ઉમાશંકરનો વાગ્વૈભવ/૧. ઊર્મિકવિતા-૩ - Revision history

Atulraval at 22:14, 8 November 2021

2021-11-08T22:14:20Z

← Older revision		Revision as of 22:14, 8 November 2021
Line 618:		Line 618:
	<poem>		<poem>
	'''‘વિશ્વાન્તરે વિકિરશે ઉર સ્નેહલીલા ’'''		'''‘વિશ્વાન્તરે વિકિરશે ઉર સ્નેહલીલા ’'''
	{{Right\|(વિશ્વશાંતિ, પૃ. ૨૪)		{{Right\|(વિશ્વશાંતિ, પૃ. ૨૪)}}
	– અહીં ‘વિકિરશે’ શબ્દપ્રયોગ ઉમાશંકરની પ્રતિભાની પ્રસાદીરૂપ છે.		– અહીં ‘વિકિરશે’ શબ્દપ્રયોગ ઉમાશંકરની પ્રતિભાની પ્રસાદીરૂપ છે.

	'''‘ભળી, વિલગી, એકમેક થઈ ત્યાં તમે નૃત્યથી, '''		'''‘ભળી, વિલગી, એકમેક થઈ ત્યાં તમે નૃત્યથી, '''
	'''ઊંડા કલકિલોલથી મિલનહર્ષ દર્શાવતાં ’'''		'''ઊંડા કલકિલોલથી મિલનહર્ષ દર્શાવતાં ’'''
	{{Right\|(ગંગોત્રી, પૃ. ૯૦)		{{Right\|(ગંગોત્રી, પૃ. ૯૦)}}
	– અહીં ‘વિલગી’ ક્રિયાપદ છૂટા થવાના અર્થમાં વપરાયું છે. એ ક્રિયાપદ પણ એમની કવિત્વશક્તિનો અણસાર આપે છે.		– અહીં ‘વિલગી’ ક્રિયાપદ છૂટા થવાના અર્થમાં વપરાયું છે. એ ક્રિયાપદ પણ એમની કવિત્વશક્તિનો અણસાર આપે છે.

	'''‘દિને દિને  મજૂરીથી થીંગડતો જ જિંદગી.’'''		'''‘દિને દિને  મજૂરીથી થીંગડતો જ જિંદગી.’'''
	{{Right\|(ગંગોત્રી, પૃ. ૧૧૭)		{{Right\|(ગંગોત્રી, પૃ. ૧૧૭)}}
	– અહીં ‘થીંગડતું’ નામધાતુનું બળ સ્પષ્ટ છે.		– અહીં ‘થીંગડતું’ નામધાતુનું બળ સ્પષ્ટ છે.

	'''‘દખ્ખણિયા વાયરાની આછી તે ફૂંકથી, '''		'''‘દખ્ખણિયા વાયરાની આછી તે ફૂંકથી, '''
	'''આખું આયુષ મારું ઝબકી ઊઠે.’'''		'''આખું આયુષ મારું ઝબકી ઊઠે.’'''
	{{Right\|(નિશીથ, પૃ. ૧૪૬)		{{Right\|(નિશીથ, પૃ. ૧૪૬)}}
	– અહીં ‘ઝબકી ઊઠવું’ – એ ક્રિયાપદની કાવ્યાર્થપરકતા જુઓ.		– અહીં ‘ઝબકી ઊઠવું’ – એ ક્રિયાપદની કાવ્યાર્થપરકતા જુઓ.
	</poem>		</poem>

Atulraval at 22:12, 8 November 2021

2021-11-08T22:12:19Z

Show changes

Atulraval at 22:08, 8 November 2021

2021-11-08T22:08:43Z

← Older revision		Revision as of 22:08, 8 November 2021
Line 685:		Line 685:
	{{Right\|(વસંતવર્ષા, પૃ. ૩૭)}}		{{Right\|(વસંતવર્ષા, પૃ. ૩૭)}}

	~~“ઝરઝર~~ ઝરે ખરખર ખરે પર્ણ આ પાનખરે ક્ષિતિ પરે.”		'''ઝરઝર ઝરે ખરખર ખરે પર્ણ આ પાનખરે ક્ષિતિ પરે.'''
	{{Right\|(વસંતવર્ષા, પૃ. ૪૯)}}		{{Right\|(વસંતવર્ષા, પૃ. ૪૯)}}
	પાન ખરવાની ક્રિયા પદ-વર્ણ-વિન્યાસે ‘ખરખર ખરે’ – એ પંક્તિથી ‘ક્ષિતિ પરે’ સુધી જાણે વિસ્તરે છે		</poem>

			{{Poem2Open}}
			પાન ખરવાની ક્રિયા પદ-વર્ણ-વિન્યાસે ‘ખરખર ખરે’ – એ પંક્તિથી ‘ક્ષિતિ પરે’ સુધી જાણે વિસ્તરે છે:
			{{Poem2Close}}

			<poem>
	'''“પડ્યાં પાણી ધો ધો, જલભર થઈ ધન્ય ધરણી”'''		'''“પડ્યાં પાણી ધો ધો, જલભર થઈ ધન્ય ધરણી”'''
	{{Right\|(વસંતવર્ષા, પૃ. ૫૨)}}		{{Right\|(વસંતવર્ષા, પૃ. ૫૨)}}
	– ધકારની ઉપસ્થિતિથી પંક્તિમાં પાણીની ધોધમારતાને ઉપસાવી આપી છે.		– ધકારની ઉપસ્થિતિથી પંક્તિમાં પાણીની ધોધમારતાને ઉપસાવી આપી છે.

	“સમષ્ટિહૃદયેથી ઊઠી સરતા તરંગો સમું સમુલ્લસત સર્વ આ જગત દીઠું સૌન્દર્યની સવારી પર નીકળેલું રસડોલતું લીલયા.”		'''“સમષ્ટિહૃદયેથી ઊઠી સરતા તરંગો સમું સમુલ્લસત સર્વ આ જગત દીઠું સૌન્દર્યની સવારી પર નીકળેલું રસડોલતું લીલયા.”'''
	{{Right\|(વસંતવર્ષા, પૃ. ૬૩)}}		{{Right\|(વસંતવર્ષા, પૃ. ૬૩)}}

Atulraval at 22:05, 8 November 2021

2021-11-08T22:05:09Z

Show changes

Atulraval at 20:18, 8 November 2021

2021-11-08T20:18:24Z

@@ Line 1: / Line 1: @@
 {{SetTitle}}
-{{Heading|૩| }}
+{{Heading|૧. ઊર્મિકવિતા-૩| }}
 {{Poem2Open}}
@@ Line 770: / Line 772: @@
 ગુજરાતી કવિતામાં ઉમાશંકરનું કવિતાર્પણ ગુણવત્તા તેમ વિપુલતાની દૃષ્ટિએ નોંધપાત્ર છે. એમનામાં શું નથી એ બતાવતાં ઉન્નતભ્રૂતાએ એ મહાકવિ નથી એ કહી દેવું સહેલું છે, પરંતુ એમનામાં જે કંઈ છે તે બતાવતાં એક સત્ત્વશીલ, સતત વિકાસોન્મુખ પ્રાજ્ઞકવિ તરીકે તેમનો તેમનાં કાવ્યોનાં સૂક્ષ્મ સ્પંદનો ઝીલતાં પરિચય મેળવવો એ જુદી વાત છે. કદાચ એમ કરતાં એ કવિની કેટલીક મર્યાદાઓ દેખાતી હોય તેથીયે વસ્તુત: ઓછી જણાય, અને એમની સિદ્ધિઓનો ખરેખરો મર્મ પણ પમાય. એમ થાય તો ભાવક થયાની સાર્થકતા – ધન્યતા ઓછી ન રહે.
 ઉમાશંકરનું કવિતાવિશ્વ બે મહાન યુગો – ગાંધીયુગ અને રૉકેટયુગનાં સાંસ્કૃતિક વલણોના કવિમાનસ પર પડેલા પ્રતિભાવોની એક રસપૂર્ણ છબી આપણી દૃષ્ટિ સમક્ષ પ્રત્યક્ષ કરે છે. ઉદ્બોધનથી માંડીને સ્વગતોક્તિ સુધીની ભૂમિકામાં ઉમાશંકરના શબ્દે જે કંઈ અવનવી લીલાઓ કરી છે તેના સંકુલ-ગહન-વ્યાપક-રસિક વાગ્વિવર્તરૂપે એમની કવિતાને ગ્રહણ કરવામાં ઊંડો પરિતોષ અનુભવાય છે. ‘દિવ્ય માનુષતા’ના વિનમ્ર ગાયક તરીકે ઉમાશંકરની છબી પહેલી નજરે દેખાય છે તેથી કદાચ વધુ ઉદાત્ત ને વધુ રસબોધક છે એટલું કહેવું જ જોઈએ. એમણે કવિતા દ્વારા સર્વ ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ એવા કવિધર્મને વધુમાં વધુ એકાગ્રતા ને આગ્રહપૂર્વક અદા કરવાનો અવિરત પુરુષાર્થ કર્યાં કર્યો છે, ને એ રીતે પોતાનામાંના વ્યષ્ટિરૂપ ઉમાશંકરે પોતાનામાંના સમષ્ટિરૂપ ઉમાશંકર સાથે સેતુબંધ રચવાની આત્મસાધના – જીવનસાધના નિષ્ઠાપૂર્વક જારી રાખી છે. પ્રકૃતિની ગોદમાંથી નીકળેલો એમનો કવિતાપ્રવાહ (‘ગંગોત્રી’) છેવટે એનું ઉત્ક્રમણ સિદ્ધ કરતાં ‘સપ્તપદી’ના સહયોગે આત્મ-અભિજ્ઞા તરફ વળે છે.{{Poem2Close}}

Atulraval at 15:54, 5 October 2021

2021-10-05T15:54:17Z

← Older revision		Revision as of 15:54, 5 October 2021
Line 415:		Line 415:
	સામે જ. માનવ એટલે શરીર, – યુગની મહતી એ શ્રદ્ધા એકમાત્ર ધર્મ		સામે જ. માનવ એટલે શરીર, – યુગની મહતી એ શ્રદ્ધા એકમાત્ર ધર્મ
	શરીરધર્મ. શરીરને અન્ન ખપે, સુખ ખપે... આપો, આપો,		શરીરધર્મ. શરીરને અન્ન ખપે, સુખ ખપે... આપો, આપો,
	અન્નની આશા આપો, સુખનાં ઝાંઝવાં સ્થાપો, બાપો, બાપો		અન્નની આશા આપો, સુખનાં ઝાંઝવાં સ્થાપો, બાપો, બાપો  !
	હાંઉ, ધ્રાપો શરીરને શરીરમાં હોમો, અર્થ-કામ-હોળીઓમાં હોમો, હોમો!		હાંઉ, ધ્રાપો શરીરને શરીરમાં હોમો, અર્થ-કામ-હોળીઓમાં હોમો, હોમો!
	શરીરો યુદ્ધ જ્વાળામુખીની ઝાળોમાં ભલે થાય સ્વાહા આહ્હા, ~~અતિ~~		શરીરો યુદ્ધ જ્વાળામુખીની ઝાળોમાં ભલે થાય સ્વાહા ! આહ્હા,
	~~ઉત્પાદનવતી~~ સંસ્કૃતિનો મુદ્રાલેખ ~~‘સ્વાહા ’ ખૂબ~~ જે ખાનારાં, તે ખવાયેલાં, ખૂબ જે બુદ્ધિસચેત, ચેતનાનો લકવો એને; ~~ખૂબ~~ જે સંપન્ન, અગાધ એનો ખાલીપો. હૃદય બોબડું, ચિત્ત બહેરું. ~~અણુ~~-હાઇડ્રોજન-નાપામ બૉમ્બગોળા ખડકીને ગંજ ઉપર ~~બેઠો માનવી~~ પૂછે પોતાને આ જીવવાનો કોઈ અર્થ ~~ખરો  અઢી~~ અક્ષરિયા પ્રેમનો નાતો તો નિચોવાઈ ગયો; ~~ચતુ~~:શતકોટિ માનવો વચ્ચે વાતચીતનો સંબંધ ~~માત્ર હિંસાસરંજામ~~ દ્વારા, સુખની પરસ્પર ઝૂંટાઝૂંટ લૂંટ દ્વારા,  બજારનાં નગારાં દ્વારા. ~~યંત્ર~~ અને તંત્રમાં મંત્ર ગૂંગળાઈ રહ્યો.”		અતિઉત્પાદનવતી સંસ્કૃતિનો મુદ્રાલેખ ‘સ્વાહા ’ !
			ખૂબ જે ખાનારાં, તે ખવાયેલાં, ખૂબ જે બુદ્ધિસચેત, ચેતનાનો લકવો એને;
			ખૂબ જે સંપન્ન, અગાધ એનો ખાલીપો. હૃદય બોબડું, ચિત્ત બહેરું.
			અણુ-હાઇડ્રોજન-નાપામ બૉમ્બગોળા ખડકીને ગંજ ઉપર બેઠો
			માનવી પૂછે પોતાને : આ જીવવાનો કોઈ અર્થ ખરો ?
			અઢી અક્ષરિયા પ્રેમનો નાતો તો નિચોવાઈ ગયો;
			ચતુ:શતકોટિ માનવો વચ્ચે વાતચીતનો સંબંધ માત્ર
			હિંસાસરંજામ દ્વારા, સુખની પરસ્પર ઝૂંટાઝૂંટ લૂંટ દ્વારા,
			બજારનાં નગારાં દ્વારા.
			યંત્ર અને તંત્રમાં મંત્ર ગૂંગળાઈ રહ્યો.”
	{{Right\|(સપ્તપદી, પૃ. ૨૭–૨૮)}}		{{Right\|(સપ્તપદી, પૃ. ૨૭–૨૮)}}
	</poem>		</poem>

Atulraval at 13:41, 5 October 2021

2021-10-05T13:41:40Z

Show changes

Atulraval at 21:03, 4 October 2021

2021-10-04T21:03:15Z

Show changes

Atulraval at 20:27, 4 October 2021

2021-10-04T20:27:47Z

← Older revision		Revision as of 20:27, 4 October 2021
Line 60:		Line 60:
	{{Right\|(નિશીથ, પૃ. ૧૧)}}		{{Right\|(નિશીથ, પૃ. ૧૧)}}
	</poem>		</poem>
			<br>


	{{Poem2Open}}— ઉપરના ખંડમાં પાંચમી પંક્તિમાં શાલિનીની પંક્તિમાં છેલ્લે આવતા બે ગુરુ વચ્ચે એક લઘુ કવિએ ગોઠવી શાલિનીની પંક્તિને નવું જ રૂપ અર્પી દીધું છે. ‘બજત જ્યાં મંદ મૃદંગ સિંધુનાં’માં જે મૃદંગઘોષને કવિએ લયાકૃત કર્યો છે તે પણ ઉલ્લેખનીય છે. ‘ખેલંદા હે શાંત તાંડવોના ’માં શાલિનીની પંક્તિમાં સાતમો ગુરુ વર્ણ કવિએ પડતો મેલ્યો છે. આ પ્રકારના ગુરુ-લઘુના ઘટાડા-ઉમેરા લયની કલાગત આવશ્યકતાએ પ્રેરાઈને અહીં થયા હોઈ એકંદરે લયના એક નિગૂઢ સંવાદી રૂપનો સાક્ષાત્કાર કરાવીને રહે છે. ‘અન્નબ્રહ્મ’માં શાલિનીના મિશ્રણની ગતિચ્છટા જુઓ{{Poem2Close}}		{{Poem2Open}}— ઉપરના ખંડમાં પાંચમી પંક્તિમાં શાલિનીની પંક્તિમાં છેલ્લે આવતા બે ગુરુ વચ્ચે એક લઘુ કવિએ ગોઠવી શાલિનીની પંક્તિને નવું જ રૂપ અર્પી દીધું છે. ‘બજત જ્યાં મંદ મૃદંગ સિંધુનાં’માં જે મૃદંગઘોષને કવિએ લયાકૃત કર્યો છે તે પણ ઉલ્લેખનીય છે. ‘ખેલંદા હે શાંત તાંડવોના ’માં શાલિનીની પંક્તિમાં સાતમો ગુરુ વર્ણ કવિએ પડતો મેલ્યો છે. આ પ્રકારના ગુરુ-લઘુના ઘટાડા-ઉમેરા લયની કલાગત આવશ્યકતાએ પ્રેરાઈને અહીં થયા હોઈ એકંદરે લયના એક નિગૂઢ સંવાદી રૂપનો સાક્ષાત્કાર કરાવીને રહે છે. ‘અન્નબ્રહ્મ’માં શાલિનીના મિશ્રણની ગતિચ્છટા જુઓ{{Poem2Close}}

	<poem>		<poem>
	“ત્યારે નારાગર્ભથી આદિજંતુ પૂષન્પ્રેર્યો જે મહાશક્તિ જાગ્યો,		'''“ત્યારે નારાગર્ભથી આદિજંતુ પૂષન્પ્રેર્યો જે મહાશક્તિ જાગ્યો,
	ધીરે રહી જે સવળ્યો જલોદરે સૂર્યપ્રકાશે રૂડું નર્તી જે રહ્યો,		ધીરે રહી જે સવળ્યો જલોદરે સૂર્યપ્રકાશે રૂડું નર્તી જે રહ્યો,
	ને માંડતાંમાં મટકું, સુવેગે જે એકનો નૈક થઈ રમી રહ્યો,		ને માંડતાંમાં મટકું, સુવેગે જે એકનો નૈક થઈ રમી રહ્યો,
	અર્ચા તેણે અન્નની આદિ કીધી.”		અર્ચા તેણે અન્નની આદિ કીધી.”'''
	(નિશીથ, પૃ. ૧૨૫–૬)		{{Right\|(નિશીથ, પૃ. ૧૨૫–૬)}}<br>

	</poem>		</poem>

Atulraval at 20:25, 4 October 2021

2021-10-04T20:25:43Z

← Older revision		Revision as of 20:25, 4 October 2021
Line 44:		Line 44:
	'''“સખે સંધ્યાકાલે, '''		'''“સખે સંધ્યાકાલે, '''
	'''પ્રતીચીને ભાલે ટીલડી ટમકે શુક્રકણિકા, '''		'''પ્રતીચીને ભાલે ટીલડી ટમકે શુક્રકણિકા, '''
	'''::પલક ઝબકે જ્યોત ક્ષણિકા.”'''		::'''પલક ઝબકે જ્યોત ક્ષણિકા.”'''
	{{Right\|(ગંગોત્રી, પૃ. ૫૭)}}		{{Right\|(ગંગોત્રી, પૃ. ૫૭)}}
	</poem>		</poem>