https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?action=history&feed=atom&title=%E0%AA%95%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B6%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AB%80_%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%9C%E0%AB%87%E0%AA%B6_%E0%AA%AA%E0%AA%82%E0%AA%A1%E0%AB%8D%E0%AA%AF%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AB%80_%E0%AA%95%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%A4%E0%AA%BE%2F%E0%AB%A7%E0%AB%A6._%E0%AA%9D%E0%AA%BE%E0%AA%A1%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%82_%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B5%E0%AB%8D%E0%AA%AF%E0%AB%8B 2026-05-22T08:22:47Z Revision history for this page on the wiki MediaWiki 1.38.2 https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%95%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B6%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AB%80_%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%9C%E0%AB%87%E0%AA%B6_%E0%AA%AA%E0%AA%82%E0%AA%A1%E0%AB%8D%E0%AA%AF%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AB%80_%E0%AA%95%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%A4%E0%AA%BE/%E0%AB%A7%E0%AB%A6._%E0%AA%9D%E0%AA%BE%E0%AA%A1%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%82_%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B5%E0%AB%8D%E0%AA%AF%E0%AB%8B&diff=66747&oldid=prev 2023-11-18T16:26:18Z

<p>+1</p> <p><b>New page</b></p><div>&lt;br&gt;<br /> &lt;center&gt;&lt;big&gt;&lt;big&gt;&#039;&#039;&#039;ઝાડનાં કાવ્યો&#039;&#039;&#039;&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;<br /> &lt;poem&gt;<br /> ૧ <br /> જેમ તું વાવે છે સપનાં <br /> એમ તારે વાવવાં જોઈએ ઝાડ. <br /> જેમ તું આંસુઓ સીંચે છે <br /> એમ તારે પાવાં જોઈએ પાણી. <br /> સપનાંને અને ઝાડને લીલાં રાખવા <br /> ઓછામાં ઓછું આટલું તો દરેકે કરવું જોઈએ.<br /> <br /> ર<br /> તડકામાં ઊભું છે એક ઝાડ. બોરસલી. <br /> ગઈ રાતના અંધકારમાં થોડા તારા ખેરવ્યા’તા એણે. <br /> અડધું ફળિયું ને અડધી ઓસરી મઘમઘતી થઈ ગઈ’તી ત્યારે.<br /> <br /> ત્યારે મેં પડખું ફેરવ્યું હશે પથારીમાં, કદાચ <br /> કદાચ ચાદર ખેંચી લઈ માથાભેર, ઊંઘી ગયો હોઈશ <br /> ફરી નસકોરાં બોલાવતો, અંધારામાં.<br /> <br /> સવારે જાગીને જોઉં છું તો <br /> તડકામાં ઊભી છે આ બોરસલી <br /> રાતની વાતથી સાવ અજાણ.<br /> <br /> રાતની વાતથી સાવ અજાણ <br /> એક સક્કરખોર ચળકતા જાંબલી રંગ ઉડાડતું <br /> આવી ચડે છે અહીં, બોરસલી પર <br /> પાંખથી તડકાને પડખે હડસેલતું સ્હેજ લટકે છે ઊંધું <br /> બોરસલીમાંથી ચળાતા આકાશને પીતું<br /> ચાંચ ઉઘાડી <br /> એના ત્વિચ ત્વિચ અવાજને હું ઝીલું છું <br /> મારા હોઠનાં પાંદડાં પર. <br /> તડકામાં ઊભો રહી અહીં.<br /> <br /> ૩<br /> ઝાડની લીલાશ <br /> આપણા સુક્કા ભૂખરા જીવનને <br /> થોડુંક જોવા જેવું બનાવે છે. <br /> એથી પથરા જેવો કઠણ સમય <br /> થોડો લિસ્સો થાય છે <br /> અને કદરૂપાં ઘર <br /> થોડાં નમણાં લાગે છે. <br /> એટલે જ આંખ આખા વેરાનમાં ફરતી <br /> ફરી ત્યાં જઈ ઠરે છે <br /> જ્યાં ઝાડ હોય છે.<br /> <br /> ઝાડને જોવું એ <br /> કોઈ છોકરીને જોવા કરતાં <br /> ઓછું સુંદર નથી હોતું. <br /> છોકરીના સુંદર ચહેરાની જેમ ઝાડ પણ <br /> વારેવારે તમારી આંખને એના ભણી ખેંચે છે અને <br /> ઝાડની ડાળી પર બેઠેલાં ચંચલ પક્ષીઓ જેમ <br /> બંને આંખો ઊડતી-કૂદકતી રહે છે <br /> આ ડાળથી તે ડાળ, આ પાનથી તે પાન <br /> ત્વિચ ત્વિચ બોલાશે લીલા રંગ છલકાવતી <br /> છલકાવતી છેવટ સંતાય જાય છે ક્યાંક <br /> ક્યારેક કોઈક શોધી કાઢે ફરી, એ માટે.<br /> <br /> હું એના ફરી દેખાવાની રાહ જોતો <br /> ઊભો છું. અહીં. બરાબર ઝાડ સામે.<br /> ઊભો ઊભો વિચારું છું કે <br /> આ પથરાળ દુનિયામાં એક ઝાડનું હોવું <br /> ને એય કોઈ છોકરીના ચહેરા જેવા સુંદર <br /> જેની આંખોમાં પંખી ઊડતાં હોય <br /> ડાળે ડાળે લીલાં દૃશ્યો રચતાં જે <br /> પાણીની જેમ ભીંજવી જતાં હોય આમૂલાગ્ર...<br /> <br /> આથી વધુ શું જોઈએ<br /> કોઈને, આ પથરાળ દુનિયામાં?<br /> <br /> ૪<br /> એ બગીચાને બાંકડે બેઠો છે <br /> ને બેઠો બેઠો બીડી પીએ છે. <br /> પણ ઝાડ જોતો નથી.<br /> <br /> આ બાજુ<br /> ઘાસમાં બાળકો દોડાદોડી કરે છે <br /> એનો કિલ્લોલ સંભળાય છે <br /> જે પંખીઓના કલરવમાં ભળી જાય છે.<br /> <br /> પેલી બાજુ<br /> બે પ્રેમીઓ – જાણે એક જ હોય એટલાં <br /> અડોઅડ બેસી – ગુસપુસ કરે છે <br /> જે ફૂલોની સુગંધમાં ભળી જાય છે.<br /> <br /> સામે<br /> કોઈ ક્યારા સાફ કરે છે<br /> તો કોઈ પાણી છાંટે છે.<br /> <br /> ચણાજોરગરમવાળો ભૈયો<br /> પસાર થઈ જાય છે પડખેથી<br /> <br /> આ બધાની વચ્ચે<br /> એક પતંગિયું ઊડતું રહે છે.<br /> <br /> એ માત્ર બેઠો રહે છે. ચૂપચાપ. <br /> એને શું કરવું જોઈએ તે એને સમજાતું નથી.<br /> <br /> જોકે<br /> ઝાડ એની લીલી ડાળ ફેલાવી <br /> છાંયો ઢાળે છે બાંકડા પર <br /> એ બેઠો છે ત્યાં. ચૂપચાપ.<br /> <br /> <br /> ૫ <br /> એક સવારે મેં બારી બહાર જોયું <br /> સામે ફળિયાની માટીને આઘીપાછી હડસેલી <br /> એક ફણગો ફૂટી રહ્યો’તો. <br /> નવજાત બાળકનાં પોપચાં જેમ <br /> એની પાંદડી ફરકતી’તી.<br /> <br /> થોડા દિવસ પછી મેં બારીની બહાર જોયું<br /> ત્યારે નાનકો છોડ હવામાં ઝૂલતો’તો<br /> સૂરજનાં કિરણોને પાનેપાને ઝીલી લેવા સજ્જ.<br /> <br /> કેટલાય દિવસો વીતી ગયા પછી <br /> એક સુંદર સવારે ફરી મેં બારીમાંથી જોયું બહાર <br /> તો ડાળેડાળે લેલૂંબ ફળ ઝુલાવતું ઝાડ ઊભું’તું રસદાર<br /> <br /> કેટલાંય વરસો પછી<br /> મેં ફરી એક વાર <br /> બારી ઉઘાડીને જોયું બહાર <br /> પણ મને એ દેખાયું નહીં <br /> કદાચ <br /> મને કંઈ દેખાતું નથી. <br /> કદાચ બહાર કંઈ નથી.<br /> <br /> <br /> ૬ <br /> ખૂબ અઘરું હોય છે <br /> કોઈ ઝાડ માટે <br /> રસ્તાની ધારે ઊભા રહી <br /> પાંચપંદર વરસ ટકી રહેવું તે.<br /> <br /> રસ્તો નહોતો<br /> એ વખતે તો એ બધે હતું <br /> પછી રસ્તો થયો ત્યારે ખસતું ખસતું એ <br /> ધારે આવી ગયું છેવટ <br /> હવે ક્યાં જઈ શકાય એમ છે<br /> એ વિચારતું ઊભું છે અત્યારે <br /> રસ્તાની ધારે.<br /> <br /> ખૂબ અઘરું છે.<br /> કોઈ પંખી માટે <br /> રસ્તાની ધારે ઊભેલા ઝાડ પર <br /> ક્યાંકથી સાંઠીકડાં તણખલાં <br /> ચાંચમાં ઊંચકી લાવીને <br /> માળો બાંધવો એ.<br /> <br /> રસ્તા પરથી<br /> ધમધમતાં વાહનો<br /> સડસડાટ પસાર થાય ઝપાટાબંધ<br /> ઝાડની ડાળીઓમાં કડેડાટી બોલાવતાં <br /> ત્યારે <br /> માળામાં ગોઠવેલાં તણખલાં ધ્રૂજે છે<br /> કે પછી પીંછાં કાંપે છે <br /> એ બરાબર કળી શકાય નહીં. કોઈથી.<br /> <br /> કેમ કે રસ્તાની ધારે <br /> સંભાળીને ચાલતા રહેવું <br /> ખૂબ અઘરું હોય છે.<br /> <br /> <br /> ૭<br /> કાલે<br /> કદાચ એનાં મૂળિયાં ફેલાઈ <br /> પાયા સોંસરાં ફરી વળી<br /> મકાનના સાંધેસાંધા ઢીલા કરી દેત <br /> કે પછી<br /> બથમાં ન સમાય એવડા ઘેરાવાવાળું થડ <br /> આસપાસ ઘણી જગ્યા રોકી લેત<br /> આવતી કાલે.<br /> પાનખરમાં તો પીળાં પાંદડાં ઊડ્યાં કરત ચારેકોર <br /> ત્યારે બારીબારણાં વાખવાં પડત જડબેસલાક નહીંતર<br /> ઘર આખું ભરાઈ જાત ધૂળિયા સુક્કાં પાંદડાંથી. <br /> વળી<br /> કેટલાંય પંખીઓના અવાજથી <br /> ઊંઘ ઊડી જાત સવારે સવારે <br /> આમ કાચી ઊંઘમાંથી ઊઠ્યા પછી <br /> આખ્ખો દિ’ શરીર ઢીલુંઢફ રે’ત.<br /> <br /> આવાં બધાં કારણોસર ભાઈએ <br /> ફળિયા વચોવચ પગભર થવાનું શીખી ગયેલ <br /> કેડસમાણો છોડ વધુ વધે એ પહેલાં જ <br /> વાઢી નાખ્યો.<br /> <br /> આજે<br /> એ જ ફળિયામાં <br /> જ્યાં આંબો હોત એ ઠેકાણે બેસી <br /> હું એની કવિતા કરું છું. <br /> ને એમ એને ફરી ઉગાડવા માગું છું <br /> કલમના ઇલમથી. કવિતામાં. <br /> હવે એ કવિતામાં જીવશે, કદાચ. <br /> જો આવતી કાલે કવિતા બચશે તો. <br /> અથવા <br /> આવતી કાલ બચશે, કવિતા માટે, તો.<br /> <br /> <br /> ૮<br /> ઝાડ અને કવિતા<br /> ક્યારેય એકબીજાનો મુકાબલો કરી શકે નહીં.<br /> <br /> ઝાડ જેમ કવિતાને લીલો રંગ હોતો નથી<br /> ઝાડ જે રીતે બીજાને છાંયો આપી શકે<br /> એમ કવિતા તાપ ઝીલી લેતી નથી.<br /> ઝાડ ફળ આપી શકે એમ<br /> કવિતા બીજાની ભૂખ મટાડી શકતી નથી.<br /> <br /> ઝાડે તો સતત વધવાનું હોય છે<br /> ઉપર ને ઉપર<br /> કવિતાએ તો શમવાનું હોય છે<br /> ઊંડે ને ઊંડે<br /> <br /> ઝાડ તો<br /> આકાશમાં ફેલાઈને વિસ્તરી શકે છે<br /> કવિતા તો બસ<br /> જમીનમાં સંકોરાઈને ઊતરી શકે છે<br /> <br /> એટલે ઝાડ અને કવિતા<br /> એકબીજાનો મુકાબલો કરી શકે નહીં<br /> જેમ ઈશ્વર અને કવિ<br /> એકબીજાનો મુકાબલો કરી શકે નહીં તેમ.<br /> <br /> <br /> ૯<br /> કોઈ પણ ઝાડ<br /> ઈશ્વર કરતાંય વધુ ઉપકાર કરતું હોય છે.<br /> <br /> એનો લીલો ઘેઘૂર છાયો<br /> ભૂરા આકાશથી જરાય ઓછો ઘટાદાર નથી હોતો.<br /> <br /> એનાં મૂળચઢતાં પાણી<br /> છેક વાદળ સુધી પહોંચી જવા ગરજતાં હોય છે.<br /> <br /> જ્યારે પવન વહે છે ત્યારે<br /> એ પૃથ્વી પર ઢોળાતું ચામર બની જાય છે.<br /> <br /> પૂનમની રાતે<br /> એની ડાળે ફળ થઈ <br /> લટકે છે ચંદ્ર<br /> <br /> પછી સવાર થતાંવેંત<br /> એની રસસેર સૂરજનાં કિરણોમાં બદલાઈ જાય છે.<br /> <br /> એને જોવા પાંદડાં પાછળથી ડોકિયાં કરે છે પંખીઓ <br /> ઈશ્વરની આંખ હોય એમ.<br /> <br /> <br /> ૧૦<br /> ‘શું છે ત્યાં આજે<br /> જ્યાં વૃક્ષ હતું એક વાર?’ <br /> એમ પૂછતા <br /> ઉમાશંકર મને ઓચિંતા મળી જાય છે <br /> યુનિવર્સિટી રોડ પર. વળાંકે. <br /> જ્યાં એક વાર ઘટાદાર વૃક્ષ હતું <br /> એની નીચે. આજે.<br /> <br /> હું પાસે જઈ ઊભો રહું છું <br /> જાડા કાચનાં ચશ્માંમાંથી ધારદાર આંખે જોતા <br /> મને ઓળખવા માગતા હોય એમ <br /> યાદ કરતાં કહે છે :<br /> <br /> મારા મરણ વિશે તમે કવિતા લખી’તી એ જ કે? <br /> <br /> પછી યુનિવર્સિટીના પ્રવેશદ્વાર આગળ <br /> કપાયેલાં થડિયાં બતાવી કહે : <br /> હવે આના મરણની કવિતા લખો. <br /> આ બધાંને તમે બચાવી શક્યા નથી <br /> હું તમને સોંપીને ગયો’તો કવિતામાં <br /> એ પણ તમે સાચવી શક્યા નથી... <br /> કહેતાંક એ ચાલતા થયા.<br /> <br /> હું ઊભો રહ્યો ત્યાં ને ત્યાં. <br /> કપાયેલાં થડિયાં જેવો. <br /> ધરતી માગ આપે તો સમાઈ જાઉં એવો. <br /> અડધો અંદર.<br /> <br /> <br /> ૧૧<br /> ખબર નથી આ ઝાડ કેટલાં જૂનાં હશે. <br /> કોણે રોપ્યાં હશે એય ખબર નથી.<br /> <br /> બેય બાજું હારબંધ ઊભેલાં આ ઘટાદાર ઘેઘૂર ઝાડ <br /> એકબીજાને શાખાબાહુથી આલિંગતાં હશે <br /> ત્યારે મહારાજાની સવારી નીકળતી હશે અહીંથી <br /> એના પર ચામર ઢોળતાં હશે આ ઝાડ.<br /> <br /> યુનિવર્સિટીનાં મકાનો ચણાતાં હશે ત્યારે <br /> બપોરના રોટલા ખાવા બેઠેલા મજૂરોના માથે <br /> છાયો ઢાળી રાખતી હશે એની ડાળીઓ.<br /> <br /> અહીં ભણવા આવ્યો ત્યારે ઘણી વાર <br /> રાતવરત એની હેઠળ બેસતો. મોડે સુધી. ચૂપચાપ<br /> <br /> પછી ક્યારેક અહીંથી ખાસ પસાર થતો સમીસાંજે <br /> એની ડાળીઓ પર રાતવાસો કરવા <br /> પડાપડી કરતાં પોપટ કાબરોને જોવા. <br /> વાહનોના ધમધમાટ વચ્ચેય એનો કલબલાટ <br /> સાંભળવાની મજા લઈ શકાતી ત્યારે.<br /> <br /> હવે ઝાડના જવાથી રસ્તો વિશાળ બન્યો છે<br /> પણ યુનિવર્સિટી સુધીનું મારું અંતર વધી ગયું છે. <br /> પેલાં પંખીઓ ને હું બંનેય <br /> તડકામાં ઊભેલી યુનિવર્સિટી જોયા કરીએ છીએ <br /> બંને બાજુથી. સામસામે<br /> <br /> ૧ર<br /> અમારા વડોદરાને અમે સંસ્કારનગરી કહીએ છીએ. <br /> આઝાદી પહેલાં અમારા શહેરમાં ઘણા વડલા હતા. <br /> વડોદરાનાં ઘેરેઘેર બધી ગુજરાતણો <br /> વટસાવિત્રીનું વ્રત રાખતી ત્યારની આ વાત છે. <br /> પ્રેમાનંદનાં આખ્યાનોથી પણ જૂની<br /> <br /> જોકે જૂના જમાનાની વાતો કોણ યાદ રાખે છે આજે ? <br /> આજે નવા બંધાતા ફ્લાયઓવરની <br /> વાતો સાંભળવા મળે છે બધાને મોઢે <br /> કોઈ કોઈ તો એના પરથી હોન્ડા સિટી <br /> સીધી હંકારી જાય છે સપનાંમાં તો કોઈ શહેરમાં <br /> નવા ખૂલેલા આઉડીના શોરૂમની વાતો કરે છે. <br /> એમાં વીંખાઈ જતા માળા ઊડી જતાં પંખીઓ <br /> ને કપાઈ જતા વડલાની વાત કોણ સાંભળે ?<br /> <br /> હવે બધા વડીલો એ જાણી લે ખસૂસ : <br /> કે વડલા તો ક્યારના કપાઈ ગયા છે એમના વડોદરામાંથી. <br /> બસ એની છબિ જાળવી રાખી છે કોર્પોરેશને એમ્બ્લમમાં.<br /> વધુમાં એની ખાંભી ખોડી છે ફતેગંજ સર્કલે : <br /> કળાના જાણકારો એને બેનમૂન શિલ્પ કહે છે. <br /> જ્યારે જ્યારે ટ્રાફિકજામ થાય છે ત્યારે નગરજનો <br /> એની પાસે ઊભા રહી <br /> લીલી લાઈટ થવાની રાહ જુએ છે.<br /> &lt;/poem&gt;<br /> &lt;br&gt;<br /> {{HeaderNav2<br /> |previous = ૯. ઝાડની વારતા<br /> |next = ૧૧. રાત્રિસંસાર<br /> }}</div>

Meghdhanu