View source for દરિયાપારથી.../ન્યૂયોર્ક, ન્યૂયોર્ક 2

{{SetTitle}}
{{Heading|ન્યૂયોર્ક, ન્યૂયોર્ક 2}}
{{Poem2Open}}
ન્યૂયોર્ક શહેર એક અનવરત ઉત્સવ છે. જીવિતતાનું એ વિસ્મયકર મહાનુષ્ઠાન છે. એનેક પ્રકારનાં કૌશલ ધરાવતા લોકો ખેંચાઈને, આકર્ષાઈને અહીં આવ્યા જ કરે છે. તે શા માટે? તીવ્ર પ્રતિસ્પર્ધા, શહેરની અતોષણીય માગણીઓ, ધસમસ વહેતા પ્રવાહની જેમ વીતતો સમય – છતાં યે શા માટે? ને તે એક જ આશામાં : પોતાની જાતને કૈંક અંશે ગુરુતર, ભદ્રતર બનાવવા માટે. જો આ બધા લોકોનો વિકાસ શહેર પર નિર્ભર છે, તો એમનાથી શહેરનું સામર્થ્ય પણ વધે જ છે. તેથી જ ફરીથી કહું, કે આ સંબંધ પારસ્પરિક છે.
આ મહાનગરમાં આવનારાં, કે રહેનારાં બધાં જ ‘ન્યૂયોર્કર’ બનતાં નથી. એ બિરુદ પામવા માટે મનની એક પ્રકારની સંસ્થિતિ, બુદ્ધિનું એક પ્રકારનું ઔત્સુક્ય જરૂરી છે. તેથી જ કહે છે કે સાચો ‘ન્યૂયોર્કર’ કોઈ પણ જગ્યાએ જન્મેલો હોઈ શકે છે. એ જ્યારે ન્યૂયોર્ક શહેરમાં આવે છે ત્યારે એને ઘેર આવી પહોંચ્યાની શાંતિ થાય છે. 
અહીં મનની પોતાની જિંદગી હોય છે. પળે પળે એ આ શહેરનાં વિરોધો ને વિસ્મયો અનુભવતું રહે છે. અહીં સર્જનનું બાહુલ્ય અને કલ્પનાનો મુક્ત વિહાર છે. કોઈ પણ ક્શેત્રમાં -વેપાર, વાણિજ્ય, ન્યાય, નીતિ, ફેશન, કળા- મૌલિકતા જોવા મળી શકે છે. નિજી સ્વપ્ન, તેમજ વૈશ્વિક ભાવનાઓ અહીં સિદ્ધ થતાં રહે છે.
ન્યૂયોર્ક-પ્રેમી હોવાનાં લક્શણ જુદી જુદી રીતે દેખાઈ આવે. એક જણ કહે, “હું બીજા કોઈ ગામના નગરપતિ થવા કરતાં ન્યૂયોર્ક શહેરના રસ્તા પરની બત્તીનો થાંભલો થવાનું પસંદ કરું.” તો બીજું કોઈ કહે, “હું ન્યૂયોર્કમાં મારી જાતને શોધવા ને ઓળખવા આવું છું.” જેને બહુ જ ભિન્ન ઉત્તેજના જોઈતી હોય તે અહીં આવે; કે જેને સૌથી કઠિન પડકાર ઝીલવા હોય તે અહીં આવે. આ શહેર ક્યાંતો મારે, ક્યાંતો તારે. 
અહીં જેટલો ઉત્સાહ છે તેટલી ઉદાસી છે, જેટલા ઉત્તર છે તેટલા પ્રશ્ન છે. જાત માટેના આદર અને ગૌરવ અહીં શક્ય બની શકે છે. સાચો ‘ન્યૂયોર્કર’ પહેલાં ન્યૂયોર્કર છે, પછી અમેરિકન! એ પોતાના શહેરને વિશિષ્ટ ગણે છે. દેશને ભુલાવી દે એવું સામર્થ્ય ન્યૂયોર્ક શહેરમાં છે. એક વાર ન્યૂયોર્કનો સાદ જેણે સાંભળ્યો તે સર્વદા એનાથી ઘેરાયેલો રહેશે. આખું જગત ન્યૂયોર્કમાં સમાવિષ્ટ છે, ને એની બહાર જાણે કશું નથી.
ન્યૂયોર્ક શહેર ક્રિયા અને પ્રક્રિયાઓથી વિભોર છે. ડગલે પગલે નવીન દૃશ્યો, ખૂણે ખૂણો અશાંત છે, પળે પળે જુદો અનુભવ, કહો, કશી વિસાત છે? આ શહેરમાં ક્યારેય રાત થતી નથી, આ શહેર ક્યારેય પૂરેપૂરું સૂતું નથી.
ઊગતાં લગભગ રોજ એમ તો સાંજ, બપોર, સવાર છે.
અહીં દિવસ ગણો તો દિવસ હંમેશાં – રાત ગણો તો રાત છે.
શનિ-રવિનું મહાત્મ્ય ઘણું – પણ પર્વ તો સાતે સાત છે.
ને કામ સૂરજનું પડે ખરું, પણ ચાંદા પાસે મ્હાત છે.
આ શહેરની કાંઈ વાત છે!
અમેરિકાનાં મોટા ભાગનાં શહેરોમાં સપ્તાહાંતે જ જરા જીવ આવેલો જણાય, પણ આ ન્યૂયોર્ક નગરમાં સપ્તાહનો કોઈ પણ દિવસ વિશેષ પર્વ જેવો છે, અને દિવસના કોઈ પણ સમયે, કોઈ પણ ઋતુમાં અહીં વ્યસ્ત રહેવા માટે અગણિત યથેષ્ટ વિકલ્પો મળી રહે છે. મનોરંજન તથા માહિતીને લગતી અનેક બાબતો આમાં ગણાવી શકાય – નાટક, સિનેમા, સંગ્રહાલયો, આહારગૃહો, નૃત્ય, સંગીત, કળા, કમ્પ્યુટર, ધર્મ, ધંધો, શિક્શણ, ટેલિવિઝન વગેરે. 
સિનેમાની વાત કરું – મુખ્ય વિભાગ મૅનહૅતન એકલામાં રોજનાં એકસોથી વધારે ચલચિત્રો રૂપેરી પડદા પર ઝીલાતાં હોય છે. ન્યૂયોર્કના બીજા વિભાગોની ગણતરી તો જુદી. વળી, શહેરનાં ઘણાં સંગ્રહાલયો, દેવળો ને નાટ્યસંસ્થાઓમાં પણ પ્રસંગોપાત્ત વિશ્વની ભિન્ન ભાષાઓની કળાત્મક સિનેમા બતાવાતી હોય છે. કેટલાંક વર્ષો પહેલાં, સમકાલીન કળાના એક મ્યુઝીયમમાં સળંગ ત્રણ મહિનાનો ભારતીય ફિલ્મોત્સવ ઊજવાયેલો. જુદી જુદી ભારતીય ભાષાઓની લોકપ્રિય તેમજ કળાત્મક, અસાધારણ તેમજ અપ્રાપ્ય ફિલ્મો બતાવાયેલી. જોવા માટે ભારતીયો તો થોડાં જ આવતાં, અમેરિકનો અને બીજાં વિદેશીઓથી જ ગૃહ ભરાઈ જતું. આ રીતે, એક વાર સત્યજિત રાયની બધી જ ફિલ્મો બતાવાઈ હતી. આવું તો ભારતમાં પણ સહેલાઈથી જોવા ના પામીએ.
નાટકોની વાત કરું – ન્યૂયોર્ક વિશ્વ આખાના નાટ્યજગતનું પાટનગર છે. અહીં જે નાટક ભજવાય, અને સફળતા પામે તે વિશ્વના નાટ્ય-ઇતિહાસમાં અમર થઈ જાય છે. કોઈ પણ રાતે ન્યૂયોર્કમાં એકસોથી એકસો બાર નાટક ભજવાતાં હોય છે. ઉપરાંત, બુધવાર, શનિવાર, રવિવારની બપોરે પણ ખેલ હોય. બધાં જ સારાં ના પણ હોય, કે દરેક આપણને પસંદ ના પણ પડે; પરંતુ બધી કક્શાના લોકોના મનોરંજન માટે પૂરતી સંભાવનાઓ રોજેરોજ અહીં હાજર હોય છે. 
આ સિવાય, રાત્રિચર્યાનાં જનપ્રિય થાણાં કે જ્યાં ઘોંઘાટ, સંગીત, નાચ, ખાણીપીણી હોય તેની સૂચિ તો પાછી જુદી જ છે. એની પૂરેપૂરી ગણતરી તો જાણે થઈ જ ના શકે. આ સંખ્યા ખૂબ મોટી, ને ઘણાં થાણાંનું આયુષ્ય એવું ટૂંકું બનતું હોય, કે એમનું ખુલવું અને બંધ થવું સતત ચાલ્યા જ કરતું હોય.
છેલ્લી ગણતરીની મારી જાણ મુજબ ન્યૂયોર્ક શહેરના ફક્ત મુખ્ય વિભાગ મૅનહૅતનમાંનાં આહાર-સ્થાનોની સંખ્યા પચીસ હજારથી ઉપર હતી. બે-ચા ઓછીવત્તી હોઈ શકે, ને વર્ષે વર્ષે આ સંખ્યા બદલાતી પણ રહે છે. હું તો માનું છું કે એ વધતી રહે છે! દુનિયાની કોઈ આહાર-પ્રથા કે કોઈ ખાદ્ય-પદાર્થ એવાં નહીં હોય કે જે આ શહેરમાં ના મળે. રૅસ્ટૉરાઁનાં નામોમાં કોઈ વાર કલ્પનાનો વિહાર જોવા મળે – ‘જંઘીસખાનની બાઇસિકલ’, કે ‘સેક્રેડ કાઉ’, કે ‘ચાર ઋતુઓ’ વગેરે. પણ મોટે ભાગે તો નામ પરથી તે તે દેશ અને તે તે ખાદ્ય-પદ્ધતિ પકડી લઈ શકાય. દાખલા તરીકે, પાપારાત્ઝી, પ્રોન્તો, લેલો (ઇટાલિયન); લોટસ બ્લોસમ, તિએન ફુ, પૅન્ક ટૅન્ગ (ચીની); રોજેન્સ, પુટેસ (ફ્રેન્ચ); શિનબાશી, ઇરોહા (જાપાની); કરમ્બા, ઝોના રોઝા (મેક્સિકન) ઇત્યાદિ. 
ચીની ને જાપાની રૅસ્ટૉરાઁ તો ખૂણે ખૂણે દેખાય. ઇટાલિયન અને ફ્રેન્ચ ખાણાં પણ બહુ પસંદનાં છે. ભારતીય, મેક્સિકન, અમેરિકન આ પછીના ક્રમાંકે આવે, અને રશિયન, સ્પેનિશ, જર્મન, થાઈ, મધ્ય-પૂર્વીય વગેરે ઇતર પદ્ધતિઓથી પણ લોકો પરિચિત છે. અગણિત એવી આ યાદીમાં ભારતીય ખાણું પીરસતાં સ્થાનો હવે તો બસોથી વધારે થઈ ગયાં હશે. બધી જાતનાં – નાનાં, મોટાં, સસ્તાં, મોંઘાં, સાદાં, ફેન્સી, જૂનાં, નવાં, સફળ-નિષ્ફળ, આચારાનુગત, આધુનિક, આરામથી બેસીને ભોજન માણી શકાય તેવાં, ખાઈને જલદીથી નીકળી જવાય તેવાં, અને પંજાબી, ગુજરાતી, દક્શિણી, ભારતીય-ચીની વગેરે! 
કેટલીક બિનભારતીય રૅસ્ટૉરાઁ એવી ફેન્સી હોય, કે એના નામ સિવાય બીજું કશું જ બહાર લખેલું ના હોય – કઈ જાતનું ખાણું, કયો દેશ કે પ્રદેશ, કાંઈ જ નહીં. જે જાણે તે જ ત્યાં જાય. નાટ્યગૃહોના ઇલાકામાંની એક રૅસ્ટૉરાઁમાં જવું બહુ જ ગમેલું, કારણકે ત્યાંના વેઇટરો પણ જાણે કે કયાં નાટક ચાલે છે, કયાં સારાં છે, કયાની ટિકિટો મળતી નથી વગેરે. અમે એ રાતે કયું નાટક જોવા જવાનાં હોઈશું એનું અનુમાન કરવાનો પણ બેએકેપ્રયત્ન કરેલો. આ છે ન્યૂયોર્ક.
વાહ! ન્યૂયોર્કની કાંઈ વાત છે? એની વાતનો કાંઈ અંત છે? ને હજી તો શહેરમાંની વીસેક પાશ્ચાત્ય સંગીતની સંસ્થાઓ, સોએક કળાગૃહો, ત્રણસો-ચારસો આર્ટ-ગેલેરીઓ, અસંખ્ય પુસ્તકાલયો વગેરેનો ઉલ્લેખ પણ નથી કર્યો. આ શહેર પોતે જ એક અનન્ય કળાકૃતિ છે, ફક્ત કળાનું અનુપમ ધામ જ નહીં. 
એક અમેરિકન કવિએ એક વાર કહ્યું, કે આ શહેરને પૂરતો ન્યાય આપવા માટે ઘણી વાર એનાથી બહાર જતાં રહેવું પડે છે. સાચે જ, એને છોડો કે તરત એની વિશિષ્ટતા અનન્યતા સમજાવા માંડે, ને લાગે કે બીજે ક્યાંય જવા જેવું છે જ નહીં.
{{Poem2Close}}
<br>
{{HeaderNav2
|previous = ન્યૂયોર્ક, ન્યૂયોર્ક 1
|next = નિર્વિવાદ, અમદાવાદ 1
}}