Meghdhanu: +1

2025-06-11T02:20:42Z

New page

{{SetTitle}}
{{Heading|નિશીથ|રામપ્રસાદ બક્ષી}}

{{Poem2Open}}

શ્રી ઉમાશંકરરચિત ‘નિશીથ’ કાવ્યની ભવ્યતા અને રમણીયતાની પ્રતીતિ એની પ્રથમ પંક્તિમાં જ સમજાય છે:

નિશીથ હે! નર્તક રુદ્રરમ્ય

રસગંગાધરમાં પંડિત જગન્નાથે કાવ્યનું લક્ષણ આ આપ્યું છે: ‘रमणीयताप्रतिपादकः शब्दः काव्यम्,’ અને એ લક્ષણમાંના ‘રમણીયતા’ શબ્દનું અર્થવિવરણ એ પંડિતે આ શબ્દોમાં કર્યું છે:

‘रमणीयता च लोकोत्तराडलादजनकज्ञानगोचरता । लोकोत्तरत्वं च आह्लादगतश्चमत्कारत्वापरपर्यायः अनुभवसाक्षिकः जातिविशेषः ।।’

‘નિશીથ’ કાવ્યના અનેક વર્ષો પહેલાંના પ્રથમ વાચને જ મને પ્રતીતિ થઈ હતી કે આ કાવ્ય પંડિત જગન્નાથે આપેલ કાવ્ય-લક્ષણનું ઉત્તમ દૃષ્ટાન્ત છે.

આ કાવ્યની નાનીમોટી ૬ કંડિકાઓ છે. એમાંની પહેલી કંડિકાથી જ આ કાવ્યમાં રહેલી ભવ્ય કલ્પના અને ચમત્કારજનક શબ્દચિત્રો પ્રકટ થાય છે. નર્તક, સ્વર્ગંગ, ઝંડાડમરુ એ શબ્દોથી વ્યંજિત થતી રૂપકકલ્પના આ પંક્તિથી સ્પષ્ટતર બને છે,

હે સૃષ્ટિપાટે નટરાજ ભવ્ય!

શ્રી ઉમાશંકરરચિત ‘નિશીથ’ કાવ્યની ભવ્યતા અને રમણીયતાની પ્રતીતિ એની પ્રથમ પંક્તિમાં જ સમજાય છેઃ

નિશીથ હે! નર્તક રુદ્રરમ્ય

રસગંગાધરમાં પંડિત જગન્નાથે કાવ્યનું લક્ષણ આ આપ્યું છે:

{{Poem2Close}}{{Block center|'''<poem>‘रमणीयता च लोकोत्तराङ्लादजनकज्ञानगोचरता। लोकोत्तरत्वं च
आह्लादगतश्चमत्कारत्वापरपर्यायः अनुभवसाक्षकः जातिविशेषः।।’</poem>'''}}{{Poem2Open}}

‘નિશીથ’ કાવ્યના અનેક વર્ષો પહેલાંના પ્રથમ વાચને જ મને પ્રતીતિ થઈ હતી કે આ કાવ્ય પંડિત જગન્નાથે આપેલ કાવ્ય-લક્ષણનું ઉત્તમ દૃષ્ટાન્ત છે.

આ કાવ્યની નાનીમોટી ૬ કંડિકાઓ છે. એમાંની પહેલી કંડિતાથી જ આ કાવ્યમાં રહેલી ભવ્ય કલ્પના અને ચમત્કારજનક શબ્દચિત્રો પ્રકટ થાય છે. નર્તક, સ્વર્ગંગ, ઝંઝાડમરુ એ શબ્દોથી વ્યંજિત થતી રૂપકલ્પના આ પંક્તિથી સ્પષ્ટતર બને છે,

હે સૃષ્ટિપાટે નજરાજ ભવ્ય!

નિશીથનું શ્રી ઉમાશંકરે ‘નટરાજ’રૂપે દર્શન કર્યું છે અને કરાવ્યું છે. નિશીથ અને નટરાજ રુદ્રમહાદેવનું એ તાદાત્મ્ય વ્યક્ત કરતી આ પંક્તિઓ એક ભવ્ય શબ્દચિત્ર આલેખે છે જે નિશીથને અને નટરાજરુદ્રને સમાનરૂપે લાગુ પડે છે:

{{Poem2Close}}{{Block center|'''<poem>ભૂગોલાર્ધે, પાયની ઠેક લેતો,
વિશ્વાન્તર્‌ના વ્યાપતો ગર્ત ઊંડા,
પ્રતિક્ષણે જે ચકરાતી પૃથ્વી
પીઠે તેની પાય માંડી છટાથી
તાલી લેતો દૂરના તારકોથી.</poem>'''}}{{Poem2Open}}

ઉમાશંકરઅર્પિત આ ચિત્ર મને વિખ્યાત શિવમહિમ્નસ્તોત્રનું શિવમહિમ્ન (શિવના મહિમાનું). સ્તોત્રનું સ્મરણ કરાવે છે. એમાંનો એક શ્લોક આ છે.

{{Poem2Close}}{{Block center|'''<poem>पदापातात् पृथ्वी नजति सहसा संशयपदम्
पदं विष्णोः भ्राम्यदुभुजपरिध रुण्णग्रहगणम् ।
मुहुद्यौदौःस्वयं वास्यनिभृताठिततटा
जगद्रक्षायै त्वं नटसि, ननु वामैय विभुता ।।</poem>'''}}{{Poem2Open}}

જેના પદાઘાતથી પૃથ્વી ભયભરી સ્થિતિમાં આવે છે; વિષ્ણુનું પદ – જેમાં સૂર્યચન્દ્રગ્રહાદિ ઊગે-આથમે છે તે ગગન—નટરાજના ભ્રમણ કરતા, ભોગળ જેવા, ભુજના આવેગથી એવી દશામાં આવી પડે છે કે ગ્રહગણો વ્યથિત બની જાય છે; અને એ ગગનની ઉપર રહેલ દ્યૌ–વ્યોમ—એવી દુઃસ્થતા—અસ્વસ્થતા અનુભવે છે કે છૂટી ઝપટાતી જટાના પ્રહારથી ગ્રહગણ વ્યથા પામે છે. અને એ નૃત્ય (હે નટરાજ!) તું જગતના રક્ષણ માટે કરી રહ્યો છે—આવી છે વિભુતાની વામતા!

આ શ્લોકમાં છે તેને મળતું આવતું શબ્દચિત્ર ઉમાશંકરે પોતાની સ્વતંત્ર પ્રતિભાથી આપ્યું છે. આ શબ્દચિત્રોના – great minds clash એ સૂત્રની પ્રતીતિ કરાવતા કલ્પનાસામ્યથી અધિકતર અને ગહનતર સામ્ય છે એ વાતમાં કે સંહારક દેવ મનાતા નટરાજનું તાણ્ડવ જગતની રક્ષાને માટે છે એવું દર્શન મહિમસ્તોત્રકાર પુષ્પદંતે અને નિશીથકાર ઉમાશંકર ઉભયે કર્યું છે. ‘નિશીથ હે શાંતમના તપસ્વી’ એ પંક્તિથી શરૂ થતી ૪થી કંડિકામાંના આ શબ્દ આ સંદર્ભમાં સૂચક છે:

{{Poem2Close}}{{Block center|'''<poem>નિશીથ હે! શાન્તમના તપસ્વી!
તજી અવિશ્રાન્ત વિરાટ તાંડવો
કદીક તો આસન વાળી બેસતો
હિમાદ્રિ જેવી દૃઢ તું પલાંઠીએ</poem>'''}}{{Poem2Open}}

અને ૫મી કંડિકામાં રુદનુ — નટરાજનું — નિશીથનું સૌમ્ય સ્વરૂપ આ શબ્દોમાં આલેખાયું છે:

{{Poem2Close}}{{Block center|'''<poem>પ્રસુપ્ત કોઈ પ્રણયી યુગોનાં
ઉન્નદ્રિ હૈયાકમલો વિશે મીઠો
ફોરાવતો ચેતનનો પરાગ.
સ્વયં સુનિશ્ચંચલ, અન્ય કેરાં
રાચે કરી અન્તર મત્ત ચંચલ,
ખેલંદા હે શાન્ત તાંડવોના!</poem>'''}}{{Poem2Open}}

અને છેવટની ૬ઠ્ઠી કંડિકામાં તો કવિશ્રીએ નિશીથને જે પ્રાર્થના અને વિનંતી કરી છે એમાંનો મહિમ્નઃસ્તોત્રના મેં ઉપર આ વિવરણમાં ટાંકેલા શ્લોકનું અંતિમ ચરણ આશ્ચર્યજનક – ચમત્કારક – રીતે પ્રતિબિંબિત થાય છે:

{{Poem2Close}}{{Block center|'''<poem>મારા દેશે શાશ્વતી શર્વરી કશી!
નિંદ્રાઘેરાં લોચનો લોકકેરાં,
મૂર્છાછાયાં ભોળુડાં લોકહૈયાં,
તે સર્વ ત્વન્તીરવનૃત્યકાલે
ન જાગશે દ્યૌનટ હે વિરાટ…

તું સૃષ્ટિની નિત્ય નવીન આશા,
ન આટલું તુંથી થશે! કહે, કહે,
નિશીથ, વૈતાલિક હે ઉષાના!</poem>'''}}{{Poem2Open}}

નિશિથને ઉષાનો વૈતાલિક કહ્યો છે એ કવિવચન વાસ્તવિક પ્રકૃતિક્રમનો ઉદ્ગાર છે છતાં એ શબ્દો જેમ ૧૯૩૮ના સંદર્ભમાં તેમ જ આજના ૧૯૮૦ના સંદર્ભમાં નિરાશ બનેલાં લોકહૃદયને નવી આશા આપનારા અને મોહમૂઢ બનેલી જનમતિને અભિનવ જ્ઞાનપ્રકાશની પ્રેરણા અર્પનારા બને છે.

ભવ્યતામાં, રમણીયતામાં, દિવ્યતત્ત્વ અને પાર્થિવ તત્ત્વના વ્યવહારવિનિમયના આહ્લાદક શબ્દચિત્રણમાં, આ કાવ્ય ‘નિશીથ’ મને આકર્ષતું રહ્યું છે.
{{Poem2Close}}
{{right|(સંસ્કૃતિ)}}
<br>
{{HeaderNav2
|previous = માઈલોના માઈલો—'ની કાવ્યયાત્રા
|next = ‘છિન્નભિન્ન છું’ અને ‘શોધ’
}}

અર્વાચીન ગુજરાતી કાવ્ય-સંપદા આસ્વાદો/નિશીથ - Revision history

Meghdhanu: +1