Atulraval at 02:16, 30 March 2025

2025-03-30T02:16:21Z

← Older revision		Revision as of 02:16, 30 March 2025
Line 114:		Line 114:
	{{Right \| [બુદ્ધિપ્રકાશ, ડિસેમ્બર, ૧૯૭૪ }} <br>		{{Right \| [બુદ્ધિપ્રકાશ, ડિસેમ્બર, ૧૯૭૪ }} <br>
	{{Poem2Close}}		{{Poem2Close}}


	<br>		<br>
	<hr>		<hr>
			<br>
			{{HeaderNav2
			\|previous = કલાપીના જીવનકવનનો એક વળાંક
			\|next = સુદામાચરિત્ર
			}}
	<br>		<br>

Atulraval at 00:21, 27 March 2025

2025-03-27T00:21:36Z

← Older revision		Revision as of 00:21, 27 March 2025
Line 88:		Line 88:
	<br>		<br>
	<center> '''૮''' </center>		<center> '''૮''' </center>
	ભટ્ટ નાયક જે સ્થાને ભાવનાવ્યાપારને મૂકે છે ત્યાં અભિનવગુપ્ત ધ્વનિવ્યાપારને મૂકે છે. (ભોગવ્યાપારને પણ એ ધ્વનિવ્યાપારમાં જ સમાવી લે છે.) ધ્વનિ પણ વિશિષ્ટ કાવ્યશબ્દને કારણે સ્ફુરે છે અને રસનો અનુભવ કરાવે છે. એ રીતે, ભટ્ટ નાયકે કંઈ નવું કહ્યું નથી એવી ટીકા પણ અભિનવગુપ્ત કરે છે.<ref> પ્રતીતિસ્તાવદ્રસસ્ય સિદ્ધા \| સા ચ રસનારૂપા પ્રતીતિરુપ્તદ્યતે \| વાચ્યવાચકયોસ્તત્રાભિધાવિવિક્તો વ્યઝ્‌નાત્મા ધ્વનનવ્યાપાર એવ \| ભોગોકરણવ્યાપારશ્ચ કાવ્યસ્ય રસવિષયો ધ્વનનાત્મૈવ નાન્યત્કિંચિત \| ભાવકત્વમપિ ~~સમુચિતગુણાલડક્‌ારપરિગ્રહાત્મકમસ્માંભિરેવ~~ વિતત્ય વક્ષ્યતે \| કિમેતદપૂર્વમ્‌ \|</ref> પણ પ્રશ્ન એ છે કે ‘ધ્વનિ’ અને ‘ભાવના’ એ બે એક જ વ્યાપારો હોય તો એ બંનેમાંથી કઈ સંજ્ઞા વધારે સમુચિત છે, કાવ્યાનુભવની ઘટનાને એના ખરા સ્વરૂપમાં સમજાવવા સમર્થ છે? ધ્વનિમાં તો રસધ્વનિ ઉપરાંત વસ્તુધ્વનિ અને અલંકારધ્વનિ એવા પ્રભેદો પણ પડે છે, તેમ જ એક બાજુ વસ્તુધ્વનિ અને અલંકારધ્વનિ તથા બીજી બાજુ રસધ્વનિ – એમની વચ્ચેની ખાઈ ઘણી મોટી છે.<ref>જુઓ, ‘ભારતીય કાવ્યસિદ્ધાંત’, જયંત કોઠારી અને નટુભાઈ રાજપરા, પૃ. ૫૨, ૨૩૨</ref> એટલે ધ્વનિવ્યાપાર એક વ્યાપક સ્વરૂપનો વ્યાપાર બની રહે છે; ત્યારે ભાવના તો કેવળ રસલક્ષી વ્યાપાર છે અને અભિમુખતા, આસ્વાદયોગ્યતા, પરામર્શ, તદ્રૂપતા એવા અનેક સહચારી અર્થો એ વ્યક્ત કરી શકે છે.		ભટ્ટ નાયક જે સ્થાને ભાવનાવ્યાપારને મૂકે છે ત્યાં અભિનવગુપ્ત ધ્વનિવ્યાપારને મૂકે છે. (ભોગવ્યાપારને પણ એ ધ્વનિવ્યાપારમાં જ સમાવી લે છે.) ધ્વનિ પણ વિશિષ્ટ કાવ્યશબ્દને કારણે સ્ફુરે છે અને રસનો અનુભવ કરાવે છે. એ રીતે, ભટ્ટ નાયકે કંઈ નવું કહ્યું નથી એવી ટીકા પણ અભિનવગુપ્ત કરે છે.<ref> પ્રતીતિસ્તાવદ્રસસ્ય સિદ્ધા \| સા ચ રસનારૂપા પ્રતીતિરુપ્તદ્યતે \| વાચ્યવાચકયોસ્તત્રાભિધાવિવિક્તો વ્યઝ્‌નાત્મા ધ્વનનવ્યાપાર એવ \| ભોગોકરણવ્યાપારશ્ચ કાવ્યસ્ય રસવિષયો ધ્વનનાત્મૈવ નાન્યત્કિંચિત \| ભાવકત્વમપિ સમુચિતગુણાલડક્‌રપરિગ્રહાત્મકમસ્માંભિરેવ વિતત્ય વક્ષ્યતે \| કિમેતદપૂર્વમ્‌ \|</ref> પણ પ્રશ્ન એ છે કે ‘ધ્વનિ’ અને ‘ભાવના’ એ બે એક જ વ્યાપારો હોય તો એ બંનેમાંથી કઈ સંજ્ઞા વધારે સમુચિત છે, કાવ્યાનુભવની ઘટનાને એના ખરા સ્વરૂપમાં સમજાવવા સમર્થ છે? ધ્વનિમાં તો રસધ્વનિ ઉપરાંત વસ્તુધ્વનિ અને અલંકારધ્વનિ એવા પ્રભેદો પણ પડે છે, તેમ જ એક બાજુ વસ્તુધ્વનિ અને અલંકારધ્વનિ તથા બીજી બાજુ રસધ્વનિ – એમની વચ્ચેની ખાઈ ઘણી મોટી છે.<ref>જુઓ, ‘ભારતીય કાવ્યસિદ્ધાંત’, જયંત કોઠારી અને નટુભાઈ રાજપરા, પૃ. ૫૨, ૨૩૨</ref> એટલે ધ્વનિવ્યાપાર એક વ્યાપક સ્વરૂપનો વ્યાપાર બની રહે છે; ત્યારે ભાવના તો કેવળ રસલક્ષી વ્યાપાર છે અને અભિમુખતા, આસ્વાદયોગ્યતા, પરામર્શ, તદ્રૂપતા એવા અનેક સહચારી અર્થો એ વ્યક્ત કરી શકે છે.
	રસાનુભવમાં ભાવના અને ભોગ એવા સ્ફુટ પૂર્વાપર ક્રમો કદાચ ન સ્વીકારી શકાય પરંતુ કાવ્યાર્થને અવગત કરવો અને એનો આસ્વાદ કરવો એ બન્ને બાબતોને એક સંકુલ પ્રક્રિયાને સમજવા માટે જુદી પાડવી એમાં કોઈ ગંભીર ભૂલ રહેલી છે કે કેમ તે વિચારવા જેવું છે.		રસાનુભવમાં ભાવના અને ભોગ એવા સ્ફુટ પૂર્વાપર ક્રમો કદાચ ન સ્વીકારી શકાય પરંતુ કાવ્યાર્થને અવગત કરવો અને એનો આસ્વાદ કરવો એ બન્ને બાબતોને એક સંકુલ પ્રક્રિયાને સમજવા માટે જુદી પાડવી એમાં કોઈ ગંભીર ભૂલ રહેલી છે કે કેમ તે વિચારવા જેવું છે.
	ભટ્ટ નાયકની વિચારણામાં, આ રીતે, આપણું ખાસ ધ્યાન માગે એવા ઘણા અંશો રહેલા છે.		ભટ્ટ નાયકની વિચારણામાં, આ રીતે, આપણું ખાસ ધ્યાન માગે એવા ઘણા અંશો રહેલા છે.
			<br>
			<hr>
			<br>
	'''સંદર્ભસૂચિ'''		'''સંદર્ભસૂચિ'''
	૧. ‘અભિનવભારતી’, ભરતના ‘નાટ્યશાસ્ત્ર’ પરની અભિનવ ગુપ્તની ટીકા.		૧. ‘અભિનવભારતી’, ભરતના ‘નાટ્યશાસ્ત્ર’ પરની અભિનવ ગુપ્તની ટીકા.
Line 113:		Line 114:
	{{Right \| [બુદ્ધિપ્રકાશ, ડિસેમ્બર, ૧૯૭૪ }} <br>		{{Right \| [બુદ્ધિપ્રકાશ, ડિસેમ્બર, ૧૯૭૪ }} <br>
	{{Poem2Close}}		{{Poem2Close}}
			<br>
			<hr>
			<br>

Atulraval at 00:19, 27 March 2025

2025-03-27T00:19:09Z

Show changes

Atulraval: Created page with "{{SetTitle}} {{Heading| ભટ્ટ નાયકનો ભાવનાવ્યાપાર | }} {{Poem2Open}} સંસ્કૃત રસમીમાંસામાં રસનિષ્પત્તિ વિષેના ભટ્ટ નાયકના મતનું સ્થાન ઘણું મહત્ત્વનું છે. રસની અલૌકિકતા એ પહેલી વાર વ્યવસ્થિત રીતે સ્ફુટ કર..."

2025-03-26T23:58:27Z

Created page with "{{SetTitle}} {{Heading| ભટ્ટ નાયકનો ભાવનાવ્યાપાર | }} {{Poem2Open}} સંસ્કૃત રસમીમાંસામાં રસનિષ્પત્તિ વિષેના ભટ્ટ નાયકના મતનું સ્થાન ઘણું મહત્ત્વનું છે. રસની અલૌકિકતા એ પહેલી વાર વ્યવસ્થિત રીતે સ્ફુટ કર..."

Show changes

અનુક્રમ/ભટ્ટ નાયકનો ભાવનાવ્યાપાર - Revision history

Atulraval at 02:16, 30 March 2025

Atulraval at 00:21, 27 March 2025

Atulraval at 00:19, 27 March 2025