડોળ એનો બાંધો શ્રાવણના પ્રફુલ્લ સાગની પેઠે ઝળાંઝળાં થતો હતો. એક જુવાનની પડખે હાથમાં બે પાવા લઈ નવી જ ભભકથી ચાલતી અંબી જંઈજંઈનું જોખનાર બિચારા દુકાનદારોનું સુધ્ધાં ધ્યાન ખેંચતી હતી. એની ડોકની મરોડમાં અખૂટ આત્મવિશ્વાસ હતો, આંખમાં આશાનું સાફલ્ય હતું, અંગેઅંગમાં ભવિષ્ય પર માલિકી મળવાથી ઊપજતી ખુમારી હતી. કેમ ન હોય? સોનાને બાદ કરતાં એને દુનિયામાં એક-ઘડી-પહેલાં સુધીમાં કોણ હતું? અને અત્યારે? અત્યારે તો દેવાની પડખે આખી દુનિયાની એ માલિક છે. અને એને સોના સિવાય વહાલ પણ કોણે કરેલું? બાપ તો એની સાંભરમાં પણ ન હતો. મા બે વરસ પહેલાં મૃત્યુ પામેલી. ચૈત્રવૈશાખની મજૂરીઓ વચ્ચે એને છાંયો દેનારી લીલી લીમડી હોય તો તે એક સોના. એને જીવાડી રાખનારું કોઈ હોય તો તે સોના જ. એના અભિમાની સ્વભાવને પણ સોના વિના બીજું કોણ જાળવી લેનાર હતું? અંબી ઘાસ-લાકડાંના ભારા વેચે. ખેતરે ચણતરે કામ પર જાય. સોનાના રોટલાની કોરને કદી અડે નહિ. સોનાની સોબતમાં એના હાથમાં બીજાં લોકોના પ્રમાણમાં બચત પણ ઠીક એકઠી થઈ હતી.

પણ આ નવા માનવીની સોબતમાં? અત્યારે તો અંબીના ઘડી પહેલાંના ખાલી ખાલી ખાબોચિયા જેવા હૈયામાં આભમાંય ન માય એવડો મહેરામણ ઊછળી રહ્યો હતો. જીવન એને ભર્યુંભર્યું લાગતું હતું. ઊણપ જેવી ચીજ હવે એ જાણતી ન હતી. સ્વાશ્રયી અને મહેનતુ અંબી આજ સુધી કોઈ પણ એક વ્યક્તિની ઓશિયાળી ન હતી ને છતાં જાણે સારી દુનિયાની ઓશિયાળી હતી. ને અત્યારે? અત્યારે તો આખી દુનિયાની એ માલિક હતી.

દુકાનો આવી ત્યાં પહેલી જ દુકાનથી, અરે આ તો લેવાનું જ રહી ગયું હતું, પેલા વગર તો ઘડીયે ઘર નહિ ચાલે ને આટલું તો ઉપાડતાં જઈએ એમ યાદ કરી કરીને, લેવાની ચીજો ગણાવી ગણાવીને ભાવતાલ જ સીધી પૂછવા માંડી.

‘હવે એ તો બધો મેળો આખો લઈ જઈશું પછીથી. મારે તો તું આવે એટલે આખો મેળો આવ્યો.’ બોલતા શબ્દોને તરત જ ભૂલી જવા કરતો દેવો આગ્રહ કરવા લાગ્યો, ‘લે, આ નવી ભાતની બંગડી બે લઈ લે, એટલે આપણું બેનુંય મન રાજી.’

અંબી બંગડીઓ તપાસવા લાગી. દેવો એની નમણી મૂર્તિ પરથી પરાણે મીટ ખસેડી આજુબાજુ અકળામણથી જોતો. અંબીએ એક વાર એને એમ ચોમેર જોતો પકડ્યો અને પોતે પણ એના ચાળા પાડવા ‘કોઈને ગોતે છે?’ કરી ડોક ફેરવીને જોયું. ‘અરે, સોના જ તો!’ કહેતી, ‘બોલવું. અમે બે સાથે પહેરીએ.’ કરતી દેવાના હાથમાંના પાવા લઈ તીરની પેઠે મેળામાં માર્ગ કરતી સોના તરફ દોડી.

સોનાના મોઢા પર પાવા અડાડી અંબી એની આગળ નવી આંખો ચમકાવતી ઊભી રહી. સોના એને જોઈ જરી નવાઈ પામી પણ પોતાની સુખી ગોઠણની એક વાર ઠેકડી તો એણે કરી જ લીધી : ‘તું તો ઘેલી પાવાને જ પરણી લાગે છે કે શું? તમને ગમે પણ અમને વાગ્યું એનું શું?’ કહીને વાગ્યાને ઠેકાણે પંપાળી રહી.

દેવાના હૈયામાં પેલું નૃત્યગીત મેઘગર્જના જેવું ગાજતું હતું :

હૈયે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા
’લ્યા વાલમા,
હોઠે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા.
ગાણું અધૂરું મેલ્ય મા
’લ્યા વાલમા,
ગાણું અધૂરું મેલ્ય મા.

રસ્તે એક વાર ચગડોળ તરફ શૂન્ય નજરે જોઈ લીધું એ જ. બાકી ઊંધું ઘાલીને પાણીના રેલાની માફક એ ચાલ્યો જતો હતો. પેલું મુડદાલ ટટ્ટુ ગામ પહોંચી જાય તે પહેલાં તો પોતે પહોંચવું જોઈએ જ. ટટ્ટુનો અસવાર જઈને કાના તરાર આગળ વધામણી ખાય ને ખખડી ગયેલા ડોસાના જીવતરને ધૂળભેગું કરવા જાય ત્યાં જ ઘરની અંદરથી ખડખડાટ અટ્ટહાસ્ય કરતા બહાર આવવું એટલી અત્યારે દેવાની, જો કંઈ હોય તો, મહેચ્છા હતી.

ચપોચપ પગ ઉપાડતો એ ચાલતો હતો. આકાશ અર્ધા જેટલું ઘેરાઈ ચૂક્યું હતું.

થોડેક ગયો ને ભયાનક ત્રાટકા સાથે વરસાદ તૂટી પડ્યો. કોઈ ઓળખીતું મળે તો એની સામું પણ જોયા વિના દેવો એનો સંગાથ તરછોડીને આગળ ચાલ્યો જતો હતો. ક્યાંઈ ક્યાંઈ ઉબાટે પણ જાણીજોઈને અથવા અર્ધ ઘેલછામાં ચડી જતો.

એક ત્રિભેટા ઉપર રસ્તાથી સહેજ બાજુ પર કોઈ દેખે નહિ એમ બેસી રહ્યો; ઘેર જવાનું હોય જ નહિ એમ ચોંટી રહ્યો. કંઈ અણસારો પામે કે ‘આવી! એ આવી!’ – કરી કૂદીને ઊભો થઈ જતો. અહીંથી એના ગામનો રસ્તો ફંટાતો હશે એમ કલ્પના કરી મેળાથી આવતી વાટ પર ટગર ટગર જોઈ રહ્યો. મનમાં થતું હતું કે લાવ, પાછો જાઉં. પણ કોઈ સામું મળે ને પૂછે કે ‘શું રહી ગયું પાછળ ભાઈ? મેળો ભૂલી આવ્યો કે લાડી?’ તો તો બળીને ખાખ જ થઈ જવાયને! છતાં અત્યારે એના મનની સ્થિતિ વધારે સારી ન હતી, કોઈ સામું મળ્યું નહિ ત્યાં સુધી એ પાછો ચાલ્યો પણ ખરો.

પણ પેલી ગમ ઉગમણી મેરની હશે તો? તો અહીં આ રસ્તે શીદ આવે?… પણ તો તો સારું. એ ગમ આકાશ કોરું છે ને સુખે એ પાછી જશે… લાવ, તો આપણે જ ઉગમણે મલક જઈએ. પણ એમ ઓછું જવાય છે? જમીન-જાયો ખેડુ જમીનમાં જ ઝાડની જેમ રોપાયેલો છે. ઝાડથી કંઈ હરાયફરાય છે? ભલેને પછી કોઈ એને આવીને રોજ વેડ્યા જ કરતું હોય.

પેલા ટટ્ટુ કરતાં પણ પોતે જવાનજોધ આદમી મોડો ઘેર પહોંચવાનો એમ યાદ કરતાં દેવો ઊઠ્યો. રઘવાયાની પેઠે રસ્તો જડ્યો ન જડ્યો તેની પરવા કર્યા વગર ચાલવા મંડ્યો. એ બેસી રહ્યો એટલી વાર વરસાદ કંઈ બેસી રહ્યો ન હતો. રસ્તાઓ નાના વહેળાની જેમ એના પગ આગળ આગળ દોડતા હતા.

ગામ આગમચની નદી આગળ આવીને ઊભો ત્યારે અંધારું ગાઢું જામી ગયું હતું. નદીના પ્રવાહનો પ્રચંડ અવાજ સંભળાતો હતો એટલું જ. પણ પોતાના હૈયામાં જે અંધકાર ફેલાયો હતો એની આડે દેવાને કાંઈ દેખાય એમ ન હતું. એના ઘટમાં જે ઘુઘવાટ થતો હતો તે એને નદીના અવાજને સાંભળવા દે એમ ઓછો હતો? નાનો અમથો વહેળો ઓળંગવાનો હોય એમ થેપાડું (ધોતિયું) પણ ઊંચું લીધા વગર એ નદીમાં ઊતર્યો.

તણાવા મંડ્યો ત્યાં એને એકાએક અંતરમાં ટાઢક વળી. હાશ! એ જ એને જોઈતું હતું. મેળાની ને ઘરની વચ્ચે સૌ ભાઈબંધનું ભાઈબંધ મોત ખરી વખતે આશરો દેવા બેઠું હશે એની તો એને કલ્પના જ નહિ. ભલાભલા ઘોડાપૂરમાંથી તણાતા જીવને બચાવી લાવનાર, માછલાની પેઠે તરનારો, દેવો લાકડાના હાથપગ હોય એવો થઈ રહ્યો.

પણ જીવવા ન જીવવાના નિર્ણયો એમ સાવ માણસની મોજ પર આધાર રાખી બેઠા છેને? દેવાને ખબર પણ ન રહી ને એના હાથપગ ક્યારના વીંઝાવા મંડી ગયા હતા. છતાં એ હતો તો બેધ્યાન જ. આ માથાબાંધ્યાનો ફાળ તણાઈ ગયો! છો ગયો. માથું હશે તો બાંધવો છેને? હાથમાં એક બચકી હતી તેય છો જતી. અથવા તો છોને રહેતી જ. ઘણું કરશે તો ડુબાડશે એ જ ને? તો તો સારું જ તો. છતાં હાથમાં ઊંચી પકડી પાણી બહાર રાખી એ પાણી કાપતો હતો. જાણે એ આધારરૂપે તૂંબડી ન હોય!

સામે કિનારે જીવસમેત પહોંચ્યો ત્યારે પોતાની તરવાની આવડત પર ગાળો વરસાવવાની એને અનહદ ઇચ્છા હતી તોય એટલા હોશ ન હતા. હાથમાંનો લૂગડાનો ગોળો નીચે ફગાવી પથ્થર પર ચત્તોપાટ પડ્યો.

જાગ્યો ત્યારે વાતાવરણમાં કંઈ ઝાઝો ફેર પડ્યો ન હતો. માત્ર ગરીબીમાં જવલ્લે જ જોવામાં આવતા રૂપાનાણા જેવો ક્યાંક શ્રાવણી આકાશમાંથી કોઈ રડ્યોખડ્યો તારો ડોકિયાં કરતો હતો. ઊઠીને બે ડગલાં ચાલતાં જ બેસી ગયો ને પેલો લૂગડાનો ડૂચો માથા નીચે લગાવી લંબાવી ગયો. આવજો સવાર ઢૂકડી! પણ વળી કોણ જાણે ઊભો થઈને એમાંથી કંઈ ઓઢી શકાય એવું હોય તો બત્રીસા ખખડાવવાનું બંધ કરી શકાય એવી આશાથી એને પડ્યા પડ્યા જ બે હાથે વીંખવા લાગ્યો. બેચાર ઝાટકે કપડાના લીરામાંથી એની છાતી ઉપર ને આજુબાજુ પથરા પર કંઈક પડવાથી ખણખણ અવાજ થયો. બેઠો થઈ જઈને ચોમેર જુએ છે તો આકાશના તારા ખરીને નીચે આવ્યા ન હોય એમ ધોળા સિક્કા વેરાયા હતા.

દેવાની ભ્રમિત મનોદશામાં પણ આટલું સમજાઈ ન શકે એવું તો હતું જ નહિ. આ તો અંબીની બચત! અંબી પડખે હોય તો રણમાંથી છૂટવું એ કંઈ મોટી વાત હતી? એ ઝબકારે આજનો આખોય મેળો એની આગળ તરવરી રહ્યો.

જમીન પરથી, હાથમાં આવ્યા એટલા સિક્કા ઉપાડીને મૂઠી વાળી બોલ્યો : ‘વીરચનકાકા, તારી આ જમગોળી. ટટ્ટુ પછાડે ભરાઈ જજે વેળાસર, નહિ તો…’

ભ્રમિત જેવો મોડી રાતે ઘેર પહોંચ્યો. બારણું ઠાલું અડકાડી રાખેલું હતું. ઉઘાડીને અંદર ગયો. જોડાજોડ બે ખાટલા પાથરી રાખેલા હતા. જુએ છે તો પાછળ વંડાની ચોપાડમાં એક બાજુ પથારી કરીને કાનો તરાર ઊંઘી ગયા હતા. ‘બિચારા રાહ જોઈ જોઈ થાકીને સૂઈ ગયા હશે. પણ ભલા જીવે અમારે બેને માટે…’ એને બેના વિચારે એનું મગજ હાથમાં ઝાલ્યું ન રહ્યું. ખૂણામાંથી કુહાડો ઉપાડીને કારી ઘોર રાત્રિમાં એ વીરચંદના ઘર તરફ ધસ્યો.

બીજે શ્રાવણે એ જ તોતિંગ ચગડોળ આગળ સોનાની પડખે અવાક ઊભી ઊભી અંબી શૂન્ય નજરે એને ચક્કર લેતો જોઈ રહી હતી.

ને દેવો? રાજની તુરંગમાં, બનવાજોગ છે કે એ પણ અત્યારે બળદને ઠેકાણે માણસોમાં જોતરાઈને ગોળગોળ ફરતો, રેંટની ગતિ તરફ જોતો જોતો, પોરના મેળાની યાદ તાજી કરતો હશે.
{{Poem2Close}}
{{Right|''સપ્ટે. ૧૯૩૬''}} 
<hr>
{{reflist}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/મારી ચંપાનો વર|મારી ચંપાનો વર]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/ખોલકી|ખોલકી]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/શ્રાવણી મેળો

2025-06-12T07:35:40Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|શ્રાવણી મેળો | ઉમાશંકર જોશી}}

<hr>
<center>
◼
 
{{#widget:Audio
|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/5/5c/UPADHYAY_SIR_SHRAVANI_MEDO.mp3
}}
 
શ્રાવણી મેળો • ઉમાશંકર જોશી • ઑડિયો પઠન: ભાનુપ્રસાદ ઉપાધ્યાય
 
◼
</center>
<hr>

{{Poem2Open}}
અંબી અને એની ગોઠણ સોના મેળામાં એકબે આંટા મારી આવી ફરી પાછાં ચગડોળમાં બેઠાં હતાં. કશે દિલ ગોઠતું નથી એમ કહીને અંબી સોનાને અહીં ઘસડી લાવી હતી.

‘તો દોડીને મેળે શીદ આવ્યાં, ગોઠતું નથી તો?’ સોનાએ રીતસર ચીડવવાનું જ શરૂ કર્યું.

‘ચગડોળમાં બેસવા વળી.’

જવાબ ઉડાઉ હતો. ખરો જવાબ તો હતો એનો દીર્ઘ દબાવેલો નિઃશ્વાસ. અને સોનાની શરત બહારની એ વાત ન હતી.

‘તો હું કાંઈ રોજરોજ મેળે સાથે આવીને તારી જોડે ચગડોળમાં બેસવા નવરી નથી.’ સોનાએ તો ચગડોળમાં પોતાની જોડે બેસનારો બે મેળા ઉપર ગોતી કાઢેલો.

અંબી જરી મૂંગી રહી. અને પછી કોણ તારી જોડે બેઠું જ છે, કહી સોનાની સામે પીઠ કરીને બેઠી. ચગડોળ નીચેઉપર ઉપરનીચે ઘૂમવા માંડ્યો એટલે આજુબાજુના માનવસમુદાયના ખદબદતા ઉકરડા તરફ ઘૃણાથી જોતી રહી. પોતે એ ધરતીથી અલગ, એ ધરતીથી ઊંચે, જાણે કોઈ બીજા જ ગ્રહ પર વસતી, એવું ચગડોળ પર હોવાથી એને લાગતું ન હોય.

સોનાએ પોતાના ગુનાની માફી લાડની એક ચોંટીથી માગી જોઈ. પણ એમાં ન ફાવી એટલે થાકીને માત્ર વનવધૂઓને જ વરી છે એવી ભરી ભરી હલકથી એણે ગાવું આરંભ્યું :

'''<center>ઝોલો લાગ્યો ગોરીને રૂસણે!</center>'''

કોણ રિસાયું છે કહેતીક અંબી સોનાના કંઠમાં કંઠ પૂરવા લાગી. ભૂલી પણ ગઈ કે થોડી વાર પછી સોના તો ગાતી થંભી પણ ગઈ હતી ને પોતે એકલી જ ગાઈ રહી હતી. જાણ્યું ત્યારે પોતાના આખાય વર્તનથી એવી તો શરમાઈ કે એક વાર એ ગાવાનું તો તરત જ પડતું મૂકત. એક… એક… ઉપરની બેઠકમાંના પેલા કોઈનો પાવો ગીતની સાથે ને સાથે વાગતો હતો તેનો તાલ તૂટવાનો ડર ન હોત તો.

ગીત ચાલતું રહ્યું. પાવો ચગતો રહ્યો. ને ચગડોળ જ જાણે ચગડોળે ન ચડ્યો હોય એવું બની રહ્યું.

ત્રણ ડુંગરની વચાળમાં શ્રાવણના છેલ્લા રવિએ વરસોસરસ મેળો ભરાતો. ને વરસોવરસ, ડુંગરાનાં દૂઝ્યાં સાવજચાખ્યાં પાણી પીનારા નવલોહિયા નવનવા વનકિશોરો એકલા મેળે આવતા ને બેકલા પાછા જતા. વનકન્યાઓ ટોળેબંધ ચાલી આવતી. લાવતી એક અણબોટ હૈયું અને તાજી વાદળીની માદક લાવણ્યમયી નિર્ભરતા. મેળામાં સૌ ગાતાં, નાચતાં ને મનનું માનવી મળી જાય એટલે એકબીજાનો હાથ ઝાલી રસ્તે પડતાં.

વનલોકને આથી જુદો કોઈ વિવાહવિધિ જડ્યો ન હતો. બે મહિના વરસાદ બરોબર પડ્યો હોય ને ખેતરોમાં બબ્બે ત્રણત્રણ વાર નીંદામણ કરી લીધું એટલે પાક તૈયાર થાય ત્યાં લગીની નિરાંત. ધરતી લીલાણી, ને સાથે સાથે વનબાલાઓની જીવનઆશા પણ પલ્લવિત થઈ. ડુંગરો નવાં નવાણથી ગાજી ઊઠતા ને કિશોરો પ્રણયનાં નવસ્પન્દન અનુભવતા નાચી રહેતા. દોડીને એક વહેળો અને એક નાનકડી નદી એકમેકને ભેટી સમરસ થઈ ડુંગરની ધારે ધારે વહ્યે જતાં ત્યાં એક મોટો અણડોળ પથ્થર હતો એની ચોમેર નાચકૂદ ને ગાનકિલ્લોલ કરતાં કરતાં જુગલજોડીઓ રચાઈ જતી. ન તો કોઈ પુરોહિતની જરૂર પડતી, ન મોટેરાંની છાયા આડી આવતી. યૌવનની નસેનસે શ્રાવણી પૂર દોડતાં; ભરપૂર અને મસ્ત. નીતરાં નહિ પણ મેલાંઘેલાં; સ્વસ્થ નહિ પણ હેલે ચડેલાં. શ્રાવણી મેળો ડહોળ્યાં દિલનો મેળો હતો.

દેવો આ ફેરે તો મેળે ગયા વગર રહેવાનો ન હતો. છેલ્લાં બે-ત્રણ વરસથી એના ગોઠિયાઓ તો જવા માંડ્યા હતા અને કેટલાક તો અત્યારે મંડાઈ ગયા હતા અને મોટેરા જેવા પણ લાગતા હતા. દેવાના બાપને માથે ભારી રણ હતું. બાપુકાં ખેતરના શેઢાની બાબતમાં ઝઘડો લાગેલો. વાત કચેરીએ ચડી. એ તો શાહુકાર ભલું માણસ તે ખરે ટાંકણે બાંય ઝાલી. થોડીક વીસોની હરફરથી એણે કાના તરારનાં વંશપરંપરાનાં ખેતર અને બાપદાદાની શાખ સાચવી આપ્યાં. એનાં દામ ચૂકવવાં બાકી હતાં તે કલદાર પૂરા ભરાય નહિ ત્યાં લગણ બાપને પડખેથી ખસી નીકળીને તરારોનો છેલ્લો કુળદીપક દેવો મેળો કરવા શી રીતે જાય? કાનો ને દેવો વરસોવરસ તન તોડીને ખેતરે મજૂરી કરતા, પણ જે કંઈ બચતું તે ‘વિયાજડામાં ડૂલ’ થઈ જતું. એમાં વચ્ચે એક વરસ દુકાળનું આવેલું. માંડ બે જણા આયખું ખેંચતા. દેવાની મા ક્યારની ગામેતરું કરી ગઈ હતી.<ref>મરી ગઈ હતી.</ref> એક બહેન નાની હતી તેણે ત્રીજા શ્રાવણ પર મેળો કરેલો. દેવો બાપને ઘરડે ઘડપણ મજૂરી કરીને વાંકા વળી જતાં આખું વરસ જોતો અને મેળો આવ્યે મૂંગોમૂંગો નસીબને નિંદી બેસી રહેતો. અને નાનાં નાનાં છોકરાં ગાતાં હોય તેમની સાથે હસવા કરતો હતો :

'''<center>મારે પહેરવા નથી ઝૂલડી કે ની આઉં મેળામાં.</center>'''

ચગડોળ બંધ રહ્યા ને માણસો નીચે ઊતરતા માંડ્યાં. દેવો ન ઊતર્યો. ક્યાં એને નાચવા જવું હતું? ચગડોળના થોડા આંટા ખાઈ પાછા કોઈ બહુ ન જાણે એમ ખેતરે પહોંચી જવું હતું. એ એનો પાવો વગાડતો રહ્યો. નીચેની બેઠકમાંનું ગીત પણ ચાલુ જ હતું. અંબીને ઢંઢોળીને સોનાએ પૂછ્યું, ‘જઈશુંને?’

‘ક્યાં?’ – ગાતી અટકીને અંબી બોલી, ક્યાંથી આ ધરતી પર પાછાં જવાનું આવ્યું એવી સ્પષ્ટ મૂંઝવણથી.

જવાબ આપવા રહ્યા વગર સોના તો નીચે ઊતરવા જ માંડી. ‘લે, હું પૈસો આપીશ આ ફેરાનો’, એમ કહી અંબીએ એને ખેંચી રાખી. ‘મોટી પૈસાવાળી!’ એમ બોલી એને ચીડવવા સોના ફરી ખોટું ખોટું ઊતરવાનું કરે છે, ત્યાં પૈસો ઉઘરાવનારને જલદી પતાવવા અંબીએ પોતાની નાની પોટલી ફેંદતા ફેંદતા કહ્યું કે, ‘પૈસાવાળી નહિ ત્યારે? અંબી કાંઈ કોઈના જણ્યા પર જીવવાની ઓછી છે?’

ત્યાં તો ઉપરથી એક બેઆની આવતી અંબીના ખોળામાં પડી. પૈસા તો સોનાએ આપી પણ દીધા હતા. એમની બેઠક નીચેથી થોડી ઊંચે પણ ચડી ગઈ હતી. સોનાએ બેઆની ઉપાડીને મોઢામાં સંતાડી દીધી ત્યારે ક્ષણ પહેલાં જ બતાવેલી ખુમારી ભૂલી જઈને અંબીએ એ કઢાવવા કંઈનું કંઈ કર્યું. મળી ત્યારે હથેળીમાં રાખી ગાલ પર દબાવીને બોલી, ‘જોને, બેઆની સેરવી પણ પાવામાં જરીકે ભૂલ પડવા દીધી છે?’

‘અરે ગાંડી, તેં માન્યું કે એણે’, ઉપર આંગળી કરી સોના બોલી, ‘એણે બેઆની નાખી? જોતી નથી એની તો બેય હાથની આંગળીઓ પાવા પર છે?’

‘મારે પણ આંખો છે’ એમ કહી સોનાની આંખો બે હાથ વડે દબાવી અંબીએ ઊંચે જોયું. દેવાની બેઠકમાંનો કોઈ નાનો તોફાનિયો આ નવી જ જાતની વીજળીના ઝબકારાથી પલક માટે આંખ મીંચી ગયો.

સોના આંખો પરથી હાથ છોડાવી લાડપૂર્વક ફરિયાદ કરતી હતી, ‘આપણે હવે તારી જોડે મેળે આવવાના નથી.’

‘આપણે પણ આવવાના નથી.’

‘ન આવવું પડે તો સારું.’

પણ સોનાનું પૂરું સાંભળ્યા વિના જ અંબીએ ચગડોળની સાથે ગાવું શરૂ કર્યું :

'''<center>અમે ગ્યાંતાં શાવણને મેળે; કુવેલડી બોલે સે.</center>'''

અંબી ગાવા માંડે ત્યારે એને સાંભળવાની લાલચમાં સોના પોતે ગાવાનું ભૂલી જતી. અંબીના કંઠમાંથી અને દેવાના પાવામાંથી એકરસ અવાજ આવતો હતો. સાંભળીને સોના મલક મલક થઈ રહી.

ચગડોળ ફરતું થંભ્યું. પાવાવાળો નીચે ઊતર્યો. સોના બોલી, ‘શીદને ઊતરે છે? લે આ ફેરાનો પૈસો હું આપીશ.’ અંબી તો ક્યારની ભોંય પર ઊતરી પણ ગઈ છે. બેઠેલાં માણસો ઊતરતાં જાય છે ને નવાં બેસતાં જાય છે. એ વખતે મોટું તોતિંગ ચગડોળ થાકીને હાંફતું જાણે ધીરું ધીરું ચાલે છે. પણ આ ધરતીને શું થયું છે? ધરતી શેની ચાકડાની માફક ઘમ્મર ઘમ્મર ફરી રહી છે? આમ આખી વેળા ચગડોળમાં બેસી રહેતાં કંઈ ન થાય એવી અંબી અસ્થિર પગલે બોલી, ‘સોના, મને ફેર ચડે છે!’ અને સોના ઊતરીને પડખે ઊભી હતી એની સામું જોયા પણ સિવાય, એની આગળ પેલો પાવાવાળો હતો એના ખભા પર હાથ ટેકવી જરી સ્થિર ઊભી.

પાવાવાળાએ પડખે જોયું. જોઈ જ રહ્યો.

‘અંબીને સંભાળજો. પારેવા જેવી છે.’

સોનાએ ભાળવણી કરી.

‘જીવ સમાણી જ તો.’ દેવો અંબીને લઈ પોતે શું કરી રહ્યો છે તે જાણી શકે તે પહેલાં ચાલવા પણ મંડ્યો.

અંબીએ સહેજ પાછળ જોયું. જરી થંભી. સોના ને બંને મૂંગાંમૂંગાં ભેટી રહ્યાં.

‘મળીશું વળી કોક વાર મેળે.’ દેવો એક આટલું સોના તરફ જોઈ બોલ્યો.

‘હવે તે કોણ મેળે આવવાનું છે? સોના, મારે ઘેર નહિ આવવાની કે?’ અંબી બોલતી હતી અને સોના એનાં પોપચાં પાલવ વડે લૂછતી હતી. ‘અમે એક વાર ઘર બરોબર થાળે પાડીને તને લેવા આવીશું.’ અંબી સોનાને નાની બાળકીને પટાવવાની ન હોય એમ કોડે કોડે કહેતી હતી.

મેળો ભરચક જામ્યો હતો. માનવી સુમાર વિનાનું હતું. દૂરદૂરનાં સંબંધી કે ભાઈબંધ મળી જતાં તો ભર મેળામાં પણ એકમેકને ભેટ્યા વગર ડગલું આગળ ન વધતાં. આદમીઓ કામઠા-તલવારવાળો હાથ આડો રાખી એક હાથે સ્ત્રીઓને ભેટતા. પોતાની બોલીમાં ટૂંકા પ્રશ્નોથી જાપ્તા(સલામતી)ના સમાચાર પૂછી આગળ જતા. કંઈ વેચવા-ખરીદવાનું હોય તો તેય પતાવી દેતા.

બીજી બાજુ ઉગમણી મેરના પેલા મોટા પથ્થરની – જેને કોઈ દેવ તો કોઈ રાક્ષસ (કારણ કે એને નામે કેટલાક મેલા વિધિઓ પણ થતા) તો કોઈ વનવીર કહેતા એની – આસપાસ ગાવા-નાચવાની ત્રમઝૂટ બોલતી હતી. અધખીલ્યાં રૂપને તરેહતરેહની માળાઓ વડે અને બોરગૂંથ્યા માથા પરથી ફરકતી છુટ્ટી ઓઢણી વડે ઢાંકતી-ન-ઢાંકતી વનબાલાઓ પગના મસ્ત ઠેકાથી નાચતી હતી. મેઘગર્જના સાથે પર્વતની ઝાંઝરીઓનો કલનાદ ભળે એવો એમનો મીઠો કંઠ જુવાનિયાઓના વીરત્વઘેરા અવાજ સાથે ભળતો હતો. ભૂમિતિના સુરેખ વર્તુલ આકારમાં નહિ. પણ શ્રાવણી ઘોડાપૂરનાં અફાટ મોજાંની ગતિએ જરી આગળ ધપતાં, જરી પાછાં નમતાં એમ સૌ નાચતાં હતાં. એકબીજાથી ગંઠાવાનું નક્કી કર્યા પછી પણ ઉલ્લાસી જોડાંઓ યૌવનના એ નિર્દંભ નિર્બંધ નૃત્યમાં બને એટલું ઘૂમી લેતાં, મોટાંઓ જોઈને જોબન સંભારતાં. નાનાંઓ ઝટઝટ મોટાં થવા મન કરતાં.

અંબી-દેવો દૂરથી જ મંગલ દૃશ્ય આંખો ભરીને જોઈ લઈ જરી હાટડીઓમાં ફેરો લગાવી રસ્તે વળ્યાં. એમને નાસવામાં શી બાકી હતી? ધરતીથીય અધ્ધર આકાશમાં એ તો રમણે ચડેલાં.

જોકે તોય સહજ સ્ત્રીસ્વભાવ પ્રમાણે અંબીએ તો એક વાર સૂચના કરી જોઈ હતી કે જતાં જતાં સૌ ભેગાં જરી ગાતાં જઈએ.

‘જો ભાઈ, તારે ગાઈને બીજા કોઈને વળી ગાંડો કરવો હતો તો મને ચગડોળે શીદ ફેરવ્યો?’

અને દેવો આગળ થયો.

પાછળ, દૂર હેલે ચડેલા જોબનપૂરનો ઘુઘવાટ સંભળાતો હતોઃ

<poem>
'''ગાણું અધૂરું મેલ્ય મા,'''
’'''લ્યા વાલમા''',
ગાણું અધૂરું મેલ્ય મા.'''
હૈયે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા
’લ્યા વાલમા,
હોઠે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા.
ગાણું અધૂરું…
</poem>

વેપારીઓનાં નસીબ સારાં તે દિવસ કોરો હતો. દિવસ થોડો નમ્યે, આછી ઝરમર શરૂ થઈ. અંબી-દેવો ચારેક ખેતરવા છેટે ગયાં હશે ત્યાં વરસાદે જરી જોર પકડ્યું. એક ઝાડ નીચે બંને થોડી વાર જઈને ઊભાં. દેવો ઊભો ઊભો, અંબી ગાય એવી એની જોડે શરત કરીને, બેય પાવા લહેરથી જરી ડોલતો ડોલતો બજાવતો હતો. પણ અંબી તો ચૂપચાપ એના ગીત ઘૂંટતા ગળામાં હાથ ભેરવી એના બેસતા-ઊપસતા ગાલના ચાળા પાડતી હતી. બે પાવામાંથી ગીત એકસુરીલું આવતું હતું એમ અંબી-દેવાનાં બે હૈયાંમાં એક જ રસ ઘોળાતો હતો.

એ જ વખતે છત્રી ઓઢીને કોઈ પાઘડીવાળો બોજાથી નમી પડતા એક ટટ્ટુ પર બેસીને રસ્તા પર આવતો હતો. એણે આંખ ઝીણી કરીને ઝરમરતા વરસાદની આરપાર ઝાડ તળેનું દૃશ્ય ધરાઈને એક વાર તો જોઈ લીધું ને કંઈ જોયુંજાણ્યું ન હોય એમ છત્રી મોઢા આગળ નીચે નમાવીને મનથી જ બોલ્યોઃ ‘હં, એમ કે?’

દેવો વગાડવું બંધ કરી અંબીના ચાળા પાડવા ફૂલેલા મોઢા પર ધીમેકથી પાવા અડાડી એને વધુ સજા કરવાની તૈયારીમાં હતો ત્યાં એને કાને કંઈ ધબકારાનો અવાજ આવ્યો.

ચોંકીને આડુંઅવળું જુએ છે તો રસ્તા પર થઈને ટટ્ટુ ઉપર વેપારી જેવું કોઈ જતું હતું. ઓળખવામાં એને મુશ્કેલી પડી નહિ. એના ધીરનારનું જ એ ટટ્ટુ હોઈ શકે. ગયા ઉનાળામાં એના સ્તો પૂંછડાના શેઠે ચમરી ગૂંથાવવા માટે દેાવ પાસે વાળ કપાવેલા.

થોડાં જ ડગલાં છેટે પોતાની પડખે થઈને શેઠ પસાર થયા હશે, પણ અંબી આડે દેવો એને શેનો જુએ?

‘કોણ છે એ?’ ટટ્ટુ થોભાવીને એ બોલ્યા, અને જવાબની રાહ જોયા વગર જ હુકમ કરવા ટેવાયલા અવાજથી કહ્યું, ‘આ જરી પડી ગયું છે તે આપ ને જરી.’

જતી તો હતી અંબી, પણ એને વારીને દેવો આપવા ગયો. એને જોઈને ‘કોણ દેવો કે?’ એટલું અજાણ્યા થઈને શેઠ બોલ્યા.

છોકરાઓને દુકાન સોંપી પાછા ફરતાં રસ્તામાં ચડ્યે ઘોડે છેલછેલ્લું કોઈ ઓળખીતા ગરજુ પાસેથી પડાવેલું મજૂરીના વાણનું પિલ્લું હાથમાં છૂટું પકડેલું હતું. તે એમણે જાણીજોઈને જ – પથરાળ રસ્તો એટલે બગડવાનો જરીકે ડર ન હોઈ – દેવાનું બચ્ચાનું લગીર ધ્યાન ખેંચવા નીચે પડવા દીધું હતું. દેવો પિલ્લું આપવા જાય છે ત્યાં ઝાડ તરફ નજર કરીને બોલ્યા, ‘કેમ ચાર હાથ કરી દીધા એટલામાં?’

દેવો આચાર પ્રમાણે જેશીકિશ્ના (જયશ્રીકૃષ્ણ) કરીને સ્મિતપૂર્વક બોલ્યો, ‘કેમ વીરચનકાકા, ‘એટલામાં’? હું તો તમારા જગુ-સમાણો થાઉં.’

એમ કહી એણે પોતાનો કેસ વાજબી છે એમ આડકતરી રીતે સૂચન કર્યું. જગુ વીરચંદ શેઠનો સૌથી મોટો દીકરો. તે પછીના ગોપાલના, અને તેને કેડેના નાનુનાય તે ઓણ વૈશાખમાં, વિવાહ થઈ ગયા હતા. શેઠ પોતાને મૂળને ગામ સાથે ચોકિયાતો લઈ ગયેલા એમાં દેવો પણ ક્યાં નહોતો ગયો?

‘હા. પણ જગુનો બાપ કાના તરારની પેઠે દીકરાને કૂવાનાં પાણી સામે આખું વરસ તાકીને બેસી રહેવા દેતો નથી તો! તમે બે જણાથી તો કંઈ વળ્યું નહિ ને હવે તું તારું આગવું કરીને ઊભો રહ્યો, ત્યાં, ડોસો બિચારો એકલો ક્યાંથી દેવાં ભરવાનો હતો, ને બાપદાદાનાં ખેતરાં રાખવાનો હતો? એ તો ચડી ગયાં ચોપડે ક્યારનાં!’

સાંભળ્યું ત્યાં દેવાનાં હાડકાંની અંદર એક ધ્રુજારી પસાર થઈ ગઈ. ‘દેવું કંઈ અમારે જ એક નવાઈનું ઓછું છે?’ એટલું જરી હસવા કરતો બોલ્યો.

‘ના, ભાઈ, ના. તારે તે દેવું જ ક્યાં છે, લખશેરીને? હું તો બિચારા કાના તરારની વાત કરું છું. હું એક ઓળખું છું કાનાને ને બીજાં ઓળખું છું ખેતરાંને. જા, ભાઈ, જા. તારેમારે શું લાગેવળગે?’

આટલું બોલતાં બોલતાં શેઠે ટટ્ટુને સોટીથી ચમકારીને આગળ ચલાવ્યું હતું. વાત કરવા પૂરતું જરી પોતે થોભે એટલું માન પામવા માટે દેવો હજી અમને મન નાનો હતો. દેવો ટટ્ટુ સાથે ઘસડાતો ઘસડાતો – ટટ્ટુ ઉતાવળું ચાલતું હતું તેથી નહિ પણ એ પાછળથી વડ તરફ ખેંચાતો હતો તેથી – શેઠ કહે તે સાંભળતો હતો. એને થયું કે શેઠે આબાદ ખેતર ઝડપ્યાં. એનું મગજ એ વિચારે ચકરાવા લાગ્યું.

‘ને જગુ-ગોપાળના ચાળા પાડવા તો જાણે જવા દે, પણ તારાથી એક અમથા નાનુનું કર્યુંય તે થવાનું હતું ’લ્યા?’ શેઠ તિરસ્કારથી, દેવાની સામું પણ જોયા વિના, બોલતા હતા. ‘એ નાનુ તો મારો આ આખો મેળો ફેરવે છે મેળો. ને તેં શું કર્યું, દેવા? તેં તો ઊઠીને તારા સગા બાપના બે હાથ ભાંગી નાખ્યા.’ બોલીને શેઠે પોતાની ને દેવાની આડે, વરસાદ બંધ છતાં ઝાપટથી બચવા ધરી હોય એમ છત્રી ધરી.

હતો ત્યાં એકાએક રોપાઈ જઈને દેવો બોલ્યો, ‘એમ કેમ બોલો છો, વીરચન શેઠ?’ એ આવા સવાલ કરવા બેસે એવી એના મગજની સ્થિતિ ન હતી. નીચેથી એક દસ-શેરિયો ઉપાડીને જ વાત કરત પણ તે જ વખતે ‘એને લીધે સ્તો’ એમ બોલવાને બદલે શેઠે સોટીથી વડ તરફ ઇશારો કર્યો. દેવો અંબીને ઘડી પણ એકલી પાડી એ માટે પોતાને મનમાં શાપ આપતો આપતો વડ તરફ વળ્યો.

માંડ બે-ત્રણ વીસો ડગલાં છેટે એ ગયો હશે. પણ એટલું અંતર કાપતાં તો એના આત્મા પર ડુંગર તોળાતા હોય એટલો ભાર એને લાગવા માંડ્યો. એને થયું કે શેઠ શુનું શું કરી મૂકશે. પૈસા ધીરેલા ત્યારે નાનકડો દેવો બાપની જોડે ક્યાં નહોતો ગયો? કાના તરારે છાતી ફુલાવીને, ત્યારે કેવી બડાશ મારેલી કે તરારોની ભૂંઈ (ભૂમિ) તરાર નહિ રાખે તો કોણ રાખશે. શેઠે તો ખાસું કહેલું કે ડોસા, તમને તો હવે વરસો થયાં, ઝઘડાનાં ખોટાં ખરચ શીદ કરો છો? ત્યારે કાના તરારે દીકરા સામે આંખ ભરીને જોઈ લઈ જે કહેલું તે દેવો ભૂલ્યો ન હતો. હજી તો, શેઠ, આ દેવો બચ્ચું છે, પણ બચ્ચું બચ્ચું પણ તરારનું બચ્ચું છે, હોં! હજી ધાવ્યુંચાવ્યું એનું પેટમાં છે. ચપટી વગાડતાંમાં તમારું બધું ભરી દેશે. હવે તો એ ખેતરાં પાછાં પામશું ત્યારે જંપશું. ને તમારા પૈસા? શેઠ, એ પાછા દીધા પહેલાં હું મરવાનું તે ટોલ્લે ચડાવી રાખીશ, ને મારો આ રંગીલો નાનકડો તરાર મેળા સામે પીઠ પર મજૂરીએ મચ્યો રહેશે… દેવાની સામે આવાં અનેક દૃશ્યો ને ભાષણો તરવરી રહ્યાં. પોતે તન તોડીને મજૂરી કરતોપણ હતો. શેઠના નાનુની જાનને રખવાળે ફાંકડો બનીઠણીને જનાર દેવો કોઈ વાર વૈશાખ મહિનાની શરણાઈ વાગતી સાંભળી કૂવાકાંઠે બેઠો બેઠો પાણી ભણી તાકીયે રહેતો હોય તો નવાઈ નહિ. પણ આજે એ કાંઈ મેળો કરવા માટે મુદ્દામ ઓછો આવ્યો હતો? ને આવ્યો હોય તોયે શું? શેઠે પોતાના, દેવાથી ચારચાર છછ વરસ નાના દીકરાને ચાર હાથ કરાવેલા તોયે એમના પોતાના હાથ તો ઊલટા મજબૂત થતા હતા. અત્યારે છોકરાઓને મેળો સોંપી વેળા છતાં એ ઘેર પાછા જતા. અને દેવાને પરણ્યે કાના તરારના હાથ જૂઠા કેમ પડવાના હતા, ભલા? પડવાના હતા એ વાતે સાચી. દેવો ને અંબી પોતાનું જ માંડ પૂરું કરી શકવાનાં. અંબીના સગાઓ દીકરી પેટે કંઈ દાપું પડાવવાના કે નહિ એનુ કંઈ કહેવાય નહિ. શેઠ તો રોકડું માથામાં વાગે એવું પરખાવવાના કે કાના તરાર, તમારાથી દેવું આ ભવે વળવાનું નહિ. ખેતરાં આટઆટલી ગુજર્યા પછી શેઠને ચોપડે ચડી જવાનાં ને જવાનાં. બેય જણા કામ તો બળદિયા બનીને કરતા હતા તોય એમ કેમ, ભલા?… દેવાનું મગજ આ કૂટ પ્રશ્નનો શાસ્ત્રીય ઉકેલ ઓછું જ શોધી શકવાનું હતું?

એ એની અંબીને પડખે જઈને ઊભો.

‘કોણ હતું એ રંગમાં ભંગ પાડવાવાળું?’ કહી અંબી દેવાની આંખોમાં પોતાની આંખો સમાવી એનું સાટું વાળવા કરે છે, ત્યાં દેવાએ વાટ તરફ મોઢું ફેરવી લીધું ને હસીને બોલ્યો, ‘હં, એ તે શું ભંગ પાડવાવાળો હતો?’

વરસાદ બંધ હતો. રસ્તો માણસોથી વહેતો થયો હતો.

માત્ર આકાશને એક ખૂણે વાદળ ઘેરાતાં હતાં.

‘ચાલ. આપણે હીંડશું ને હવે? કેટલે જવાનું છે?’ પૂછીને અંબી હસી પડી. ‘અરે, મેં તો હજી તારા ગામનું સુધ્ધાં નામ પૂછ્યું નથી.’

‘મારું જ ક્યાં પૂછ્યું છે?’

‘તું તો આ ઊભો. નામને મારે શું કરવું છે? પણ ગામ કેટલે છેટે એ જાણવાનું પણ ન સૂઝ્યું! સોના મને ઘેલી કહીતે તે અમથી નહિ.’

‘ગામ તે કેટલે બધે દૂર છે?’ દેવો બોલ્યો. ‘અરે ગાંડી, પેલા મારા શેઠનું મુડદાલ ટટ્ટુ તે દીવા વખત પહેલાં પહોંચી જશે તો આપણે તે શા ભવ જવાના હતા?’ પણ આ ખબર એણે અંબી કરતાં પોતાની જાતને જ જાણે ન આપી હોય એમ ચમકી ઊઠ્યો.

‘તારો શેઠ કે?’ અંબી એને પૂછતી હતી. ‘તો મને કેમ પિલ્લું આપવા જવા દીધી નહિ? એ બહાને જેશીકિશ્ના થાત.’

દેવાને પણ થયું કે એ આપવા ગઈ હોત તો સારું. તો અત્યારે એનું માથું ઘમ્મર ઘમ્મર વલોવાતું હતું તે વેળા ન આવી હોત. છાતી મજબૂત કરીને જરી હસીને બોલ્યો, ‘તો બિચારા શેઠ જરી મેળાનું કામ મને સોંપતા ગયા તે તારી આગળ ઓછા કહેવાના હતા?’ દેવો વાત જોડી કાઢવાની પોતાની શક્તિ પર જરી મલકાયો પણ ખરો. ‘બહુ ભલો જીવ હોં કે!’

‘શું કામ સોંપતા ગયા છે વળી? આપણે તો કંઈ એવું કામબામ કરવાનાં નથી.’ કોડીલી અંબી લાડભર્યા અવાજે બોલી.

દેવાને શેઠનું વાક્ય યાદ આવ્યુંઃ ‘તેં તો તારા બાપના બે હાથ ભાંગી નાખ્યા.’ શેઠે વડ તરફ કરેલી સોટી પણ એણે આંખ આગળ જોઈ. પણ હસીને એ બોલ્યો, ‘સોના કહે છે તેમ ખરેખર ઘેલી જ હોં કે! બાપડા શેઠ કેટલી તારી તો શાબાશી બોલતા હતા! એક જોઈ છે ફક્ત એમાં તો! કેટલો આપણા પર એમનો હેતભાવ છે? કેટલું તો મને ટટ્ટુ સાથે ચલાવ્યો ને પૂછ્યાં કર્યું!’

‘પણ શું છે એ તો કહેતો નથી.’

‘પલંગના રંગીન પાયા ખરાદીની દુકાને જ રહી ગયા તે એમના દીકરાને દુકાન પર પહોંચતા કરવાના, એટલું.’

‘તો તો એક શરત.’ અંબી એકદમ ખુશ થઈ જઈને બોલી, ‘આપણે એ વેચાતા લઈ લઈશું. શેઠ તો આપણા જ છે ને?’ બોલીને ડાબા હાથમાંની બચકી એણે જમણા હાથમાં લીધી.

દેવો ‘વાહ રે!’ એટલું ધીમા નિઃશ્વાસ સાથે બોલ્યો.

‘કેમ?’ અંબીએ એની સામે જોયું.

‘મને થાય છે કે તું રાજદરબારમાં જનમી હોત તો સારું.’ દેવો એની સામે જોઈ રહ્યો. પોતાને માટે એ નિર્માઈ જ ન હોય એવી નજરથી.

એને હેતથી ધબ્બો લગાવીને અંબી બોલી, ‘તો તો મારા આ લાડકાને ગોતી કાઢવામાં મને શી શી વપ્પત પડત!’

‘ના, ના. કહું છું, રાજકુમારને પરણી હોત તો કેવું? તને એ અછોઅછો વાનાં કરત.’ દેવો ખરેખર ગંભીર બનીને બોલતો હતો. ‘મારી પાસેથી તો તને શું મળશે?’

‘રાજકુમાર મને શું કરી દેવાનો હતો? હું કાંઈ એનું આપ્યું લઉં એવી ઓછી છું?’ કહીને એણે હાથમાંની બચકી છાતીએ લગાવી. બોલી, ‘આ અંબી કંઈ બાજીને ખોબે પાણી પીતી નથી.’

દેવો હસવા કરતો બોલ્યો, ‘એ બધી લઢવાડ તો પછી છે ને?’

‘હા. આપણે લઈ તો આવીએ એક વાર.’ કહીને અંબી જ આગળ થઈ. એણે દેવા સામું જોયું અને બોલી, ‘કેમ એટલામાં પાવા વગાડવાનું તો તું ભૂલીયે ગયો કે? વાહ! આવા જ બધા છોકરા મેળે આવે છે કે?’

દેવાએ બે હાથે પાવા વગાડવા શરૂ કર્યા. આખું વાતાવરણ સંગીતથી ધોવાઈ ઊજળું ઊજળું ભાસવા લાગ્યું. શ્રાવણનાં સરવડાં પછીનો મધુરો તડકો વાદળનાં બાકોરાંમાંથી અરધો અરધો ઘડી રેલાઈને, ઘડી ભૂંસાઈને ને વળી પાછો રેલાઈને ઉલ્લાસમય પ્રકાશની ક્ષણિકતા જાણે કે દર્શાવતો હતો.

દેવાએ એ સાંજે પાવા વગાડ્યા છે એવા ભાગ્યે જ કોઈએ ક્યારેય વગાડ્યા હશે. સુખી લોકોએ પાવા વગાડ્યા હશે. દુખિયાઓએ પણ વગાડ્યા હશે. પણ એક પાવામાં ઉલ્લાસ અને બીજામાં કરુણતા આજે દેવો રેડતો હતો એનું રસાયણ તો અપૂર્વ જ હતું. આજે એના જીવનની પહેલી ભરી ભરી ક્ષણ હતી. એ ટકવાની નથી એ ખાતરી પણ એના મનને પાકી હતી. હતો એટલો જીવ ઓગાળીને પાવા વાટે એ અત્યારે રેડતો હતો.

ને અંબી, પાવાઘેલી અંબી! કોઈ તળાવડાને કાંઠડે ટેકરી પર નાનકડું પોતાનું ઝૂંપડું છે. ચોપાસ ખેતરો મોલથી લળી રહ્યાં છે. પોતે ખેતરથી કામ કરીને થાકીપાકી ઘેર આવે છે, નાનાં નાનાં ભૂલકાં હેતભર્યાં વીંટળાઈ વળે છે, ને પેલું સૌથી નાનું તો એને જરી શ્વાસ પણ ખાવા દીધા સિવાય કોટે આવતું બાઝી પડે છે… આવું આવું ચિત્ર એ પોતાના લોહીના અણુઅણુમાં રમતું જોઈ રહી, ગવાતું સાંભળી રહી. કોઈ નવી જ આશાથી ફરકી રહી.

પેલા તોતિંગ ચગડોળ કને આવ્યાં ત્યારે દેવો પાવા જરી થંભાવીને બોલ્યો, ‘આવ્યાં છીએ ત્યારે બેસતાં જઈએ ફરીવાર.’

‘હા, હું તો કાંઈ ગાંડી થઈ ગઈ છું કે શું? ભૂલી જ ગઈ કે આપણે ચગડોળે એકે વાર જોડે તો બેઠાં જ નથી.’

બેઠા પછી અંબી બોલી, ‘આ વખતે તો હું પાવા વગાડવાની.’ પાવા લેતાં એણે બચકી દેવાને સાચવવા આપી. ચગડોળ ચગ્યો એટલે એણે વગાડવા પ્રયત્ન કરી જોયો. પણ ફાવી નહિ એટલે ‘કેમ એટલામાં પાવા ઢંગ વગરના થઈ બેઠા?’ કહી મૂંઝાઈને દેવાની સામું જોવા લાગી. આત્યંતિક સુખની લાગણીમાં દેવો મૂંગોમૂંગો બેસી રહ્યો હતો. એના ચહેરા પર પ્રેમ, હોલવાતાં પહેલાં દીવો કરે છે તેમ, ભરપૂર પ્રકાશી રહ્યો હતો. એ પ્રકાશથી અંજાતી અંબીની આંખો, ચગડોળના અનેક આંચકામાંથી એક સાચવી લઈને દેવાએ ચૂમી લીધી. દુનિયાથી અધ્ધર ક્યાંય બંને જણાં ઊડી રહ્યાં હતાં. નહોતું પાવા વગાડવાનું કોઈને સૂઝતું. નહોતું ગાવાનું સાંભરતું. ચગડોળ ભરપૂર ઘૂમતો હતો. ચોમેર મેળો ચગ્યે જતો હતો. અહીં અંબી અને દેવો બધા કોલાહલોથી અલિપ્ત બેઠાં હતાં; અર્ધજાગ્રત, અર્ધસ્વપ્નિલ. માત્ર વચ્ચે વચ્ચે કોક વાર ચગડોળના આંચકાઓ વચ્ચે બંનેનાં અશબ્દ મુખ એકમેકથી મૂંગી વાત કરી લેતાં.

નીચે ઊતર્યાં ને દુકાનો ભણી વળ્યાં. અંબી એની જોડે એ વેળાએ ચાલતી હતી એ જોવા જેવું દૃશ્ય હતું. પહેલાંની અંબી ક્યાં ને આ ક્યાં? વારેઘડીએ ડગલું સાચવી લેવા દેવાને ખભે હાથ ટેકવતી અંબી અનેક સ્વપ્ન અને અગણ્ય આશાઓથી પલ્લવિત થતી હતી. ઊંટો સુડોળ એનો બાંધો શ્રાવણના પ્રફુલ્લ સાગની પેઠે ઝળાંઝળાં થતો હતો. એક જુવાનની પડખે હાથમાં બે પાવા લઈ નવી જ ભભકથી ચાલતી અંબી જંઈજંઈનું જોખનાર બિચારા દુકાનદારોનું સુધ્ધાં ધ્યાન ખેંચતી હતી. એની ડોકની મરોડમાં અખૂટ આત્મવિશ્વાસ હતો, આંખમાં આશાનું સાફલ્ય હતું, અંગેઅંગમાં ભવિષ્ય પર માલિકી મળવાથી ઊપજતી ખુમારી હતી. કેમ ન હોય? સોનાને બાદ કરતાં એને દુનિયામાં એક-ઘડી-પહેલાં સુધીમાં કોણ હતું? અને અત્યારે? અત્યારે તે દેવાની પડખે આખી દુનિયાની એ માલિક છે. અને એને સોના સિવાય વહાલ પણ કોણે કરેલું? બાપ તો એની સાંભરમાં પણ ન હતો. મા બે વરસ પહેલાં મૃત્યુ પામેલી. ચૈત્રવૈશાખની મજૂરીઓ વચ્ચે એને છાંયો દેનારીલીલી લીમડી હોય તો તે એક સોના. એને જીવાડી રાખનારું કોઈ હોય તો તે સોના જ. એના અભિમાની સ્વભાવને પણ સોના વિના બીજું કોણ જાળવી લેનાર હતું? અંબી ઘાસ-લાકડાંના ભારા વેચે. ખેતરે – ચણતરે કામ પર જાય. સોનાના રોટલાની કોરને કદી અડે નહિ. સોનાની સોબતમાં એના હાથમાં બીજાં લોકોના પ્રમાણમાં બચત પણ ઠીક એકઠી થઈ હતી.

પણ આ નવા માનવીની સોબતમાં? અત્યારે તો અંબીના ઘડી પહેલાંના ખાલી ખાલી ખાબોચિયા જેવા હૈયામાં આભમાંય ન માય એવડો મહેરામણ ઊછળી રહ્યો હતો. જીવન એને ભર્યું-ભર્યું લાગતું હતું. ઊણપ જેવી ચીજ હવે એ જાણતી ન હતી. સ્વાશ્રયી અને મહેનતુ અંબી આજ સુધી કોઈ પણ એક વ્યક્તિની ઓશિયાળી ન હતી ને છતાં જાણે સારી દુનિયાની ઓશિયાળી હતી. તેને અત્યારે? અત્યારે તો આખી દુનિયાની એ માલિક હતી.

દુકાનો આવી ત્યાં પહેલી જ દુકાનથી, અરે આ તો લેવાનું જ રહી ગયું હતું. પેલા વગર તો ઘડીયે ઘર નહિ ચાલે ને આટલું તો ઉપાડતાં જઈએ એમ યાદ કરી કરીને, લેવાની ચીજો ગણાવી ગણાવીને ભાવતાલ જ સીધી પૂછવા માંડી.

‘હવે એ તો બધો મેળો આખો લઈ જઈશું પછીથી. મારે તો તું આવે એટલે આખો મેળો આવ્યો.’ બોલતા શબ્દોને તરત જ ભૂલી જવા કરતો દેવો આગ્રહ કરવા લાગ્યો, ‘લે, આ નવી ભાતની બંગડી બે લઈ લે, એટલે આપણું બેનુંય મન રાજી.’

અંબી બંગડીઓ તપાસવા લાગી. દેવો એની નમણી મૂર્તિ પરથી પરાણે મીટ ખસેડી આજુબાજુ અકળામણથી જોતો. અંબીએ એક વાર એને એમ ચોમેર જોતો પકડ્યો અને પોતે પણ એના ચાળા પાડવા ‘કોઈને ગોતે છે?’ કરી ડોક ફેરવીને જોયું. ‘અરે, સોના જ તો!’ કહેતી, ‘બોલવું. અમે બે સાથે પહેરીએ.’ કરતી દેવાના હાથમાંના પાવા લઈ તીરની પેઠે મેળામાં માર્ગ કરતી સોના તરફ દોડી.

સોનાના મોઢા પર પાવા અડાડી અંબી એની આગળ નવી આંખો ચમકાવતી ઊભી રહી. સોના એને જોઈ જરી નવાઈ પામી પણ પોતાની સુખી ગોઠણની એક વાર ઠેકડી તો એણે કરી જ લીધીઃ ‘તું તો ઘેલી પાવાને જ પરણી લાગે છે કે શું? તમને ગમે પણ અમને વાગ્યું એનું શું?’ કહીને વાગ્યાને ઠેકાણે પંપાળી રહી.

દેવાના હૈયામાં પેલું નૃત્યગીત મેઘગર્જના જેવું ગાજતું હતુંઃ

હૈયે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા
’લ્યા વાલમા,
હોઠે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા.
ગાણું અધૂરું મેલ્ય મા
’લ્યા વાલમા,
ગાણું અધીરું મેલ્ય મા.

રસ્તે એક વાર ચગડોળ તરફ શૂન્ય નજરે જોઈ લીધું એ જ. બાકી ઊંધું ઘાલીને પાણીના રેલાની માફક એ ચાલ્યો જતો હતો. પેલું મુડદાલ ટટ્ટુ ગામ પહોંચી જાય તે પહેલાં તો પોતે પહોંચવું જોઈએ જ. ટટ્ટુનો અસવાર જઈને કાના તરાર આગળ વધામણી ખાય ને ખખડી ગયેલા ડોસાના જીવતરને ધૂળભેગું કરવા જાય ત્યાં જ ઘરની અંદરથી ખડખડાટ અટ્ટહાસ્ય કરતા બહાર આવવું એટલી અત્યારે દેવાની, જો કંઈ હોય તો, મહેચ્છા હતી.

ચપોચપ પગ ઉપાડતો એ ચાલતો હતો. આકાશ અર્ધા જેટલું ઘેરાઈ ચૂક્યું હતું.

થોડેક ગયો ને ભયાનક ત્રાટકા સાથે વરસાદ તૂટી પડ્યો. કોઈ ઓળખીતું મળે તો એની સામું પણ જોયા વિના દેવો એનો સંગાથ તરછોડીને આગળ ચાલ્યો જતો હતો. ક્યાંઈ ક્યાંઈ ઉભાટે પણ જાણીજોઈને અથવા અર્ધ ઘેલછામાં ચડી જતો.

એક ત્રિભેટા ઉપર રસ્તાથી સહેજ બાજુ પર કોઈ દેખે નહિ એમ બેસી રહ્યો; ઘેર જવાનું હોય જ નહિ એમ ચોંટી રહ્યો. કંઈ અણસારો પામે કે ‘આવી! એ આવી!’ – કરી કૂદીને ઊભો થઈ જતો. અહીંથી એના ગામનો રસ્તો ફંટાતો હશે એમ કલ્પના કરી મેળાથી આવતી વાટ પર ટગર ટગર જોઈ રહ્યો. મનમાં થતું હતું કે લાવ, પાછો જાઉં. પણ કોઈ સામું મળે ને પૂછે કે ‘શું રહી ગયું પાછળ ભાઈ? મેળો ભૂલી આવ્યો કે લાડી?’ તો તો બળીને ખાખ જ થઈ જવાય ને! છતાં અત્યારે એના મનની સ્થિતિ વધારે સારી ન હતી, કોઈ સામું મળ્યું નહિ ત્યાં સુધી એ પાછો ચાલ્યો પણ ખરો.

પણ પેલી ગમ ઉગમણી મેરની હશે તો? તો અહીં આ રસ્તો શીદ આવે?… પણ તો તો સારું. એ ગમ આકાશ કોરું છે ને સુખે એ પાછી જશે… લાવ, તો આપણે જ ઉગમણે મલક જઈએ. પણ એમ ઓછું જવાય છે? જમીન-જાયો ખેડુ જમીનમાં જ ઝાડની જેમ રોપાયેલો છે. ઝાડથી કંઈ હરાયફરાય છે? ભલે ને પછી કોઈ એને આવીને રોજ વેડ્યા જ કરતું હોય.

પેલા ટટ્ટુ કરતાં પણ પોતે જવાનજોધ આદમી મોડો ઘેર પહોંચવાનો એમ યાદ કરતાં દેવો ઊઠ્યો. રઘવાયાની પેઠે રસ્તો જડ્યો ન જડ્યો તેની પરવા કર્યા વગર ચાલવા મંડ્યો. એ બેસી રહ્યો એટલી વાર વરસાદ કંઈ બેસી રહ્યો ન હતો. રસ્તાઓ નાના વહેળાની જેમ એના પગ આગળ આગળ દોડતા હતા.

ગામ આગમચની નદી આગળ આવીને ઊભો ત્યારે અંધારું ગાઢું જામી ગયું હતું. નદીના પ્રવાહનો પ્રચંડ અવાજ સંભળાતો હતો એટલું જ. પણ પોતાના હૈયામાં જે અંધકાર ફેલાયો હતો એની આડે દેવાને કાંઈ દેખાય એમ ન હતું. એના ઘટમાં જે ઘુઘવાટ થતો હતો તે એને નદીના અવાજને સાંભળવા દે એમ ઓછો હતો? નાનો અમથો વહેળો ઓળંગવાનો હોય એમ થેપાડું (ધોતિયું) પણ ઊંચું લીધા વગર એ નદીમાં ઊતર્યો.

તણાવા મંડ્યો ત્યાં એને એકાએક અંતરમાં ટાઢક વળી. હાશ! એ જ એને જોઈતું હતું. મેળાની ને ઘરની વચ્ચે સૌ ભાઈબંધનું ભાઈબંધ મોત ખરી વખતે આશરો દેવા બેઠું હશે એની તો એને કલ્પના જ નહિ. ભલા ભલા ઘોડાપૂરમાંથી તણાતા જીવને બચાવી લાવનાર, માછલાની પેઠે તરનારો, દેવો લાકડાના હાથપગ હોય એવો થઈ રહ્યો.

પણ જીવવા ન જીવવાના નિર્ણયો એમ સાવ માણસની મોજ પર આધાર રાખી બેઠા છે ને?! દેવાને ખબર પણ ન રહી ને એના હાથપગ ક્યારના વીંઝાવા મંડી ગયા હતા. છતાં એ હતો એ બેધ્યાન જ. આ માથાબાંધ્યાનો ફાળ તણાઈ ગયો! છો ગયો. માથું હશે તો બાંધવો છે ને? હાથમાં એક બચકી હતી તેય છો જતી. અથવા તો છોને રહેતી જ. ઘણું કરશે તો ડુબાડશે એ જ ને? તો તો સારું જ તો. છતાં હાથમાં ઊંચી પકડી પાણી બહાર રાખી એ પાણી કાપતો હતો. જાણે એ આધાર રૂપે તુંબડી ન હોય!

સામે કિનારે જીવસમેત પહોંચ્યો ત્યારે પોતાની તરવાની આવડત પર ગાળો વરસાવવાની એને અનહદ ઇચ્છા હતી તોય એટલા હોશ ન હતા. હાથમાંનો લૂગડાનો ગોળો નીચે ફગાવી પથ્થર પર ચત્તોપાટ પડ્યો.

જાગ્યો ત્યારે વાતાવરણમાં કંઈ ઝાઝો ફેર પડ્યો ન હતો. માત્ર ગરીબીમાં જવલ્લે જ જોવામાં આવતા રૂપાનાણા જેવો ક્યાંક શ્રાવણી આકાશમાંથી કોઈ રડ્યોખડ્યો તારો ડોકિયાં કરતો હતો. ઊઠીને બે ડગલાં ચાલતાં જ બેસી ગયો ને પેલો લૂગડાનો ડૂચો માથા નીચે લગાવી લંબાવી ગયો. આવજો સવાર ઢૂકડી! પણ વળી કોણ જાણે ઊભો થઈને એમાંથી કંઈ ઓઢી શકાય એવું હોય તો બત્રીસા ખખડાવવાનું બંધ કરી શકાય એવી આશાથી એને પડ્યા પડ્યા જ બે હાથે વીંખવા લાગ્યો. બેચાર ઝાટકે કપડાના લીરામાંથી એની છાતી ઉપર ને આજુબાજુ પથરા પર કંઈક પડવાથી ખણખણ અવાજ થયો. બેઠો થઈ જઈને ચોમેર જુએ છે તો આકાશના તારા ખરીને નીચે આવ્યા ન હોય એમ ધોળા સિક્કા વેરાયા હતા.

દેવાની ભ્રમિત મનોદશામાં પણ આટલું સમજાઈ ન શકે એવું તો હતું જ નહિ. આ તો અંબીની બચત! અંબી પડખે હોય તો રણમાંથી છૂટવું એ કંઈ મોટી વાત હતી? એ ઝબકારે આજનો આખોય મેળો એની આગળ તરવરી રહ્યો.

જમીન પરથી, હાથમાં આવ્યા એટલા સિક્કા ઉપાડીને મૂઠી વાળી બોલ્યોઃ ‘વીરચનકાકા, તારી આ જમગોળી. ટટ્ટુ પછાડે ભરાઈ જજે વેળાસર, નહિ તો…’

ભ્રમિત જેવો મોડી રાતે ઘેર પહોંચ્યો. બારણું ઠાલું અડકાડી રાખેલું હતું. ઉઘાડીને અંદર ગયો. જોડાજોડ બે ખાટલા પાથરી રાખેલા હતા. જુએ છે તો પાછળ વંડાની ચોપાડમાં એક બાજુ પથારી કરીને કાનો તરાર ઊંઘી ગયા હતા. ‘બિચારા રાહ જોઈ જોઈ થાકીને સૂઈ ગયા હશે. પણ ભલા જીવે અમારે બેને માટે…’ એને બેના વિચારે એનું મગજ હાથમાં ઝાલ્યું ન રહ્યું. ખૂણામાંથી કુહાડો ઉપાડીને કારી ઘોર રાત્રિમાં એ વીરચંદના ઘર તરફ ધસ્યો.

બીજે શ્રાવણે એ જ તોતિંગ ચગડોળ આગળ સોનાની પડખે અવાક ઊભી ઊભી અંબી શૂન્ય નજરે એને ચક્કર લેતો જોઈ રહી હતી.

ને દેવો? રાજની તુરંગમાં, બનવાજોગ છે કે એ પણ અત્યારે બળદને ઠેકાણે માણસોમાં જોતરાઈને ગોળ ગોળ ફરતો, રેંટની ગતિ તરફ જોતો જોતો, પોરના મેળાની યાદ તાજી કરતો હશે.
{{Poem2Close}}
{{Right|''સપ્ટે. ૧૯૩૬''}} 
<hr>
{{reflist}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/મારી ચંપાનો વર|મારી ચંપાનો વર]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/ખોલકી|ખોલકી]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/શ્રાવણી મેળો

2025-06-12T07:21:32Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|શ્રાવણી મેળો | ઉમાશંકર જોશી}}

<hr>
<center>
◼
 
{{#widget:Audio
|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/5/5c/UPADHYAY_SIR_SHRAVANI_MEDO.mp3
}}
 
શ્રાવણી મેળો • ઉમાશંકર જોશી • ઑડિયો પઠન: ભાનુપ્રસાદ ઉપાધ્યાય
 
◼
</center>
<hr>

{{Poem2Open}}
અંબી અને એની ગોઠણ સોના મેળામાં એકબે આંટા મારી આવી ફરી પાછાં ચગડોળમાં બેઠાં હતાં. કશે દિલ ગોઠતું નથી એમ કહીને અંબી સોનાને અહીં ઘસડી લાવી હતી.

‘તો દોડીને મેળે શીદ આવ્યાં, ગોઠતું નથી તો?’ સોનાએ રીતસર ચીડવવાનું જ શરૂ કર્યું.

‘ચગડોળમાં બેસવા વળી.’

જવાબ ઉડાઉ હતો. ખરો જવાબ તો હતો એનો દીર્ઘ દબાવેલો નિઃશ્વાસ. અને સોનાની શરત બહારની એ વાત ન હતી.

‘તો હું કાંઈ રોજરોજ મેળે સાથે આવીને તારી જોડે ચગડોળમાં બેસવા નવરી નથી.’ સોનાએ તો ચગડોળમાં પોતાની જોડે બેસનારો બે મેળા ઉપર ગોતી કાઢેલો.

અંબી જરી મૂંગી રહી. અને પછી કોણ તારી જોડે બેઠું જ છે, કહી સોનાની સામે પીઠ કરીને બેઠી. ચગડોળ નીચેઉપર ઉપરનીચે ઘૂમવા માંડ્યો એટલે આજુબાજુના માનવસમુદાયના ખદબદતા ઉકરડા તરફ ઘૃણાથી જોતી રહી. પોતે એ ધરતીથી અલગ, એ ધરતીથી ઊંચે, જાણે કોઈ બીજા જ ગ્રહ પર વસતી, એવું ચગડોળ પર હોવાથી એને લાગતું ન હોય.

સોનાએ પોતાના ગુનાની માફી લાડની એક ચોંટીથી માગી જોઈ. પણ એમાં ન ફાવી એટલે થાકીને માત્ર વનવધૂઓને જ વરી છે એવી ભરી ભરી હલકથી એણે ગાવું આરંભ્યું :

'''<center>ઝોલો લાગ્યો ગોરીને રૂસણે!</center>'''

કોણ રિસાયું છે કહેતીક અંબી સોનાના કંઠમાં કંઠ પૂરવા લાગી. ભૂલી પણ ગઈ કે થોડી વાર પછી સોના તો ગાતી થંભી પણ ગઈ હતી ને પોતે એકલી જ ગાઈ રહી હતી. જાણ્યું ત્યારે પોતાના આખાય વર્તનથી એવી તો શરમાઈ કે એક વાર એ ગાવાનું તો તરત જ પડતું મૂકત. એક… એક… ઉપરની બેઠકમાંના પેલા કોઈનો પાવો ગીતની સાથે ને સાથે વાગતો હતો તેનો તાલ તૂટવાનો ડર ન હોત તો.

ગીત ચાલતું રહ્યું. પાવો ચગતો રહ્યો. ને ચગડોળ જ જાણે ચગડોળે ન ચડ્યો હોય એવું બની રહ્યું.

ત્રણ ડુંગરની વચાળમાં શ્રાવણના છેલ્લા રવિએ વરસોસરસ મેળો ભરાતો. ને વરસોવરસ, ડુંગરાનાં દૂઝ્યાં સાવજચાખ્યાં પાણી પીનારા નવલોહિયા નવનવા વનકિશોરો એકલા મેળે આવતા ને બેકલા પાછા જતા. વનકન્યાઓ ટોળેબંધ ચાલી આવતી. લાવતી એક અણબોટ હૈયું અને તાજી વાદળીની માદક લાવણ્યમયી નિર્ભરતા. મેળામાં સૌ ગાતાં, નાચતાં ને મનનું માનવી મળી જાય એટલે એકબીજાનો હાથ ઝાલી રસ્તે પડતાં.

વનલોકને આથી જુદો કોઈ વિવાહવિધિ જડ્યો ન હતો. બે મહિના વરસાદ બરોબર પડ્યો હોય ને ખેતરોમાં બબ્બે ત્રણત્રણ વાર નીંદામણ કરી લીધું એટલે પાક તૈયાર થાય ત્યાં લગીની નિરાંત. ધરતી લીલાણી, ને સાથે સાથે વનબાલાઓની જીવનઆશા પણ પલ્લવિત થઈ. ડુંગરો નવાં નવાણથી ગાજી ઊઠતા ને કિશોરો પ્રણયનાં નવસ્પન્દન અનુભવતા નાચી રહેતા. દોડીને એક વહેળો અને એક નાનકડી નદી એકમેકને ભેટી સમરસ થઈ ડુંગરની ધારે ધારે વહ્યે જતાં ત્યાં એક મોટો અણડોળ પથ્થર હતો એની ચોમેર નાચકૂદ ને ગાનકિલ્લોલ કરતાં કરતાં જુગલજોડીઓ રચાઈ જતી. ન તો કોઈ પુરોહિતની જરૂર પડતી, ન મોટેરાંની છાયા આડી આવતી. યૌવનની નસેનસે શ્રાવણી પૂર દોડતાં; ભરપૂર અને મસ્ત. નીતરાં નહિ પણ મેલાંઘેલાં; સ્વસ્થ નહિ પણ હેલે ચડેલાં. શ્રાવણી મેળો ડહોળ્યાં દિલનો મેળો હતો.

દેવો આ ફેરે તો મેળે ગયા વગર રહેવાનો ન હતો. છેલ્લાં બે-ત્રણ વરસથી એના ગોઠિયાઓ તો જવા માંડ્યા હતા અને કેટલાક તો અત્યારે મંડાઈ ગયા હતા અને મોટેરા જેવા પણ લાગતા હતા. દેવાના બાપને માથે ભારી રણ હતું. બાપુકાં ખેતરના શેઢાની બાબતમાં ઝઘડો લાગેલો. વાત કચેરીએ ચડી. એ તો શાહુકાર ભલું માણસ તે ખરે ટાંકણે બાંય ઝાલી. થોડીક વીસોની હરફરથી એણે કાના તરારનાં વંશપરંપરાનાં ખેતર અને બાપદાદાની શાખ સાચવી આપ્યાં. એનાં દામ ચૂકવવાં બાકી હતાં તે કલદાર પૂરા ભરાય નહિ ત્યાં લગણ બાપને પડખેથી ખસી નીકળીને તરારોનો છેલ્લો કુળદીપક દેવો મેળો કરવા શી રીતે જાય? કાનો ને દેવો વરસોવરસ તન તોડીને ખેતરે મજૂરી કરતા, પણ જે કંઈ બચતું તે ‘વિયાજડામાં ડૂલ’ થઈ જતું. એમાં વચ્ચે એક વરસ દુકાળનું આવેલું. માંડ બે જણા આયખું ખેંચતા. દેવાની મા ક્યારની ગામેતરું કરી ગઈ હતી.<ref>મરી ગઈ હતી.</ref> એક બહેન નાની હતી તેણે ત્રીજા શ્રાવણ પર મેળો કરેલો. દેવો બાપને ઘરડે ઘડપણ મજૂરી કરીને વાંકા વળી જતા આખું વરસ જોતો અને મેળો આવ્યે મૂંગોમૂંગો નસીબને નિંદી બેસી રહેતો. અને નાનાં નાનાં છોકરાં ગાતાં હોય તેમની સાથે હસવા કરતો હતો :

'''<center>મારે પહેરવા નથી ઝૂલડી કે ની આઉં મેળામાં.</center>'''

ચગડોળ બંધ રહ્યું ને માણસો નીચે ઊતરતા માંડ્યાં. દેવો ન ઊતર્યો. ક્યાં એને નાચવા જવું હતું? ચગડોળના થોડા આંટા ખાઈ પાછા કોઈ બહુ ન જાણે એમ ખેતરે પહોંચી જવું હતું. એ એનો પાવો વગાડતો રહ્યો. નીચેની બેઠકમાંનું ગીત પણ ચાલુ જ હતું. અંબીને ઢંઢોળીને સોનાએ પૂછ્યું, ‘જઈશુંને?’

‘ક્યાં?’ – ગાતી અટકીને અંબી બોલી, ક્યાંથી આ ધરતી પર પાછાં જવાનું આવ્યું એવી સ્પષ્ટ મૂંઝવણથી.

જવાબ આપવા રહ્યા વગર સોના તો નીચે ઊતરવા જ માંડી. ‘લે, હું પૈસો આપીશ આ ફેરાનો’, એમ કહી અંબીએ એને ખેંચી રાખી. ‘મોટી પૈસાવાળી!’ એમ બોલી એને ચીડવવા સોના ફરી ખોટું ખોટું ઊતરવાનું કરે છે, ત્યાં પૈસો ઉઘરાવનારને જલદી પતાવવા અંબીએ પોતાની નાની પોટલી ફેંદતા ફેંદતા કહ્યું કે, ‘પૈસાવાળી નહિ ત્યારે? અંબી કાંઈ કોઈના જણ્યા પર જીવવાની ઓછી છે?’

ત્યાં તો ઉપરથી એક બેઆની આવતી અંબીના ખોળામાં પડી. પૈસા તો સોનાએ આપી પણ દીધા હતા. એમની બેઠક નીચેથી થોડી ઊંચે પણ ચડી ગઈ હતી. સોનાએ બેઆની ઉપાડીને મોઢામાં સંતાડી દીધી ત્યારે ક્ષણ પહેલાં જ બતાવેલી ખુમારી ભૂલી જઈને અંબીએ એ કઢાવવા કંઈનું કંઈ કર્યું. મળી ત્યારે હથેળીમાં રાખી ગાલ પર દબાવીને બોલી, ‘જોને, બેઆની સેરવી પણ પાવામાં જરીકે ભૂલ પડવા દીધી છે?’

‘અરે ગાંડી, તેં માન્યું કે એણે,’ ઉપર આંગળી કરી સોના બોલી, ‘એણે બેઆની નાખી? જોતી નથી એની તો બેય હાથની આંગળીઓ પાવા પર છે?’

‘મારે પણ આંખો છે,’ એમ કહી સોનાની આંખો બે હાથ વડે દબાવી અંબીએ ઊંચે જોયું. દેવાની બેઠકમાંનો કોઈ નાનો તોફાનિયો આ નવી જ જાતની વીજળીના ઝબકારાથી પલક માટે આંખ મીંચી ગયો.

સોના આંખો પરથી હાથ છોડાવી લાડપૂર્વક ફરિયાદ કરતી હતી, ‘આપણે હવે તારી જોડે મેળે આવવાના નથી.’

‘આપણે પણ આવવાના નથી.’

‘ન આવવું પડે તો સારું.’

પણ સોનાનું પૂરું સાંભળ્યા વિના જ અંબીએ ચગડોળની સાથે ગાવું શરૂ કર્યુંઃ

'''<center>અમે ગ્યાંતાં શાવણને મેળે; કુવેલડી બોલે સે.</center>'''

અંબી ગાવા માંડી ત્યારે એને સાંભળવાની લાલચમાં સોના પોતે ગાવાનું ભૂલી જતી. અંબીના કંઠમાંથી અને દેવાના પાવામાંથી એકરસ અવાજ આવતો હતો. સાંભળીને સોના મલક મલક થઈ રહી.

ચગડોળ ફરતું થંભ્યું. પાવાવાળો નીચે ઊતર્યો. સોના બોલી, ‘શીદને ઊતરે છે?’ લે આ ફેરાનો પૈસો હું આપીશ.’ અંબી તો ક્યારની ભોંય પર ઊતરી પણ ગઈ છે. બેઠેલાં માણસો ઊતરતાં જાય છે ને નવાં બેસતાં જાય છે. એ વખતે મોટો તોતિંગ ચગડોળ થાકીને હાંફતું જાણે ધીરું ધીરું ચાલે છે. પણ આ ધરતીને શું થયું છે? ધરતી શેની ચાકડાની માફક ઘમ્મર ઘમ્મર ફરી રહી છે? આમ આખી વેળા ચગડોળમાં બેસી રહેતાં કંઈ ન થાય એવી અંબી અસ્થિર પગલે બોલી, ‘સોના, મને ફેર ચડે છે!’ અને સોના ઊતરીને પડખે ઊભી હતી એની સામું જોયા પણ સિવાય, એની આગળ પેલો પાવાવાળો હતો એના ખભા પર હાથ ટેકવી જરી સ્થિર ઊભી.

પાવાવાળાએ પડખે જોયું. જોઈ જ રહ્યો.

‘અંબીને સંભાળજો. પારેવા જેવી છે.’

સોનાએ ભાળવણી કરી.

‘જીવ સમાણી જ તો.’ દેવો અંબીને લઈ પોતે શું કરી રહ્યો છે તે જાણી શકે તે પહેલાં ચાલવા મંડ્યો.

અંબીએ સહેજ પાછળ જોયું. જરી થંભી. સોના ને બંને મૂંગાં મૂંગાં ભેટી રહ્યાં.

‘મળીશું વળી કોક વાર મેળે.’ દેવો એક આટલું સોના તરફ જોઈ બોલ્યો.

‘હવે તે કોણ મેળે આવવાનું છે? સોના, મારે ઘેર નહિ આવવાની કે?’ અંબી બોલતી હતી અને સોના એનાં પોપચાં પાલવ વડે લૂછતી હતી. ‘અમે એક વાર ઘર બરોબર થાળે પાડીને તને લેવા આવીશું.’ અંબી સોનાને નાની બાળકીને પટાવવાની ન હોય એમ કોડે કોડે કહેતી હતી.

મેળો ભરચક જામ્યો હતો. માનવી સુમાર વિનાનું હતું. દૂરદૂરનાં સંબંધી કે ભાઈબંધ મળી જતાં તો ભર મેળામાં પણ એકમેકને ભેટ્યા વગર ડગલું આગળ ન વધતાં. આદમીઓ કામઠા તલવારવાળો હાથ આડો રાખી એક હાથે સ્ત્રીઓને ભેટતા. પોતાની બોલીમાં ટૂંકા પ્રશ્નોથી જાપ્તા(સલામતી)ના સમાચાર પૂછી આગળ જતા. કંઈ વેચવા-ખરીદવાનું હોય તો તેય પતાવી દેતા.

બીજી બાજુ ઉગમણી મેરના પેલા મોટા પથ્થરની – જેને કોઈ દેવ તો કોઈ રાક્ષસ (કારણ કે એને નામે કેટલાક મેલા વિધિઓ પણ થતા) તો કોઈ વનવીર કહેતા એની – આસપાસ ગાવા-નાચવાની ત્રમઝૂટ બોલતી હતી. અધખીલ્યાં રૂપને તરેહતરેહની માળાઓ વડે અને બોરગૂંથ્યા માથા પરથી ફરકતી છુટ્ટી ઓઢણી વડે ઢાંકતી-ન-ઢાંકતી વનબાલાઓ પગના મસ્ત ઠેકાથી નાચતી હતી. મેઘગર્જના સાથે પર્વતની ઝાંઝરીઓનો કલનાદ ભળે એવો એમનો મીઠો કંઠ જુવાનિયાઓના વીરત્વઘેરા અવાજ સાથે ભળતો હતો. ભૂમિતિના સુરેખ વર્તુલ આકારમાં નહિ. પણ શ્રાવણી ઘોડાપૂરનાં અફાટ મોજાંની ગતિએ જરી આગળ ધપતાં, જરી પાછાં નમતાં એમ સૌ નાચતાં હતાં. એકબીજાથી ગંઠાવાનું નક્કી કર્યા પછી પણ ઉલ્લાસી જોડાંઓ યૌવનના એ નિર્દંભ નિર્બંધ નૃત્યમાં બને એટલું ઘૂમી લેતાં, મોટાંઓ જોઈને જોબન સંભારતાં. નાનાંઓ ઝટઝટ મોટાં થવા મન કરતાં.

અંબી-દેવો દૂરથી જ મંગલ દૃશ્ય આંખો ભરીને જોઈ લઈ જરી હાટડીઓમાં ફેરો લગાવી રસ્તે વળ્યાં. એમને નાસવામાં શી બાકી હતી? ધરતીથીય અધ્ધર આકાશમાં એ તો રમણે ચડેલાં.

જોકે તોય સહજ સ્ત્રીસ્વભાવ પ્રમાણે અંબીએ તો એક વાર સૂચના કરી જોઈ હતી કે જતાં જતાં સૌ ભેગાં જરી ગાતાં જઈએ.

‘જો ભાઈ, તારે ગાઈને બીજા કોઈને વળી ગાંડો કરવો હતો તો મને ચગડોળે શીદ ફેરવ્યો?’

અને દેવો આગળ થયો.

પાછળ, દૂર હેલે ચડેલા જોબનપૂરનો ઘુઘવાટ સંભળાતો હતોઃ

<poem>
'''ગાણું અધૂરું મેલ્ય મા,'''
’'''લ્યા વાલમા''',
ગાણું અધૂરું મેલ્ય મા.'''
હૈયે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા
’લ્યા વાલમા,
હોઠે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા.
ગાણું અધૂરું…
</poem>

વેપારીઓનાં નસીબ સારાં તે દિવસ કોરો હતો. દિવસ થોડો નમ્યે, આછી ઝરમર શરૂ થઈ. અંબી-દેવો ચારેક ખેતરવા છેટે ગયાં હશે ત્યાં વરસાદે જરી જોર પકડ્યું. એક ઝાડ નીચે બંને થોડી વાર જઈને ઊભાં. દેવો ઊભો ઊભો, અંબી ગાય એવી એની જોડે શરત કરીને, બેય પાવા લહેરથી જરી ડોલતો ડોલતો બજાવતો હતો. પણ અંબી તો ચૂપચાપ એના ગીત ઘૂંટતા ગળામાં હાથ ભેરવી એના બેસતા-ઊપસતા ગાલના ચાળા પાડતી હતી. બે પાવામાંથી ગીત એકસુરીલું આવતું હતું એમ અંબી-દેવાનાં બે હૈયાંમાં એક જ રસ ઘોળાતો હતો.

એ જ વખતે છત્રી ઓઢીને કોઈ પાઘડીવાળો બોજાથી નમી પડતા એક ટટ્ટુ પર બેસીને રસ્તા પર આવતો હતો. એણે આંખ ઝીણી કરીને ઝરમરતા વરસાદની આરપાર ઝાડ તળેનું દૃશ્ય ધરાઈને એક વાર તો જોઈ લીધું ને કંઈ જોયુંજાણ્યું ન હોય એમ છત્રી મોઢા આગળ નીચે નમાવીને મનથી જ બોલ્યોઃ ‘હં, એમ કે?’

દેવો વગાડવું બંધ કરી અંબીના ચાળા પાડવા ફૂલેલા મોઢા પર ધીમેકથી પાવા અડાડી એને વધુ સજા કરવાની તૈયારીમાં હતો ત્યાં એને કાને કંઈ ધબકારાનો અવાજ આવ્યો.

ચોંકીને આડુંઅવળું જુએ છે તો રસ્તા પર થઈને ટટ્ટુ ઉપર વેપારી જેવું કોઈ જતું હતું. ઓળખવામાં એને મુશ્કેલી પડી નહિ. એના ધીરનારનું જ એ ટટ્ટુ હોઈ શકે. ગયા ઉનાળામાં એના સ્તો પૂંછડાના શેઠે ચમરી ગૂંથાવવા માટે દેાવ પાસે વાળ કપાવેલા.

થોડાં જ ડગલાં છેટે પોતાની પડખે થઈને શેઠ પસાર થયા હશે, પણ અંબી આડે દેવો એને શેનો જુએ?

‘કોણ છે એ?’ ટટ્ટુ થોભાવીને એ બોલ્યા, અને જવાબની રાહ જોયા વગર જ હુકમ કરવા ટેવાયલા અવાજથી કહ્યું, ‘આ જરી પડી ગયું છે તે આપ ને જરી.’

જતી તો હતી અંબી, પણ એને વારીને દેવો આપવા ગયો. એને જોઈને ‘કોણ દેવો કે?’ એટલું અજાણ્યા થઈને શેઠ બોલ્યા.

છોકરાઓને દુકાન સોંપી પાછા ફરતાં રસ્તામાં ચડ્યે ઘોડે છેલછેલ્લું કોઈ ઓળખીતા ગરજુ પાસેથી પડાવેલું મજૂરીના વાણનું પિલ્લું હાથમાં છૂટું પકડેલું હતું. તે એમણે જાણીજોઈને જ – પથરાળ રસ્તો એટલે બગડવાનો જરીકે ડર ન હોઈ – દેવાનું બચ્ચાનું લગીર ધ્યાન ખેંચવા નીચે પડવા દીધું હતું. દેવો પિલ્લું આપવા જાય છે ત્યાં ઝાડ તરફ નજર કરીને બોલ્યા, ‘કેમ ચાર હાથ કરી દીધા એટલામાં?’

દેવો આચાર પ્રમાણે જેશીકિશ્ના (જયશ્રીકૃષ્ણ) કરીને સ્મિતપૂર્વક બોલ્યો, ‘કેમ વીરચનકાકા, ‘એટલામાં’? હું તો તમારા જગુ-સમાણો થાઉં.’

એમ કહી એણે પોતાનો કેસ વાજબી છે એમ આડકતરી રીતે સૂચન કર્યું. જગુ વીરચંદ શેઠનો સૌથી મોટો દીકરો. તે પછીના ગોપાલના, અને તેને કેડેના નાનુનાય તે ઓણ વૈશાખમાં, વિવાહ થઈ ગયા હતા. શેઠ પોતાને મૂળને ગામ સાથે ચોકિયાતો લઈ ગયેલા એમાં દેવો પણ ક્યાં નહોતો ગયો?

‘હા. પણ જગુનો બાપ કાના તરારની પેઠે દીકરાને કૂવાનાં પાણી સામે આખું વરસ તાકીને બેસી રહેવા દેતો નથી તો! તમે બે જણાથી તો કંઈ વળ્યું નહિ ને હવે તું તારું આગવું કરીને ઊભો રહ્યો, ત્યાં, ડોસો બિચારો એકલો ક્યાંથી દેવાં ભરવાનો હતો, ને બાપદાદાનાં ખેતરાં રાખવાનો હતો? એ તો ચડી ગયાં ચોપડે ક્યારનાં!’

સાંભળ્યું ત્યાં દેવાનાં હાડકાંની અંદર એક ધ્રુજારી પસાર થઈ ગઈ. ‘દેવું કંઈ અમારે જ એક નવાઈનું ઓછું છે?’ એટલું જરી હસવા કરતો બોલ્યો.

‘ના, ભાઈ, ના. તારે તે દેવું જ ક્યાં છે, લખશેરીને? હું તો બિચારા કાના તરારની વાત કરું છું. હું એક ઓળખું છું કાનાને ને બીજાં ઓળખું છું ખેતરાંને. જા, ભાઈ, જા. તારેમારે શું લાગેવળગે?’

આટલું બોલતાં બોલતાં શેઠે ટટ્ટુને સોટીથી ચમકારીને આગળ ચલાવ્યું હતું. વાત કરવા પૂરતું જરી પોતે થોભે એટલું માન પામવા માટે દેવો હજી અમને મન નાનો હતો. દેવો ટટ્ટુ સાથે ઘસડાતો ઘસડાતો – ટટ્ટુ ઉતાવળું ચાલતું હતું તેથી નહિ પણ એ પાછળથી વડ તરફ ખેંચાતો હતો તેથી – શેઠ કહે તે સાંભળતો હતો. એને થયું કે શેઠે આબાદ ખેતર ઝડપ્યાં. એનું મગજ એ વિચારે ચકરાવા લાગ્યું.

‘ને જગુ-ગોપાળના ચાળા પાડવા તો જાણે જવા દે, પણ તારાથી એક અમથા નાનુનું કર્યુંય તે થવાનું હતું ’લ્યા?’ શેઠ તિરસ્કારથી, દેવાની સામું પણ જોયા વિના, બોલતા હતા. ‘એ નાનુ તો મારો આ આખો મેળો ફેરવે છે મેળો. ને તેં શું કર્યું, દેવા? તેં તો ઊઠીને તારા સગા બાપના બે હાથ ભાંગી નાખ્યા.’ બોલીને શેઠે પોતાની ને દેવાની આડે, વરસાદ બંધ છતાં ઝાપટથી બચવા ધરી હોય એમ છત્રી ધરી.

હતો ત્યાં એકાએક રોપાઈ જઈને દેવો બોલ્યો, ‘એમ કેમ બોલો છો, વીરચન શેઠ?’ એ આવા સવાલ કરવા બેસે એવી એના મગજની સ્થિતિ ન હતી. નીચેથી એક દસ-શેરિયો ઉપાડીને જ વાત કરત પણ તે જ વખતે ‘એને લીધે સ્તો’ એમ બોલવાને બદલે શેઠે સોટીથી વડ તરફ ઇશારો કર્યો. દેવો અંબીને ઘડી પણ એકલી પાડી એ માટે પોતાને મનમાં શાપ આપતો આપતો વડ તરફ વળ્યો.

માંડ બે-ત્રણ વીસો ડગલાં છેટે એ ગયો હશે. પણ એટલું અંતર કાપતાં તો એના આત્મા પર ડુંગર તોળાતા હોય એટલો ભાર એને લાગવા માંડ્યો. એને થયું કે શેઠ શુનું શું કરી મૂકશે. પૈસા ધીરેલા ત્યારે નાનકડો દેવો બાપની જોડે ક્યાં નહોતો ગયો? કાના તરારે છાતી ફુલાવીને, ત્યારે કેવી બડાશ મારેલી કે તરારોની ભૂંઈ (ભૂમિ) તરાર નહિ રાખે તો કોણ રાખશે. શેઠે તો ખાસું કહેલું કે ડોસા, તમને તો હવે વરસો થયાં, ઝઘડાનાં ખોટાં ખરચ શીદ કરો છો? ત્યારે કાના તરારે દીકરા સામે આંખ ભરીને જોઈ લઈ જે કહેલું તે દેવો ભૂલ્યો ન હતો. હજી તો, શેઠ, આ દેવો બચ્ચું છે, પણ બચ્ચું બચ્ચું પણ તરારનું બચ્ચું છે, હોં! હજી ધાવ્યુંચાવ્યું એનું પેટમાં છે. ચપટી વગાડતાંમાં તમારું બધું ભરી દેશે. હવે તો એ ખેતરાં પાછાં પામશું ત્યારે જંપશું. ને તમારા પૈસા? શેઠ, એ પાછા દીધા પહેલાં હું મરવાનું તે ટોલ્લે ચડાવી રાખીશ, ને મારો આ રંગીલો નાનકડો તરાર મેળા સામે પીઠ પર મજૂરીએ મચ્યો રહેશે… દેવાની સામે આવાં અનેક દૃશ્યો ને ભાષણો તરવરી રહ્યાં. પોતે તન તોડીને મજૂરી કરતોપણ હતો. શેઠના નાનુની જાનને રખવાળે ફાંકડો બનીઠણીને જનાર દેવો કોઈ વાર વૈશાખ મહિનાની શરણાઈ વાગતી સાંભળી કૂવાકાંઠે બેઠો બેઠો પાણી ભણી તાકીયે રહેતો હોય તો નવાઈ નહિ. પણ આજે એ કાંઈ મેળો કરવા માટે મુદ્દામ ઓછો આવ્યો હતો? ને આવ્યો હોય તોયે શું? શેઠે પોતાના, દેવાથી ચારચાર છછ વરસ નાના દીકરાને ચાર હાથ કરાવેલા તોયે એમના પોતાના હાથ તો ઊલટા મજબૂત થતા હતા. અત્યારે છોકરાઓને મેળો સોંપી વેળા છતાં એ ઘેર પાછા જતા. અને દેવાને પરણ્યે કાના તરારના હાથ જૂઠા કેમ પડવાના હતા, ભલા? પડવાના હતા એ વાતે સાચી. દેવો ને અંબી પોતાનું જ માંડ પૂરું કરી શકવાનાં. અંબીના સગાઓ દીકરી પેટે કંઈ દાપું પડાવવાના કે નહિ એનુ કંઈ કહેવાય નહિ. શેઠ તો રોકડું માથામાં વાગે એવું પરખાવવાના કે કાના તરાર, તમારાથી દેવું આ ભવે વળવાનું નહિ. ખેતરાં આટઆટલી ગુજર્યા પછી શેઠને ચોપડે ચડી જવાનાં ને જવાનાં. બેય જણા કામ તો બળદિયા બનીને કરતા હતા તોય એમ કેમ, ભલા?… દેવાનું મગજ આ કૂટ પ્રશ્નનો શાસ્ત્રીય ઉકેલ ઓછું જ શોધી શકવાનું હતું?

એ એની અંબીને પડખે જઈને ઊભો.

‘કોણ હતું એ રંગમાં ભંગ પાડવાવાળું?’ કહી અંબી દેવાની આંખોમાં પોતાની આંખો સમાવી એનું સાટું વાળવા કરે છે, ત્યાં દેવાએ વાટ તરફ મોઢું ફેરવી લીધું ને હસીને બોલ્યો, ‘હં, એ તે શું ભંગ પાડવાવાળો હતો?’

વરસાદ બંધ હતો. રસ્તો માણસોથી વહેતો થયો હતો.

માત્ર આકાશને એક ખૂણે વાદળ ઘેરાતાં હતાં.

‘ચાલ. આપણે હીંડશું ને હવે? કેટલે જવાનું છે?’ પૂછીને અંબી હસી પડી. ‘અરે, મેં તો હજી તારા ગામનું સુધ્ધાં નામ પૂછ્યું નથી.’

‘મારું જ ક્યાં પૂછ્યું છે?’

‘તું તો આ ઊભો. નામને મારે શું કરવું છે? પણ ગામ કેટલે છેટે એ જાણવાનું પણ ન સૂઝ્યું! સોના મને ઘેલી કહીતે તે અમથી નહિ.’

‘ગામ તે કેટલે બધે દૂર છે?’ દેવો બોલ્યો. ‘અરે ગાંડી, પેલા મારા શેઠનું મુડદાલ ટટ્ટુ તે દીવા વખત પહેલાં પહોંચી જશે તો આપણે તે શા ભવ જવાના હતા?’ પણ આ ખબર એણે અંબી કરતાં પોતાની જાતને જ જાણે ન આપી હોય એમ ચમકી ઊઠ્યો.

‘તારો શેઠ કે?’ અંબી એને પૂછતી હતી. ‘તો મને કેમ પિલ્લું આપવા જવા દીધી નહિ? એ બહાને જેશીકિશ્ના થાત.’

દેવાને પણ થયું કે એ આપવા ગઈ હોત તો સારું. તો અત્યારે એનું માથું ઘમ્મર ઘમ્મર વલોવાતું હતું તે વેળા ન આવી હોત. છાતી મજબૂત કરીને જરી હસીને બોલ્યો, ‘તો બિચારા શેઠ જરી મેળાનું કામ મને સોંપતા ગયા તે તારી આગળ ઓછા કહેવાના હતા?’ દેવો વાત જોડી કાઢવાની પોતાની શક્તિ પર જરી મલકાયો પણ ખરો. ‘બહુ ભલો જીવ હોં કે!’

‘શું કામ સોંપતા ગયા છે વળી? આપણે તો કંઈ એવું કામબામ કરવાનાં નથી.’ કોડીલી અંબી લાડભર્યા અવાજે બોલી.

દેવાને શેઠનું વાક્ય યાદ આવ્યુંઃ ‘તેં તો તારા બાપના બે હાથ ભાંગી નાખ્યા.’ શેઠે વડ તરફ કરેલી સોટી પણ એણે આંખ આગળ જોઈ. પણ હસીને એ બોલ્યો, ‘સોના કહે છે તેમ ખરેખર ઘેલી જ હોં કે! બાપડા શેઠ કેટલી તારી તો શાબાશી બોલતા હતા! એક જોઈ છે ફક્ત એમાં તો! કેટલો આપણા પર એમનો હેતભાવ છે? કેટલું તો મને ટટ્ટુ સાથે ચલાવ્યો ને પૂછ્યાં કર્યું!’

‘પણ શું છે એ તો કહેતો નથી.’

‘પલંગના રંગીન પાયા ખરાદીની દુકાને જ રહી ગયા તે એમના દીકરાને દુકાન પર પહોંચતા કરવાના, એટલું.’

‘તો તો એક શરત.’ અંબી એકદમ ખુશ થઈ જઈને બોલી, ‘આપણે એ વેચાતા લઈ લઈશું. શેઠ તો આપણા જ છે ને?’ બોલીને ડાબા હાથમાંની બચકી એણે જમણા હાથમાં લીધી.

દેવો ‘વાહ રે!’ એટલું ધીમા નિઃશ્વાસ સાથે બોલ્યો.

‘કેમ?’ અંબીએ એની સામે જોયું.

‘મને થાય છે કે તું રાજદરબારમાં જનમી હોત તો સારું.’ દેવો એની સામે જોઈ રહ્યો. પોતાને માટે એ નિર્માઈ જ ન હોય એવી નજરથી.

એને હેતથી ધબ્બો લગાવીને અંબી બોલી, ‘તો તો મારા આ લાડકાને ગોતી કાઢવામાં મને શી શી વપ્પત પડત!’

‘ના, ના. કહું છું, રાજકુમારને પરણી હોત તો કેવું? તને એ અછોઅછો વાનાં કરત.’ દેવો ખરેખર ગંભીર બનીને બોલતો હતો. ‘મારી પાસેથી તો તને શું મળશે?’

‘રાજકુમાર મને શું કરી દેવાનો હતો? હું કાંઈ એનું આપ્યું લઉં એવી ઓછી છું?’ કહીને એણે હાથમાંની બચકી છાતીએ લગાવી. બોલી, ‘આ અંબી કંઈ બાજીને ખોબે પાણી પીતી નથી.’

દેવો હસવા કરતો બોલ્યો, ‘એ બધી લઢવાડ તો પછી છે ને?’

‘હા. આપણે લઈ તો આવીએ એક વાર.’ કહીને અંબી જ આગળ થઈ. એણે દેવા સામું જોયું અને બોલી, ‘કેમ એટલામાં પાવા વગાડવાનું તો તું ભૂલીયે ગયો કે? વાહ! આવા જ બધા છોકરા મેળે આવે છે કે?’

દેવાએ બે હાથે પાવા વગાડવા શરૂ કર્યા. આખું વાતાવરણ સંગીતથી ધોવાઈ ઊજળું ઊજળું ભાસવા લાગ્યું. શ્રાવણનાં સરવડાં પછીનો મધુરો તડકો વાદળનાં બાકોરાંમાંથી અરધો અરધો ઘડી રેલાઈને, ઘડી ભૂંસાઈને ને વળી પાછો રેલાઈને ઉલ્લાસમય પ્રકાશની ક્ષણિકતા જાણે કે દર્શાવતો હતો.

દેવાએ એ સાંજે પાવા વગાડ્યા છે એવા ભાગ્યે જ કોઈએ ક્યારેય વગાડ્યા હશે. સુખી લોકોએ પાવા વગાડ્યા હશે. દુખિયાઓએ પણ વગાડ્યા હશે. પણ એક પાવામાં ઉલ્લાસ અને બીજામાં કરુણતા આજે દેવો રેડતો હતો એનું રસાયણ તો અપૂર્વ જ હતું. આજે એના જીવનની પહેલી ભરી ભરી ક્ષણ હતી. એ ટકવાની નથી એ ખાતરી પણ એના મનને પાકી હતી. હતો એટલો જીવ ઓગાળીને પાવા વાટે એ અત્યારે રેડતો હતો.

ને અંબી, પાવાઘેલી અંબી! કોઈ તળાવડાને કાંઠડે ટેકરી પર નાનકડું પોતાનું ઝૂંપડું છે. ચોપાસ ખેતરો મોલથી લળી રહ્યાં છે. પોતે ખેતરથી કામ કરીને થાકીપાકી ઘેર આવે છે, નાનાં નાનાં ભૂલકાં હેતભર્યાં વીંટળાઈ વળે છે, ને પેલું સૌથી નાનું તો એને જરી શ્વાસ પણ ખાવા દીધા સિવાય કોટે આવતું બાઝી પડે છે… આવું આવું ચિત્ર એ પોતાના લોહીના અણુઅણુમાં રમતું જોઈ રહી, ગવાતું સાંભળી રહી. કોઈ નવી જ આશાથી ફરકી રહી.

પેલા તોતિંગ ચગડોળ કને આવ્યાં ત્યારે દેવો પાવા જરી થંભાવીને બોલ્યો, ‘આવ્યાં છીએ ત્યારે બેસતાં જઈએ ફરીવાર.’

‘હા, હું તો કાંઈ ગાંડી થઈ ગઈ છું કે શું? ભૂલી જ ગઈ કે આપણે ચગડોળે એકે વાર જોડે તો બેઠાં જ નથી.’

બેઠા પછી અંબી બોલી, ‘આ વખતે તો હું પાવા વગાડવાની.’ પાવા લેતાં એણે બચકી દેવાને સાચવવા આપી. ચગડોળ ચગ્યો એટલે એણે વગાડવા પ્રયત્ન કરી જોયો. પણ ફાવી નહિ એટલે ‘કેમ એટલામાં પાવા ઢંગ વગરના થઈ બેઠા?’ કહી મૂંઝાઈને દેવાની સામું જોવા લાગી. આત્યંતિક સુખની લાગણીમાં દેવો મૂંગોમૂંગો બેસી રહ્યો હતો. એના ચહેરા પર પ્રેમ, હોલવાતાં પહેલાં દીવો કરે છે તેમ, ભરપૂર પ્રકાશી રહ્યો હતો. એ પ્રકાશથી અંજાતી અંબીની આંખો, ચગડોળના અનેક આંચકામાંથી એક સાચવી લઈને દેવાએ ચૂમી લીધી. દુનિયાથી અધ્ધર ક્યાંય બંને જણાં ઊડી રહ્યાં હતાં. નહોતું પાવા વગાડવાનું કોઈને સૂઝતું. નહોતું ગાવાનું સાંભરતું. ચગડોળ ભરપૂર ઘૂમતો હતો. ચોમેર મેળો ચગ્યે જતો હતો. અહીં અંબી અને દેવો બધા કોલાહલોથી અલિપ્ત બેઠાં હતાં; અર્ધજાગ્રત, અર્ધસ્વપ્નિલ. માત્ર વચ્ચે વચ્ચે કોક વાર ચગડોળના આંચકાઓ વચ્ચે બંનેનાં અશબ્દ મુખ એકમેકથી મૂંગી વાત કરી લેતાં.

નીચે ઊતર્યાં ને દુકાનો ભણી વળ્યાં. અંબી એની જોડે એ વેળાએ ચાલતી હતી એ જોવા જેવું દૃશ્ય હતું. પહેલાંની અંબી ક્યાં ને આ ક્યાં? વારેઘડીએ ડગલું સાચવી લેવા દેવાને ખભે હાથ ટેકવતી અંબી અનેક સ્વપ્ન અને અગણ્ય આશાઓથી પલ્લવિત થતી હતી. ઊંટો સુડોળ એનો બાંધો શ્રાવણના પ્રફુલ્લ સાગની પેઠે ઝળાંઝળાં થતો હતો. એક જુવાનની પડખે હાથમાં બે પાવા લઈ નવી જ ભભકથી ચાલતી અંબી જંઈજંઈનું જોખનાર બિચારા દુકાનદારોનું સુધ્ધાં ધ્યાન ખેંચતી હતી. એની ડોકની મરોડમાં અખૂટ આત્મવિશ્વાસ હતો, આંખમાં આશાનું સાફલ્ય હતું, અંગેઅંગમાં ભવિષ્ય પર માલિકી મળવાથી ઊપજતી ખુમારી હતી. કેમ ન હોય? સોનાને બાદ કરતાં એને દુનિયામાં એક-ઘડી-પહેલાં સુધીમાં કોણ હતું? અને અત્યારે? અત્યારે તે દેવાની પડખે આખી દુનિયાની એ માલિક છે. અને એને સોના સિવાય વહાલ પણ કોણે કરેલું? બાપ તો એની સાંભરમાં પણ ન હતો. મા બે વરસ પહેલાં મૃત્યુ પામેલી. ચૈત્રવૈશાખની મજૂરીઓ વચ્ચે એને છાંયો દેનારીલીલી લીમડી હોય તો તે એક સોના. એને જીવાડી રાખનારું કોઈ હોય તો તે સોના જ. એના અભિમાની સ્વભાવને પણ સોના વિના બીજું કોણ જાળવી લેનાર હતું? અંબી ઘાસ-લાકડાંના ભારા વેચે. ખેતરે – ચણતરે કામ પર જાય. સોનાના રોટલાની કોરને કદી અડે નહિ. સોનાની સોબતમાં એના હાથમાં બીજાં લોકોના પ્રમાણમાં બચત પણ ઠીક એકઠી થઈ હતી.

પણ આ નવા માનવીની સોબતમાં? અત્યારે તો અંબીના ઘડી પહેલાંના ખાલી ખાલી ખાબોચિયા જેવા હૈયામાં આભમાંય ન માય એવડો મહેરામણ ઊછળી રહ્યો હતો. જીવન એને ભર્યું-ભર્યું લાગતું હતું. ઊણપ જેવી ચીજ હવે એ જાણતી ન હતી. સ્વાશ્રયી અને મહેનતુ અંબી આજ સુધી કોઈ પણ એક વ્યક્તિની ઓશિયાળી ન હતી ને છતાં જાણે સારી દુનિયાની ઓશિયાળી હતી. તેને અત્યારે? અત્યારે તો આખી દુનિયાની એ માલિક હતી.

દુકાનો આવી ત્યાં પહેલી જ દુકાનથી, અરે આ તો લેવાનું જ રહી ગયું હતું. પેલા વગર તો ઘડીયે ઘર નહિ ચાલે ને આટલું તો ઉપાડતાં જઈએ એમ યાદ કરી કરીને, લેવાની ચીજો ગણાવી ગણાવીને ભાવતાલ જ સીધી પૂછવા માંડી.

‘હવે એ તો બધો મેળો આખો લઈ જઈશું પછીથી. મારે તો તું આવે એટલે આખો મેળો આવ્યો.’ બોલતા શબ્દોને તરત જ ભૂલી જવા કરતો દેવો આગ્રહ કરવા લાગ્યો, ‘લે, આ નવી ભાતની બંગડી બે લઈ લે, એટલે આપણું બેનુંય મન રાજી.’

અંબી બંગડીઓ તપાસવા લાગી. દેવો એની નમણી મૂર્તિ પરથી પરાણે મીટ ખસેડી આજુબાજુ અકળામણથી જોતો. અંબીએ એક વાર એને એમ ચોમેર જોતો પકડ્યો અને પોતે પણ એના ચાળા પાડવા ‘કોઈને ગોતે છે?’ કરી ડોક ફેરવીને જોયું. ‘અરે, સોના જ તો!’ કહેતી, ‘બોલવું. અમે બે સાથે પહેરીએ.’ કરતી દેવાના હાથમાંના પાવા લઈ તીરની પેઠે મેળામાં માર્ગ કરતી સોના તરફ દોડી.

સોનાના મોઢા પર પાવા અડાડી અંબી એની આગળ નવી આંખો ચમકાવતી ઊભી રહી. સોના એને જોઈ જરી નવાઈ પામી પણ પોતાની સુખી ગોઠણની એક વાર ઠેકડી તો એણે કરી જ લીધીઃ ‘તું તો ઘેલી પાવાને જ પરણી લાગે છે કે શું? તમને ગમે પણ અમને વાગ્યું એનું શું?’ કહીને વાગ્યાને ઠેકાણે પંપાળી રહી.

દેવાના હૈયામાં પેલું નૃત્યગીત મેઘગર્જના જેવું ગાજતું હતુંઃ

હૈયે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા
’લ્યા વાલમા,
હોઠે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા.
ગાણું અધૂરું મેલ્ય મા
’લ્યા વાલમા,
ગાણું અધીરું મેલ્ય મા.

રસ્તે એક વાર ચગડોળ તરફ શૂન્ય નજરે જોઈ લીધું એ જ. બાકી ઊંધું ઘાલીને પાણીના રેલાની માફક એ ચાલ્યો જતો હતો. પેલું મુડદાલ ટટ્ટુ ગામ પહોંચી જાય તે પહેલાં તો પોતે પહોંચવું જોઈએ જ. ટટ્ટુનો અસવાર જઈને કાના તરાર આગળ વધામણી ખાય ને ખખડી ગયેલા ડોસાના જીવતરને ધૂળભેગું કરવા જાય ત્યાં જ ઘરની અંદરથી ખડખડાટ અટ્ટહાસ્ય કરતા બહાર આવવું એટલી અત્યારે દેવાની, જો કંઈ હોય તો, મહેચ્છા હતી.

ચપોચપ પગ ઉપાડતો એ ચાલતો હતો. આકાશ અર્ધા જેટલું ઘેરાઈ ચૂક્યું હતું.

થોડેક ગયો ને ભયાનક ત્રાટકા સાથે વરસાદ તૂટી પડ્યો. કોઈ ઓળખીતું મળે તો એની સામું પણ જોયા વિના દેવો એનો સંગાથ તરછોડીને આગળ ચાલ્યો જતો હતો. ક્યાંઈ ક્યાંઈ ઉભાટે પણ જાણીજોઈને અથવા અર્ધ ઘેલછામાં ચડી જતો.

એક ત્રિભેટા ઉપર રસ્તાથી સહેજ બાજુ પર કોઈ દેખે નહિ એમ બેસી રહ્યો; ઘેર જવાનું હોય જ નહિ એમ ચોંટી રહ્યો. કંઈ અણસારો પામે કે ‘આવી! એ આવી!’ – કરી કૂદીને ઊભો થઈ જતો. અહીંથી એના ગામનો રસ્તો ફંટાતો હશે એમ કલ્પના કરી મેળાથી આવતી વાટ પર ટગર ટગર જોઈ રહ્યો. મનમાં થતું હતું કે લાવ, પાછો જાઉં. પણ કોઈ સામું મળે ને પૂછે કે ‘શું રહી ગયું પાછળ ભાઈ? મેળો ભૂલી આવ્યો કે લાડી?’ તો તો બળીને ખાખ જ થઈ જવાય ને! છતાં અત્યારે એના મનની સ્થિતિ વધારે સારી ન હતી, કોઈ સામું મળ્યું નહિ ત્યાં સુધી એ પાછો ચાલ્યો પણ ખરો.

પણ પેલી ગમ ઉગમણી મેરની હશે તો? તો અહીં આ રસ્તો શીદ આવે?… પણ તો તો સારું. એ ગમ આકાશ કોરું છે ને સુખે એ પાછી જશે… લાવ, તો આપણે જ ઉગમણે મલક જઈએ. પણ એમ ઓછું જવાય છે? જમીન-જાયો ખેડુ જમીનમાં જ ઝાડની જેમ રોપાયેલો છે. ઝાડથી કંઈ હરાયફરાય છે? ભલે ને પછી કોઈ એને આવીને રોજ વેડ્યા જ કરતું હોય.

પેલા ટટ્ટુ કરતાં પણ પોતે જવાનજોધ આદમી મોડો ઘેર પહોંચવાનો એમ યાદ કરતાં દેવો ઊઠ્યો. રઘવાયાની પેઠે રસ્તો જડ્યો ન જડ્યો તેની પરવા કર્યા વગર ચાલવા મંડ્યો. એ બેસી રહ્યો એટલી વાર વરસાદ કંઈ બેસી રહ્યો ન હતો. રસ્તાઓ નાના વહેળાની જેમ એના પગ આગળ આગળ દોડતા હતા.

ગામ આગમચની નદી આગળ આવીને ઊભો ત્યારે અંધારું ગાઢું જામી ગયું હતું. નદીના પ્રવાહનો પ્રચંડ અવાજ સંભળાતો હતો એટલું જ. પણ પોતાના હૈયામાં જે અંધકાર ફેલાયો હતો એની આડે દેવાને કાંઈ દેખાય એમ ન હતું. એના ઘટમાં જે ઘુઘવાટ થતો હતો તે એને નદીના અવાજને સાંભળવા દે એમ ઓછો હતો? નાનો અમથો વહેળો ઓળંગવાનો હોય એમ થેપાડું (ધોતિયું) પણ ઊંચું લીધા વગર એ નદીમાં ઊતર્યો.

તણાવા મંડ્યો ત્યાં એને એકાએક અંતરમાં ટાઢક વળી. હાશ! એ જ એને જોઈતું હતું. મેળાની ને ઘરની વચ્ચે સૌ ભાઈબંધનું ભાઈબંધ મોત ખરી વખતે આશરો દેવા બેઠું હશે એની તો એને કલ્પના જ નહિ. ભલા ભલા ઘોડાપૂરમાંથી તણાતા જીવને બચાવી લાવનાર, માછલાની પેઠે તરનારો, દેવો લાકડાના હાથપગ હોય એવો થઈ રહ્યો.

પણ જીવવા ન જીવવાના નિર્ણયો એમ સાવ માણસની મોજ પર આધાર રાખી બેઠા છે ને?! દેવાને ખબર પણ ન રહી ને એના હાથપગ ક્યારના વીંઝાવા મંડી ગયા હતા. છતાં એ હતો એ બેધ્યાન જ. આ માથાબાંધ્યાનો ફાળ તણાઈ ગયો! છો ગયો. માથું હશે તો બાંધવો છે ને? હાથમાં એક બચકી હતી તેય છો જતી. અથવા તો છોને રહેતી જ. ઘણું કરશે તો ડુબાડશે એ જ ને? તો તો સારું જ તો. છતાં હાથમાં ઊંચી પકડી પાણી બહાર રાખી એ પાણી કાપતો હતો. જાણે એ આધાર રૂપે તુંબડી ન હોય!

સામે કિનારે જીવસમેત પહોંચ્યો ત્યારે પોતાની તરવાની આવડત પર ગાળો વરસાવવાની એને અનહદ ઇચ્છા હતી તોય એટલા હોશ ન હતા. હાથમાંનો લૂગડાનો ગોળો નીચે ફગાવી પથ્થર પર ચત્તોપાટ પડ્યો.

જાગ્યો ત્યારે વાતાવરણમાં કંઈ ઝાઝો ફેર પડ્યો ન હતો. માત્ર ગરીબીમાં જવલ્લે જ જોવામાં આવતા રૂપાનાણા જેવો ક્યાંક શ્રાવણી આકાશમાંથી કોઈ રડ્યોખડ્યો તારો ડોકિયાં કરતો હતો. ઊઠીને બે ડગલાં ચાલતાં જ બેસી ગયો ને પેલો લૂગડાનો ડૂચો માથા નીચે લગાવી લંબાવી ગયો. આવજો સવાર ઢૂકડી! પણ વળી કોણ જાણે ઊભો થઈને એમાંથી કંઈ ઓઢી શકાય એવું હોય તો બત્રીસા ખખડાવવાનું બંધ કરી શકાય એવી આશાથી એને પડ્યા પડ્યા જ બે હાથે વીંખવા લાગ્યો. બેચાર ઝાટકે કપડાના લીરામાંથી એની છાતી ઉપર ને આજુબાજુ પથરા પર કંઈક પડવાથી ખણખણ અવાજ થયો. બેઠો થઈ જઈને ચોમેર જુએ છે તો આકાશના તારા ખરીને નીચે આવ્યા ન હોય એમ ધોળા સિક્કા વેરાયા હતા.

દેવાની ભ્રમિત મનોદશામાં પણ આટલું સમજાઈ ન શકે એવું તો હતું જ નહિ. આ તો અંબીની બચત! અંબી પડખે હોય તો રણમાંથી છૂટવું એ કંઈ મોટી વાત હતી? એ ઝબકારે આજનો આખોય મેળો એની આગળ તરવરી રહ્યો.

જમીન પરથી, હાથમાં આવ્યા એટલા સિક્કા ઉપાડીને મૂઠી વાળી બોલ્યોઃ ‘વીરચનકાકા, તારી આ જમગોળી. ટટ્ટુ પછાડે ભરાઈ જજે વેળાસર, નહિ તો…’

ભ્રમિત જેવો મોડી રાતે ઘેર પહોંચ્યો. બારણું ઠાલું અડકાડી રાખેલું હતું. ઉઘાડીને અંદર ગયો. જોડાજોડ બે ખાટલા પાથરી રાખેલા હતા. જુએ છે તો પાછળ વંડાની ચોપાડમાં એક બાજુ પથારી કરીને કાનો તરાર ઊંઘી ગયા હતા. ‘બિચારા રાહ જોઈ જોઈ થાકીને સૂઈ ગયા હશે. પણ ભલા જીવે અમારે બેને માટે…’ એને બેના વિચારે એનું મગજ હાથમાં ઝાલ્યું ન રહ્યું. ખૂણામાંથી કુહાડો ઉપાડીને કારી ઘોર રાત્રિમાં એ વીરચંદના ઘર તરફ ધસ્યો.

બીજે શ્રાવણે એ જ તોતિંગ ચગડોળ આગળ સોનાની પડખે અવાક ઊભી ઊભી અંબી શૂન્ય નજરે એને ચક્કર લેતો જોઈ રહી હતી.

ને દેવો? રાજની તુરંગમાં, બનવાજોગ છે કે એ પણ અત્યારે બળદને ઠેકાણે માણસોમાં જોતરાઈને ગોળ ગોળ ફરતો, રેંટની ગતિ તરફ જોતો જોતો, પોરના મેળાની યાદ તાજી કરતો હશે.
{{Poem2Close}}
{{Right|''સપ્ટે. ૧૯૩૬''}} 
<hr>
{{reflist}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/મારી ચંપાનો વર|મારી ચંપાનો વર]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/ખોલકી|ખોલકી]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/શ્રાવણી મેળો

2025-06-12T07:17:08Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|શ્રાવણી મેળો | ઉમાશંકર જોશી}}

<hr>
<center>
◼
 
{{#widget:Audio
|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/5/5c/UPADHYAY_SIR_SHRAVANI_MEDO.mp3
}}
 
શ્રાવણી મેળો • ઉમાશંકર જોશી • ઑડિયો પઠન: ભાનુપ્રસાદ ઉપાધ્યાય
 
<center>◼
</center>
<hr>

{{Poem2Open}}
અંબી અને એની ગોઠણ સોના મેળામાં એકબે આંટા મારી આવી ફરી પાછાં ચગડોળમાં બેઠાં હતાં. કશે દિલ ગોઠતું નથી એમ કહીને અંબી સોનાને અહીં ઘસડી લાવી હતી.

‘તો દોડીને મેળે શીદ આવ્યાં, ગોઠતું નથી તો?’ સોનાએ રીતસર ચીડવવાનું જ શરૂ કર્યું.

‘ચગડોળમાં બેસવા વળી.’

જવાબ ઉડાઉ હતો. ખરો જવાબ તો હતો એનો દીર્ઘ દબાવેલો નિઃશ્વાસ. અને સોનાની શરત બહારની એ વાત ન હતી.

‘તો હું કાંઈ રોજરોજ મેળે સાથે આવીને તારી જોડે ચગડોળમાં બેસવા નવરી નથી.’ સોનાએ તો ચગડોળમાં પોતાની જોડે બેસનારો બે મેળા ઉપર ગોતી કાઢેલો.

અંબી જરી મૂંગી રહી. અને પછી કોણ તારી જોડે બેઠું જ છે, કહી સોનાની સામે પીઠ કરીને બેઠી. ચગડોળ નીચેઉપર ઉપરનીચે ઘૂમવા માંડ્યો એટલે આજુબાજુના માનવસમુદાયના ખદબદતા ઉકરડા તરફ ઘૃણાથી જોતી રહી. પોતે એ ધરતીથી અલગ, એ ધરતીથી ઊંચે, જાણે કોઈ બીજા જ ગ્રહ પર વસતી, એવું ચગડોળ પર હોવાથી એને લાગતું ન હોય.

સોનાએ પોતાના ગુનાની માફી લાડની એક ચોંટીથી માગી જોઈ. પણ એમાં ન ફાવી એટલે થાકીને માત્ર વનવધૂઓને જ વરી છે એવી ભરી ભરી હલકથી એણે ગાવું આરંભ્યું :

'''<center>ઝોલો લાગ્યો ગોરીને રૂસણે!</center>'''

કોણ રિસાયું છે કહેતીક અંબી સોનાના કંઠમાં કંઠ પૂરવા લાગી. ભૂલી પણ ગઈ કે થોડી વાર પછી સોના તો ગાતી થંભી પણ ગઈ હતી ને પોતે એકલી જ ગાઈ રહી હતી. જાણ્યું ત્યારે પોતાના આખાય વર્તનથી એવી તો શરમાઈ કે એક વાર એ ગાવાનું તો તરત જ પડતું મૂકત. એક… એક… ઉપરની બેઠકમાંના પેલા કોઈનો પાવો ગીતની સાથે ને સાથે વાગતો હતો તેનો તાલ તૂટવાનો ડર ન હોત તો.

ગીત ચાલતું રહ્યું. પાવો ચગતો રહ્યો. ને ચગડોળ જ જાણે ચગડોળે ન ચડ્યો હોય એવું બની રહ્યું.

ત્રણ ડુંગરની વચાળમાં શ્રાવણના છેલ્લા રવિએ વરસોસરસ મેળો ભરાતો. ને વરસોવરસ, ડુંગરાનાં દૂઝ્યાં સાવજચાખ્યાં પાણી પીનારા નવલોહિયા નવનવા વનકિશોરો એકલા મેળે આવતા ને બેકલા પાછા જતા. વનકન્યાઓ ટોળેબંધ ચાલી આવતી. લાવતી એક અણબોટ હૈયું અને તાજી વાદળીની માદક લાવણ્યમયી નિર્ભરતા. મેળામાં સૌ ગાતાં, નાચતાં ને મનનું માનવી મળી જાય એટલે એકબીજાનો હાથ ઝાલી રસ્તે પડતાં.

વનલોકને આથી જુદો કોઈ વિવાહવિધિ જડ્યો ન હતો. બે મહિના વરસાદ બરોબર પડ્યો હોય ને ખેતરોમાં બબ્બે ત્રણત્રણ વાર નીંદામણ કરી લીધું એટલે પાક તૈયાર થાય ત્યાં લગીની નિરાંત. ધરતી લીલાણી, ને સાથે સાથે વનબાલાઓની જીવનઆશા પણ પલ્લવિત થઈ. ડુંગરો નવાં નવાણથી ગાજી ઊઠતા ને કિશોરો પ્રણયનાં નવસ્પન્દન અનુભવતા નાચી રહેતા. દોડીને એક વહેળો અને એક નાનકડી નદી એકમેકને ભેટી સમરસ થઈ ડુંગરની ધારે ધારે વહ્યે જતાં ત્યાં એક મોટો અણડોળ પથ્થર હતો એની ચોમેર નાચકૂદ ને ગાનકિલ્લોલ કરતાં કરતાં જુગલજોડીઓ રચાઈ જતી. ન તો કોઈ પુરોહિતની જરૂર પડતી, ન મોટેરાંની છાયા આડી આવતી. યૌવનની નસેનસે શ્રાવણી પૂર દોડતાં; ભરપૂર અને મસ્ત. નીતરાં નહિ પણ મેલાંઘેલાં; સ્વસ્થ નહિ પણ હેલે ચડેલાં. શ્રાવણી મેળો ડહોળ્યાં દિલનો મેળો હતો.

દેવો આ ફેરે તો મેળે ગયા વગર રહેવાનો ન હતો. છેલ્લાં બે-ત્રણ વરસથી એના ગોઠિયાઓ તો જવા માંડ્યા હતા અને કેટલાક તો અત્યારે મંડાઈ ગયા હતા અને મોટેરા જેવા પણ લાગતા હતા. દેવાના બાપને માથે ભારી રણ હતું. બાપુકાં ખેતરના શેઢાની બાબતમાં ઝઘડો લાગેલો. વાત કચેરીએ ચડી. એ તો શાહુકાર ભલું માણસ તે ખરે ટાંકણે બાંય ઝાલી. થોડીક વીસોની હરફરથી એણે કાના તરારનાં વંશપરંપરાનાં ખેતર અને બાપદાદાની શાખ સાચવી આપ્યાં. એનાં દામ ચૂકવવાં બાકી હતાં તે કલદાર પૂરા ભરાય નહિ ત્યાં લગણ બાપને પડખેથી ખસી નીકળીને તરારોનો છેલ્લો કુળદીપક દેવો મેળો કરવા શી રીતે જાય? કાનો ને દેવો વરસોવરસ તન તોડીને ખેતરે મજૂરી કરતા, પણ જે કંઈ બચતું તે ‘વિયાજડામાં ડૂલ’ થઈ જતું. એમાં વચ્ચે એક વરસ દુકાળનું આવેલું. માંડ બે જણા આયખું ખેંચતા. દેવાની મા ક્યારની ગામેતરું કરી ગઈ હતી.<ref>મરી ગઈ હતી.</ref> એક બહેન નાની હતી તેણે ત્રીજા શ્રાવણ પર મેળો કરેલો. દેવો બાપને ઘરડે ઘડપણ મજૂરી કરીને વાંકા વળી જતા આખું વરસ જોતો અને મેળો આવ્યે મૂંગોમૂંગો નસીબને નિંદી બેસી રહેતો. અને નાનાં નાનાં છોકરાં ગાતાં હોય તેમની સાથે હસવા કરતો હતો :

'''<center>મારે પહેરવા નથી ઝૂલડી કે ની આઉં મેળામાં.</center>'''

ચગડોળ બંધ રહ્યું ને માણસો નીચે ઊતરતા માંડ્યાં. દેવો ન ઊતર્યો. ક્યાં એને નાચવા જવું હતું? ચગડોળના થોડા આંટા ખાઈ પાછા કોઈ બહુ ન જાણે એમ ખેતરે પહોંચી જવું હતું. એ એનો પાવો વગાડતો રહ્યો. નીચેની બેઠકમાંનું ગીત પણ ચાલુ જ હતું. અંબીને ઢંઢોળીને સોનાએ પૂછ્યું, ‘જઈશુંને?’

‘ક્યાં?’ – ગાતી અટકીને અંબી બોલી, ક્યાંથી આ ધરતી પર પાછાં જવાનું આવ્યું એવી સ્પષ્ટ મૂંઝવણથી.

જવાબ આપવા રહ્યા વગર સોના તો નીચે ઊતરવા જ માંડી. ‘લે, હું પૈસો આપીશ આ ફેરાનો’, એમ કહી અંબીએ એને ખેંચી રાખી. ‘મોટી પૈસાવાળી!’ એમ બોલી એને ચીડવવા સોના ફરી ખોટું ખોટું ઊતરવાનું કરે છે, ત્યાં પૈસો ઉઘરાવનારને જલદી પતાવવા અંબીએ પોતાની નાની પોટલી ફેંદતા ફેંદતા કહ્યું કે, ‘પૈસાવાળી નહિ ત્યારે? અંબી કાંઈ કોઈના જણ્યા પર જીવવાની ઓછી છે?’

ત્યાં તો ઉપરથી એક બેઆની આવતી અંબીના ખોળામાં પડી. પૈસા તો સોનાએ આપી પણ દીધા હતા. એમની બેઠક નીચેથી થોડી ઊંચે પણ ચડી ગઈ હતી. સોનાએ બેઆની ઉપાડીને મોઢામાં સંતાડી દીધી ત્યારે ક્ષણ પહેલાં જ બતાવેલી ખુમારી ભૂલી જઈને અંબીએ એ કઢાવવા કંઈનું કંઈ કર્યું. મળી ત્યારે હથેળીમાં રાખી ગાલ પર દબાવીને બોલી, ‘જોને, બેઆની સેરવી પણ પાવામાં જરીકે ભૂલ પડવા દીધી છે?’

‘અરે ગાંડી, તેં માન્યું કે એણે,’ ઉપર આંગળી કરી સોના બોલી, ‘એણે બેઆની નાખી? જોતી નથી એની તો બેય હાથની આંગળીઓ પાવા પર છે?’

‘મારે પણ આંખો છે,’ એમ કહી સોનાની આંખો બે હાથ વડે દબાવી અંબીએ ઊંચે જોયું. દેવાની બેઠકમાંનો કોઈ નાનો તોફાનિયો આ નવી જ જાતની વીજળીના ઝબકારાથી પલક માટે આંખ મીંચી ગયો.

સોના આંખો પરથી હાથ છોડાવી લાડપૂર્વક ફરિયાદ કરતી હતી, ‘આપણે હવે તારી જોડે મેળે આવવાના નથી.’

‘આપણે પણ આવવાના નથી.’

‘ન આવવું પડે તો સારું.’

પણ સોનાનું પૂરું સાંભળ્યા વિના જ અંબીએ ચગડોળની સાથે ગાવું શરૂ કર્યુંઃ

'''<center>અમે ગ્યાંતાં શાવણને મેળે; કુવેલડી બોલે સે.</center>'''

અંબી ગાવા માંડી ત્યારે એને સાંભળવાની લાલચમાં સોના પોતે ગાવાનું ભૂલી જતી. અંબીના કંઠમાંથી અને દેવાના પાવામાંથી એકરસ અવાજ આવતો હતો. સાંભળીને સોના મલક મલક થઈ રહી.

ચગડોળ ફરતું થંભ્યું. પાવાવાળો નીચે ઊતર્યો. સોના બોલી, ‘શીદને ઊતરે છે?’ લે આ ફેરાનો પૈસો હું આપીશ.’ અંબી તો ક્યારની ભોંય પર ઊતરી પણ ગઈ છે. બેઠેલાં માણસો ઊતરતાં જાય છે ને નવાં બેસતાં જાય છે. એ વખતે મોટો તોતિંગ ચગડોળ થાકીને હાંફતું જાણે ધીરું ધીરું ચાલે છે. પણ આ ધરતીને શું થયું છે? ધરતી શેની ચાકડાની માફક ઘમ્મર ઘમ્મર ફરી રહી છે? આમ આખી વેળા ચગડોળમાં બેસી રહેતાં કંઈ ન થાય એવી અંબી અસ્થિર પગલે બોલી, ‘સોના, મને ફેર ચડે છે!’ અને સોના ઊતરીને પડખે ઊભી હતી એની સામું જોયા પણ સિવાય, એની આગળ પેલો પાવાવાળો હતો એના ખભા પર હાથ ટેકવી જરી સ્થિર ઊભી.

પાવાવાળાએ પડખે જોયું. જોઈ જ રહ્યો.

‘અંબીને સંભાળજો. પારેવા જેવી છે.’

સોનાએ ભાળવણી કરી.

‘જીવ સમાણી જ તો.’ દેવો અંબીને લઈ પોતે શું કરી રહ્યો છે તે જાણી શકે તે પહેલાં ચાલવા મંડ્યો.

અંબીએ સહેજ પાછળ જોયું. જરી થંભી. સોના ને બંને મૂંગાં મૂંગાં ભેટી રહ્યાં.

‘મળીશું વળી કોક વાર મેળે.’ દેવો એક આટલું સોના તરફ જોઈ બોલ્યો.

‘હવે તે કોણ મેળે આવવાનું છે? સોના, મારે ઘેર નહિ આવવાની કે?’ અંબી બોલતી હતી અને સોના એનાં પોપચાં પાલવ વડે લૂછતી હતી. ‘અમે એક વાર ઘર બરોબર થાળે પાડીને તને લેવા આવીશું.’ અંબી સોનાને નાની બાળકીને પટાવવાની ન હોય એમ કોડે કોડે કહેતી હતી.

મેળો ભરચક જામ્યો હતો. માનવી સુમાર વિનાનું હતું. દૂરદૂરનાં સંબંધી કે ભાઈબંધ મળી જતાં તો ભર મેળામાં પણ એકમેકને ભેટ્યા વગર ડગલું આગળ ન વધતાં. આદમીઓ કામઠા તલવારવાળો હાથ આડો રાખી એક હાથે સ્ત્રીઓને ભેટતા. પોતાની બોલીમાં ટૂંકા પ્રશ્નોથી જાપ્તા(સલામતી)ના સમાચાર પૂછી આગળ જતા. કંઈ વેચવા-ખરીદવાનું હોય તો તેય પતાવી દેતા.

બીજી બાજુ ઉગમણી મેરના પેલા મોટા પથ્થરની – જેને કોઈ દેવ તો કોઈ રાક્ષસ (કારણ કે એને નામે કેટલાક મેલા વિધિઓ પણ થતા) તો કોઈ વનવીર કહેતા એની – આસપાસ ગાવા-નાચવાની ત્રમઝૂટ બોલતી હતી. અધખીલ્યાં રૂપને તરેહતરેહની માળાઓ વડે અને બોરગૂંથ્યા માથા પરથી ફરકતી છુટ્ટી ઓઢણી વડે ઢાંકતી-ન-ઢાંકતી વનબાલાઓ પગના મસ્ત ઠેકાથી નાચતી હતી. મેઘગર્જના સાથે પર્વતની ઝાંઝરીઓનો કલનાદ ભળે એવો એમનો મીઠો કંઠ જુવાનિયાઓના વીરત્વઘેરા અવાજ સાથે ભળતો હતો. ભૂમિતિના સુરેખ વર્તુલ આકારમાં નહિ. પણ શ્રાવણી ઘોડાપૂરનાં અફાટ મોજાંની ગતિએ જરી આગળ ધપતાં, જરી પાછાં નમતાં એમ સૌ નાચતાં હતાં. એકબીજાથી ગંઠાવાનું નક્કી કર્યા પછી પણ ઉલ્લાસી જોડાંઓ યૌવનના એ નિર્દંભ નિર્બંધ નૃત્યમાં બને એટલું ઘૂમી લેતાં, મોટાંઓ જોઈને જોબન સંભારતાં. નાનાંઓ ઝટઝટ મોટાં થવા મન કરતાં.

અંબી-દેવો દૂરથી જ મંગલ દૃશ્ય આંખો ભરીને જોઈ લઈ જરી હાટડીઓમાં ફેરો લગાવી રસ્તે વળ્યાં. એમને નાસવામાં શી બાકી હતી? ધરતીથીય અધ્ધર આકાશમાં એ તો રમણે ચડેલાં.

જોકે તોય સહજ સ્ત્રીસ્વભાવ પ્રમાણે અંબીએ તો એક વાર સૂચના કરી જોઈ હતી કે જતાં જતાં સૌ ભેગાં જરી ગાતાં જઈએ.

‘જો ભાઈ, તારે ગાઈને બીજા કોઈને વળી ગાંડો કરવો હતો તો મને ચગડોળે શીદ ફેરવ્યો?’

અને દેવો આગળ થયો.

પાછળ, દૂર હેલે ચડેલા જોબનપૂરનો ઘુઘવાટ સંભળાતો હતોઃ

<poem>
'''ગાણું અધૂરું મેલ્ય મા,'''
’'''લ્યા વાલમા''',
ગાણું અધૂરું મેલ્ય મા.'''
હૈયે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા
’લ્યા વાલમા,
હોઠે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા.
ગાણું અધૂરું…
</poem>

વેપારીઓનાં નસીબ સારાં તે દિવસ કોરો હતો. દિવસ થોડો નમ્યે, આછી ઝરમર શરૂ થઈ. અંબી-દેવો ચારેક ખેતરવા છેટે ગયાં હશે ત્યાં વરસાદે જરી જોર પકડ્યું. એક ઝાડ નીચે બંને થોડી વાર જઈને ઊભાં. દેવો ઊભો ઊભો, અંબી ગાય એવી એની જોડે શરત કરીને, બેય પાવા લહેરથી જરી ડોલતો ડોલતો બજાવતો હતો. પણ અંબી તો ચૂપચાપ એના ગીત ઘૂંટતા ગળામાં હાથ ભેરવી એના બેસતા-ઊપસતા ગાલના ચાળા પાડતી હતી. બે પાવામાંથી ગીત એકસુરીલું આવતું હતું એમ અંબી-દેવાનાં બે હૈયાંમાં એક જ રસ ઘોળાતો હતો.

એ જ વખતે છત્રી ઓઢીને કોઈ પાઘડીવાળો બોજાથી નમી પડતા એક ટટ્ટુ પર બેસીને રસ્તા પર આવતો હતો. એણે આંખ ઝીણી કરીને ઝરમરતા વરસાદની આરપાર ઝાડ તળેનું દૃશ્ય ધરાઈને એક વાર તો જોઈ લીધું ને કંઈ જોયુંજાણ્યું ન હોય એમ છત્રી મોઢા આગળ નીચે નમાવીને મનથી જ બોલ્યોઃ ‘હં, એમ કે?’

દેવો વગાડવું બંધ કરી અંબીના ચાળા પાડવા ફૂલેલા મોઢા પર ધીમેકથી પાવા અડાડી એને વધુ સજા કરવાની તૈયારીમાં હતો ત્યાં એને કાને કંઈ ધબકારાનો અવાજ આવ્યો.

ચોંકીને આડુંઅવળું જુએ છે તો રસ્તા પર થઈને ટટ્ટુ ઉપર વેપારી જેવું કોઈ જતું હતું. ઓળખવામાં એને મુશ્કેલી પડી નહિ. એના ધીરનારનું જ એ ટટ્ટુ હોઈ શકે. ગયા ઉનાળામાં એના સ્તો પૂંછડાના શેઠે ચમરી ગૂંથાવવા માટે દેાવ પાસે વાળ કપાવેલા.

થોડાં જ ડગલાં છેટે પોતાની પડખે થઈને શેઠ પસાર થયા હશે, પણ અંબી આડે દેવો એને શેનો જુએ?

‘કોણ છે એ?’ ટટ્ટુ થોભાવીને એ બોલ્યા, અને જવાબની રાહ જોયા વગર જ હુકમ કરવા ટેવાયલા અવાજથી કહ્યું, ‘આ જરી પડી ગયું છે તે આપ ને જરી.’

જતી તો હતી અંબી, પણ એને વારીને દેવો આપવા ગયો. એને જોઈને ‘કોણ દેવો કે?’ એટલું અજાણ્યા થઈને શેઠ બોલ્યા.

છોકરાઓને દુકાન સોંપી પાછા ફરતાં રસ્તામાં ચડ્યે ઘોડે છેલછેલ્લું કોઈ ઓળખીતા ગરજુ પાસેથી પડાવેલું મજૂરીના વાણનું પિલ્લું હાથમાં છૂટું પકડેલું હતું. તે એમણે જાણીજોઈને જ – પથરાળ રસ્તો એટલે બગડવાનો જરીકે ડર ન હોઈ – દેવાનું બચ્ચાનું લગીર ધ્યાન ખેંચવા નીચે પડવા દીધું હતું. દેવો પિલ્લું આપવા જાય છે ત્યાં ઝાડ તરફ નજર કરીને બોલ્યા, ‘કેમ ચાર હાથ કરી દીધા એટલામાં?’

દેવો આચાર પ્રમાણે જેશીકિશ્ના (જયશ્રીકૃષ્ણ) કરીને સ્મિતપૂર્વક બોલ્યો, ‘કેમ વીરચનકાકા, ‘એટલામાં’? હું તો તમારા જગુ-સમાણો થાઉં.’

એમ કહી એણે પોતાનો કેસ વાજબી છે એમ આડકતરી રીતે સૂચન કર્યું. જગુ વીરચંદ શેઠનો સૌથી મોટો દીકરો. તે પછીના ગોપાલના, અને તેને કેડેના નાનુનાય તે ઓણ વૈશાખમાં, વિવાહ થઈ ગયા હતા. શેઠ પોતાને મૂળને ગામ સાથે ચોકિયાતો લઈ ગયેલા એમાં દેવો પણ ક્યાં નહોતો ગયો?

‘હા. પણ જગુનો બાપ કાના તરારની પેઠે દીકરાને કૂવાનાં પાણી સામે આખું વરસ તાકીને બેસી રહેવા દેતો નથી તો! તમે બે જણાથી તો કંઈ વળ્યું નહિ ને હવે તું તારું આગવું કરીને ઊભો રહ્યો, ત્યાં, ડોસો બિચારો એકલો ક્યાંથી દેવાં ભરવાનો હતો, ને બાપદાદાનાં ખેતરાં રાખવાનો હતો? એ તો ચડી ગયાં ચોપડે ક્યારનાં!’

સાંભળ્યું ત્યાં દેવાનાં હાડકાંની અંદર એક ધ્રુજારી પસાર થઈ ગઈ. ‘દેવું કંઈ અમારે જ એક નવાઈનું ઓછું છે?’ એટલું જરી હસવા કરતો બોલ્યો.

‘ના, ભાઈ, ના. તારે તે દેવું જ ક્યાં છે, લખશેરીને? હું તો બિચારા કાના તરારની વાત કરું છું. હું એક ઓળખું છું કાનાને ને બીજાં ઓળખું છું ખેતરાંને. જા, ભાઈ, જા. તારેમારે શું લાગેવળગે?’

આટલું બોલતાં બોલતાં શેઠે ટટ્ટુને સોટીથી ચમકારીને આગળ ચલાવ્યું હતું. વાત કરવા પૂરતું જરી પોતે થોભે એટલું માન પામવા માટે દેવો હજી અમને મન નાનો હતો. દેવો ટટ્ટુ સાથે ઘસડાતો ઘસડાતો – ટટ્ટુ ઉતાવળું ચાલતું હતું તેથી નહિ પણ એ પાછળથી વડ તરફ ખેંચાતો હતો તેથી – શેઠ કહે તે સાંભળતો હતો. એને થયું કે શેઠે આબાદ ખેતર ઝડપ્યાં. એનું મગજ એ વિચારે ચકરાવા લાગ્યું.

‘ને જગુ-ગોપાળના ચાળા પાડવા તો જાણે જવા દે, પણ તારાથી એક અમથા નાનુનું કર્યુંય તે થવાનું હતું ’લ્યા?’ શેઠ તિરસ્કારથી, દેવાની સામું પણ જોયા વિના, બોલતા હતા. ‘એ નાનુ તો મારો આ આખો મેળો ફેરવે છે મેળો. ને તેં શું કર્યું, દેવા? તેં તો ઊઠીને તારા સગા બાપના બે હાથ ભાંગી નાખ્યા.’ બોલીને શેઠે પોતાની ને દેવાની આડે, વરસાદ બંધ છતાં ઝાપટથી બચવા ધરી હોય એમ છત્રી ધરી.

હતો ત્યાં એકાએક રોપાઈ જઈને દેવો બોલ્યો, ‘એમ કેમ બોલો છો, વીરચન શેઠ?’ એ આવા સવાલ કરવા બેસે એવી એના મગજની સ્થિતિ ન હતી. નીચેથી એક દસ-શેરિયો ઉપાડીને જ વાત કરત પણ તે જ વખતે ‘એને લીધે સ્તો’ એમ બોલવાને બદલે શેઠે સોટીથી વડ તરફ ઇશારો કર્યો. દેવો અંબીને ઘડી પણ એકલી પાડી એ માટે પોતાને મનમાં શાપ આપતો આપતો વડ તરફ વળ્યો.

માંડ બે-ત્રણ વીસો ડગલાં છેટે એ ગયો હશે. પણ એટલું અંતર કાપતાં તો એના આત્મા પર ડુંગર તોળાતા હોય એટલો ભાર એને લાગવા માંડ્યો. એને થયું કે શેઠ શુનું શું કરી મૂકશે. પૈસા ધીરેલા ત્યારે નાનકડો દેવો બાપની જોડે ક્યાં નહોતો ગયો? કાના તરારે છાતી ફુલાવીને, ત્યારે કેવી બડાશ મારેલી કે તરારોની ભૂંઈ (ભૂમિ) તરાર નહિ રાખે તો કોણ રાખશે. શેઠે તો ખાસું કહેલું કે ડોસા, તમને તો હવે વરસો થયાં, ઝઘડાનાં ખોટાં ખરચ શીદ કરો છો? ત્યારે કાના તરારે દીકરા સામે આંખ ભરીને જોઈ લઈ જે કહેલું તે દેવો ભૂલ્યો ન હતો. હજી તો, શેઠ, આ દેવો બચ્ચું છે, પણ બચ્ચું બચ્ચું પણ તરારનું બચ્ચું છે, હોં! હજી ધાવ્યુંચાવ્યું એનું પેટમાં છે. ચપટી વગાડતાંમાં તમારું બધું ભરી દેશે. હવે તો એ ખેતરાં પાછાં પામશું ત્યારે જંપશું. ને તમારા પૈસા? શેઠ, એ પાછા દીધા પહેલાં હું મરવાનું તે ટોલ્લે ચડાવી રાખીશ, ને મારો આ રંગીલો નાનકડો તરાર મેળા સામે પીઠ પર મજૂરીએ મચ્યો રહેશે… દેવાની સામે આવાં અનેક દૃશ્યો ને ભાષણો તરવરી રહ્યાં. પોતે તન તોડીને મજૂરી કરતોપણ હતો. શેઠના નાનુની જાનને રખવાળે ફાંકડો બનીઠણીને જનાર દેવો કોઈ વાર વૈશાખ મહિનાની શરણાઈ વાગતી સાંભળી કૂવાકાંઠે બેઠો બેઠો પાણી ભણી તાકીયે રહેતો હોય તો નવાઈ નહિ. પણ આજે એ કાંઈ મેળો કરવા માટે મુદ્દામ ઓછો આવ્યો હતો? ને આવ્યો હોય તોયે શું? શેઠે પોતાના, દેવાથી ચારચાર છછ વરસ નાના દીકરાને ચાર હાથ કરાવેલા તોયે એમના પોતાના હાથ તો ઊલટા મજબૂત થતા હતા. અત્યારે છોકરાઓને મેળો સોંપી વેળા છતાં એ ઘેર પાછા જતા. અને દેવાને પરણ્યે કાના તરારના હાથ જૂઠા કેમ પડવાના હતા, ભલા? પડવાના હતા એ વાતે સાચી. દેવો ને અંબી પોતાનું જ માંડ પૂરું કરી શકવાનાં. અંબીના સગાઓ દીકરી પેટે કંઈ દાપું પડાવવાના કે નહિ એનુ કંઈ કહેવાય નહિ. શેઠ તો રોકડું માથામાં વાગે એવું પરખાવવાના કે કાના તરાર, તમારાથી દેવું આ ભવે વળવાનું નહિ. ખેતરાં આટઆટલી ગુજર્યા પછી શેઠને ચોપડે ચડી જવાનાં ને જવાનાં. બેય જણા કામ તો બળદિયા બનીને કરતા હતા તોય એમ કેમ, ભલા?… દેવાનું મગજ આ કૂટ પ્રશ્નનો શાસ્ત્રીય ઉકેલ ઓછું જ શોધી શકવાનું હતું?

એ એની અંબીને પડખે જઈને ઊભો.

‘કોણ હતું એ રંગમાં ભંગ પાડવાવાળું?’ કહી અંબી દેવાની આંખોમાં પોતાની આંખો સમાવી એનું સાટું વાળવા કરે છે, ત્યાં દેવાએ વાટ તરફ મોઢું ફેરવી લીધું ને હસીને બોલ્યો, ‘હં, એ તે શું ભંગ પાડવાવાળો હતો?’

વરસાદ બંધ હતો. રસ્તો માણસોથી વહેતો થયો હતો.

માત્ર આકાશને એક ખૂણે વાદળ ઘેરાતાં હતાં.

‘ચાલ. આપણે હીંડશું ને હવે? કેટલે જવાનું છે?’ પૂછીને અંબી હસી પડી. ‘અરે, મેં તો હજી તારા ગામનું સુધ્ધાં નામ પૂછ્યું નથી.’

‘મારું જ ક્યાં પૂછ્યું છે?’

‘તું તો આ ઊભો. નામને મારે શું કરવું છે? પણ ગામ કેટલે છેટે એ જાણવાનું પણ ન સૂઝ્યું! સોના મને ઘેલી કહીતે તે અમથી નહિ.’

‘ગામ તે કેટલે બધે દૂર છે?’ દેવો બોલ્યો. ‘અરે ગાંડી, પેલા મારા શેઠનું મુડદાલ ટટ્ટુ તે દીવા વખત પહેલાં પહોંચી જશે તો આપણે તે શા ભવ જવાના હતા?’ પણ આ ખબર એણે અંબી કરતાં પોતાની જાતને જ જાણે ન આપી હોય એમ ચમકી ઊઠ્યો.

‘તારો શેઠ કે?’ અંબી એને પૂછતી હતી. ‘તો મને કેમ પિલ્લું આપવા જવા દીધી નહિ? એ બહાને જેશીકિશ્ના થાત.’

દેવાને પણ થયું કે એ આપવા ગઈ હોત તો સારું. તો અત્યારે એનું માથું ઘમ્મર ઘમ્મર વલોવાતું હતું તે વેળા ન આવી હોત. છાતી મજબૂત કરીને જરી હસીને બોલ્યો, ‘તો બિચારા શેઠ જરી મેળાનું કામ મને સોંપતા ગયા તે તારી આગળ ઓછા કહેવાના હતા?’ દેવો વાત જોડી કાઢવાની પોતાની શક્તિ પર જરી મલકાયો પણ ખરો. ‘બહુ ભલો જીવ હોં કે!’

‘શું કામ સોંપતા ગયા છે વળી? આપણે તો કંઈ એવું કામબામ કરવાનાં નથી.’ કોડીલી અંબી લાડભર્યા અવાજે બોલી.

દેવાને શેઠનું વાક્ય યાદ આવ્યુંઃ ‘તેં તો તારા બાપના બે હાથ ભાંગી નાખ્યા.’ શેઠે વડ તરફ કરેલી સોટી પણ એણે આંખ આગળ જોઈ. પણ હસીને એ બોલ્યો, ‘સોના કહે છે તેમ ખરેખર ઘેલી જ હોં કે! બાપડા શેઠ કેટલી તારી તો શાબાશી બોલતા હતા! એક જોઈ છે ફક્ત એમાં તો! કેટલો આપણા પર એમનો હેતભાવ છે? કેટલું તો મને ટટ્ટુ સાથે ચલાવ્યો ને પૂછ્યાં કર્યું!’

‘પણ શું છે એ તો કહેતો નથી.’

‘પલંગના રંગીન પાયા ખરાદીની દુકાને જ રહી ગયા તે એમના દીકરાને દુકાન પર પહોંચતા કરવાના, એટલું.’

‘તો તો એક શરત.’ અંબી એકદમ ખુશ થઈ જઈને બોલી, ‘આપણે એ વેચાતા લઈ લઈશું. શેઠ તો આપણા જ છે ને?’ બોલીને ડાબા હાથમાંની બચકી એણે જમણા હાથમાં લીધી.

દેવો ‘વાહ રે!’ એટલું ધીમા નિઃશ્વાસ સાથે બોલ્યો.

‘કેમ?’ અંબીએ એની સામે જોયું.

‘મને થાય છે કે તું રાજદરબારમાં જનમી હોત તો સારું.’ દેવો એની સામે જોઈ રહ્યો. પોતાને માટે એ નિર્માઈ જ ન હોય એવી નજરથી.

એને હેતથી ધબ્બો લગાવીને અંબી બોલી, ‘તો તો મારા આ લાડકાને ગોતી કાઢવામાં મને શી શી વપ્પત પડત!’

‘ના, ના. કહું છું, રાજકુમારને પરણી હોત તો કેવું? તને એ અછોઅછો વાનાં કરત.’ દેવો ખરેખર ગંભીર બનીને બોલતો હતો. ‘મારી પાસેથી તો તને શું મળશે?’

‘રાજકુમાર મને શું કરી દેવાનો હતો? હું કાંઈ એનું આપ્યું લઉં એવી ઓછી છું?’ કહીને એણે હાથમાંની બચકી છાતીએ લગાવી. બોલી, ‘આ અંબી કંઈ બાજીને ખોબે પાણી પીતી નથી.’

દેવો હસવા કરતો બોલ્યો, ‘એ બધી લઢવાડ તો પછી છે ને?’

‘હા. આપણે લઈ તો આવીએ એક વાર.’ કહીને અંબી જ આગળ થઈ. એણે દેવા સામું જોયું અને બોલી, ‘કેમ એટલામાં પાવા વગાડવાનું તો તું ભૂલીયે ગયો કે? વાહ! આવા જ બધા છોકરા મેળે આવે છે કે?’

દેવાએ બે હાથે પાવા વગાડવા શરૂ કર્યા. આખું વાતાવરણ સંગીતથી ધોવાઈ ઊજળું ઊજળું ભાસવા લાગ્યું. શ્રાવણનાં સરવડાં પછીનો મધુરો તડકો વાદળનાં બાકોરાંમાંથી અરધો અરધો ઘડી રેલાઈને, ઘડી ભૂંસાઈને ને વળી પાછો રેલાઈને ઉલ્લાસમય પ્રકાશની ક્ષણિકતા જાણે કે દર્શાવતો હતો.

દેવાએ એ સાંજે પાવા વગાડ્યા છે એવા ભાગ્યે જ કોઈએ ક્યારેય વગાડ્યા હશે. સુખી લોકોએ પાવા વગાડ્યા હશે. દુખિયાઓએ પણ વગાડ્યા હશે. પણ એક પાવામાં ઉલ્લાસ અને બીજામાં કરુણતા આજે દેવો રેડતો હતો એનું રસાયણ તો અપૂર્વ જ હતું. આજે એના જીવનની પહેલી ભરી ભરી ક્ષણ હતી. એ ટકવાની નથી એ ખાતરી પણ એના મનને પાકી હતી. હતો એટલો જીવ ઓગાળીને પાવા વાટે એ અત્યારે રેડતો હતો.

ને અંબી, પાવાઘેલી અંબી! કોઈ તળાવડાને કાંઠડે ટેકરી પર નાનકડું પોતાનું ઝૂંપડું છે. ચોપાસ ખેતરો મોલથી લળી રહ્યાં છે. પોતે ખેતરથી કામ કરીને થાકીપાકી ઘેર આવે છે, નાનાં નાનાં ભૂલકાં હેતભર્યાં વીંટળાઈ વળે છે, ને પેલું સૌથી નાનું તો એને જરી શ્વાસ પણ ખાવા દીધા સિવાય કોટે આવતું બાઝી પડે છે… આવું આવું ચિત્ર એ પોતાના લોહીના અણુઅણુમાં રમતું જોઈ રહી, ગવાતું સાંભળી રહી. કોઈ નવી જ આશાથી ફરકી રહી.

પેલા તોતિંગ ચગડોળ કને આવ્યાં ત્યારે દેવો પાવા જરી થંભાવીને બોલ્યો, ‘આવ્યાં છીએ ત્યારે બેસતાં જઈએ ફરીવાર.’

‘હા, હું તો કાંઈ ગાંડી થઈ ગઈ છું કે શું? ભૂલી જ ગઈ કે આપણે ચગડોળે એકે વાર જોડે તો બેઠાં જ નથી.’

બેઠા પછી અંબી બોલી, ‘આ વખતે તો હું પાવા વગાડવાની.’ પાવા લેતાં એણે બચકી દેવાને સાચવવા આપી. ચગડોળ ચગ્યો એટલે એણે વગાડવા પ્રયત્ન કરી જોયો. પણ ફાવી નહિ એટલે ‘કેમ એટલામાં પાવા ઢંગ વગરના થઈ બેઠા?’ કહી મૂંઝાઈને દેવાની સામું જોવા લાગી. આત્યંતિક સુખની લાગણીમાં દેવો મૂંગોમૂંગો બેસી રહ્યો હતો. એના ચહેરા પર પ્રેમ, હોલવાતાં પહેલાં દીવો કરે છે તેમ, ભરપૂર પ્રકાશી રહ્યો હતો. એ પ્રકાશથી અંજાતી અંબીની આંખો, ચગડોળના અનેક આંચકામાંથી એક સાચવી લઈને દેવાએ ચૂમી લીધી. દુનિયાથી અધ્ધર ક્યાંય બંને જણાં ઊડી રહ્યાં હતાં. નહોતું પાવા વગાડવાનું કોઈને સૂઝતું. નહોતું ગાવાનું સાંભરતું. ચગડોળ ભરપૂર ઘૂમતો હતો. ચોમેર મેળો ચગ્યે જતો હતો. અહીં અંબી અને દેવો બધા કોલાહલોથી અલિપ્ત બેઠાં હતાં; અર્ધજાગ્રત, અર્ધસ્વપ્નિલ. માત્ર વચ્ચે વચ્ચે કોક વાર ચગડોળના આંચકાઓ વચ્ચે બંનેનાં અશબ્દ મુખ એકમેકથી મૂંગી વાત કરી લેતાં.

નીચે ઊતર્યાં ને દુકાનો ભણી વળ્યાં. અંબી એની જોડે એ વેળાએ ચાલતી હતી એ જોવા જેવું દૃશ્ય હતું. પહેલાંની અંબી ક્યાં ને આ ક્યાં? વારેઘડીએ ડગલું સાચવી લેવા દેવાને ખભે હાથ ટેકવતી અંબી અનેક સ્વપ્ન અને અગણ્ય આશાઓથી પલ્લવિત થતી હતી. ઊંટો સુડોળ એનો બાંધો શ્રાવણના પ્રફુલ્લ સાગની પેઠે ઝળાંઝળાં થતો હતો. એક જુવાનની પડખે હાથમાં બે પાવા લઈ નવી જ ભભકથી ચાલતી અંબી જંઈજંઈનું જોખનાર બિચારા દુકાનદારોનું સુધ્ધાં ધ્યાન ખેંચતી હતી. એની ડોકની મરોડમાં અખૂટ આત્મવિશ્વાસ હતો, આંખમાં આશાનું સાફલ્ય હતું, અંગેઅંગમાં ભવિષ્ય પર માલિકી મળવાથી ઊપજતી ખુમારી હતી. કેમ ન હોય? સોનાને બાદ કરતાં એને દુનિયામાં એક-ઘડી-પહેલાં સુધીમાં કોણ હતું? અને અત્યારે? અત્યારે તે દેવાની પડખે આખી દુનિયાની એ માલિક છે. અને એને સોના સિવાય વહાલ પણ કોણે કરેલું? બાપ તો એની સાંભરમાં પણ ન હતો. મા બે વરસ પહેલાં મૃત્યુ પામેલી. ચૈત્રવૈશાખની મજૂરીઓ વચ્ચે એને છાંયો દેનારીલીલી લીમડી હોય તો તે એક સોના. એને જીવાડી રાખનારું કોઈ હોય તો તે સોના જ. એના અભિમાની સ્વભાવને પણ સોના વિના બીજું કોણ જાળવી લેનાર હતું? અંબી ઘાસ-લાકડાંના ભારા વેચે. ખેતરે – ચણતરે કામ પર જાય. સોનાના રોટલાની કોરને કદી અડે નહિ. સોનાની સોબતમાં એના હાથમાં બીજાં લોકોના પ્રમાણમાં બચત પણ ઠીક એકઠી થઈ હતી.

પણ આ નવા માનવીની સોબતમાં? અત્યારે તો અંબીના ઘડી પહેલાંના ખાલી ખાલી ખાબોચિયા જેવા હૈયામાં આભમાંય ન માય એવડો મહેરામણ ઊછળી રહ્યો હતો. જીવન એને ભર્યું-ભર્યું લાગતું હતું. ઊણપ જેવી ચીજ હવે એ જાણતી ન હતી. સ્વાશ્રયી અને મહેનતુ અંબી આજ સુધી કોઈ પણ એક વ્યક્તિની ઓશિયાળી ન હતી ને છતાં જાણે સારી દુનિયાની ઓશિયાળી હતી. તેને અત્યારે? અત્યારે તો આખી દુનિયાની એ માલિક હતી.

દુકાનો આવી ત્યાં પહેલી જ દુકાનથી, અરે આ તો લેવાનું જ રહી ગયું હતું. પેલા વગર તો ઘડીયે ઘર નહિ ચાલે ને આટલું તો ઉપાડતાં જઈએ એમ યાદ કરી કરીને, લેવાની ચીજો ગણાવી ગણાવીને ભાવતાલ જ સીધી પૂછવા માંડી.

‘હવે એ તો બધો મેળો આખો લઈ જઈશું પછીથી. મારે તો તું આવે એટલે આખો મેળો આવ્યો.’ બોલતા શબ્દોને તરત જ ભૂલી જવા કરતો દેવો આગ્રહ કરવા લાગ્યો, ‘લે, આ નવી ભાતની બંગડી બે લઈ લે, એટલે આપણું બેનુંય મન રાજી.’

અંબી બંગડીઓ તપાસવા લાગી. દેવો એની નમણી મૂર્તિ પરથી પરાણે મીટ ખસેડી આજુબાજુ અકળામણથી જોતો. અંબીએ એક વાર એને એમ ચોમેર જોતો પકડ્યો અને પોતે પણ એના ચાળા પાડવા ‘કોઈને ગોતે છે?’ કરી ડોક ફેરવીને જોયું. ‘અરે, સોના જ તો!’ કહેતી, ‘બોલવું. અમે બે સાથે પહેરીએ.’ કરતી દેવાના હાથમાંના પાવા લઈ તીરની પેઠે મેળામાં માર્ગ કરતી સોના તરફ દોડી.

સોનાના મોઢા પર પાવા અડાડી અંબી એની આગળ નવી આંખો ચમકાવતી ઊભી રહી. સોના એને જોઈ જરી નવાઈ પામી પણ પોતાની સુખી ગોઠણની એક વાર ઠેકડી તો એણે કરી જ લીધીઃ ‘તું તો ઘેલી પાવાને જ પરણી લાગે છે કે શું? તમને ગમે પણ અમને વાગ્યું એનું શું?’ કહીને વાગ્યાને ઠેકાણે પંપાળી રહી.

દેવાના હૈયામાં પેલું નૃત્યગીત મેઘગર્જના જેવું ગાજતું હતુંઃ

હૈયે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા
’લ્યા વાલમા,
હોઠે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા.
ગાણું અધૂરું મેલ્ય મા
’લ્યા વાલમા,
ગાણું અધીરું મેલ્ય મા.

રસ્તે એક વાર ચગડોળ તરફ શૂન્ય નજરે જોઈ લીધું એ જ. બાકી ઊંધું ઘાલીને પાણીના રેલાની માફક એ ચાલ્યો જતો હતો. પેલું મુડદાલ ટટ્ટુ ગામ પહોંચી જાય તે પહેલાં તો પોતે પહોંચવું જોઈએ જ. ટટ્ટુનો અસવાર જઈને કાના તરાર આગળ વધામણી ખાય ને ખખડી ગયેલા ડોસાના જીવતરને ધૂળભેગું કરવા જાય ત્યાં જ ઘરની અંદરથી ખડખડાટ અટ્ટહાસ્ય કરતા બહાર આવવું એટલી અત્યારે દેવાની, જો કંઈ હોય તો, મહેચ્છા હતી.

ચપોચપ પગ ઉપાડતો એ ચાલતો હતો. આકાશ અર્ધા જેટલું ઘેરાઈ ચૂક્યું હતું.

થોડેક ગયો ને ભયાનક ત્રાટકા સાથે વરસાદ તૂટી પડ્યો. કોઈ ઓળખીતું મળે તો એની સામું પણ જોયા વિના દેવો એનો સંગાથ તરછોડીને આગળ ચાલ્યો જતો હતો. ક્યાંઈ ક્યાંઈ ઉભાટે પણ જાણીજોઈને અથવા અર્ધ ઘેલછામાં ચડી જતો.

એક ત્રિભેટા ઉપર રસ્તાથી સહેજ બાજુ પર કોઈ દેખે નહિ એમ બેસી રહ્યો; ઘેર જવાનું હોય જ નહિ એમ ચોંટી રહ્યો. કંઈ અણસારો પામે કે ‘આવી! એ આવી!’ – કરી કૂદીને ઊભો થઈ જતો. અહીંથી એના ગામનો રસ્તો ફંટાતો હશે એમ કલ્પના કરી મેળાથી આવતી વાટ પર ટગર ટગર જોઈ રહ્યો. મનમાં થતું હતું કે લાવ, પાછો જાઉં. પણ કોઈ સામું મળે ને પૂછે કે ‘શું રહી ગયું પાછળ ભાઈ? મેળો ભૂલી આવ્યો કે લાડી?’ તો તો બળીને ખાખ જ થઈ જવાય ને! છતાં અત્યારે એના મનની સ્થિતિ વધારે સારી ન હતી, કોઈ સામું મળ્યું નહિ ત્યાં સુધી એ પાછો ચાલ્યો પણ ખરો.

પણ પેલી ગમ ઉગમણી મેરની હશે તો? તો અહીં આ રસ્તો શીદ આવે?… પણ તો તો સારું. એ ગમ આકાશ કોરું છે ને સુખે એ પાછી જશે… લાવ, તો આપણે જ ઉગમણે મલક જઈએ. પણ એમ ઓછું જવાય છે? જમીન-જાયો ખેડુ જમીનમાં જ ઝાડની જેમ રોપાયેલો છે. ઝાડથી કંઈ હરાયફરાય છે? ભલે ને પછી કોઈ એને આવીને રોજ વેડ્યા જ કરતું હોય.

પેલા ટટ્ટુ કરતાં પણ પોતે જવાનજોધ આદમી મોડો ઘેર પહોંચવાનો એમ યાદ કરતાં દેવો ઊઠ્યો. રઘવાયાની પેઠે રસ્તો જડ્યો ન જડ્યો તેની પરવા કર્યા વગર ચાલવા મંડ્યો. એ બેસી રહ્યો એટલી વાર વરસાદ કંઈ બેસી રહ્યો ન હતો. રસ્તાઓ નાના વહેળાની જેમ એના પગ આગળ આગળ દોડતા હતા.

ગામ આગમચની નદી આગળ આવીને ઊભો ત્યારે અંધારું ગાઢું જામી ગયું હતું. નદીના પ્રવાહનો પ્રચંડ અવાજ સંભળાતો હતો એટલું જ. પણ પોતાના હૈયામાં જે અંધકાર ફેલાયો હતો એની આડે દેવાને કાંઈ દેખાય એમ ન હતું. એના ઘટમાં જે ઘુઘવાટ થતો હતો તે એને નદીના અવાજને સાંભળવા દે એમ ઓછો હતો? નાનો અમથો વહેળો ઓળંગવાનો હોય એમ થેપાડું (ધોતિયું) પણ ઊંચું લીધા વગર એ નદીમાં ઊતર્યો.

તણાવા મંડ્યો ત્યાં એને એકાએક અંતરમાં ટાઢક વળી. હાશ! એ જ એને જોઈતું હતું. મેળાની ને ઘરની વચ્ચે સૌ ભાઈબંધનું ભાઈબંધ મોત ખરી વખતે આશરો દેવા બેઠું હશે એની તો એને કલ્પના જ નહિ. ભલા ભલા ઘોડાપૂરમાંથી તણાતા જીવને બચાવી લાવનાર, માછલાની પેઠે તરનારો, દેવો લાકડાના હાથપગ હોય એવો થઈ રહ્યો.

પણ જીવવા ન જીવવાના નિર્ણયો એમ સાવ માણસની મોજ પર આધાર રાખી બેઠા છે ને?! દેવાને ખબર પણ ન રહી ને એના હાથપગ ક્યારના વીંઝાવા મંડી ગયા હતા. છતાં એ હતો એ બેધ્યાન જ. આ માથાબાંધ્યાનો ફાળ તણાઈ ગયો! છો ગયો. માથું હશે તો બાંધવો છે ને? હાથમાં એક બચકી હતી તેય છો જતી. અથવા તો છોને રહેતી જ. ઘણું કરશે તો ડુબાડશે એ જ ને? તો તો સારું જ તો. છતાં હાથમાં ઊંચી પકડી પાણી બહાર રાખી એ પાણી કાપતો હતો. જાણે એ આધાર રૂપે તુંબડી ન હોય!

સામે કિનારે જીવસમેત પહોંચ્યો ત્યારે પોતાની તરવાની આવડત પર ગાળો વરસાવવાની એને અનહદ ઇચ્છા હતી તોય એટલા હોશ ન હતા. હાથમાંનો લૂગડાનો ગોળો નીચે ફગાવી પથ્થર પર ચત્તોપાટ પડ્યો.

જાગ્યો ત્યારે વાતાવરણમાં કંઈ ઝાઝો ફેર પડ્યો ન હતો. માત્ર ગરીબીમાં જવલ્લે જ જોવામાં આવતા રૂપાનાણા જેવો ક્યાંક શ્રાવણી આકાશમાંથી કોઈ રડ્યોખડ્યો તારો ડોકિયાં કરતો હતો. ઊઠીને બે ડગલાં ચાલતાં જ બેસી ગયો ને પેલો લૂગડાનો ડૂચો માથા નીચે લગાવી લંબાવી ગયો. આવજો સવાર ઢૂકડી! પણ વળી કોણ જાણે ઊભો થઈને એમાંથી કંઈ ઓઢી શકાય એવું હોય તો બત્રીસા ખખડાવવાનું બંધ કરી શકાય એવી આશાથી એને પડ્યા પડ્યા જ બે હાથે વીંખવા લાગ્યો. બેચાર ઝાટકે કપડાના લીરામાંથી એની છાતી ઉપર ને આજુબાજુ પથરા પર કંઈક પડવાથી ખણખણ અવાજ થયો. બેઠો થઈ જઈને ચોમેર જુએ છે તો આકાશના તારા ખરીને નીચે આવ્યા ન હોય એમ ધોળા સિક્કા વેરાયા હતા.

દેવાની ભ્રમિત મનોદશામાં પણ આટલું સમજાઈ ન શકે એવું તો હતું જ નહિ. આ તો અંબીની બચત! અંબી પડખે હોય તો રણમાંથી છૂટવું એ કંઈ મોટી વાત હતી? એ ઝબકારે આજનો આખોય મેળો એની આગળ તરવરી રહ્યો.

જમીન પરથી, હાથમાં આવ્યા એટલા સિક્કા ઉપાડીને મૂઠી વાળી બોલ્યોઃ ‘વીરચનકાકા, તારી આ જમગોળી. ટટ્ટુ પછાડે ભરાઈ જજે વેળાસર, નહિ તો…’

ભ્રમિત જેવો મોડી રાતે ઘેર પહોંચ્યો. બારણું ઠાલું અડકાડી રાખેલું હતું. ઉઘાડીને અંદર ગયો. જોડાજોડ બે ખાટલા પાથરી રાખેલા હતા. જુએ છે તો પાછળ વંડાની ચોપાડમાં એક બાજુ પથારી કરીને કાનો તરાર ઊંઘી ગયા હતા. ‘બિચારા રાહ જોઈ જોઈ થાકીને સૂઈ ગયા હશે. પણ ભલા જીવે અમારે બેને માટે…’ એને બેના વિચારે એનું મગજ હાથમાં ઝાલ્યું ન રહ્યું. ખૂણામાંથી કુહાડો ઉપાડીને કારી ઘોર રાત્રિમાં એ વીરચંદના ઘર તરફ ધસ્યો.

બીજે શ્રાવણે એ જ તોતિંગ ચગડોળ આગળ સોનાની પડખે અવાક ઊભી ઊભી અંબી શૂન્ય નજરે એને ચક્કર લેતો જોઈ રહી હતી.

ને દેવો? રાજની તુરંગમાં, બનવાજોગ છે કે એ પણ અત્યારે બળદને ઠેકાણે માણસોમાં જોતરાઈને ગોળ ગોળ ફરતો, રેંટની ગતિ તરફ જોતો જોતો, પોરના મેળાની યાદ તાજી કરતો હશે.
{{Poem2Close}}
{{Right|''સપ્ટે. ૧૯૩૬''}} 
<hr>
{{reflist}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/મારી ચંપાનો વર|મારી ચંપાનો વર]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/ખોલકી|ખોલકી]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/શ્રાવણી મેળો

2025-06-11T13:14:38Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|શ્રાવણી મેળો | ઉમાશંકર જોશી}}

<hr>
<center>
◼
 
{{#widget:Audio
|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/5/5c/UPADHYAY_SIR_SHRAVANI_MEDO.mp3
}}
 
શ્રાવણી મેળો • ઉમાશંકર જોશી • ઑડિયો પઠન: ભાનુપ્રસાદ ઉપાધ્યાય
 
<center>◼
</center>
<hr>

{{Poem2Open}}
અંબી અને એની ગોઠણ સોના મેળામાં એકબે આંટા મારી આવી ફરી પાછાં ચગડોળમાં બેઠાં હતાં. કશે દિલ ગોઠતું નથી એમ કહીને અંબી સોનાને અહીં ઘસડી લાવી હતી.

‘તો દોડીને મેળે શીદ આવ્યાં, ગોઠતું નથી તો?’ સોનાએ રીતસર ચીડવવાનું જ શરૂ કર્યું.

‘ચગડોળમાં બેસવા વળી.’

જવાબ ઉડાઉ હતો. ખરો જવાબ તો હતો એનો દીર્ઘ દબાવેલો નિઃશ્વાસ. અને સોનાની શરત બહારની એ વાત ન હતી.

‘તો હું કાંઈ રોજરોજ મેળે સાથે આવીને તારી જોડે ચગડોળમાં બેસવા નવરી નથી.’ સોનાએ તો ચગડોળમાં પોતાની જોડે બેસનારો બે મેળા ઉપર ગોતી કાઢેલો.

અંબી જરી મૂંગી રહી. અને પછી કોણ તારી જોડે બેઠું જ છે, કહી સોનાની સામે પીઠ કરીને બેઠી. ચગડોળ નીચેઉપર ઉપરનીચે ઘૂમવા માંડ્યો એટલે આજુબાજુના માનવસમુદાયના ખદબદતા ઉકરડા તરફ ઘૃણાથી જોતી રહી. પોતે એ ધરતીથી અલગ, એ ધરતીથી ઊંચે, જાણે કોઈ બીજા જ ગ્રહ પર વસતી, એવું ચગડોળ પર હોવાથી એને લાગતું ન હોય.

સોનાએ પોતાના ગુનાની માફી લાડની એક ચોંટીથી માગી જોઈ. પણ એમાં ન ફાવી એટલે થાકીને માત્ર વનવધૂઓને જ વરી છે એવી ભરી ભરી હલકથી એણે ગાવું આરંભ્યું :

'''<center>ઝોલો લાગ્યો ગોરીને રૂસણે!</center>'''

કોણ રિસાયું છે કહેતીક અંબી સોનાના કંઠમાં કંઠ પૂરવા લાગી. ભૂલી પણ ગઈ કે થોડી વાર પછી સોના તો ગાતી થંભી પણ ગઈ હતી ને પોતે એકલી જ ગાઈ રહી હતી. જાણ્યું ત્યારે પોતાના આખાય વર્તનથી એવી તો શરમાઈ કે એક વાર એ ગાવાનું તો તરત જ પડતું મૂકત. એક… એક… ઉપરની બેઠકમાંના પેલા કોઈનો પાવો ગીતની સાથે ને સાથે વાગતો હતો તેનો તાલ તૂટવાનો ડર ન હોત તો.

ગીત ચાલતું રહ્યું. પાવો ચગતો રહ્યો. ને ચગડોળ જ જાણે ચગડોળે ન ચડ્યો હોય એવું બની રહ્યું.

ત્રણ ડુંગરની વચાળમાં શ્રાવણના છેલ્લા રવિએ વરસોસરસ મેળો ભરાતો. ને વરસોવરસ, ડુંગરાનાં દૂઝ્યાં સાવજચાખ્યાં પાણી પીનારા નવલોહિયા નવનવા વનકિશોરો એકલા મેળે આવતા ને બેકલા પાછા જતા. વનકન્યાઓ ટોળેબંધ ચાલી આવતી. લાવતી એક અણબોટ હૈયું અને તાજી વાદળીની માદક લાવણ્યમયી નિર્ભરતા. મેળામાં સૌ ગાતાં, નાચતાં ને મનનું માનવી મળી જાય એટલે એકબીજાનો હાથ ઝાલી રસ્તે પડતાં.

વનલોકને આથી જુદો કોઈ વિવાહવિધિ જડ્યો ન હતો. બે મહિના વરસાદ બરોબર પડ્યો હોય ને ખેતરોમાં બબ્બે ત્રણત્રણ વાર નીંદામણ કરી લીધું એટલે પાક તૈયાર થાય ત્યાં લગીની નિરાંત. ધરતી લીલાણી, ને સાથે સાથે વનબાલાઓની જીવનઆશા પણ પલ્લવિત થઈ. ડુંગરો નવાં નવાણથી ગાજી ઊઠતા ને કિશોરો પ્રણયનાં નવસ્પન્દન અનુભવતા નાચી રહેતા. દોડીને એક વહેળો અને એક નાનકડી નદી એકમેકને ભેટી સમરસ થઈ ડુંગરની ધારે ધારે વહ્યે જતાં ત્યાં એક મોટો અણડોળ પથ્થર હતો એની ચોમેર નાચકૂદ ને ગાનકિલ્લોલ કરતાં કરતાં જુગલજોડીઓ રચાઈ જતી. ન તો કોઈ પુરોહિતની જરૂર પડતી, ન મોટેરાંની છાયા આડી આવતી. યૌવનની નસેનસે શ્રાવણી પૂર દોડતાં; ભરપૂર અને મસ્ત. નીતરાં નહિ પણ મેલાંઘેલાં; સ્વસ્થ નહિ પણ હેલે ચડેલાં. શ્રાવણી મેળો ડહોળ્યાં દિલનો મેળો હતો.

દેવો આ ફેરે તો મેળે ગયા વગર રહેવાનો ન હતો. છેલ્લાં બે-ત્રણ વરસથી એના ગોઠિયાઓ તો જવા માંડ્યા હતા અને કેટલાક તો અત્યારે મંડાઈ ગયા હતા અને મોટેરા જેવા પણ લાગતા હતા. દેવાના બાપને માથે ભારી રણ હતું. બાપુકાં ખેતરના શેઢાની બાબતમાં ઝઘડો લાગેલો. વાત કચેરીએ ચડી. એ તો શાહુકાર ભલું માણસ તે ખરે ટાંકણે બાંય ઝાલી. થોડીક વીસોની હરફરથી એણે કાના તરારનાં વંશપરંપરાનાં ખેતર અને બાપદાદાની શાખ સાચવી આપ્યાં. એનાં દામ ચૂકવવાં બાકી હતાં તે કલદાર પૂરા ભરાય નહિ ત્યાં લગણ બાપને પડખેથી ખસી નીકળીને તરારોનો છેલ્લો કુળદીપક દેવો મેળો કરવા શી રીતે જાય? કાનો ને દેવો વરસોવરસ તન તોડીને ખેતરે મજૂરી કરતા, પણ જે કંઈ બચતું તે ‘વિયાજડામાં ડૂલ’ થઈ જતું. એમાં વચ્ચે એક વરસ દુકાળનું આવેલું. માંડ બે જણા આયખું ખેંચતા. દેવાની મા ક્યારની ગામેતરું કરી ગઈ હતી. એક બહેન નાની હતી તેણે ત્રીજા શ્રાવણ પર મેળો કરેલો. દેવો બાપને ઘરડે ઘડપણ મજૂરી કરીને વાંકા વળી જતા આખું વરસ જોતો અને મેળો આવ્યે મૂંગોમૂંગો નસીબને નિંદી બેસી રહેતો. અને નાનાં નાનાં છોકરાં ગાતાં હોય તેમની સાથે હસવા કરતો હતો :

'''<center>મારે પહેરવા નથી ઝૂલડી કે ની આઉં મેળામાં.</center>'''

ચગડોળ બંધ રહ્યું ને માણસો નીચે ઊતરતા માંડ્યાં. દેવો ન ઊતર્યો. ક્યાં એને નાચવા જવું હતું? ચગડોળના થોડા આંટા ખાઈ પાછા કોઈ બહુ ન જાણે એમ ખેતરે પહોંચી જવું હતું. એ એનો પાવો વગાડતો રહ્યો. નીચેની બેઠકમાંનું ગીત પણ ચાલુ જ હતું. અંબીને ઢંઢોળીને સોનાએ પૂછ્યું, ‘જઈશુંને?’

‘ક્યાં?’ – ગાતી અટકીને અંબી બોલી, ક્યાંથી આ ધરતી પર પાછાં જવાનું આવ્યું એવી સ્પષ્ટ મૂંઝવણથી.

જવાબ આપવા રહ્યા વગર સોના તો નીચે ઊતરવા જ માંડી. ‘લે, હું પૈસો આપીશ આ ફેરાનો’, એમ કહી અંબીએ એને ખેંચી રાખી. ‘મોટી પૈસાવાળી!’ એમ બોલી એને ચીડવવા સોના ફરી ખોટું ખોટું ઊતરવાનું કરે છે, ત્યાં પૈસો ઉઘરાવનારને જલદી પતાવવા અંબીએ પોતાની નાની પોટલી ફેંદતા ફેંદતા કહ્યું કે, ‘પૈસાવાળી નહિ ત્યારે? અંબી કાંઈ કોઈના જણ્યા પર જીવવાની ઓછી છે?’

ત્યાં તો ઉપરથી એક બેઆની આવતી અંબીના ખોળામાં પડી. પૈસા તો સોનાએ આપી પણ દીધા હતા. એમની બેઠક નીચેથી થોડી ઊંચે પણ ચડી ગઈ હતી. સોનાએ બેઆની ઉપાડીને મોઢામાં સંતાડી દીધી ત્યારે ક્ષણ પહેલાં જ બતાવેલી ખુમારી ભૂલી જઈને અંબીએ એ કઢાવવા કંઈનું કંઈ કર્યું. મળી ત્યારે હથેળીમાં રાખી ગાલ પર દબાવીને બોલી, ‘જોને, બેઆની સેરવી પણ પાવામાં જરીકે ભૂલ પડવા દીધી છે?’

‘અરે ગાંડી, તેં માન્યું કે એણે,’ ઉપર આંગળી કરી સોના બોલી, ‘એણે બેઆની નાખી? જોતી નથી એની તો બેય હાથની આંગળીઓ પાવા પર છે?’

‘મારે પણ આંખો છે,’ એમ કહી સોનાની આંખો બે હાથ વડે દબાવી અંબીએ ઊંચે જોયું. દેવાની બેઠકમાંનો કોઈ નાનો તોફાનિયો આ નવી જ જાતની વીજળીના ઝબકારાથી પલક માટે આંખ મીંચી ગયો.

સોના આંખો પરથી હાથ છોડાવી લાડપૂર્વક ફરિયાદ કરતી હતી, ‘આપણે હવે તારી જોડે મેળે આવવાના નથી.’

‘આપણે પણ આવવાના નથી.’

‘ન આવવું પડે તો સારું.’

પણ સોનાનું પૂરું સાંભળ્યા વિના જ અંબીએ ચગડોળની સાથે ગાવું શરૂ કર્યુંઃ

'''<center>અમે ગ્યાંતાં શાવણને મેળે; કુવેલડી બોલે સે.</center>'''

અંબી ગાવા માંડી ત્યારે એને સાંભળવાની લાલચમાં સોના પોતે ગાવાનું ભૂલી જતી. અંબીના કંઠમાંથી અને દેવાના પાવામાંથી એકરસ અવાજ આવતો હતો. સાંભળીને સોના મલક મલક થઈ રહી.

ચગડોળ ફરતું થંભ્યું. પાવાવાળો નીચે ઊતર્યો. સોના બોલી, ‘શીદને ઊતરે છે?’ લે આ ફેરાનો પૈસો હું આપીશ.’ અંબી તો ક્યારની ભોંય પર ઊતરી પણ ગઈ છે. બેઠેલાં માણસો ઊતરતાં જાય છે ને નવાં બેસતાં જાય છે. એ વખતે મોટો તોતિંગ ચગડોળ થાકીને હાંફતું જાણે ધીરું ધીરું ચાલે છે. પણ આ ધરતીને શું થયું છે? ધરતી શેની ચાકડાની માફક ઘમ્મર ઘમ્મર ફરી રહી છે? આમ આખી વેળા ચગડોળમાં બેસી રહેતાં કંઈ ન થાય એવી અંબી અસ્થિર પગલે બોલી, ‘સોના, મને ફેર ચડે છે!’ અને સોના ઊતરીને પડખે ઊભી હતી એની સામું જોયા પણ સિવાય, એની આગળ પેલો પાવાવાળો હતો એના ખભા પર હાથ ટેકવી જરી સ્થિર ઊભી.

પાવાવાળાએ પડખે જોયું. જોઈ જ રહ્યો.

‘અંબીને સંભાળજો. પારેવા જેવી છે.’

સોનાએ ભાળવણી કરી.

‘જીવ સમાણી જ તો.’ દેવો અંબીને લઈ પોતે શું કરી રહ્યો છે તે જાણી શકે તે પહેલાં ચાલવા મંડ્યો.

અંબીએ સહેજ પાછળ જોયું. જરી થંભી. સોના ને બંને મૂંગાં મૂંગાં ભેટી રહ્યાં.

‘મળીશું વળી કોક વાર મેળે.’ દેવો એક આટલું સોના તરફ જોઈ બોલ્યો.

‘હવે તે કોણ મેળે આવવાનું છે? સોના, મારે ઘેર નહિ આવવાની કે?’ અંબી બોલતી હતી અને સોના એનાં પોપચાં પાલવ વડે લૂછતી હતી. ‘અમે એક વાર ઘર બરોબર થાળે પાડીને તને લેવા આવીશું.’ અંબી સોનાને નાની બાળકીને પટાવવાની ન હોય એમ કોડે કોડે કહેતી હતી.

મેળો ભરચક જામ્યો હતો. માનવી સુમાર વિનાનું હતું. દૂરદૂરનાં સંબંધી કે ભાઈબંધ મળી જતાં તો ભર મેળામાં પણ એકમેકને ભેટ્યા વગર ડગલું આગળ ન વધતાં. આદમીઓ કામઠા તલવારવાળો હાથ આડો રાખી એક હાથે સ્ત્રીઓને ભેટતા. પોતાની બોલીમાં ટૂંકા પ્રશ્નોથી જાપ્તા(સલામતી)ના સમાચાર પૂછી આગળ જતા. કંઈ વેચવા-ખરીદવાનું હોય તો તેય પતાવી દેતા.

બીજી બાજુ ઉગમણી મેરના પેલા મોટા પથ્થરની – જેને કોઈ દેવ તો કોઈ રાક્ષસ (કારણ કે એને નામે કેટલાક મેલા વિધિઓ પણ થતા) તો કોઈ વનવીર કહેતા એની – આસપાસ ગાવા-નાચવાની ત્રમઝૂટ બોલતી હતી. અધખીલ્યાં રૂપને તરેહતરેહની માળાઓ વડે અને બોરગૂંથ્યા માથા પરથી ફરકતી છુટ્ટી ઓઢણી વડે ઢાંકતી-ન-ઢાંકતી વનબાલાઓ પગના મસ્ત ઠેકાથી નાચતી હતી. મેઘગર્જના સાથે પર્વતની ઝાંઝરીઓનો કલનાદ ભળે એવો એમનો મીઠો કંઠ જુવાનિયાઓના વીરત્વઘેરા અવાજ સાથે ભળતો હતો. ભૂમિતિના સુરેખ વર્તુલ આકારમાં નહિ. પણ શ્રાવણી ઘોડાપૂરનાં અફાટ મોજાંની ગતિએ જરી આગળ ધપતાં, જરી પાછાં નમતાં એમ સૌ નાચતાં હતાં. એકબીજાથી ગંઠાવાનું નક્કી કર્યા પછી પણ ઉલ્લાસી જોડાંઓ યૌવનના એ નિર્દંભ નિર્બંધ નૃત્યમાં બને એટલું ઘૂમી લેતાં, મોટાંઓ જોઈને જોબન સંભારતાં. નાનાંઓ ઝટઝટ મોટાં થવા મન કરતાં.

અંબી-દેવો દૂરથી જ મંગલ દૃશ્ય આંખો ભરીને જોઈ લઈ જરી હાટડીઓમાં ફેરો લગાવી રસ્તે વળ્યાં. એમને નાસવામાં શી બાકી હતી? ધરતીથીય અધ્ધર આકાશમાં એ તો રમણે ચડેલાં.

જોકે તોય સહજ સ્ત્રીસ્વભાવ પ્રમાણે અંબીએ તો એક વાર સૂચના કરી જોઈ હતી કે જતાં જતાં સૌ ભેગાં જરી ગાતાં જઈએ.

‘જો ભાઈ, તારે ગાઈને બીજા કોઈને વળી ગાંડો કરવો હતો તો મને ચગડોળે શીદ ફેરવ્યો?’

અને દેવો આગળ થયો.

પાછળ, દૂર હેલે ચડેલા જોબનપૂરનો ઘુઘવાટ સંભળાતો હતોઃ

<poem>
'''ગાણું અધૂરું મેલ્ય મા,'''
’'''લ્યા વાલમા''',
ગાણું અધૂરું મેલ્ય મા.'''
હૈયે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા
’લ્યા વાલમા,
હોઠે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા.
ગાણું અધૂરું…
</poem>

વેપારીઓનાં નસીબ સારાં તે દિવસ કોરો હતો. દિવસ થોડો નમ્યે, આછી ઝરમર શરૂ થઈ. અંબી-દેવો ચારેક ખેતરવા છેટે ગયાં હશે ત્યાં વરસાદે જરી જોર પકડ્યું. એક ઝાડ નીચે બંને થોડી વાર જઈને ઊભાં. દેવો ઊભો ઊભો, અંબી ગાય એવી એની જોડે શરત કરીને, બેય પાવા લહેરથી જરી ડોલતો ડોલતો બજાવતો હતો. પણ અંબી તો ચૂપચાપ એના ગીત ઘૂંટતા ગળામાં હાથ ભેરવી એના બેસતા-ઊપસતા ગાલના ચાળા પાડતી હતી. બે પાવામાંથી ગીત એકસુરીલું આવતું હતું એમ અંબી-દેવાનાં બે હૈયાંમાં એક જ રસ ઘોળાતો હતો.

એ જ વખતે છત્રી ઓઢીને કોઈ પાઘડીવાળો બોજાથી નમી પડતા એક ટટ્ટુ પર બેસીને રસ્તા પર આવતો હતો. એણે આંખ ઝીણી કરીને ઝરમરતા વરસાદની આરપાર ઝાડ તળેનું દૃશ્ય ધરાઈને એક વાર તો જોઈ લીધું ને કંઈ જોયુંજાણ્યું ન હોય એમ છત્રી મોઢા આગળ નીચે નમાવીને મનથી જ બોલ્યોઃ ‘હં, એમ કે?’

દેવો વગાડવું બંધ કરી અંબીના ચાળા પાડવા ફૂલેલા મોઢા પર ધીમેકથી પાવા અડાડી એને વધુ સજા કરવાની તૈયારીમાં હતો ત્યાં એને કાને કંઈ ધબકારાનો અવાજ આવ્યો.

ચોંકીને આડુંઅવળું જુએ છે તો રસ્તા પર થઈને ટટ્ટુ ઉપર વેપારી જેવું કોઈ જતું હતું. ઓળખવામાં એને મુશ્કેલી પડી નહિ. એના ધીરનારનું જ એ ટટ્ટુ હોઈ શકે. ગયા ઉનાળામાં એના સ્તો પૂંછડાના શેઠે ચમરી ગૂંથાવવા માટે દેાવ પાસે વાળ કપાવેલા.

થોડાં જ ડગલાં છેટે પોતાની પડખે થઈને શેઠ પસાર થયા હશે, પણ અંબી આડે દેવો એને શેનો જુએ?

‘કોણ છે એ?’ ટટ્ટુ થોભાવીને એ બોલ્યા, અને જવાબની રાહ જોયા વગર જ હુકમ કરવા ટેવાયલા અવાજથી કહ્યું, ‘આ જરી પડી ગયું છે તે આપ ને જરી.’

જતી તો હતી અંબી, પણ એને વારીને દેવો આપવા ગયો. એને જોઈને ‘કોણ દેવો કે?’ એટલું અજાણ્યા થઈને શેઠ બોલ્યા.

છોકરાઓને દુકાન સોંપી પાછા ફરતાં રસ્તામાં ચડ્યે ઘોડે છેલછેલ્લું કોઈ ઓળખીતા ગરજુ પાસેથી પડાવેલું મજૂરીના વાણનું પિલ્લું હાથમાં છૂટું પકડેલું હતું. તે એમણે જાણીજોઈને જ – પથરાળ રસ્તો એટલે બગડવાનો જરીકે ડર ન હોઈ – દેવાનું બચ્ચાનું લગીર ધ્યાન ખેંચવા નીચે પડવા દીધું હતું. દેવો પિલ્લું આપવા જાય છે ત્યાં ઝાડ તરફ નજર કરીને બોલ્યા, ‘કેમ ચાર હાથ કરી દીધા એટલામાં?’

દેવો આચાર પ્રમાણે જેશીકિશ્ના (જયશ્રીકૃષ્ણ) કરીને સ્મિતપૂર્વક બોલ્યો, ‘કેમ વીરચનકાકા, ‘એટલામાં’? હું તો તમારા જગુ-સમાણો થાઉં.’

એમ કહી એણે પોતાનો કેસ વાજબી છે એમ આડકતરી રીતે સૂચન કર્યું. જગુ વીરચંદ શેઠનો સૌથી મોટો દીકરો. તે પછીના ગોપાલના, અને તેને કેડેના નાનુનાય તે ઓણ વૈશાખમાં, વિવાહ થઈ ગયા હતા. શેઠ પોતાને મૂળને ગામ સાથે ચોકિયાતો લઈ ગયેલા એમાં દેવો પણ ક્યાં નહોતો ગયો?

‘હા. પણ જગુનો બાપ કાના તરારની પેઠે દીકરાને કૂવાનાં પાણી સામે આખું વરસ તાકીને બેસી રહેવા દેતો નથી તો! તમે બે જણાથી તો કંઈ વળ્યું નહિ ને હવે તું તારું આગવું કરીને ઊભો રહ્યો, ત્યાં, ડોસો બિચારો એકલો ક્યાંથી દેવાં ભરવાનો હતો, ને બાપદાદાનાં ખેતરાં રાખવાનો હતો? એ તો ચડી ગયાં ચોપડે ક્યારનાં!’

સાંભળ્યું ત્યાં દેવાનાં હાડકાંની અંદર એક ધ્રુજારી પસાર થઈ ગઈ. ‘દેવું કંઈ અમારે જ એક નવાઈનું ઓછું છે?’ એટલું જરી હસવા કરતો બોલ્યો.

‘ના, ભાઈ, ના. તારે તે દેવું જ ક્યાં છે, લખશેરીને? હું તો બિચારા કાના તરારની વાત કરું છું. હું એક ઓળખું છું કાનાને ને બીજાં ઓળખું છું ખેતરાંને. જા, ભાઈ, જા. તારેમારે શું લાગેવળગે?’

આટલું બોલતાં બોલતાં શેઠે ટટ્ટુને સોટીથી ચમકારીને આગળ ચલાવ્યું હતું. વાત કરવા પૂરતું જરી પોતે થોભે એટલું માન પામવા માટે દેવો હજી અમને મન નાનો હતો. દેવો ટટ્ટુ સાથે ઘસડાતો ઘસડાતો – ટટ્ટુ ઉતાવળું ચાલતું હતું તેથી નહિ પણ એ પાછળથી વડ તરફ ખેંચાતો હતો તેથી – શેઠ કહે તે સાંભળતો હતો. એને થયું કે શેઠે આબાદ ખેતર ઝડપ્યાં. એનું મગજ એ વિચારે ચકરાવા લાગ્યું.

‘ને જગુ-ગોપાળના ચાળા પાડવા તો જાણે જવા દે, પણ તારાથી એક અમથા નાનુનું કર્યુંય તે થવાનું હતું ’લ્યા?’ શેઠ તિરસ્કારથી, દેવાની સામું પણ જોયા વિના, બોલતા હતા. ‘એ નાનુ તો મારો આ આખો મેળો ફેરવે છે મેળો. ને તેં શું કર્યું, દેવા? તેં તો ઊઠીને તારા સગા બાપના બે હાથ ભાંગી નાખ્યા.’ બોલીને શેઠે પોતાની ને દેવાની આડે, વરસાદ બંધ છતાં ઝાપટથી બચવા ધરી હોય એમ છત્રી ધરી.

હતો ત્યાં એકાએક રોપાઈ જઈને દેવો બોલ્યો, ‘એમ કેમ બોલો છો, વીરચન શેઠ?’ એ આવા સવાલ કરવા બેસે એવી એના મગજની સ્થિતિ ન હતી. નીચેથી એક દસ-શેરિયો ઉપાડીને જ વાત કરત પણ તે જ વખતે ‘એને લીધે સ્તો’ એમ બોલવાને બદલે શેઠે સોટીથી વડ તરફ ઇશારો કર્યો. દેવો અંબીને ઘડી પણ એકલી પાડી એ માટે પોતાને મનમાં શાપ આપતો આપતો વડ તરફ વળ્યો.

માંડ બે-ત્રણ વીસો ડગલાં છેટે એ ગયો હશે. પણ એટલું અંતર કાપતાં તો એના આત્મા પર ડુંગર તોળાતા હોય એટલો ભાર એને લાગવા માંડ્યો. એને થયું કે શેઠ શુનું શું કરી મૂકશે. પૈસા ધીરેલા ત્યારે નાનકડો દેવો બાપની જોડે ક્યાં નહોતો ગયો? કાના તરારે છાતી ફુલાવીને, ત્યારે કેવી બડાશ મારેલી કે તરારોની ભૂંઈ (ભૂમિ) તરાર નહિ રાખે તો કોણ રાખશે. શેઠે તો ખાસું કહેલું કે ડોસા, તમને તો હવે વરસો થયાં, ઝઘડાનાં ખોટાં ખરચ શીદ કરો છો? ત્યારે કાના તરારે દીકરા સામે આંખ ભરીને જોઈ લઈ જે કહેલું તે દેવો ભૂલ્યો ન હતો. હજી તો, શેઠ, આ દેવો બચ્ચું છે, પણ બચ્ચું બચ્ચું પણ તરારનું બચ્ચું છે, હોં! હજી ધાવ્યુંચાવ્યું એનું પેટમાં છે. ચપટી વગાડતાંમાં તમારું બધું ભરી દેશે. હવે તો એ ખેતરાં પાછાં પામશું ત્યારે જંપશું. ને તમારા પૈસા? શેઠ, એ પાછા દીધા પહેલાં હું મરવાનું તે ટોલ્લે ચડાવી રાખીશ, ને મારો આ રંગીલો નાનકડો તરાર મેળા સામે પીઠ પર મજૂરીએ મચ્યો રહેશે… દેવાની સામે આવાં અનેક દૃશ્યો ને ભાષણો તરવરી રહ્યાં. પોતે તન તોડીને મજૂરી કરતોપણ હતો. શેઠના નાનુની જાનને રખવાળે ફાંકડો બનીઠણીને જનાર દેવો કોઈ વાર વૈશાખ મહિનાની શરણાઈ વાગતી સાંભળી કૂવાકાંઠે બેઠો બેઠો પાણી ભણી તાકીયે રહેતો હોય તો નવાઈ નહિ. પણ આજે એ કાંઈ મેળો કરવા માટે મુદ્દામ ઓછો આવ્યો હતો? ને આવ્યો હોય તોયે શું? શેઠે પોતાના, દેવાથી ચારચાર છછ વરસ નાના દીકરાને ચાર હાથ કરાવેલા તોયે એમના પોતાના હાથ તો ઊલટા મજબૂત થતા હતા. અત્યારે છોકરાઓને મેળો સોંપી વેળા છતાં એ ઘેર પાછા જતા. અને દેવાને પરણ્યે કાના તરારના હાથ જૂઠા કેમ પડવાના હતા, ભલા? પડવાના હતા એ વાતે સાચી. દેવો ને અંબી પોતાનું જ માંડ પૂરું કરી શકવાનાં. અંબીના સગાઓ દીકરી પેટે કંઈ દાપું પડાવવાના કે નહિ એનુ કંઈ કહેવાય નહિ. શેઠ તો રોકડું માથામાં વાગે એવું પરખાવવાના કે કાના તરાર, તમારાથી દેવું આ ભવે વળવાનું નહિ. ખેતરાં આટઆટલી ગુજર્યા પછી શેઠને ચોપડે ચડી જવાનાં ને જવાનાં. બેય જણા કામ તો બળદિયા બનીને કરતા હતા તોય એમ કેમ, ભલા?… દેવાનું મગજ આ કૂટ પ્રશ્નનો શાસ્ત્રીય ઉકેલ ઓછું જ શોધી શકવાનું હતું?

એ એની અંબીને પડખે જઈને ઊભો.

‘કોણ હતું એ રંગમાં ભંગ પાડવાવાળું?’ કહી અંબી દેવાની આંખોમાં પોતાની આંખો સમાવી એનું સાટું વાળવા કરે છે, ત્યાં દેવાએ વાટ તરફ મોઢું ફેરવી લીધું ને હસીને બોલ્યો, ‘હં, એ તે શું ભંગ પાડવાવાળો હતો?’

વરસાદ બંધ હતો. રસ્તો માણસોથી વહેતો થયો હતો.

માત્ર આકાશને એક ખૂણે વાદળ ઘેરાતાં હતાં.

‘ચાલ. આપણે હીંડશું ને હવે? કેટલે જવાનું છે?’ પૂછીને અંબી હસી પડી. ‘અરે, મેં તો હજી તારા ગામનું સુધ્ધાં નામ પૂછ્યું નથી.’

‘મારું જ ક્યાં પૂછ્યું છે?’

‘તું તો આ ઊભો. નામને મારે શું કરવું છે? પણ ગામ કેટલે છેટે એ જાણવાનું પણ ન સૂઝ્યું! સોના મને ઘેલી કહીતે તે અમથી નહિ.’

‘ગામ તે કેટલે બધે દૂર છે?’ દેવો બોલ્યો. ‘અરે ગાંડી, પેલા મારા શેઠનું મુડદાલ ટટ્ટુ તે દીવા વખત પહેલાં પહોંચી જશે તો આપણે તે શા ભવ જવાના હતા?’ પણ આ ખબર એણે અંબી કરતાં પોતાની જાતને જ જાણે ન આપી હોય એમ ચમકી ઊઠ્યો.

‘તારો શેઠ કે?’ અંબી એને પૂછતી હતી. ‘તો મને કેમ પિલ્લું આપવા જવા દીધી નહિ? એ બહાને જેશીકિશ્ના થાત.’

દેવાને પણ થયું કે એ આપવા ગઈ હોત તો સારું. તો અત્યારે એનું માથું ઘમ્મર ઘમ્મર વલોવાતું હતું તે વેળા ન આવી હોત. છાતી મજબૂત કરીને જરી હસીને બોલ્યો, ‘તો બિચારા શેઠ જરી મેળાનું કામ મને સોંપતા ગયા તે તારી આગળ ઓછા કહેવાના હતા?’ દેવો વાત જોડી કાઢવાની પોતાની શક્તિ પર જરી મલકાયો પણ ખરો. ‘બહુ ભલો જીવ હોં કે!’

‘શું કામ સોંપતા ગયા છે વળી? આપણે તો કંઈ એવું કામબામ કરવાનાં નથી.’ કોડીલી અંબી લાડભર્યા અવાજે બોલી.

દેવાને શેઠનું વાક્ય યાદ આવ્યુંઃ ‘તેં તો તારા બાપના બે હાથ ભાંગી નાખ્યા.’ શેઠે વડ તરફ કરેલી સોટી પણ એણે આંખ આગળ જોઈ. પણ હસીને એ બોલ્યો, ‘સોના કહે છે તેમ ખરેખર ઘેલી જ હોં કે! બાપડા શેઠ કેટલી તારી તો શાબાશી બોલતા હતા! એક જોઈ છે ફક્ત એમાં તો! કેટલો આપણા પર એમનો હેતભાવ છે? કેટલું તો મને ટટ્ટુ સાથે ચલાવ્યો ને પૂછ્યાં કર્યું!’

‘પણ શું છે એ તો કહેતો નથી.’

‘પલંગના રંગીન પાયા ખરાદીની દુકાને જ રહી ગયા તે એમના દીકરાને દુકાન પર પહોંચતા કરવાના, એટલું.’

‘તો તો એક શરત.’ અંબી એકદમ ખુશ થઈ જઈને બોલી, ‘આપણે એ વેચાતા લઈ લઈશું. શેઠ તો આપણા જ છે ને?’ બોલીને ડાબા હાથમાંની બચકી એણે જમણા હાથમાં લીધી.

દેવો ‘વાહ રે!’ એટલું ધીમા નિઃશ્વાસ સાથે બોલ્યો.

‘કેમ?’ અંબીએ એની સામે જોયું.

‘મને થાય છે કે તું રાજદરબારમાં જનમી હોત તો સારું.’ દેવો એની સામે જોઈ રહ્યો. પોતાને માટે એ નિર્માઈ જ ન હોય એવી નજરથી.

એને હેતથી ધબ્બો લગાવીને અંબી બોલી, ‘તો તો મારા આ લાડકાને ગોતી કાઢવામાં મને શી શી વપ્પત પડત!’

‘ના, ના. કહું છું, રાજકુમારને પરણી હોત તો કેવું? તને એ અછોઅછો વાનાં કરત.’ દેવો ખરેખર ગંભીર બનીને બોલતો હતો. ‘મારી પાસેથી તો તને શું મળશે?’

‘રાજકુમાર મને શું કરી દેવાનો હતો? હું કાંઈ એનું આપ્યું લઉં એવી ઓછી છું?’ કહીને એણે હાથમાંની બચકી છાતીએ લગાવી. બોલી, ‘આ અંબી કંઈ બાજીને ખોબે પાણી પીતી નથી.’

દેવો હસવા કરતો બોલ્યો, ‘એ બધી લઢવાડ તો પછી છે ને?’

‘હા. આપણે લઈ તો આવીએ એક વાર.’ કહીને અંબી જ આગળ થઈ. એણે દેવા સામું જોયું અને બોલી, ‘કેમ એટલામાં પાવા વગાડવાનું તો તું ભૂલીયે ગયો કે? વાહ! આવા જ બધા છોકરા મેળે આવે છે કે?’

દેવાએ બે હાથે પાવા વગાડવા શરૂ કર્યા. આખું વાતાવરણ સંગીતથી ધોવાઈ ઊજળું ઊજળું ભાસવા લાગ્યું. શ્રાવણનાં સરવડાં પછીનો મધુરો તડકો વાદળનાં બાકોરાંમાંથી અરધો અરધો ઘડી રેલાઈને, ઘડી ભૂંસાઈને ને વળી પાછો રેલાઈને ઉલ્લાસમય પ્રકાશની ક્ષણિકતા જાણે કે દર્શાવતો હતો.

દેવાએ એ સાંજે પાવા વગાડ્યા છે એવા ભાગ્યે જ કોઈએ ક્યારેય વગાડ્યા હશે. સુખી લોકોએ પાવા વગાડ્યા હશે. દુખિયાઓએ પણ વગાડ્યા હશે. પણ એક પાવામાં ઉલ્લાસ અને બીજામાં કરુણતા આજે દેવો રેડતો હતો એનું રસાયણ તો અપૂર્વ જ હતું. આજે એના જીવનની પહેલી ભરી ભરી ક્ષણ હતી. એ ટકવાની નથી એ ખાતરી પણ એના મનને પાકી હતી. હતો એટલો જીવ ઓગાળીને પાવા વાટે એ અત્યારે રેડતો હતો.

ને અંબી, પાવાઘેલી અંબી! કોઈ તળાવડાને કાંઠડે ટેકરી પર નાનકડું પોતાનું ઝૂંપડું છે. ચોપાસ ખેતરો મોલથી લળી રહ્યાં છે. પોતે ખેતરથી કામ કરીને થાકીપાકી ઘેર આવે છે, નાનાં નાનાં ભૂલકાં હેતભર્યાં વીંટળાઈ વળે છે, ને પેલું સૌથી નાનું તો એને જરી શ્વાસ પણ ખાવા દીધા સિવાય કોટે આવતું બાઝી પડે છે… આવું આવું ચિત્ર એ પોતાના લોહીના અણુઅણુમાં રમતું જોઈ રહી, ગવાતું સાંભળી રહી. કોઈ નવી જ આશાથી ફરકી રહી.

પેલા તોતિંગ ચગડોળ કને આવ્યાં ત્યારે દેવો પાવા જરી થંભાવીને બોલ્યો, ‘આવ્યાં છીએ ત્યારે બેસતાં જઈએ ફરીવાર.’

‘હા, હું તો કાંઈ ગાંડી થઈ ગઈ છું કે શું? ભૂલી જ ગઈ કે આપણે ચગડોળે એકે વાર જોડે તો બેઠાં જ નથી.’

બેઠા પછી અંબી બોલી, ‘આ વખતે તો હું પાવા વગાડવાની.’ પાવા લેતાં એણે બચકી દેવાને સાચવવા આપી. ચગડોળ ચગ્યો એટલે એણે વગાડવા પ્રયત્ન કરી જોયો. પણ ફાવી નહિ એટલે ‘કેમ એટલામાં પાવા ઢંગ વગરના થઈ બેઠા?’ કહી મૂંઝાઈને દેવાની સામું જોવા લાગી. આત્યંતિક સુખની લાગણીમાં દેવો મૂંગોમૂંગો બેસી રહ્યો હતો. એના ચહેરા પર પ્રેમ, હોલવાતાં પહેલાં દીવો કરે છે તેમ, ભરપૂર પ્રકાશી રહ્યો હતો. એ પ્રકાશથી અંજાતી અંબીની આંખો, ચગડોળના અનેક આંચકામાંથી એક સાચવી લઈને દેવાએ ચૂમી લીધી. દુનિયાથી અધ્ધર ક્યાંય બંને જણાં ઊડી રહ્યાં હતાં. નહોતું પાવા વગાડવાનું કોઈને સૂઝતું. નહોતું ગાવાનું સાંભરતું. ચગડોળ ભરપૂર ઘૂમતો હતો. ચોમેર મેળો ચગ્યે જતો હતો. અહીં અંબી અને દેવો બધા કોલાહલોથી અલિપ્ત બેઠાં હતાં; અર્ધજાગ્રત, અર્ધસ્વપ્નિલ. માત્ર વચ્ચે વચ્ચે કોક વાર ચગડોળના આંચકાઓ વચ્ચે બંનેનાં અશબ્દ મુખ એકમેકથી મૂંગી વાત કરી લેતાં.

નીચે ઊતર્યાં ને દુકાનો ભણી વળ્યાં. અંબી એની જોડે એ વેળાએ ચાલતી હતી એ જોવા જેવું દૃશ્ય હતું. પહેલાંની અંબી ક્યાં ને આ ક્યાં? વારેઘડીએ ડગલું સાચવી લેવા દેવાને ખભે હાથ ટેકવતી અંબી અનેક સ્વપ્ન અને અગણ્ય આશાઓથી પલ્લવિત થતી હતી. ઊંટો સુડોળ એનો બાંધો શ્રાવણના પ્રફુલ્લ સાગની પેઠે ઝળાંઝળાં થતો હતો. એક જુવાનની પડખે હાથમાં બે પાવા લઈ નવી જ ભભકથી ચાલતી અંબી જંઈજંઈનું જોખનાર બિચારા દુકાનદારોનું સુધ્ધાં ધ્યાન ખેંચતી હતી. એની ડોકની મરોડમાં અખૂટ આત્મવિશ્વાસ હતો, આંખમાં આશાનું સાફલ્ય હતું, અંગેઅંગમાં ભવિષ્ય પર માલિકી મળવાથી ઊપજતી ખુમારી હતી. કેમ ન હોય? સોનાને બાદ કરતાં એને દુનિયામાં એક-ઘડી-પહેલાં સુધીમાં કોણ હતું? અને અત્યારે? અત્યારે તે દેવાની પડખે આખી દુનિયાની એ માલિક છે. અને એને સોના સિવાય વહાલ પણ કોણે કરેલું? બાપ તો એની સાંભરમાં પણ ન હતો. મા બે વરસ પહેલાં મૃત્યુ પામેલી. ચૈત્રવૈશાખની મજૂરીઓ વચ્ચે એને છાંયો દેનારીલીલી લીમડી હોય તો તે એક સોના. એને જીવાડી રાખનારું કોઈ હોય તો તે સોના જ. એના અભિમાની સ્વભાવને પણ સોના વિના બીજું કોણ જાળવી લેનાર હતું? અંબી ઘાસ-લાકડાંના ભારા વેચે. ખેતરે – ચણતરે કામ પર જાય. સોનાના રોટલાની કોરને કદી અડે નહિ. સોનાની સોબતમાં એના હાથમાં બીજાં લોકોના પ્રમાણમાં બચત પણ ઠીક એકઠી થઈ હતી.

પણ આ નવા માનવીની સોબતમાં? અત્યારે તો અંબીના ઘડી પહેલાંના ખાલી ખાલી ખાબોચિયા જેવા હૈયામાં આભમાંય ન માય એવડો મહેરામણ ઊછળી રહ્યો હતો. જીવન એને ભર્યું-ભર્યું લાગતું હતું. ઊણપ જેવી ચીજ હવે એ જાણતી ન હતી. સ્વાશ્રયી અને મહેનતુ અંબી આજ સુધી કોઈ પણ એક વ્યક્તિની ઓશિયાળી ન હતી ને છતાં જાણે સારી દુનિયાની ઓશિયાળી હતી. તેને અત્યારે? અત્યારે તો આખી દુનિયાની એ માલિક હતી.

દુકાનો આવી ત્યાં પહેલી જ દુકાનથી, અરે આ તો લેવાનું જ રહી ગયું હતું. પેલા વગર તો ઘડીયે ઘર નહિ ચાલે ને આટલું તો ઉપાડતાં જઈએ એમ યાદ કરી કરીને, લેવાની ચીજો ગણાવી ગણાવીને ભાવતાલ જ સીધી પૂછવા માંડી.

‘હવે એ તો બધો મેળો આખો લઈ જઈશું પછીથી. મારે તો તું આવે એટલે આખો મેળો આવ્યો.’ બોલતા શબ્દોને તરત જ ભૂલી જવા કરતો દેવો આગ્રહ કરવા લાગ્યો, ‘લે, આ નવી ભાતની બંગડી બે લઈ લે, એટલે આપણું બેનુંય મન રાજી.’

અંબી બંગડીઓ તપાસવા લાગી. દેવો એની નમણી મૂર્તિ પરથી પરાણે મીટ ખસેડી આજુબાજુ અકળામણથી જોતો. અંબીએ એક વાર એને એમ ચોમેર જોતો પકડ્યો અને પોતે પણ એના ચાળા પાડવા ‘કોઈને ગોતે છે?’ કરી ડોક ફેરવીને જોયું. ‘અરે, સોના જ તો!’ કહેતી, ‘બોલવું. અમે બે સાથે પહેરીએ.’ કરતી દેવાના હાથમાંના પાવા લઈ તીરની પેઠે મેળામાં માર્ગ કરતી સોના તરફ દોડી.

સોનાના મોઢા પર પાવા અડાડી અંબી એની આગળ નવી આંખો ચમકાવતી ઊભી રહી. સોના એને જોઈ જરી નવાઈ પામી પણ પોતાની સુખી ગોઠણની એક વાર ઠેકડી તો એણે કરી જ લીધીઃ ‘તું તો ઘેલી પાવાને જ પરણી લાગે છે કે શું? તમને ગમે પણ અમને વાગ્યું એનું શું?’ કહીને વાગ્યાને ઠેકાણે પંપાળી રહી.

દેવાના હૈયામાં પેલું નૃત્યગીત મેઘગર્જના જેવું ગાજતું હતુંઃ

હૈયે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા
’લ્યા વાલમા,
હોઠે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા.
ગાણું અધૂરું મેલ્ય મા
’લ્યા વાલમા,
ગાણું અધીરું મેલ્ય મા.

રસ્તે એક વાર ચગડોળ તરફ શૂન્ય નજરે જોઈ લીધું એ જ. બાકી ઊંધું ઘાલીને પાણીના રેલાની માફક એ ચાલ્યો જતો હતો. પેલું મુડદાલ ટટ્ટુ ગામ પહોંચી જાય તે પહેલાં તો પોતે પહોંચવું જોઈએ જ. ટટ્ટુનો અસવાર જઈને કાના તરાર આગળ વધામણી ખાય ને ખખડી ગયેલા ડોસાના જીવતરને ધૂળભેગું કરવા જાય ત્યાં જ ઘરની અંદરથી ખડખડાટ અટ્ટહાસ્ય કરતા બહાર આવવું એટલી અત્યારે દેવાની, જો કંઈ હોય તો, મહેચ્છા હતી.

ચપોચપ પગ ઉપાડતો એ ચાલતો હતો. આકાશ અર્ધા જેટલું ઘેરાઈ ચૂક્યું હતું.

થોડેક ગયો ને ભયાનક ત્રાટકા સાથે વરસાદ તૂટી પડ્યો. કોઈ ઓળખીતું મળે તો એની સામું પણ જોયા વિના દેવો એનો સંગાથ તરછોડીને આગળ ચાલ્યો જતો હતો. ક્યાંઈ ક્યાંઈ ઉભાટે પણ જાણીજોઈને અથવા અર્ધ ઘેલછામાં ચડી જતો.

એક ત્રિભેટા ઉપર રસ્તાથી સહેજ બાજુ પર કોઈ દેખે નહિ એમ બેસી રહ્યો; ઘેર જવાનું હોય જ નહિ એમ ચોંટી રહ્યો. કંઈ અણસારો પામે કે ‘આવી! એ આવી!’ – કરી કૂદીને ઊભો થઈ જતો. અહીંથી એના ગામનો રસ્તો ફંટાતો હશે એમ કલ્પના કરી મેળાથી આવતી વાટ પર ટગર ટગર જોઈ રહ્યો. મનમાં થતું હતું કે લાવ, પાછો જાઉં. પણ કોઈ સામું મળે ને પૂછે કે ‘શું રહી ગયું પાછળ ભાઈ? મેળો ભૂલી આવ્યો કે લાડી?’ તો તો બળીને ખાખ જ થઈ જવાય ને! છતાં અત્યારે એના મનની સ્થિતિ વધારે સારી ન હતી, કોઈ સામું મળ્યું નહિ ત્યાં સુધી એ પાછો ચાલ્યો પણ ખરો.

પણ પેલી ગમ ઉગમણી મેરની હશે તો? તો અહીં આ રસ્તો શીદ આવે?… પણ તો તો સારું. એ ગમ આકાશ કોરું છે ને સુખે એ પાછી જશે… લાવ, તો આપણે જ ઉગમણે મલક જઈએ. પણ એમ ઓછું જવાય છે? જમીન-જાયો ખેડુ જમીનમાં જ ઝાડની જેમ રોપાયેલો છે. ઝાડથી કંઈ હરાયફરાય છે? ભલે ને પછી કોઈ એને આવીને રોજ વેડ્યા જ કરતું હોય.

પેલા ટટ્ટુ કરતાં પણ પોતે જવાનજોધ આદમી મોડો ઘેર પહોંચવાનો એમ યાદ કરતાં દેવો ઊઠ્યો. રઘવાયાની પેઠે રસ્તો જડ્યો ન જડ્યો તેની પરવા કર્યા વગર ચાલવા મંડ્યો. એ બેસી રહ્યો એટલી વાર વરસાદ કંઈ બેસી રહ્યો ન હતો. રસ્તાઓ નાના વહેળાની જેમ એના પગ આગળ આગળ દોડતા હતા.

ગામ આગમચની નદી આગળ આવીને ઊભો ત્યારે અંધારું ગાઢું જામી ગયું હતું. નદીના પ્રવાહનો પ્રચંડ અવાજ સંભળાતો હતો એટલું જ. પણ પોતાના હૈયામાં જે અંધકાર ફેલાયો હતો એની આડે દેવાને કાંઈ દેખાય એમ ન હતું. એના ઘટમાં જે ઘુઘવાટ થતો હતો તે એને નદીના અવાજને સાંભળવા દે એમ ઓછો હતો? નાનો અમથો વહેળો ઓળંગવાનો હોય એમ થેપાડું (ધોતિયું) પણ ઊંચું લીધા વગર એ નદીમાં ઊતર્યો.

તણાવા મંડ્યો ત્યાં એને એકાએક અંતરમાં ટાઢક વળી. હાશ! એ જ એને જોઈતું હતું. મેળાની ને ઘરની વચ્ચે સૌ ભાઈબંધનું ભાઈબંધ મોત ખરી વખતે આશરો દેવા બેઠું હશે એની તો એને કલ્પના જ નહિ. ભલા ભલા ઘોડાપૂરમાંથી તણાતા જીવને બચાવી લાવનાર, માછલાની પેઠે તરનારો, દેવો લાકડાના હાથપગ હોય એવો થઈ રહ્યો.

પણ જીવવા ન જીવવાના નિર્ણયો એમ સાવ માણસની મોજ પર આધાર રાખી બેઠા છે ને?! દેવાને ખબર પણ ન રહી ને એના હાથપગ ક્યારના વીંઝાવા મંડી ગયા હતા. છતાં એ હતો એ બેધ્યાન જ. આ માથાબાંધ્યાનો ફાળ તણાઈ ગયો! છો ગયો. માથું હશે તો બાંધવો છે ને? હાથમાં એક બચકી હતી તેય છો જતી. અથવા તો છોને રહેતી જ. ઘણું કરશે તો ડુબાડશે એ જ ને? તો તો સારું જ તો. છતાં હાથમાં ઊંચી પકડી પાણી બહાર રાખી એ પાણી કાપતો હતો. જાણે એ આધાર રૂપે તુંબડી ન હોય!

સામે કિનારે જીવસમેત પહોંચ્યો ત્યારે પોતાની તરવાની આવડત પર ગાળો વરસાવવાની એને અનહદ ઇચ્છા હતી તોય એટલા હોશ ન હતા. હાથમાંનો લૂગડાનો ગોળો નીચે ફગાવી પથ્થર પર ચત્તોપાટ પડ્યો.

જાગ્યો ત્યારે વાતાવરણમાં કંઈ ઝાઝો ફેર પડ્યો ન હતો. માત્ર ગરીબીમાં જવલ્લે જ જોવામાં આવતા રૂપાનાણા જેવો ક્યાંક શ્રાવણી આકાશમાંથી કોઈ રડ્યોખડ્યો તારો ડોકિયાં કરતો હતો. ઊઠીને બે ડગલાં ચાલતાં જ બેસી ગયો ને પેલો લૂગડાનો ડૂચો માથા નીચે લગાવી લંબાવી ગયો. આવજો સવાર ઢૂકડી! પણ વળી કોણ જાણે ઊભો થઈને એમાંથી કંઈ ઓઢી શકાય એવું હોય તો બત્રીસા ખખડાવવાનું બંધ કરી શકાય એવી આશાથી એને પડ્યા પડ્યા જ બે હાથે વીંખવા લાગ્યો. બેચાર ઝાટકે કપડાના લીરામાંથી એની છાતી ઉપર ને આજુબાજુ પથરા પર કંઈક પડવાથી ખણખણ અવાજ થયો. બેઠો થઈ જઈને ચોમેર જુએ છે તો આકાશના તારા ખરીને નીચે આવ્યા ન હોય એમ ધોળા સિક્કા વેરાયા હતા.

દેવાની ભ્રમિત મનોદશામાં પણ આટલું સમજાઈ ન શકે એવું તો હતું જ નહિ. આ તો અંબીની બચત! અંબી પડખે હોય તો રણમાંથી છૂટવું એ કંઈ મોટી વાત હતી? એ ઝબકારે આજનો આખોય મેળો એની આગળ તરવરી રહ્યો.

જમીન પરથી, હાથમાં આવ્યા એટલા સિક્કા ઉપાડીને મૂઠી વાળી બોલ્યોઃ ‘વીરચનકાકા, તારી આ જમગોળી. ટટ્ટુ પછાડે ભરાઈ જજે વેળાસર, નહિ તો…’

ભ્રમિત જેવો મોડી રાતે ઘેર પહોંચ્યો. બારણું ઠાલું અડકાડી રાખેલું હતું. ઉઘાડીને અંદર ગયો. જોડાજોડ બે ખાટલા પાથરી રાખેલા હતા. જુએ છે તો પાછળ વંડાની ચોપાડમાં એક બાજુ પથારી કરીને કાનો તરાર ઊંઘી ગયા હતા. ‘બિચારા રાહ જોઈ જોઈ થાકીને સૂઈ ગયા હશે. પણ ભલા જીવે અમારે બેને માટે…’ એને બેના વિચારે એનું મગજ હાથમાં ઝાલ્યું ન રહ્યું. ખૂણામાંથી કુહાડો ઉપાડીને કારી ઘોર રાત્રિમાં એ વીરચંદના ઘર તરફ ધસ્યો.

બીજે શ્રાવણે એ જ તોતિંગ ચગડોળ આગળ સોનાની પડખે અવાક ઊભી ઊભી અંબી શૂન્ય નજરે એને ચક્કર લેતો જોઈ રહી હતી.

ને દેવો? રાજની તુરંગમાં, બનવાજોગ છે કે એ પણ અત્યારે બળદને ઠેકાણે માણસોમાં જોતરાઈને ગોળ ગોળ ફરતો, રેંટની ગતિ તરફ જોતો જોતો, પોરના મેળાની યાદ તાજી કરતો હશે.

{{Right|''સપ્ટે. ૧૯૩૬''}}
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/મારી ચંપાનો વર|મારી ચંપાનો વર]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/ખોલકી|ખોલકી]]
}}

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/મધુરાં સપનાં

2025-06-11T11:59:16Z

Vipul Shingala:

{{SetTitle}}
{{Heading|મધુરાં સ્વપ્નાં | ઈશ્વર પેટલીકર}}

<hr>
<center>
◼
 
{{#widget:Audio
|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/images/9/98/Madhrua_sapna-petlikar-Ajoshi.mp3
}}
 
મધુરાં સ્વપ્નાં • ઈશ્વર પેટલીકર • ઑડિયો પઠન: અલ્પા જોશી
 
<center>◼
</center>
<hr>

{{Poem2Open}}
વિનોદ ઉપર પ્રથમ દૃષ્ટિ પડતાં જ સુશીલાના મનમાં એવી છાપ પડી ગઈ કે જાણે એ એનો વર ના હોય! વરને તો એણે લગ્નવેદી આગળ પાનેતરમાં સંતાયેલી આંખે એક જ વખત સ્પષ્ટ જોયો હતો. છતાં એ વખતની જે સ્મૃતિ એના હૃદયપટ પર કોતરાઈ હતી એ સર્વ વિનોદમાં મૂર્તિમંત થતી એને લાગી. અધૂરામાં પૂરું એના વરનું નામ પણ વિનોદ જ હતું. એટલે વિનોદને પ્રથમ જોતાં જ સુશીલાના હૃદયમાં, જેમ શ્વસુરગૃહથી અનભિજ્ઞ કન્યા વરને દેખીને શરમાઈ જાય – સંકોચાઈ જાય – લજ્જાની લાલી મોં ઉપર ઊપસી આવે અને હૃદય ધડકી ઊઠે, તેમ એ સર્વ ભાવો સહજ જાગ્યા.

જોકે એ સારી પેઠે જાણતી હતી કે વિનોદ તો બદલી થવાથી અહીંની કચેરીમાં કારકુન તરીકે નોકરી કરવા આવ્યો છે; અને તે પણ આ જ મકાનમાં રહેતા સુમનભાઈની જગાએ. એટલે એની લજ્જા ખરી રીતે તો એક જાતની મૂર્ખાઈ જ હતી. પણ ફોટોગ્રાફીની પ્લેટ ઉપર એક વખત પડેલી છાપ જેમ ભૂંસાતી નથી તેમ એ બધું જાણ્યા છતાં સુશીલાનો સંકોચ ગયો નહિ.

પિતાએ કચેરીના માણસોનો હંમેશ ખપ માની વિનોદ જોડે પરિચય કરવા બીજે દિવસે સવારમાં ચાનું આમંત્રણ આપ્યું ત્યારે સુશીલા હજુ એનો સંકોચ ન ગયો હોય તેમ લાજતી - શરમાતી વચલો ઊમરો ઓળંગતી હતી ત્યાં તો એણે પિતાને વાત કરતા સાંભળ્યા : ‘અમારા નાના જમાઈને તમારી મોંકળા બરાબર મળતી આવે છે. એક જ ઘાટ… રંગ…’ અને ખણણ કરતો સુશીલાના હાથમાંથી પડેલા પ્યાલાનો રણકાર થયો.

‘શું થયું? પ્યાલો પડ્યો કે?’ પિતાએ વાતને પડતી મૂકી પૂછ્યું.

રસોડામાંથી મા ખિજાઈને બોલી : ‘છોડીના તો દેઈ જાણે હાથ જ ભાંગલા હોય તેમ જે હોય તે ભૂહ ભૂહ નાખી જ દે છે!’

બહારના માણસના દેખતાં પ્યાલા જેવી નજીવી વસ્તુ સારુ કંકાસ કરવો એ વેપારી મગજના પિતાને ઠીક ન લાગવાથી એ બોલ્યા : ‘ચાલ, હવે એની કચકચ શી? બીજો…’

પણ મા વચ્ચે બોલી ઊઠી : ‘એ તો સે’જ રહી ગયો, નહિ તો એનો પગ શેકાઈ જાત ને! તમે જ્યારે હોય એનું ઉપરાણું લો છો, પણ આવું કરે તે પારકા ઘરમાં પોસાય? તમને તો કોઈ ના કહે પણ મને તો સંભળાવે ને, કે એની માય કેવી? કે છોડી પંદર વરસની થઈ તોય ચાલતાં નથી શીખવ્યું?’

અને સુશીલા ‘પ્રથમગ્રાસે મક્ષિકા’ની માફક વર આગળ જ પોતાની નાલાયકીનું પ્રદર્શન થયું હોય, તેમ પ્યાલા મૂકવા આવી પણ નીચું ઘાલી ઝટપટ ચાલી ગઈ, અને ફજેતીની મારી પોતાનાથી રડી દેવાશે માની એણે અંદર જતાં જતાં છેડા વતી આંખ લૂછી નાખી.

પિતા વાત આગળ કરવા માંડ્યા : ‘છોડી નામ પ્રમાણે એવી સુશીલ છે કે મરતાને મેર કહે તેવી નથી. અને ઘર એવું મળ્યું છે કે કળશી માણસોના કામે બિચારી અડધી થઈ જશે. એટલે વળાવવા જેવી થઈ છે, એ લોકોય ઉતાવળ કરે છે, પણ જમાઈને આટલી પરીક્ષા બાકી છે; જો કંઈ નોકરીએ લાગી જાય તો બારોબાર ત્યાં જ મોકલી દઉં એ વિચારે જરા ઢીલું નાંગરીને બેસી રહ્યો છું.’

અંદર, સાંભળી રહેલી સુશીલાના મનમાં એ શબ્દો જાણે પોતાને તેડવા આવેલા વરને પિતા પોતાને સારી રીતે સાચવવાની ભલામણ કરતા હોય તેવા લાગતા હતા.

વગર પરિચયે વાતચીત ન કરી શકવાના સ્વભાવવાળો વિનોદ કંઈ ન બોલ્યો એટલે એમણે પૂછ્યું : ‘કેમ, મારું કહેવું ખોટું છે? તમારે ઘેર ગમે તેટલી ઉપાધિ હશે પણ અહીં સુભદ્રાબેનને છે કોઈ જાતનું દુઃખ?’

અને વિનોદના ગયા પછી સુશીલા ચોકડીમાં ચાના પ્યાલા સાફ કરતી હતી ત્યારે માતાપિતા એની જ વાત કરતાં હતાં.

મા : ‘નાની ઉંમરમાં નોકરી સારી મળી ગઈ છે.’

પિતા : ‘આપણા વિનોદપ્રસાદ ને એ, બેય સાવ સરખા જ દેખાય છે.’

મા : ‘પાછાં નામેય એક જ છે.’

ધીમે રહી કાન દેઈ સાંભળતી સુશીલાના હાથમાંથી વળી રકાબી લપસી ગઈ. અને મા બરાડી ઊઠી : ‘તમે કહો છો, કચકચ ના કરીશ. પણ તમે જ કહો, આવા ભાંગલા હાથની પારકી છોકરી આપણા જ ઘરમાં પોસાય? વળી કાયા કોમળ ને કરમ કઠણ, એમ સાસરુંય ધોરી માણસનું મળ્યું છે કે મૂઆં બિચારીને કચરી ના નાખે તો જ સારું!’

પિતા : ‘આ વિનોદપ્રસાદની માફક કંઈ નોકરી મળી જાય તો છો ને ઘરમાં ધોરી માણસ રહ્યાં! છોડીને ત્યાં રહેવા વારો આવે ત્યારે ને?’

સાચે જ જાણે નોકરી મળી ગઈ હોય તેમ રાજી થતાં મા બોલી : ‘એમના જેવી નોકરી મળી જાય ત્યારે તો કશી ઉપાધિ જ નહિ.’

એ દા’ડે વિનોદ અગિયાર વાગે કચેરીમાં ગયો તે પહેલાં સુશીલા સ્વગૃહે પધારેલા ભાવિ પતિને કન્યા જેમ પડદા પાછળ પોતાની જાતને છુપાવી નીરખવા પ્રયત્ન કરે, તેમ વારે વારે બહાર ગૅલેરીમાં આવી વિનોદની ઓરડીમાં ડોકિયું કરી જતી. એક વખત એ પીઠ ભણી કંઈ કાગળિયાં ફેરવતો જણાયો, ત્યારે એની લાંબી ગરદન, કાનના વળાંક, વાંકડિયા વાળની ઊડતી લટો અને એક બાજુથી દેખાતી ઘાટીલી આંગળીઓ એ જોઈ રહી. જાણે કોઈ શિલ્પી મૂર્તિનાં અંગોપાંગની કળાની દૃષ્ટિએ પરીક્ષા કરી એની સુરેખતા માટે ખુશ થતો હોય તેવા ભાવ સુશીલાના મુખ ઉપર જણાતા હતા. વિનોદ હાથમાંનાં કાગળિયાં નીચે મૂકી ડોક ઊંચી કરવા ગયો ત્યાં તો સુશીલા અંદર ઓરડામાં સરી ગઈ.

બીજી વખત એણે ડોકિયું કર્યું ત્યારે વિનોદ પૂછતો સંભળાયો : ‘સુભી! હજુ કેટલી વાર છે?’

સુભદ્રા અંદર રસોડામાંથી બોલી : ‘હજુ સાડા દસ થયા નથી તે પહેલાં રસોઈની બૂમ મારવા લાગ્યા?’

વિનોદ : ‘સાડા દસને પેટમાં દુઃખે છે? દસ મિનિટ બાકી છે.’

સુભદ્રા : ‘ત્યારે મારે રોટલી જ બાકી છે.’

વાત થઈ રહી એટલે વિનોદ મોં ફેરવવા ગયો ત્યાં તો સુશીલા ઘરમાં જતાં બબડી : ‘હત મારી બઈ! મિનિટો ગણો છો એના કરતાં સરસામાન મોડો ગોઠવી રસોઈ વહેલી કરી હોત તો બગડી શું જાત?’

અને છેલ્લી વખત સુશીલા ડોકિયું કરવા ગઈ ત્યારે વિનોદ કચેરીમાં જવા તૈયાર થઈ બારણાંમાં જ મળ્યો. ચાર આંખો એક થતાં કોઈએ લાકડીનો જબ્બર ફટકો લગાવ્યો હોય અને બેવડ વળી જવાય તેમ સુશીલા ગૂંચળું જ વળી ગઈ. એના મોં ઉપર એટલું લોહી ચઢી આવ્યું કે જો આંગળી અડકાડી હોય તો જાણે રંગાઈ જાય!

બપોરે બે વાગ્યે માએ સુભદ્રાને ચા પીવા બોલાવી, ત્યારે એને જોઈ સુશીલાને જુદો જ વિચાર આવ્યો. વિનોદથી જોકે એ વર હોય તેમ સંકોચાતી હતી, પણ એથી સુભદ્રા એને આંખની કણી માફક ખૂંચવી જોઈએ તેમ ખટકતી ન હતી. હા, સવારમાં એણે એને વિનોદ સાથે ચર્ચા કરતી સાંભળી ત્યારે એનું હૃદય ડંખ્યું હતું. પણ પોતાની ગમે તેટલી લાગણી દુભાય પણ એમાં કોઈ ઉપાય ન હોય તેમ એ મૂંગી પ્રાર્થના કરતી : ‘બાઈ! મારાથી તો ઉઘાડી પડી સેવા થાય એમ નથી; માટે તને વિનંતી કરું છું કે મારે બીજા કોઈ કોડ નથી, પણ એમને તું જેટલા રાજી રાખીશ એટલી હું રાજી રહીશ.’

અને એ જ ભાવના પ્રત્યક્ષ જણાવવા એણે ચાય સરસ બનાવી હતી, નાસ્તાની વાનીઓ ચાખીને ખાતરી કરી મૂકી હતી.

માએ વખાણ કરતાં ઠપકો આપ્યો : ‘આમ જીવ ઠેકાણે રાખી રોજ ચા બનાવતી હોય તો સારું.’

સુભદ્રાએ પોતાનો સૂર પુરાવ્યો : ‘ચા સરસ થઈ છે.’

પુત્રીનાં વખાણ કઈ માને ન ગમે! માએ કહ્યું : ‘ત્રણમાં, હોશિયારીમાં, ચાલાકીમાં જેમાં ગણો એમાં આ વધે. મોટી છે તો ચપળ પણ જરા ભોળી; અને ભોળિયાના ભગવાન કહે છે તે ખોટું નહિ. વગર મુશ્કેલીએ એને એવું મળી ગયું છે કે અમારે એના તરફનો ઉજાગરો જ નહિ. અને આ મૂઈ નાનપણથી એવી પાક્કી અને બદમાશ કે એનું કરમેય પાક્કું નીકળ્યું. એના સારુ આકાશ-પાતાળ એક કરી નાખ્યું પણ ઘર હોય ત્યાં વર ના હોય, વર હોય ત્યાં કુળનું ઠેકાણું ના હોય. છેવટે આ કર્યું છે એ તો મારા ભાઈ ઠીકાઠીક છે. પણ ખરું પૂછો તો છોકરો જોઈને જ પડતું નાખ્યું છે. તમારે શોધવા જવાનું જ નહિ; તમારા ઘરમાં છે એ બેને ભેગા કર્યા હોય તો વરતાય નહિ.’

સુશીલાએ સોડિયું વધુ સંકોચ્યું.

સુભદ્રાએ પોતાની વાત કરી : ‘સહુ સહુનું કરમ છે. હું પહેલેથી જ એવી હરામ કે કોઈ કામને અડું જ નહિ. બાર વરસની થઈ ત્યાં સુધી તો દોરડું વાળતાં કે કપડાં નિચોવતાંય આવડે નહિ. મા તો બિચારી ઓરમાન એટલે વગોવાવાની બીકે કશુંય કહેતી નહિ; પણ તોફાન કરતી હોઉં ત્યારે જો પિતા આવી ચઢે તો માની ઊધડી લઈ નાખતા : આ છોડીનો તો તું ભવ બગાડીશ! પારકે ઘેર આખાં હાડકાંની જઈને ઊભી રહેશે ત્યારે રોજ આપણે ગાળો ખાવી પડશે. વળી મને પરણાવી ત્યારે ખબરેય નહોતી કે પરદેશ રહેવાનું મળશે. પણ અત્યારે બધાંય કહે છે : મૂઈ નાનપણમાંય કશા કામને ન અડી ને મોટપણેય કામ કરવા વારો ન આવ્યો! એ તો સુશીલાના ભાગ્યમાં હોય તો તમને લાગે છે કે મોટી સુખી છે, પણ એથીય વધારે એને સુખ મળે.’

માએ એ પ્રસ્તાવ સ્વીકારતાં કહ્યું : ‘અમે સવારમાં એ જ વાત કરતાં હતાં. એમને નોકરી મળી જાય તો કંઈ ઉપાધિ નથી.’

સુભદ્રાએ વગર અનુભવે કહ્યું : ‘ભણેલાને નોકરીનો શો તોટો? આ નહિ ને બીજી.’

માએ પોતાની ઇચ્છા પરિપૂર્ણ થઈ હોય તેમ કહ્યું : ‘ત્યારે અમેય છોકરો જોઈને જ પડતું નાખેલું ને!’

અને સુભદ્રા ગઈ ત્યારે સુશીલાના મગજમાં એ બીજ મૂકતી ગઈ કે એનો વિનોદ પણ થોડા દિવસમાં નોકરીએ જશે, પોતે પણ સુભદ્રા જેવું સુખી સ્વતંત્ર જીવન જીવી શકશે. અને એણે સવારમાં સાંભળેલી વિનોદના ‘સુભી!’ના મીઠા અવાજમાં એક અક્ષરફેર કરી જાણે કોઈ બોલાવતું ન હોય ‘સુશી!’ તેવો એને ભાસ થયો.

સાંજે એ રસોડાના પાછલા ભાગમાં હતી, ત્યાંથી એણે વિનોદના બૂટનો અવાજ પારખ્યો. ભાખરીનો લોટ બાંધવા કાઢ્યો હતો છતાં એને બહાર ડોકિયું કર્યા વગર ચેન ન પડ્યું. વચલા ખંડમાં બેઠેલી માની નજર ચૂકવવા એણે ખાલી નાક ખંખેર્યું અને એ અવાજે સુભદ્રા સાવધ થઈ હોય એમ બોલી : ‘તમેય શું, કોઈ દેખે તો!’ એમ બોલતા એ દૂર ખસી ગઈ અને સુશીલાની નજર અંદર ડોકાઈ ત્યારે સુભદ્રા ગુલાબી ગાલ ઉપર પ્રસ્વેદનાં ટીપાં બાઝ્યાં હોય તેમ હાથ વતી સાફ કરતી હતી.

લોટમાં પાણી રેડતાં રેડતાં એના મનમાં વિનોદ માટે સ્વાભાવિક મમતા હતી તેમાં ઉમેરો થયો. કેટલો પ્રેમ રાખે છે! પાંચ કલાકના વિયોગમાં તો પ્રવેશતાં જ ચુંબન લીધું! પણ હુંય કેવી? નાક ખંખેરી એમને પૂરાં ભેટવાય ન દીધાં! ચૂપકીથી જોઈ લીધું હોત તો?

જાણે કોઈએ એના મધુરા ગાલે ચુંબન લીધું હોય તેમ એણે એને સાફ કરવા ભીનો હાથ ઘસી કોરા ગાલને ભીનો કર્યો.

અને માએ અંદર પગ મૂક્યો, ત્યારે પ્રિયતમ સાથે વાત કરતી મુગ્ધા શરમાઈને લજ્જા છુપાવવા કામે વળગી જાય તેમ સુશીલા લોટને બાંધવા વળગી ગઈ.

મા જોતાં જ બોલી ઊઠી : ‘તારું ભાન બળી જાય! આટલું બધું પાણી ભડભડાવી તારું કપાળ બાંધવા બેઠી છે? કેટલો બધો લોટ ઢીલો થઈ ગયો?’

સુશીલા જવાબ આપ્યા વગર પોતાની ભૂલ સુધારવા બીજો લોટ લેવા ઊઠી એટલે મા ખિજાઈને બહાર જતાં બોલી : ‘આવું ને આવું કરજે એટલે વહેલી ભીખ માગવી પડે!’

રાત્રે સૂતી વખતે એને સુભદ્રાનાં બંધ બારણાંની તિરાડમાંથી અંદર જોવાનો ભાવ થયો. પણ એનું મન બોલી ઊઠ્યું : ‘હેંડ મારી બઈ! એમ બીજાની ચેષ્ટા જોતાં લજાતી નથી?’ અને કદાચ એણે એ ઇચ્છા દાબી ન હોત તોય જડ મિસ્ત્રીએ બારણાં બનાવતી વખતે એની આવડતની ધૂનમાં સાંધ એવી સજ્જડ બેસાડી હતી કે અંદર કે બહારથી કંઈ જોઈ શકાય તેવું જ હતું નહિ. છતાં સુશીલાએ અંદર જતા વિનોદનો સૂર સાંભળ્યો એટલે એ અટકી ગઈ.

‘સુભી! તું જઈશ એટલે મને બિલકુલ નહિ ગમે.’

‘જાવ, જાવ; અમસ્તું મીઠું બોલી શું કરવા સારું લગાડો છો?’

‘ખોટું કહું છું?’ સુશીલાએ સામો પ્રશ્ન સાંભળ્યો. પણ વિનોદ સુભદ્રાને પોતાની પાસે વધુ ખેંચી આંખમાં આંખ પરોવી, ગાલે મીઠી ટપલી મારી પૂછી રહ્યો હતો એ દૃશ્ય જો સુશીલાના જોવામાં આવ્યું હોત તો એ ક્યારનીય ઘરમાં ચાલી ગઈ હોત. અને સુભદ્રા જાણે એ સ્થિતિમાં જ વધુ આનંદ હોય તેમ અનિમેષ નયને તાકી રહી હતી. વિનોદે આગળ કહ્યું : ‘અહીં હજુ નવેનવું એટલે શાંતિ થતાં વાર લાગવાની, અને તેમાંય તું જતી રહીશ એટલે હું બાવરા ભૂતની પેઠે આ ખૂણેથી પેલે ખૂણે આંટા મારું ત્યારે ને?’

સુશીલાનું અંતર પોકારી ઊઠ્યું : ‘કેટલી માયા રાખે છે!’

સુભદ્રાએ જવાબ આપ્યો : ‘તમારે ઓછો આખો દા’ડો ઘેર બેસી રહેવાનું છે? સવારમાં તો ખાવાપીવાથી પરવારો ત્યાં સુધીમાં કૉર્ટમાં જવાનો વખત થાય; અને રાત્રે તો હરગોવિંદભાઈ ઘેર હોય જ. ઘરનાં બધાં કેટલાં માયાળુ છે!’

વિનોદ હસીને કહેતો હોય તેમ સંભળાયો : ‘એટલામાં ઘરનાં બધાંને ઓળખી આવીય ખરી કે?’

સુભદ્રાને કંઈ યાદ આવતાં હસી જવાયું.

વિનોદે પૂછ્યું : ‘કેમ હસવું આવ્યું?’

સુભદ્રા મીઠું મીઠું હાસ્ય ચાલુ રાખતાં બોલી : ‘સવારમાં તમે ચા પીવા ગયા હતા તે વખતે સુશીલાના હાથમાંથી પ્યાલો પડી ગયો…’

પોતાનું નામ આવતાં સુશીલા સાંભળવા અધીરી બની.

વિનોદે કહ્યું : ‘એમાં તો બિચારીને મંછાબહેને કેટલાંય વાનાં કરી નાખ્યાં!’

સુશીલાનું અંતર આનંદથી ફૂલી ઊઠ્યું : ‘કેટલી લાગણી છે!’

સુભદ્રા આગળ બોલી : ‘એ જ વાત મંછાબહેને મને બપોરે કરી : ‘‘મૂઈ મેં તો એમને બરાબર જોયેલા નહિ એટલે છોડીને બે વાનાં કહેવાઈ ગયાં. પણ પછી મેં બહાર નીકળી એમને સારી રીતે જોયા ત્યારે ખબર પડી કે છોડી બિચારીનો કશો દોષ ન હતો. મને જ થયું કે જાણે અમારા જ વિનોદપ્રસાદ! એટલે એ બિચારી શરમાય એમાં શી નવાઈ? ને પછી એના બાપે કહ્યું : સુશીલા! સૂડી-સોપારી લાવ જોઈ? પણ એનો ક્ષોભ હું જાણી ગઈ હતી એટલે મેં જ કહ્યું : લાવોને, હું જ લેતી આવું! અંદર જઈ જોયું ત્યારે તો મૂઈ વરને દેખીને શરમાઈ જાય તેમ સંકોચાઈ ગઈ હતી.’’

પોતાના ભાવ મા જાણી ગઈ છે માની સુશીલા સાવધ થઈ. એને અંદર જતા રહેવાનું મન થયું; પણ વિનોદ શું કહે છે તે સાંભળવા એના પગ ખસ્યા નહિ.

વિનોદે હસતાં હસતાં કહ્યું : ‘મારાં તે કેટલાં રૂપ છે! ચંપાબહેનનો ભાણો મને જોઈ ‘‘મામા! મામા!’’ કરવા માંડ્યો ત્યારે એમણે કહ્યું : ‘‘વિનોદભાઈ! છોકરુંય કેવી મોંકળા ઓળખે છે! મારા ભાઈને તમે જોયા હોય તો તમારા જેવા જ છે.’’ આપણે વિજાપુર હતાં ત્યારે મોહન પટાવાળો કહેતો કે તમને જોઉં છું ત્યારે મને અહીં પહેલાં મુનસફસાહેબ હતા તે યાદ આવે છે. અને વળી અહીં આવ્યો ત્યારે મારું બીજું રૂપ જડ્યું ને હજુ અણજાણ્યાં કેટલાં રૂપ હશે તેની કોને ખબર?’

સુશીલા વધુ સમય થવાથી મા બૂમ પાડે તે પહેલાં ચાલવા જતી હતી, ત્યાં સુભદ્રાનો અવાજ આવ્યો ને એના ઊપડેલા પગ અટકી ગયા.

‘એમાં કંઈ નવાઈ છે! ઘણાંયની મોંકળા મળતી આવે છે.’

‘પણ એમાં મારે કોઈ વખત રાંડી બેસવા જેવું થાયને?’

‘તમને હું સારી સસ્તી મળી છું! જ્યારે હોય ત્યારે મારા મોતની જ વાત.’

વિનોદ હસતો સંભળાયો : ‘મોત આવે ત્યારે તો સારું સ્તો! પણ આ તો બીજાં ભુલાવામાં પડે છે તેમ કદાચ તું મારા એ રૂપધારીને જોઈ ભૂલી પડી એમની સાથે ચાલી જાય, ત્યારે દમયંતી નળને શોધતી વન વન ભટકતી હતી તેને બદલે મારે દમયંતીને શોધવા ક્યાં ક્યાં ભટકવું?’

ખોટો રોષ કરતાં સુભદ્રા બોલી : ‘જાવ જાવ! તમને તો જેમાં હોય તેમાં મશ્કરી જ સૂઝે છે.’

અને હવે તો અંદરથી માની ઉધરસનો અવાજ આવ્યો એટલે ઇચ્છા-અનિચ્છાનો વિચાર કર્યા વગર સુશીલા અંદર જઈ પથારીમાં સૂઈ ગઈ.

સુશીલાને ખાતરી થઈ કે એને પોતાને જ એવો અનુભવ નથી થયો, પણ માને એ જ વિચાર આવ્યો છે ત્યારે એનું મન વધારે કલ્પનાએ ચઢ્યું. પોતાનો વિનોદ આવો છે ત્યારે હૃદય આવું નહિ હોય? અને મને જો કહે : ‘સુશી! તારા વગર મને નહિ ગમે.’ તો હું મોત આવે તોય એનાથી અળગી ન થાઉં; અને સુભદ્રાબેનના જેવું ભાગ્ય કેટલાંનું હશે? મોટીબેનના સુખની વાત મા કરે છે, પણ એના ઘરમાં ગમે તેટલા પૈસા હશે પણ એથી એનું શું દળદર ફીટ્યું? હું પંદર દિવસ રહી તેમાં માંડ પાંચ દા’ડા એ ઘેર રહ્યા હોય તો. ને ઘેર હોય ત્યારેય રાત્રે દસ વાગ્યા પહેલાં કદી વહેલાં આવ્યા હતા? એમને એમના વેપારમાં ધ્યાન, ત્યાં બેન સાથે હસીને વાત કરવાની ક્યાંથી ફુરસદ મળે? અને બેનેય એ આવે તોય સૂવા જવાની ઉતાવળ કરતી હતી? છતાં મા શું જોઈને જેને હોય તેને કહેતી હશે કે મારી મોટી છોડી બહુ સુખી છે?… પણ બળ્યો માણસનો સ્વભાવેય કેટલો વિચિત્ર છે! બેનના મનમાં એટલો ઉમળકો નથી જણાતો છતાં અહીં આવવાનું નામ નથી લેતી, અને સુભદ્રાબેનને એ હાથમાં ને હાથમાં રાખે છે, છતાં હજુ બે મહિનાની વાર છે તે પહેલાં બિસ્તરા બાંધવાની તૈયારી કરે છે!

વળી પાછું એનું મન વિનોદની સરખામણીમાં પડ્યું. ભણતરેય એ આ વખતે પાસ થશે એટલે સરખું! અને ભણેલા બધા સરખા નથી હોતા? પેલાં રંભાબેને માને તે દિવસે શું કહ્યું હતું? ‘ભણેલા પોતાને જેવી સ્વતંત્રતા, હાસ્યવિનોદ, મોજશોખ જોઈએ છે તેવી સ્ત્રીઓને પણ મળવી જોઈએ તેમ માને છે. માટે તમે માનતાં હો કે મારી શાન્તાને ત્યાં વધુ પૈસો છે એટલે એ સુખી છે, પણ જોજો, સુશીલા એના કરતાં વધારે સુખી થશે.’

અને એ નોકરી કરશે એટલે મારે શું દુઃખ છે? પણ હું સુભદ્રા જેવી કદી ન થાઉં. મારા વિનોદને તો હું ફૂલની શય્યામાં જ સુવાડું.

પોતાની પેઠે સુશીલા પણ ઊંઘ્યા વગર પાસાં ઘસ્યા કરે છે એ જોઈ મા બોલી : ‘મારી પેઠે તનેય માંકડ કરડે છે કે શું?’

પોતાના ભાવ સંતાડતાં સુશીલા બોલી : ‘દઈ જાણે ક્યારનુંય કશું કરડ્યા કરે છે.’

મા બબડી : ‘દા’ડે બીજી લપમાં ગાદલાં તડકે નાખવાનું ભૂલી જવાય છે. કાલે જરા એટલું યાદ રાખી કામ કરજે.’

સુશીલાને થયું : ગાદલાંની પેઠે મનને તડકે સૂકવી વિચારો રોકી શકાતા હોત તો કેવું સારું?

પણ શરીર તો નિદ્રામાં નિશ્ચેતન થઈ પડી રહ્યું, છતાં મને એની ભ્રમણા ન મૂકી. જાણે સ્વપ્નામાં એનો વિનોદ કહી રહ્યો છે : ‘સુશી! હજુ જમવાની કેટલી વાર છે?’ અને જમતાં જમતાં જાણે કહેતો હોય : ‘સુશી! તું જઈશ ત્યારે મને નહિ ગમે.’

અને સુશીલાએ ઊંઘમાં જવાબ આપ્યો : ‘પણ હું ક્યાં જવાની છું?’

પણ સવારના પહોરમાં જાગ્રતાવસ્થામાં એણે જે સાંભળ્યું એથી તો એની છાતી બેસી ગઈ.

વિનોદે ઊઠીને કહ્યું : ‘સુભી! ઊઠ ને હવે? સવાર થયું.’

સુભદ્રાનું શરીર જોકે છઠ્ઠા મહિનાથી નરમ રહેતું હતું, પણ છેલ્લા પંદર દિવસથી એમાં વધારો થયો હતો. એટલે રજાઈમાંથી મોં બહાર કાઢ્યા વગર જ એણે જવાબ આપ્યો : ‘બળ્યું, મારું શરીર તો કાલ આખો દા’ડો સરસામાન ગોઠવવામાં ઊઠબેસ કરી તે સજ્જડ થઈ ગયું છે. જરા સગડી સળગાવો તો હાડકાં શેકું તો આરામ થાય.’

અને જાણે કોઈએ પોતાને ફટકો લગાડ્યો હોય તેમ સુશીલાનું શરીર ઝણઝણી ઊઠ્યું. એનું ઊર્મિતંત્ર હચમચી ગયું; હૃદયમાં લોહીના ધબકારાની ઝડપ વધી ગઈ. મન ફફડી ઊઠ્યું : ‘ચાલ ચાલ મારી બઈ! નહણક આવી ડિલરખી ક્યાંથી? આવા પ્રેમાળ પતિનો સાથ હોય તો આખો ગઢ તોડી નાખીએ, તો કાલ સે’જ ઊંચી-નીચી થઈ એમાં ઉઠાતું નથી? જા, જા; તને માણસની કદર જ નથી ત્યાં બીજું શું કહું? એ તો એમ માન કે પેલે ભવ કંઈ પુણ્ય કર્યાં હશે, નહિ તો તારા આ ઢંગ જોતાં તો આવો પતિ તારા જેવીને ક્યાંથી હોય?’

અને આ એક જ સપાટે સુભદ્રા તરફનો તેનો ભાવ અલોપ થઈ ગયો. એ કચરો કાઢી બહાર નાખવા આવી ત્યારે વિનોદનો ફરીથી સૂર સંભળાયો : ‘ચાલ હવે, કોલસા સળગી ચાલ્યા.’

વળી ઘડીભર સુશીલા પોતાની જાત વીસરી ધણીપણું અનુભવી રહી : ‘મારા જેવો ધણી હોય તો ડામ જ દે. પછી આવા ચાળા કરવાનું જ ભૂલી જાય.’

અને જાણે વિનોદને ઠપકો આપતું હોય તેમ એનું મન બબડ્યું : ‘પુરુષ થઈને સાવ નર્યાતાર આવું શું ઢીલું મૂકી દો છો? સ્ત્રીના પ્રત્યે લાગણી રાખવી એટલે આવી ગુલામી કરવાની? કરડવું ન કરડવું એ મન જાણે, પણ ફૂંફાડો તો રાખવો કે નહિ? હજુ છડી છે તોય આટલો હુકમ કરે છે, તો કાલે છોકરાંની મા થશે ત્યારે કેટલો મિજાજ રાખશે?’

વળી વિનોદ તો કહેતાં કહેશે, પણ લાવ જાણે હું લાત લગાવી દેઉં માની એણે દાંત પીસી પગ ઊંચો કર્યો.

પણ એટલામાં તો માએ ઘરમાંથી બૂમ મારી : ‘સુશીલા! અત્યારના પહોરમાં સો કામ હોય ને એમ બહાર શા મેળની ઊભી રહી છે!’

પાણિયારું વીંછળતાંય એનું મન એના એ જ વિચાર કરી રહ્યું હતું : ‘ના, બા! ના. મારાથી તો મરવા પડી હોઉં તોય એમને કામ ન બતાવાય! માણસને કંઈ કોઈ જાતની ધરપત હોય છે? આ તો ઠીક છે કે એમને નોકરી મળી છે; નહિ તો ઘેર રહેવાનું હોય તો આખા કુટુંબની તાબેદારી ના ઉઠાવવી પડે? એના કરતાં ભગવાને આટલું સુખ આપ્યું તોય એક પોતાના માણસનું મન ના સચવાય? એ તો મારે એની સાથે રહેવાનું નથી, નહિ તો બતાવત કે તારે વિનોદ છે ને મારેય છે. પણ મારાથી સોમા ભાગનીય તાબેદારી તારાથી ઉઠાવાય છે?’

વળી પાછું એનું મન પોતે જ્યારે સુભદ્રાની માફક પતિ સાથે રહેશે ત્યારે કેટલી વહેલી ઊઠશે, એમના જાગતાં પહેલાં પોતે નાહીધોહીને કેવી પરવારી ગઈ હશે કે અને એ દાતણપાણી કરી રહે તે પહેલાં ચાનાસ્તાની વ્યવસ્થા કેવી કરશે, એ બધાનું સમયપત્રક ગોઠવવામાં ગૂંથાઈ ગયું.

બપોરે સુભદ્રા એને પોતાને ત્યાં ઘસડી લાવી, ત્યારેય સુશીલાના મનમાં એના તરફનો તિરસ્કાર શમ્યો ન હતો છતાં એનું મોં તો હસતું જણાતું હતું. સ્ત્રીઓ જેમ પોતાનો સાહિત્યશણગાર બીજાને બતાવી આનંદ મેળવે છે તેમ સુભદ્રાએ વાત શરૂ કરી :

‘આ બાદલાની સાડી એમણે હું પ્રથમ નોકરી પર સાથે આવી ત્યારે ભેટ આપી હતી.’

સુશીલાના મનને થયું : ‘છતાં તને એની ક્યાં કદર છે?’

‘આ બ્લાઉઝ પહેરી હું ઘેર ગઈ ત્યારે તો બહુ જ ટીકા થઈ હતી : આવા ને આવા પૈસા વહુ પાછળ ખર્ચે એટલે ક્યાંથી બચે? આપણી છોડીઓને તો પંદર પંદર વરસ થવા આવ્યાં તોય કોઈ સાસરીમાંથી કપડાં નથી લેતું; અને એને તો ગઈ એવાં જ ઘરનાં સિવડાવવા માંડ્યાં, એ તે કંઈ પહોંચાતું હશે? પિયરમાંથી બ્લાઉઝ લાવી પહેરે તો ખરી?’

સુશીલાએ એ કથનને ટેકો આપ્યો : ‘મોટીબેનને ઘેર એટલા પૈસા છે તોય ત્યાંથી એક કપડુંય કોઈ લેતું નથી.’

પણ મેં એમને કહ્યું : ‘તમે આ બે બ્લાઉઝ સિવડાવી આપ્યાં તેમાં તો તમારાં ઘરનાંએ ખાધેલું પેટમાં ટકવા ન દીધું!’

સુશીલાના મનમાં : ‘જો પાછો સિરપાવ બંધાવ્યો – તમારા ઘરનાં! જાણે એનું તો ઘર જ નહિ? તું તો એમ ને એમ રહું એ જ મતાની છે!’

કાને પહેરેલાં ઓપલ બતાવતાં સુભદ્રાએ કહ્યું : ‘સીમંત વખતે એમણે પચ્ચીસ રૂપિયાનાં કરાવ્યાં. પ્રથમ તો હું સમજી કે ઘરનાંને ભારે જણશ આપવી પડે તેને બદલે આ આપીને મને પટાવી દેશે. એટલે મેં કહ્યું : ‘મારે તમારાં આ ઓપલ નથી જોઈતાં!’

સુશીલાને થયું : ‘મેર બળ્યા મોંની! આટલો ભાવ કરીને આપે છે, તે ના કહેતાં શરમેય ન આવી?’

સુભદ્રા : ‘એમણે કારણ પૂછ્યું એટલે મેં કહ્યું : એમ પચ્ચીસની સોગાદમાં ઘરનું સર્વ પતાવી દેવા માગો છો? એમણે હસીને કહ્યું : ઘરનો તો તારો હક્ક હોય તે લેજેને! આ તો તેં ધાડ મારી તેનો મેડલ આપું છું.’

સુભદ્રા બોલતાં તો બોલી ગઈ પણ શરમાઈ ગઈ. એને એણે પગના છડા બતાવતાં વાત બદલી : ‘આ મદ્રાસી કેરીઘાટના છડા અહીં બદલી થતાં પહેલાં પંદર દિવસ ઉપર જ લીધા હતા. ત્યાંય પાડોશી તરીકે તમારી જેમ વેપારી હતા. બજારમાં અમસ્તાં ફરવા ગયાં હતાં. ઘાટ ગમી ગયો એટલે નવા છડા હતા તોય આપી દેઈ આ લેઈ લીધા. રેવાબેને કહ્યું : એમને પૂછ્યા વિના લીધા તે બોલશે નહિ? હું હસીને બોલી : હત્ તમારી! એમાં એમને શું પૂછવું’તું? પહેરવાના એમને છે કે મારે? ત્યારે મને કહે : તમે તો જબરાં ભાગ્યશાળી છો! મારાથી તો હજુ છોકરાને ઘેર છોકરાં છે તોય એમને પૂછ્યા વગર પઈની વસ્તુય ન લેવાય!’

સુશીલાએ મનમાં કહ્યું : ‘એ શું કહે છે! હું જ એક દા’ડાનો અનુભવ છે તોય કહું છું કે એમના જેવો પતિ મળવો એ વગર ભાગ્યે બને? પણ તને એમની ક્યાં કિંમત છે? નહિ તો મોંમાંથી એમ બોલાય : તમે સગડી સળગાવો પછી હું ઊઠું છું?’

તે પછી તો માથાનાં બકલ, વેણીનું ફૂલ, સાડીની પિન, કૂંચીઓનો આંકડો, હાથનો રૂમાલ, ચાંલ્લાનું કંકુ, માથાનું તેલ વગેરે ઝીણી ઝીણી વસ્તુઓની વિગતમાં બંને એવાં તલ્લીન થઈ ગયાં કે વિનોદે ઉંબરામાં પગ મૂક્યો ત્યાં સુધી વખતનું ભાન પણ ન રહ્યું, અને એને જોતાં જેમ શીલવતી, લજ્જાળુ ને વગર લાજે મર્યાદા સાચવતી ગૃહિણી વડીલ પુરુષ ઘરમાં પ્રવેશતાં પોતાનું શરીર સંકોચી, નીચી દૃષ્ટિ રાખી અને પાણીના રેલાની માફક બીજા ખંડમાં સરી જાય તેમ સુશીલા સફાળી ઊભી થઈ બહાર નીકળી ગઈ.

સુશીલા પોતાના ઘરમાં આવતી રહી છતાં એના મોં ઉપરની લજ્જા શમી ન હતી. પણ એનું મન તો વિચાર કર્યે જ જતું હતું : એ તો આપણા ઉપર ગમે તેટલો પ્રેમ બતાવે, પણ આમ નર્યા પૈસાનું પાણી કરાતું હશે? પૈસા કમાવા તો ઘર-ગામ મૂકી પરદેશ આવ્યાં ને આમ મોજશોખમાં પૈસા વાપરી નંખાતા હશે? પગાર લાવી આપણા હાથમાં મૂકે એટલે મન ફાવે તેમ ઉડાવી મૂકવાના? હું તો મને વાપરવા આપ્યા હોય તેય ભેગા કરી રકમ કરું. પુરુષ ગમે તેટલા પૈસા કમાય પણ ઘરમાં સ્ત્રી ત્રેવડ ન કરે તો કદી દીપે ખરું? બારેય ને બત્રીસેય ઘડી કંઈ કોઈની સુખમાં ને સુખમાં જાય છે? વચ્ચે કોઈ સાજું-માંદું થયું હોય, ભવિષ્યમાં છોકરાંનું ખર્ચ પણ વધે…

એ વિચારપ્રવાહને વહેતો અટકાવી મા બોલી : ‘શાક થઈ ગયું છે ત્યારે ક્યારની બોલતી કેમ નથી?’

અને પોતાના એ વિચારો ઉપર મનમાં હસતાં એણે થાળી પીરસવા માંડી : ‘હુંય મૂઈ શેખચલ્લીની જેમ સાસરું દેખ્યા પહેલાં છોકરાં સુધી પહોંચી ગઈને!’ અને પોતાની એ મૂર્ખાઈને લેઈ પિતા સામે નહિ બેસી શકાય માની એ ભાણું પીરસી બહાર નીકળી ગઈ.

ગૅલરીમાં ઊભેલી સુભદ્રાએ પૂછ્યું : ‘કેમ જમી લીધું?’

વિનોદ અંદર કાગળિયાં ફેંદે છે તેની ખાતરી કર્યા પછી સુશીલા સ્થિર ઊભી રહેતાં બોલી : ‘ના રે ના, હજુ તો પિતાજીને પીરસી બહાર આવું છું.’

સુભદ્રાને ઘડી પહેલાંની, વિનોદ આવ્યો તે વખતની સુશીલાની વર્તણૂક યાદ આવી. એણે કહ્યું : ‘સુશીલા! એક વાત કહું?’

‘કહોને?’

‘શરમાઈશ નહિને?’

‘હું શું કરવા શરમાઉં?’

‘ત્યારે એમને જોઈ તું અમસ્તી સંકોચાય છે શું કરવા? એવી તો કેટલાયની મોંકળા મળતી આવે; તેમાં આપણે શું?’

શરમનો પ્રતિકાર શરમથી કરતાં એણે કહ્યું : ‘જાવ જાવ; એમાં શરમાવાનું શું વળી?’

‘ત્યારે એ તને કંઈ ગળી તો નહોતા જવાના કે એકદમ નાઠી?’

‘તમને અડચણ ન પડે માટે.’

‘અમને શાની અડચણ?’

‘એ તો હું શું જાણું?’ કહી સુશીલાનો હાથ ગાલ ઉપર આપોઆપ કંઈ ચોટ્યું હોય તેમ લૂછવા લાગ્યો. સુભદ્રા એનો કહેવાનો ભાવાર્થ તરત સમજી ગઈ. કેટલાક દિવસનો ગાઢ પરિચય હોય તેમ સ્વાભાવિક રીતે એના ગાલ ઉપર ટપલી મારતાં એનાથી બોલાઈ ગયું : ‘લુચ્ચી!’

આજે સુભદ્રા એના ભાઈ સાથે પિયર જવાની હતી. ગઈ કાલે એનો ભાઈ આવ્યો ત્યારથી સુભદ્રાને પતિની મુશ્કેલીનો ખ્યાલ અને લાગણી નહિ થઈ હોય તેના કરતાં વિશેષ સુશીલાના હૃદયમાં એણે જગા રોકી હતી.

મોટું શહેર હોય તો સારી વીશીઓય મળે, પણ અહીં તો હળીમળીને એક ખીચડિયા વીશી! બિચારાં ગામડાના કૉર્ટમાં આવેલા લોકો નછૂટકે એક ટંક જમી લે. પણ કાયમ જમવાનું શી રીતે પોસાય? ના, ના; એમાં તો રોજ કેટલીય ઇયળો બફાતી હશે! તે ખાવું એના કરતાં જેવું આવડે તેવું કાચુંકોરું ઘેર બાફી ખાવું વધારે સારું. આ હું બેય ઘરની રસોઈ કરવી હોય તો હાથે કરું તેવી છું. પણ માણસેય ઓછું અપંગ છે? એના દિલમાં દાઝતું હોય, એના હાથમાં મદદ કરવાની શક્તિ હોય, સગવડ હોય તોય એનાથી સળી સરખી ન હલાવી શકાય! છતાંય લોકો કહે છે કે જાનવર બિચારાં અપંગ છે! પિતાજી એમને જમવાનું કહે તો? પણ કયા સંબંધે બેત્રણ મહિના જમવાનું આમંત્રણ પિતાજી આપે?

નરી રસોઈની જ બળી ક્યાં ભાંજગડ કરું છું? પાણિયારીઓય કોઈ શરત રાખનાર ન હોય તો કંઈ કામ કરે એવી નથી. પુરુષ તો બિચારો એ પાણી ભરી જાય એટલે પીધા કરે; અને એ કમજાતો ન વાસણ વીછળે કે ગળણું ન જડે તો ભલી હોય તો એમ ને એમ પાણી ભરી દે! આપણે ટોક ટોક કરીએ તોય કપડાં એવાં ને એવાં પાણીમાં બોળી લાવે છે તો પછી કોઈ કહેનાર ન હોય તો સાબુ ઘેર લેઈ જાય ને કપડાંનો મનખો જ ખરાબ કરે! વાસણ રોજ આપણે ગણી ન જોઈએ તો અઠવાડિયે એકાદ તો ખોઈને જ આવે.

વળી વહેલાંમોડાં આવે એટલે ઘર એમને જ સોંપવું પડે. અને ના, ના; મારાથી… એ કદી જોયું નહિ જાય… જમવામાં તો આપણું ન ચાલે, પણ એમની ગેરહાજરીમાં પાણિયારી આવશે ત્યારે હું બરાબર ધ્યાન રાખીશ. પડોશી તરીકે કંઈ એટલુંય ન થાય? નહિ તો સૂનું ઘર માની એ તો ભેલાડી મૂકે સ્તો!

વિદાય થતી વખતે સુભદ્રાએ કહ્યું : ‘સુશીલા! બીજું તો પડોશમાં કોણ છે? માટે કંઈ જોઈતુંકરતું નાનાભાઈ વાટે મંગાવી આપજે. કે પછી આમ છુપાતી ને છુપાતી જ રહીશ?’ અને પોતાના વિનોદ માટે ભલામણ કરતાં એણે કહ્યું : ‘એમની શરમ કેમ જાણે તને લાગે છે; નહિ તો અપ્સરાઓ વચ્ચે મૂકીને જતાં મને સહેજ પણ બીક ન લાગે.’

સુશીલાને જવાબ આપવાનું મન થયું : ‘હું કંઈ ઓછી એમની દૃષ્ટિ મેલી છે એમ કહું છું?’ પણ એ કંઈ ન બોલી.

સુભદ્રાએ કહ્યું : ‘શું કહ્યું, સમજીને?’

સુશીલા મોંએ તો નહિ પણ ડોકું ધુણાવી જવાબ આપે તે પહેલાં માએ કહ્યું : ‘સુશીલાને કાનમાં શું કહો છો, સુભદ્રાબેન?’

સુભદ્રા : ‘બીજું શું? ઘર સૂનું થયું એટલે જોતાં રહેવાનું સ્તો!’

મા : ‘તમતમારે બેફિકર જાઓને! એની ચિંતા જ ન રાખવી.’

પિતા : ‘બે મહિના અમારે ત્યાં જમે તોય ક્યાં પારકું છે?’

સુશીલાને થયું : ‘એ આનાકાની કર્યા વગર સ્વીકારી લે તો કેવું સારું? અને કદીય સીધી નજરે એની સામે ન જોઈ શકતી એ ત્રાંસી નજરે વિનોદ શો જવાબ આપે છે તે સાંભળવા તાકી રહી. અને જાણે ‘હા કહો’ એમ ઇશારો કરતી હોય તેમ એનું માથું બે વખત હલી ગયું.

પણ વિનોદે કહ્યું : ‘એટલો ભાવ છે એ ઓછો છે?’

ત્યારે સુશીલાનું હૃદય રડી ઊઠ્યું : ‘ભાવથી પેટ ભરાતું હોય તો તમારે ખાવા જ ન કરવું પડે.’

અને જે પરિસ્થિતિ એણે કલ્પી હતી એ સુભદ્રા જતાં પ્રત્યક્ષ ખડી થઈ. સવારમાં ઊઠતાં જ એ બેત્રણ વખત વિનોદની દિનચર્યા જોઈ ગઈ. પરંતુ પથારી ઉઠાવવી, સગડી સળગાવવી, પાણી ગરમ કરવું એ સર્વ કામો તો જૂનાં થઈ ગયાં હતાં. પણ સગડી ઉપરની દાળને સંચા વડે ભાંગતાં જ્યારે એણે એને જોયા ત્યારે પ્રજાવત્સલ રાજા પદભ્રષ્ટ થતાં પ્રજા જેટલી ખિન્ન થાય એટલી, સુશીલા વિનોદને રસોડામાં પેઠેલો જોઈ હૃદયભગ્ન થઈ.

અને એ દુઃખ ન જોઈ શકવાથી એણે ડોકિયું કર્યું, એવી દૃષ્ટિ પાછી ખેંચી લીધી. એને થયું : મારો વિનોદેય હું ન હોઉં ત્યારે આવો જ પદભ્રષ્ટ થાયને? એના કરતાં સુભદ્રાબેને કોઈને અહીં બોલાવ્યું હોત તો શું ખોટું? અને કોઈ ન આવી શકે એમ હોય તો હું તો હતી જ ને? ત્યારે તો રસોઈ કરવા જવામાં કંઈ વાંધોય નહિ. પણ એ તો સુભદ્રાબેનેય તે દિવસે કહેતાં હતાંને? કે પહેલી પ્રસૂતિ રહી એટલે આપણે ન જઈએ તો ઠીક, પણ માબાપને કાયમનું સાસરિયાંનું મહેણું રહી જાય! શું રિવાજેય બળ્યા કર્યા છે?

કચેરીમાં જતાં વિનોદે ચાવી અંદર નાખતાં કહ્યું : ‘મંછાબેન! પાણિયારી આવી નથી. આવે ત્યારે ચાવી આપજો.’

ચાવીને ઠેકાણે મૂકતાં સુશીલા બબડી : એ તો હું એ લુચ્ચી પાણિયારીને ન ઓળખતી હોઉં ત્યારેને? સુભદ્રાબેન કાલ જવાનાં છે એ જાણી એણે કેવો તરત વખત બદલ્યો? એના મનમાં કે હવે મને કોઈ પૂછનાર નથી. પણ સુભદ્રાબેન તો જવા દે એવાં હતાં, ને હું તો ધૂળ કાઢી નાખીશ!’

અને પાણિયારી આવી એવી જ એને ધમકાવતાં સુશીલાએ કહ્યું : ‘કેમ ગંગા! સુભદ્રાબેન ગયાં એવો જ ટાઇમ બદલી નાખ્યો?’

ગંગાએ પોતાનું દુઃખ રડતાં કહ્યું : ‘અમારે મજૂરિયા લોકોને વળી શા ટેમ? આ નાની છોકરીને જરા રાતનું વધારે થયું છે એટલે સવારમાં ન અવાયું.’

‘હંઅં!’ જાણે હું સમજું છું એમ કહેતી હોય તેમ સુશીલાએ કહ્યું.

ગંગાએ કહ્યું : ‘ચાવી લાવો જોઈ.’

સુશીલા : ‘ચાલને; હું ઉઘાડી આપું છું.’

અને સુભદ્રાની ખાલી પડેલી જગા ઉપરનો કામચલાઉ ચાર્જ એણે સંભાળી લીધો. એક અમલદાર બદલાઈ નવો આવે ત્યારે પોતાનો પ્રભાવ પાડવા નીચલા નોકરોને એક ઉપર એક સૂચના કરવા માંડે, જાણે પહેલાં એ લોકો જેમ ચલાવતા તેમ હવે નહિ ચાલે, એની માફક સુશીલાએ ગંગાને સૂચનાઓ આપવા માંડી : ‘જો ગંગા! સુભદ્રાબેન ગયાં એટલે તું જાણે છે કે પુરુષને ઘરના કામની ઝાઝી ગમ નહિ; માટે બેડાં બરાબર વીછળી કરીને ભરવાં.’

અને ગંગા પાણીનું બેડું લેઈ બહાર ગઈ, એટલે એણે રસોડામાંનાં વાસણ સાફ કરવા મૂક્યાં હતાં તેની વિઝિટ કરવી શરૂ કરી.

વધેલી દાળમાં એણે હાથ ઘાલી જોયો, તો ઓગળ્યા વગરના બધા કકડા નીચે બેસી ગયા હતા; ભાત નીચે ચોંટીને સજ્જડ થઈ ગયો હતો. કુતૂહલથી એણે પેટી ખોલી જોઈ તો અંદર વધેલી ભાખરીનો આકાર જોઈ એ મોંમાં આંગળી ઘાલી ગઈ : ‘બાપ રે! આટલી બધી જાડી તે શે ખાધી જાય! ને બળ્યો એનો ઢંગેય કેવો છે! એક ખૂણો ઉત્તરમાં તો એક પશ્ચિમમાં!’

ચોકડીમાં પલાળેલું ધોતિયું જોતાં એને થયું : આમ સવારનું ભીનું કપડું સાંજ સુધી પડી રહે એટલે કોહી ગયા વગર રહે? પણ આ તો વહેલી હવે આવવાની જ નહિ. આના કરતાં પંચિયું પલાળીને નાહવું એ જ સારું!

અને ગંગા પાણીનું એક બેડું ભરીને આવી એટલે બીજી સૂચના આપી : ‘જો, ગંગા! આ ધોતિયું સવારનું કોહે છે માટે એને પહેલું ધોઈ નાખ.’

ગંગાએ સાબુ માગ્યો એટલે એણે તાકામાંથી લાવતાં કહ્યું : ‘તું પેલાં એંઠાં વાસણમાં પાણી રેડ એટલે બધું ચોંટી ગયું છે તે ઊખડી જાય. ત્યાં સુધીમાં હું સાબુ દેઈ આપું છું.’

ગંગા બબડી : ‘ઓ હો મારી બઈ! આ તો ઓઝા કરતાં ગધેડી ડાહી!’

અને વાસણ અને કપડાં લેઈ એ ચાલી, એટલે સુશીલાએ બીજી સૂચના આપી : ‘જોજે, ધોતિયું બહુ ટીપતી નહિ, નહિ તો એ તો પાતળું પાણી જેવું છે એટલે ફસકી જશે.’

‘આ આટલા બધા ચિબાવલાવેડા શું કામ કરતી હશે?’ એમ મનમાં ગણગણી ગંગા આગળ જાય ત્યાં તો સુશીલા વધુ ઉતાવળી બોલી : ‘વાસણ પાછી મૂકતી ના આવું!’

હવે ગંગાથી એ સહ્યું ન ગયું. એણે સ્પષ્ટ, પણ કોઈ ન સાંભળે તેમ કહ્યું : ‘આટલા બધા ચાળા કર્યા કરતાં સીધી ઘરમાં જ બેસી જાને એટલે નિકાલ મટે!’

અને સુભદ્રા હતી ત્યાં સુધી એને ખ્યાલ નહોતો આવ્યો તે આંખ આગળ ભજવાતો લાગ્યો. જરૂર, જરૂર, આજની નખરાળી છોકરીઓ ચૂકે જ નહિ. એવું ના હોય તો એને નહિ સગું, નહિ સાગવું, તોય આટલી બધી પૈડ શું કરવી જોઈએ? એ બિચારી આવશે ત્યાં સુધીમાં તો ભલી હશે તો એના ધણીને જ પચાવી પાડશે!

વળી એણે મન વાળ્યું : ‘આપણે શી તે લોકોની પંચાત? આપણે તો કામ સાથે કામ! એમાં જો એ બહુ ટકટક કરશે તો બે દા’ડા સાંભળીશ. પછી તો રોકડું જ પરખાવી દેઈશ : ‘એટલું બધું દાઝતું હોય તો ઘરમાં પેસીને કરી લેને? કોણ તને ના કહે છે?’

ત્યારે સુશીલા એના તરંગોમાં વિહરતી હતી : ‘વાસણ લાવે તેમાં શું રંધાયું? પછાડપછાડ કરી ગોબા ના પાડે તેય જોવાનું રહ્યુંને? કાચનાં વાસણ તો હું જ ધોઈને મૂકી દેઈશ એટલે ભાંગવા કરવાની ચિંતા જ નહિ.’

અને ગંગા આવે ત્યાં સુધીમાં તો ઓરડો વાળેલો હતો છતાં ફરીથી વાળીઝૂડીને સાફ કર્યો. ખીંટીએ ભરવેલાં કપડાં ઝાડી નાખ્યાં. કૅલેન્ડરનું પાનું ફાડ્યું. ટેબલ ઉપર કાગળો પડ્યા હતા તે સરખા કરી ઉપર બાજુમાં પડેલી ચોપડી મૂકી દાબી દીધા.

ગંગાએ એ બધો ફેરફાર જોઈ લીધો. અને સૂનું ઘર પડતાં પોતે ફાવશે તે આશા નિષ્ફળ જવાથી કે સુશીલાની ખોટી ટોકથી, ગમે તેમ પણ એ જતી વખતે એના ભણી તીક્ષ્ણ નજર ફેંકતી ગઈ.

*

પણ એ સર્વ કરતાં સુભદ્રાના પુત્રજન્મની ખુશાલીનો હર્ષ સુશીલાથી ઢાંક્યો ઢંકાયો નહિ. વિનોદ કચેરીમાં આવતાં આંગણામાં પિતાજી સાથે વાત કરતો હતો, એ સાંભળી લેતાં સુશીલા કૂદતી, છલાંગો ભરતી અંદર દોડી.

સાસરે જવાલાયક છોકરી આમ બાળકોની પેઠે કૂદાકૂદ કરે એ અસભ્ય માની, માએ રોષ કરતાં કહ્યું : ‘તને કેટલી વખત કહ્યું કે તું તે કંઈ હવે નાની છે, તે આમ હેલાળા ભર્યા કરે છે?’

અંતરનો ભાવ વ્યક્ત કરતાં એ બોલી : ‘એવું ખુશ થવા જેવું હોય તો કૂદીય પડાય?’

‘એવી તે શી વધામણી છે?’

‘સુભદ્રાબહેનને પુત્ર જન્મ્યો!’

માનેય આનંદ થયો. એણે પૂછ્યું : ‘કોણે કહ્યું?’

સુશીલાએ જવાબ ટાળતાં કહ્યું : ‘એ બધીયે તારે પંચાત!’

ત્યાં સુધીમાં પિતાએ વધાઈ ખાધી : ‘સાંભળે છે કે? સુભદ્રાબેનને…’

‘પુત્ર જન્મ્યો એ કહો છોને?’ માએ આગળથી ઝડપી લીધું.

‘તને કોણે કહ્યું?’

‘આ નોય તમારી લાડીલી! તમને બહાર વાત કરતાં સાંભળ્યા હશે તે તરત કૂદતી કૂદતી કહી ગઈ.’

અને સુભદ્રાબહેન ક્યારે આવે ને પુત્રને ઝડપી લઉં તેની જ માળા જપતી સુશીલાને, એમને આવવાની બે દિવસની વાર હતી ત્યાંથી તો, ઊંઘમાંય નાના નાના હાથ એના ભણી લંબાતા હોય તેવો ભાસ થતો.

વળી એટલું નાનું બાળકેય, સુભદ્રા આવી ત્યારે કેટલાંએ લેવા હાથ લંબાવ્યા પણ કોઈની પાસે ન જતાં સુશીલાની સાથે જૂની ઓળખાણ હોય તેમ એની સોડમાં સંતાઈ ગયું.

સુશીલા જોકે બધાનાં દેખતાં એના મોંનો આકાર બરાબર મેળવી ન શકી. પણ એકાંતમાં નકલની મૂળ પ્રત સાથે મેળવણી કરતી હોય તેમ એનાં અંગ-ઉપાંગ મેળવવા લાગી. નાક તો એના જેવું અણિયાળું જ છે; આંખ જરા મોટી છે કે શું? ના, ના; એ તો હજુ બાળક એટલે લાગે. જબરો ભાગ્યશાળી લાગે છે. કપાળ કેટલું મોટું છે? પણ ટાલિયો થશે કે શું? માથે વાળ બહુ જણાતા નથી. મોં ગોળ લાડવા જેવું છેને! બધું તો બધું, પણ દાઢીનો ખાડોય બાકી નથી રહી ગયોને!

એને હસતો જોઈ એણે કહ્યું : ‘લુચ્ચા! શું હસે છે?’ અને ટૂંટિયું વાળેલા પગ સાથે હાથનું માપ લેતાં હાથ ઢીંચણથી નીચે ગયેલા જોઈ એ હર્ષઘેલી થઈ ગઈ, અને માને વધાઈ ખાવા દોડી : ‘બા, બા! જો તો ખરી; આના હાથ તો ઢીંચણથી નીચા છે!’

વગર જોયે માએ પ્રતિકાર કર્યો : ‘શું ગાંડા જેવી વાત કરે છે!’

‘પણ જો તો ખરી?’

‘જો તું તારી મેળે!’ માએ એની મૂર્ખાઈમાં સાથ ન આપ્યો.

પણ પોતાનું સત્ય સાબિત કરવા માપી બતાવવા ગઈ, ત્યાં તો એણે પગ લાંબા કરી નાખ્યા.

એને મીઠી મધુરી ટપલી મારતાં સુશીલાએ કહ્યું : ‘આવડો છે પણ કેવો એની મા જેવો પાક્કો છે! તે વખતે ટૂંટિયું વાળી દીધું હતું તે હું તો ભૂલી જ ગઈ.’

અને ચોળાચોળા થતાં એ રડવા જેવો થાય એ પહેલાં એ સુભદ્રાને આપવા ગઈ : ‘લ્યો આને ધવરાવો ભૂખ્યો થયો છે.’

સુભદ્રાને સુશીલાની શરમાળ વૃત્તિ યાદ આવી એટલે પિયેરમાં જે હોય તે ‘ભાણાનું મોં એના બાપ જેવું છે’ કહેતું એ સાંભરી આવ્યું. એણે પૂછ્યું : ‘સુશીલા! આનું મોં કોના જેવું છે?’

‘તમારા જેવું વળી!’ સુશીલાએ ભાવ છુપાવતાં કહ્યું.

‘જો વળી! હજુય એની એ શરમ કે?’

‘શાની શરમ? મને તો લાગ્યું એવું કહ્યું.’

‘સાચું બોલે છે?’

‘તમે માનો એમ.’

‘હું તો કહું છું કે તું જૂઠું બોલે છે.’

‘તો એમ.’ સુશીલાથી હસી જવાયું.

‘જા, જા; એમ શરમ રાખે ત્યાં ઓછું નભવાનું છે?’

સુશીલાએ કંઈ જવાબ ન આપ્યો એટલે સુભદ્રાએ કહ્યું : ‘જે હોય તે એના બાપના જેવું મોં કહે છે, ને તું મારું નામ દે તે હું કેમ માનું?’

સુશીલા : ‘ત્યારે જાણીને શું કરવા પૂછો છો?’ ને ત્યાં તો બચુએ સુશીલાને મોંએ બાચકો ભરવા માંડ્યો એટલે એણે કહ્યું : ‘આટલો છોકરોય માનું ઉપરાણું લેઈ મને મારે છેને!’

સુભદ્રા : ‘જૂઠું બોલે એટલે મારે સ્તો.’

અને સુભદ્રાના આવતાં, ઘરનો કામચલાઉ લીધેલો ચાર્જ પાછો સોંપી એણે બચુનો લગભગ સંપૂર્ણ કબજો લેઈ લીધો.

જો ઝભલાને સહેજ ડાઘ પડ્યો હોય તો તરત બદલી નાખતાં એ સુભદ્રાને કહેતી : ‘ઝભલું કેટલું બધું મેલું થયું છે, પણ બદલતાંય નથીને?’

સુભદ્રા એની લાગણીને સમજી કહેતી : ‘તું છે, પછી મારે એની શી પંચાત?’

એની આંખોમાં મેશ ઘાલવા એ વળગતી ત્યારે મા એને ટોકતી : ‘રે’વા દે તારું ડહાપણ? કંઈ ઉડઝૂડ કરતાં તેની આંખ ઝૂંકવીશ.’

આછા વાળને ઓળી પાંથી પાડવાના એ વ્યર્થ પ્રયત્ન કરતી, ત્યારે સુભદ્રા એની ઘેલછાને હસતી : ‘તું એને માથે ક્યાં વાળ જુએ છે કે ક્યારની પાંથી પાડવા મથે છે?’

એક દિવસ સુશીલાની એ ઘેલછા વિશે સુભદ્રા અને મંછાબહેન વાત કરતાં હતાં. મા બોલી : ‘મૂઈને તમારો છોકરો જોઈને શું ઘેલું લાગ્યું છે કે હું ટોકતી રહું છું તોય નજર ચૂકવી એને રમાડી જાય ત્યારે એને જંપ વળે છે!’

સુભદ્રા : ‘પણ ટોકો છો શું કરવા?’

મા : ‘સમજ્યા વગરનું ડહાપણ કરે ત્યારે ના કહેવું પડે? તે દિવસે તમે રેચ આપતાં હતાં ત્યારે મેં એને બોલતી સાંભળી : આટલી બધી દવા પવાતી હશે! એથી તો બિચારાનું ધાવણે નીકળી જશે! તે મેં એને કહ્યું, મા કરતાં તું વધારે ડાહી છે કે ડહાપણ કરતી હતી? તે ઊલટી પોતાની ભૂલ કબૂલ કરવાને બદલે મને કહે : ‘તુંય બા જોયા વગર શું બોલતી હશે? ખાસ્સો ચમચો ભરીને એવડા છોકરાને પાય તે એ વેઠે? પણ મેં કહ્યું : તને એની શી ગતાગમ કે વેઠે કે ના વેઠે? એક વખત તો એ શરમાઈ ગઈ. પણ બોલે બંધાય એવી ક્યાં છે? કહે : નાનાભાઈને તું કેટલી દવા પાતી એ કંઈ મેં નથી જોઈ? ને હુંય મૂઈનું ડહાપણ સાંભળી કંઈ ન બોલી.’

સુભદ્રા : ‘આમ તો એ જબરી કાળજી રાખે છે. કાનના મૂળ આગળ બે દિવસ પાઉડર છાંટવાનું ભૂલી ગઈ ને સહેજ કહોવારો લાગ્યો ત્યારથી રોજ મેં પાઉડર છાંટ્યો હોય તોય ફરી છાંટ્યા વગર નથી રહેતી.’

મા : ‘છોકરાં તો એને નાનપણથી જ બહુ વહાલાં છે. પણ તમારા છોકરાને જોઈને તો એ ગાંડી જ બની ગઈ છે!’

આમ સુશીલા બચુની કાળજી રાખતી એટલું જ નહિ, પણ એને રડતો દેખીને એ સાનભાન ભૂલી જતી. પોતે એની મા હોય ને સુભદ્રાને સાચવવા માટે આયા રાખી હોય તેમ એ એને વઢતાં પોતાની જાત ભૂલી જતી.

‘સુભદ્રાબેન! આ ક્યારનોય રડી મરે છે ને તમે શું મોતી પરોવો છો?’

‘એ તો આખો દિવસ રડે માટે કામ મૂકી દેવાય?’

‘તે એના કરતા કામ કેવુંક જબરું છે?’

અને જે વિનોદની એ પૂરેપૂરી સગવડ સાચવવાની ઇચ્છા રાખતી હતી તે ઢીલી પડી હોય તેમ સુભદ્રા રસોઈનું બહાનું કાઢતી, ત્યારે એ બચાવેય સુશીલા માન્ય ન કરતી : ‘એવું હોય તો એક દિવસ રોટલી વગર ભૂખે મરી જવાય છે?’

સુભદ્રા હસીને કહેતી : ‘છોકરું તો રાજાનુંય રડ્યા વગર મોટું નહિ થવાનું.’

સુશીલા છેલ્લી ચેતવણી આપતી : ‘જુઓ, સુભદ્રાબહેન! કહેનાર કહી રહ્યાં! હવે બચુને રડાવશો તો હું તમારી સાથે લડ્યા વગર નહિ રહું.’

સુભદ્રા હસતાં હસતાં જવાબ દેતી : ‘અત્યારે જ વઢને, એટલે હું જોઉં તો ખરી?’

અને ઘણી વખત તો સુભદ્રા, વિનોદ ઘેર હોય ત્યારે સુશીલા આવી શકશે નહિ એમ જાણતી, એટલે એને ખીજવવા જાણીજોઈને બચુને રડતો છાનો રાખતી નહિ. જોકે વિનોદના ગયા પછી સુશીલાનો રોષ વહોરી લેવો પડતો.

સુભદ્રા હસતી : ‘આટલી બધી લાગણી અત્યારે થાય છે ત્યારે તે વખતે કેમ ન આવી?’

સુશીલા હથિયારને મ્યાન કરતાં કહેતી : ‘બહુ અત્યાચાર કરશો તો મને આવતાં કંઈ શરમ આવવાની છે?’

અને ખરેખર એવો પ્રસંગ આવ્યા વગર ન રહ્યો. વિનોદ એનાં કાગળિયાં લખ્યા કરતો હતો, સુભદ્રા રસોડામાં ગડમથલ કરતી હતી અને બચુ પારણામાં રહ્યો રહ્યો ચીસો પાડતો હતો. સુશીલાથી એની ચીસો ન સહી શકાઈ. એ વિનોદની હાજરીનો ખ્યાલ ભૂલી : ‘સુભદ્રાબહેન! તમે મા છો કે…’ બોલતી એ ઘરમાં એટલી ઝડપે દાખલ થઈ કે વિનોદને જોઈ એને પાછા વળવાનો અવસર ન રહ્યો. હા, એની જીભ તો અટકી જ ગઈ, અને પારણામાંથી એને શકરાબાજની ઝડપે ઊંચકી એ બહાર નીકળી ગઈ.

છતાં આપદ્‌ધર્મ વખતે શીલવતી ગૃહિણીય સંકોચ છોડી મેદાને પડે છે, તેમ બચુના મંદવાડ વખતે એણે વિનોદની હાજરીમાંય ત્યાં બેસી રહેવા માંડ્યું. સુભદ્રા બીજે કામે હોય તો વિનોદના હાથમાંથી અવળી નજરે દવાય લેવા લાગી.

છેવટ એની ચાકરીના ઉજાગરામાં સુભદ્રાને તાવ આવી ગયો, ત્યારે વિનોદ સાથે બચુને લેઈ એ દવાખાનેય જઈ આવી.

અને આ માંદગીમાંથી બચ્યા પછી તો સુશીલા સુભદ્રાના ખોરાકનીય કાળજી લેવા લાગી.

‘ભીંડાનું શાક ન ખાતાં; એ તો નર્યું પિત્તનું ઘર!’

‘મેં તો ચાખ્યું જ નથી.’

‘તમારું તો ભલું પૂછવું! તે દા’ડે, દહીં ચાખ્યું એમાં કેટલું થઈ ગયું હતું?’

‘પણ મને કંઈ એમ ખબર હતી કે સહેજ ચાખ્યામાં એટલું બધું થઈ જશે?’

‘એ વાત જવા દો; પણ તે દા’ડે હું ના હોત તો કેળું તો ખાત જ ને?’

‘બળ્યો જીવ એવો છે કે ચાખ્યા વગર જંપ વળતો નથી.’

અને જાણે કહેતી હોય કે માંદો પડે તો વચવેગળે તમારે શું? હું તો છોકરો ખોઈ જ બેસુંને? ‘તમને તો ચાખવાનું મન થાય સ્તો! માંદો પડે તો તમારે શું? તમે જોડે ખાટલો ઢાળી સૂઈ જાવ એટલે બીજાને વચવેગળે ઉપાધિ!’

સુભદ્રાએ એનો સ્વીકાર કરતાં કહ્યું : ‘એ તો ખરું. તે વખતે તારે કેટલી ચાકરી કરવી પડી હતી?’

સુશીલાએ પોતાનો ભાવ સંતાડતાં કહ્યું : ‘લ્યો, આ તો કહ્યું એટલે મારા ઉપર જ લેઈ ગયાં! પણ તે વગર બીજાંને ઓછી હેરાનગતિ વેઠવી પડે છે?’

સુભદ્રા ‘બીજાં’નો અર્થ સમજી ગઈ એટલે બોલી : ‘એમ હેરાનગતિ વગર અમસ્તું બાપ થવાય છે? આપણે નવ મહિના પેટમાં રાખી દુઃખ ભોગવીએ ત્યારે એમને એટલોય લહાવો ન મળે?’

સુભદ્રા તરફનો બધોય અસંતોષ તેણે આજ પહેલી જ વખત, એક જ વાક્યમાં, સંકોચસહ છતાં વિનોદમાં વાળ્યો : ‘તમારું ચાલે તો એય તમે તો એમને સોંપી દો!’

સુભદ્રા પહેલી જ વખત આવો મર્માળુ ટોણો સાંભળી ગાલ પર ટપલી મારતાં બોલી : ‘પાછી બોલતાં શીખી!’

*

પરીક્ષા પાસ થતાં જ સારી લાગવગ હોવાથી સુશીલાના વરને નોકરી મળી ગઈ. જે ઇચ્છા માબાપે રાખી હતી તે સફળ થઈ. જે હૈયું પિયુ ઝંખતું હતું તેને એની પાસે જવાનો સુઅવસર આવ્યો.

રડતી આંખે અને હસતે હૈયે એને વળાવી ત્યારે સુભદ્રાએ સલાહ આપી : ‘હવે એવી ને એવી શરમાળ ના રહેતી. એમને કેમ રાજી રાખવા એ જરા શીખજે!’

આંખ લૂછતાં લૂછતાં એના મુખ ઉપર હાસ્ય ફરકી ગયું. એની સલાહ સ્વીકારતી હોય તેમ એણે માથું નીચું કર્યું, પણ હસતું હૈયું અંદરથી કહેતું હતું : ‘તું ના મળી હોય તો કદાચ ન શીખી હોત; પણ હવે તો એમાં તારા કરતાં વધારે હોશિયાર થઈ ગઈ છું!’
(તાણાવાણા, ૧૯૪૬)
{{Poem2Close}}

{{HeaderNav
|previous=[[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/લોહીની સગાઈ|લોહીની સગાઈ]]
|next = [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/વટ|વટ]]
}}

User:Vipul Shingala

2025-06-11T11:56:49Z

Vipul Shingala: /* ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા */

===ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા===
# મલયાનિલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મલયાનિલ/ગોવાલણી|ગોવાલણી]]
# કનૈયાલાલ મુન્શી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુન્શી/શામળશાનો વિવાહ|શામળશાનો વિવાહ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કનૈયાલાલ મુન્શી/મારી કમળા|મારી કમળા]]
# ધૂમકેતુ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પોસ્ટઑફિસ|પોસ્ટઑફિસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/પૃથ્વી અને સ્વર્ગ|પૃથ્વી અને સ્વર્ગ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/વિનિપાત|વિનિપાત]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/ભૈયાદાદા|ભૈયાદાદા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધૂમકેતુ/રજપૂતાણી|રજપૂતાણી]]
# રા. વિ. પાઠક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/મુકુન્દરાય|મુકુન્દરાય]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/ખેમી|ખેમી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/સૌભાગ્યવતી!!|સૌભાગ્યવતી!!]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રા. વિ. પાઠક/જક્ષણી|જક્ષણી]]
# ઝવેરચંદ મેઘાણી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/સદાશિવ ટપાલી|સદાશિવ ટપાલી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/વહુ અને ઘોડો|વહુ અને ઘોડો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઝવેરચંદ મેઘાણી/જી’બા|જી’બા]]
# ઉમાશંકર જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/છેલ્લું છાણું|છેલ્લું છાણું]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/મારી ચંપાનો વર|મારી ચંપાનો વર]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉમાશંકર જોશી/શ્રાવણી મેળો|શ્રાવણી મેળો]]
# સુન્દરમ્
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/ખોલકી|ખોલકી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માજા વેલાનું મૃત્યુ|માજા વેલાનું મૃત્યુ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુન્દરમ્/માને ખોળે|માને ખોળે]]
# ગુલાબદાસ બ્રોકર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/લતા શું બોલે|લતા શું બોલે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ગુલામદીન ગાડીવાળો|ગુલામદીન ગાડીવાળો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/નીલીનું ભૂત|નીલીનું ભૂત]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગુલાબદાસ બ્રોકર/ઊભી વાટે|ઊભી વાટે]]
# પન્નાલાલ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/વાત્રકને કાંઠે|વાત્રકને કાંઠે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સાચી ગજિયાણીનું કાપડું|સાચી ગજિયાણીનું કાપડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/બાપુનો કૂતરો|બાપુનો કૂતરો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/સુખદુઃખનાં સાથી|સુખદુઃખનાં સાથી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/પીઠીનું પડીકું|પીઠીનું પડીકું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/મોરલીના મૂંગા સૂર|મોરલીના મૂંગા સૂર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્નાલાલ પટેલ/નૅશનલ સેવિંગ|નૅશનલ સેવિંગ]]
# ઈશ્વર પેટલીકર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/લોહીની સગાઈ|લોહીની સગાઈ]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/મધુરાં સપનાં|મધુરાં સપનાં]] {{done}}
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઈશ્વર પેટલીકર/વટ|વટ]] {{done}}
# જયંતી દલાલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/અડખેપડખે|અડખેપડખે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/આ ઘેર પેલે ઘેર|આ ઘેર પેલે ઘેર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઉત્તરા|ઉત્તરા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ઝાડ, ડાળ અને માળો|ઝાડ, ડાળ અને માળો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંતી દલાલ/ટપુભાઈ રાતડિયા|ટપુભાઈ રાતડિયા]]
# જયંત ખત્રી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ|તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/લોહીનું ટીપું|લોહીનું ટીપું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ધાડ|ધાડ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/નાગ|નાગ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જયંત ખત્રી/ખરા બપોર|ખરા બપોર]]
# અશોક હર્ષ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશોક હર્ષ/સુલોચના|સુલોચના]]
# પીતાંબર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પીતાંબર પટેલ/દત્તક પિતા|દત્તક પિતા]]
# હીરાલાલ ફોફલિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હીરાલાલ ફોફલિયા/રાતે વાત|રાતે વાત]]
# ચુનીલાલ મડિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/વાની મારી કોયલ|વાની મારી કોયલ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/ચંપો ને કેળ|ચંપો ને કેળ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચુનીલાલ મડિયા/કમાઉ દીકરો|કમાઉ દીકરો]]
# સુરેશ જોષી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/થીગડું|થીગડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/રાક્ષસ|રાક્ષસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પદભ્રષ્ટ|પદભ્રષ્ટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/એક મુલાકાત|એક મુલાકાત]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/અગતિગમન|અગતિગમન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/લોહનગર|લોહનગર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/વરપ્રાપ્તિ|વરપ્રાપ્તિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/કુરુક્ષેત્ર|કુરુક્ષેત્ર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુરેશ જોષી/પુનરાગમન|પુનરાગમન]]
# સરોજ પાઠક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર|ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/સારિકા પંજરસ્થા|સારિકા પંજરસ્થા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સરોજ પાઠક/પોસ્ટ-મૉર્ટમ|પોસ્ટ-મૉર્ટમ]]
# ચંદ્રકાન્ત બક્ષી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...|આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/તમે આવશો?|તમે આવશો?]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચંદ્રકાન્ત બક્ષી/એક સાંજની મુલાકાત|એક સાંજની મુલાકાત]]
# મધુ રાય
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/બાંશી નામની એક છોકરી|બાંશી નામની એક છોકરી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ધારો કે –|ધારો કે –]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/કાન|કાન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/ઊંટ|ઊંટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મધુ રાય/મકાન|મકાન]]
# વસુબહેન ભટ્ટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વસુબહેન ભટ્ટ/ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!|ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!]]
# મોહમ્મદ માંકડ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/તપ|તપ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહમ્મદ માંકડ/મનેય કોઈ મારે!|મનેય કોઈ મારે!]]
# વનુ પાંધી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વનુ પાંધી/બારી|બારી]]
# ધીરુબહેન પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરુબહેન પટેલ/ટાઢ|ટાઢ]]
# કુન્દનિકા કાપડિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/ફરી વરસાદ!|ફરી વરસાદ!]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/જવા દઈશું તમને…|જવા દઈશું તમને…]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/પ્રેમનાં આંસુ|પ્રેમનાં આંસુ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કુન્દનિકા કાપડિયા/તમારાં ચરણોમાં|તમારાં ચરણોમાં]]
# ઇવા ડેવ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તરંગિણીનું સ્વપ્ન|તરંગિણીનું સ્વપ્ન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇવા ડેવ/તમને ગમી ને?|તમને ગમી ને?]]
# ભગવતીકુમાર શર્મા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભગવતીકુમાર શર્મા/અપ્રતીક્ષા|અપ્રતીક્ષા]]
# મોહનભાઈ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહનભાઈ પટેલ/બ્લાઇન્ડ વર્મ|બ્લાઇન્ડ વર્મ]]
# કિશોર જાદવ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/કાગ-કન્યા|કાગ-કન્યા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિશોર જાદવ/વિસ્મૃત|વિસ્મૃત]]
# રાધેશ્યામ શર્મા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના|સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/સળિયા|સળિયા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/નૂતન વર્ષાભિનંદન|નૂતન વર્ષાભિનંદન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાધેશ્યામ શર્મા/ચર્ચબેલ|ચર્ચબેલ]]
# રઘુવીર ચૌધરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/પોટકું|પોટકું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/જગા ધૂળાનો જમાનો|જગા ધૂળાનો જમાનો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ચિતા|ચિતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ|ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/મંદિરની પછીતે|મંદિરની પછીતે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/સાંજનો છાયો|સાંજનો છાયો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રઘુવીર ચૌધરી/ભણેલી વહુ|ભણેલી વહુ]]
# રાવજી પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/ચંપી|ચંપી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સગી|સગી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાવજી પટેલ/સૈનિકનાં બાળકો|સૈનિકનાં બાળકો]]
# ઘનશ્યામ દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/ગોકળજીનો વેલો|ગોકળજીનો વેલો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઘનશ્યામ દેસાઈ/કાગડો|કાગડો]]
# જ્યોતિષ જાની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જ્યોતિષ જાની /એક સુખી માણસનું ચિત્ર|એક સુખી માણસનું ચિત્ર]]
# સુધીર દલાલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુધીર દલાલ/પછી|પછી]]
# વર્ષા અડાલજા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/‘એ’|‘એ’]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વર્ષા અડાલજા/લાશ|લાશ]]
# વિભૂત શાહ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિભૂત શાહ/શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો|શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો]]
# નાનાભાઈ જેબલિયા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/છટકું|છટકું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાનાભાઈ જેબલિયા/કાટલું|કાટલું]]
# હરિકૃષ્ણ પાઠક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/ઘરભંગ|ઘરભંગ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરિકૃષ્ણ પાઠક/નટુભાઈને તો જલસા છે|નટુભાઈને તો જલસા છે]]
# વીનેશ અંતાણી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/શ્વાસનળીમાં ટ્રેન|શ્વાસનળીમાં ટ્રેન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ|તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી|સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/સ્ત્રી નામે વિશાખા|સ્ત્રી નામે વિશાખા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/નિર્જનતા|નિર્જનતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વીનેશ અંતાણી/જૂના ઘરનું અજવાળું|જૂના ઘરનું અજવાળું]]
# હિમાંશી શેલત
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં|અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/ઇતરા|ઇતરા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/બારણું|બારણું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/સાંજનો સમય|સાંજનો સમય]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હિમાંશી શેલત/કિંમત|કિંમત]]
# ધીરેન્દ્ર મહેતા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધીરેન્દ્ર મહેતા/ઓળખાણ|ઓળખાણ]]
# વિજય શાસ્ત્રી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય શાસ્ત્રી/મિસિસ શાહની એક બપોર|મિસિસ શાહની એક બપોર]]
# પુરુરાજ જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પુરુરાજ જોશી/છત્રી|છત્રી]]
# ઇલા આરબ મહેતા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પરીકથા|પરીકથા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઇલા આરબ મહેતા/પાંખ|પાંખ]]
# રજનીકુમાર પંડ્યા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રજનીકુમાર પંડ્યા/સીનો|સીનો]]
# ચિનુ મોદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ચિનુ મોદી/નાગના લિસોટા|નાગના લિસોટા]]
# રમેશ પારેખ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ પારેખ/ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે|ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે]]
# જોસેફ મેકવાન
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/પન્નાભાભી|પન્નાભાભી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/બાપનું લો’ય|બાપનું લો’ય]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જોસેફ મેકવાન/ઘરનું ઘર|ઘરનું ઘર]]
# મોહન પરમાર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/આંધું|આંધું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/કુંભી|કુંભી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/હિરવણું|હિરવણું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/થળી|થળી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોહન પરમાર/તણખલું|તણખલું]]
# દલપત ચૌહાણ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/બદલો|બદલો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દલપત ચૌહાણ/ગંગામા|ગંગામા]]
# હરીશ મંગલમ્
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/દાયણ|દાયણ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હરીશ મંગલમ્/ઉટાંટિયો|ઉટાંટિયો]]
# અંજલિ ખાંડવાલા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અંજલિ ખાંડવાલા/લીલો છોકરો|લીલો છોકરો]]
# મણિલાલ હ. પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/બાપાનો છેલ્લો કાગળ|બાપાનો છેલ્લો કાગળ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/રાતવાસો|રાતવાસો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પી.ટી.સી. થયેલી વહુ|પી.ટી.સી. થયેલી વહુ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મણિલાલ હ. પટેલ/પડતર|પડતર]]
# રમેશ દવે
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ દવે/ને કંઈક થયું તો?|ને કંઈક થયું તો?]]
# મનોહર ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/જલમટીપ|જલમટીપ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મનોહર ત્રિવેદી/પાછું વળવું|પાછું વળવું]]
# પવનકુમાર જૈન
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/આ જમાનાનો પારસમણિ|આ જમાનાનો પારસમણિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/તરસ્યા કાગડાની વારતા|તરસ્યા કાગડાની વારતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/વરુ અને શ્રી પાપી|વરુ અને શ્રી પાપી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પવનકુમાર જૈન/ઈપાણનું યૌવન|ઈપાણનું યૌવન]]
# કિરીટ દૂધાત
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આમ થાકી જવું…|આમ થાકી જવું…]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…|આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/ભાય|ભાય]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/લીલ|લીલ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/એક બપોરે|એક બપોરે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કિરીટ દૂધાત/વી. એમ.|વી. એમ.]]
# બિપિન પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/સંગીતશિક્ષક|સંગીતશિક્ષક]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/વાંસનાં ફૂલ|વાંસનાં ફૂલ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/બૂફે|બૂફે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિપિન પટેલ/કરિયાવર|કરિયાવર]]
# માય ડિયર જયુ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/ડારવિનનો પિતરાઈ|ડારવિનનો પિતરાઈ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/જીવ|જીવ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માય ડિયર જયુ/વેકેશન|વેકેશન]]
# પન્ના નાયક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/લેડી વિથ અ ડૉટ|લેડી વિથ અ ડૉટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/નિત્યક્રમ|નિત્યક્રમ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/સુજાતા|સુજાતા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના નાયક/ઊડી ગયો હંસ|ઊડી ગયો હંસ]]
# અજિત ઠાકોર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ગૂમડું|ગૂમડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/ખરજવું|ખરજવું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજિત ઠાકોર/માવઠું|માવઠું]]
# અનિલ વ્યાસ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/સવ્ય-અપસવ્ય|સવ્ય-અપસવ્ય]]
# હરીશ નાગ્રેચા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/`ચૂટકી'|`ચૂટકી']]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/ખલેલ|ખલેલ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અનિલ વ્યાસ/કૅટ-વૉક|કૅટ-વૉક]]
# યોગેશ જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ચંદરવો|ચંદરવો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/યોગેશ જોશી/ગંગાબા|ગંગાબા]]
# પ્રવીણ ગઢવી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/લીંબડાનું પાંદડું|લીંબડાનું પાંદડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણ ગઢવી/સૂરજપંખી|સૂરજપંખી]]
# ભૂપેશ અધ્વર્યુ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેશ અધ્વર્યુ/હનુમાન લવકુશ મિલન|હનુમાન લવકુશ મિલન]]
# કેશુભાઈ દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/મહિષાસુર|મહિષાસુર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેશુભાઈ દેસાઈ/ઉપેક્ષિતા|ઉપેક્ષિતા]]
# પ્રવીણસિંહ ચાવડા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/ચાકરી|ચાકરી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/લેણિયાત|લેણિયાત]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિઝિટ|વિઝિટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/જનારી|જનારી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી|બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રવીણસિંહ ચાવડા/વિશાખાનો ભૂતકાળ|વિશાખાનો ભૂતકાળ]]
# ઉત્પલ ભાયાણી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/ખતવણી|ખતવણી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/મિજબાની|મિજબાની]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બદલો|બદલો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ઉત્પલ ભાયાણી/બંધન અને મુક્તિ|બંધન અને મુક્તિ]]
# ધરમાભાઈ શ્રીમાળી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/નરક|નરક]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/દાજવું તે...|દાજવું તે...]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ધરમાભાઈ શ્રીમાળી/વરઘોડો|વરઘોડો]]
# દશરથ પરમાર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/ત્રીજું ઘર|ત્રીજું ઘર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/દશરથ પરમાર/બે ઇ-મેલ અને સરગવો|બે ઇ-મેલ અને સરગવો]]
# મોના પાત્રાવાલા
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મોના પાત્રાવાલા/રાની બીલાડો|રાની બીલાડો]]
# નાઝીર મનસૂરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નાઝીર મનસૂરી/બોકાહો|બોકાહો]]
# અઝીઝ ટંકારવી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અઝીઝ ટંકારવી/વાવાઝોડું|વાવાઝોડું]]
# જિતેન્દ્ર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિતેન્દ્ર પટેલ/ખાડ|ખાડ]]
# પરેશ નાયક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/તાંદળજાની ભાજી|તાંદળજાની ભાજી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક /પરપોટો|પરપોટો]]
# કાનજી પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કાનજી પટેલ/ડેરો|ડેરો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પરેશ નાયક/પડાવ|પડાવ]]
# બિન્દુ ભટ્ટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/આંતરસેવો|આંતરસેવો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બિન્દુ ભટ્ટ/જાગતું પડ|જાગતું પડ]]
# પારુલ રાઠોડ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ રાઠોડ/વિપર્યાસ|વિપર્યાસ]]
# સુમન્ત રાવલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/ખોયડું|ખોયડું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સુમન્ત રાવલ/લાયન-શૉ|લાયન-શૉ]]
# ભરત નાયક
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભરત નાયક/વગડો|વગડો]]
# જનક ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ|સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જનક ત્રિવેદી/બાવળ વાવનાર|બાવળ વાવનાર]]
# શિરીષ પંચાલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/શિરીષ પંચાલ/મજૂસ|મજૂસ]]
# રાજેન્દ્ર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/લિફ્ટ|લિફ્ટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/જૂઈની સુગંધ|જૂઈની સુગંધ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેન્દ્ર પટેલ/અધૂરી શોધ|અધૂરી શોધ]]
# ગિરીશ ભટ્ટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/રેખલીનું મન|રેખલીનું મન]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ગિરીશ ભટ્ટ/ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ|ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ]]
# પ્રભુદાસ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/હડફેટ|હડફેટ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ખાખી જીવડાં|ખાખી જીવડાં]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રભુદાસ પટેલ/ફારગતી|ફારગતી]]
# રામચંદ્ર પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/સુવર્ણકન્યા|સુવર્ણકન્યા]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/શ્યામલી|શ્યામલી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/ખેતર|ખેતર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામચંદ્ર પટેલ/તીતીઘોડો|તીતીઘોડો]]
# મહેન્દ્રસિંહ પરમાર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/પોલિટેકનિક|પોલિટેકનિક]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/ઊડણચરકલડી|ઊડણચરકલડી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મહેન્દ્રસિંહ પરમાર/એમ. પી. અજમેરા|એમ. પી. અજમેરા]]
# જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ|
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/કંઈ પણ બની શકે...|કંઈ પણ બની શકે...]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/જિગ્નેશ બ્રહ્મભટ્ટ/મહોરાં|મહોરાં]]
# સાગર શાહ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/ગેટ ટુ ગેધર|ગેટ ટુ ગેધર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/સાગર શાહ/સુજીની સમાજસેવા|સુજીની સમાજસેવા]]
# અજય સોની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/ગળામાં અટવાયેલી તરસ|ગળામાં અટવાયેલી તરસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અજય સોની/તરસ|તરસ]]
# વિજય સોની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/સાંકડી ગલીમાં ઘર|સાંકડી ગલીમાં ઘર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/વિજય સોની/મમ સત્યમ|મમ સત્યમ]]
# નવનીત જાની
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નવનીત જાની/સામા કાંઠાની વસ્તી|સામા કાંઠાની વસ્તી]]
# પન્ના ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/સાતમો દિવસ|સાતમો દિવસ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પન્ના ત્રિવેદી/ચપટી|ચપટી]]
# રામ મોરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/મહોતું|મહોતું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રામ મોરી/બળતરા|બળતરા]]
# અભિમન્યુ આચાર્ય
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/પડછાયાઓ વચ્ચે|પડછાયાઓ વચ્ચે]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અભિમન્યુ આચાર્ય/રાત|રાત]]
# નરેશ શુક્લ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/અથઃ ઇતિ|અથઃ ઇતિ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નરેશ શુક્લ/ન કહેવાયેલી વાર્તા...!|ન કહેવાયેલી વાર્તા...!]]
# હર્ષદ ત્રિવેદી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/જાળિયું|જાળિયું]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/હર્ષદ ત્રિવેદી/આઢ|આઢ]]
# રેણુકા પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/મીરાંનું ઘર|મીરાંનું ઘર]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રેણુકા પટેલ/ધોધમાર|ધોધમાર]]
# માવજી મહેશ્વરી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/ગ્રહણ|ગ્રહણ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/સુખ|સુખ]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/માવજી મહેશ્વરી/મિલકત|મિલકત]]
# કેતન મુનશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/ફટકો|ફટકો]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કેતન મુનશી/લાલ ચીંદરડી|લાલ ચીંદરડી]]
# બકુલેશ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/બકુલેશ/આભાસની ગલીમાં|આભાસની ગલીમાં]]
# પારુલ કંદર્પ દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પારુલ કંદર્પ દેસાઈ/એક ડગલું આગળ|એક ડગલું આગળ]]
# કંદર્પ ર. દેસાઈ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કંદર્પ ર. દેસાઈ/આઠમી માર્ચ|આઠમી માર્ચ]]
# રમેશ ર. દવે
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રમેશ ર. દવે/શબવત્|શબવત્]]
# પ્રાગજી ભામ્ભી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પ્રાગજી ભામ્ભી/ફરી પાછા પૃથ્વી પર|ફરી પાછા પૃથ્વી પર]]
# ભૂપેન ખખ્ખર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/ભૂપેન ખખ્ખર/વાડકી|વાડકી]]
# રાજેશ વણકર
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/રાજેશ વણકર/ધડાકા|ધડાકા]]
# મીનળ દવે
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/મીનળ દવે/ઓથાર|ઓથાર]]
# પૂજા તત્સત્
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/પૂજા તત્સત્/એક મેઇલ|એક મેઇલ]]
# કલ્પેશ પટેલ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/સહી|સહી]]
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/કલ્પેશ પટેલ/કાઠું વરહ|કાઠું વરહ]]
# અશ્વિની બાપટ
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/અશ્વિની બાપટ/તૃષ્ણા|તૃષ્ણા]]
# નીતા જોશી
## [[ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંપદા/નીતા જોશી/છેવાડાનાં બે જણ|છેવાડાનાં બે જણ]]