https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?action=history&feed=atom&title=%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B5%E0%AB%8D%E0%AA%AF-%E0%AA%86%E0%AA%9A%E0%AA%AE%E0%AA%A8_%E0%AA%B6%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AB%87%E0%AA%A3%E0%AB%80_%E2%80%93_%E0%AA%B9%E0%AA%B8%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96_%E0%AA%AA%E0%AA%BE%E0%AA%A0%E0%AA%95%2F%E0%AB%A7%E0%AB%A7._%E0%AA%AA%E0%AA%B6%E0%AB%81%E0%AA%B2%E0%AB%8B%E0%AA%95
કાવ્ય-આચમન શ્રેણી – હસમુખ પાઠક/૧૧. પશુલોક - Revision history
2026-07-22T03:47:10Z
Revision history for this page on the wiki
MediaWiki 1.45.0
https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B5%E0%AB%8D%E0%AA%AF-%E0%AA%86%E0%AA%9A%E0%AA%AE%E0%AA%A8_%E0%AA%B6%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AB%87%E0%AA%A3%E0%AB%80_%E2%80%93_%E0%AA%B9%E0%AA%B8%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96_%E0%AA%AA%E0%AA%BE%E0%AA%A0%E0%AA%95/%E0%AB%A7%E0%AB%A7._%E0%AA%AA%E0%AA%B6%E0%AB%81%E0%AA%B2%E0%AB%8B%E0%AA%95&diff=64391&oldid=prev
Meghdhanu: +1
2023-09-15T02:06:19Z
<p>+1</p>
<p><b>New page</b></p><div>{{SetTitle}}<br />
<br><br />
<br />
<center><big><big>'''૧૧. પશુલોક'''</big></big></center><br />
<br />
{{Block center|<poem><br />
<br />
'''અર્પણ'''<br />
જે પોતાની જાતને માણસ ક્હે છે સાત વાર,<br />
તે પ્રાણીની પાસ આ કવિતા વાંચીશ વાર વાર.<br />
<br />
'''કૂતરો'''<br />
(બંગલાની બહાર)<br />
તમારા બંગલાની બહાર, ત્રણથી ચાર ફૂટ છેટો ખસી<br />
આ દૂબળો ને પાંગળો કૂતરો ભસે;<br />
સાથે તમારા બંગલાના કોટના સૌ કાંકરા ખડખડ હસે.<br />
આં પાંગળાના પાછલા પગમાં પડ્યું છે એક ઘારું<br />
લોહીથી ખદબદ થતું, જ્યાં માખીઓ બણબણ કરે,<br />
ઘારા ઉપર પાટો નથી;<br />
ને હું ભિખારી ક્યારનો એ કૂતરાને કાઢવા સારુ<br />
તમારા બંગલાની બહાર, ત્રણથી ચાર ફૂટ છેટો ખસીને<br />
હાંકતો એને,<br />
પરંતુ ડાચિયું કરતો મને<br />
ઘારા ઉપરના લોહીને ચાટી જતો એ દાંતથી ખણખણ કરે.<br />
ઓ શેઠ, પાપી પેટને માટે કશો કંઈ રોટલો-આટો નથી?<br />
ઓ ધરમરાજા, જુઓ આ દૂબળા સામું,<br />
તમારી સાથ એ તો આવશે છેલ્લો હિમાળો ગાળવા,<br />
ને બાળવા બધ્ધું જમા-ઉધારનામું;<br />
ઓ દયાળુ, એક બટકું ફેંકજો એને અહીંથી ટાળવા.<br />
ગડબડ બધી આ સાંભળી શું લાકડી લઈ આવતા રે આપ?<br />
<br />
ઓ માબાપ,<br />
અહીં એક્કેય કૂતરો ક્યાંય પણ ભસતો નથી.<br />
એ તો અહીં મુજ પેટની અંદર વસી<br />
જે ડાઘિયો મારી નજરથી ભીંત સામે તાકતો<br />
તેના નકામા ભારને વ્હેતો ઊભો બેવડ વળી — હું તો<br />
તમારા બંગલાની બહાર, ત્રણથી ચાર ફૂટ છેટો ખસી.<br />
માલેક, હું હસતો નથી.<br />
<br />
'''ચામાચીડિયું'''<br />
अ (શેઠ સાથ વાત — સાવ ખાનગી)<br />
મજૂર આ બધા<br />
ગણાય સાવ કૂતરા ગધા!<br />
શું કામ શેઠ, આપ એમના થકી ડરી રહ્યા,<br />
જે ભલા,<br />
એંઠ ખાઈ ખાઈ પેટ એમનું ભરી રહ્યા?<br />
આપના પ્રભાવથી ઊભી રહી છ મિલ આ,<br />
આપનું જ સ્વપ્ન એ—<br />
(એ બલા,<br />
હું જ એક માત્ર એ વિષે વિમાસતો હજી)<br />
—હજી લગી રહ્યો ભજી.<br />
એ જ સ્વપ્નને સહર્ષ હું ગ્રહું,<br />
પછી મજૂરની સમક્ષ હું કહું,<br />
પરંતુ એક વાત છે —<br />
(પગારની... કહું?)<br />
મહેરબાની રાખજો, હમેશ સત્ય સાથ છે.<br />
ब (મજૂર સાથ વાત — જે ન ખાનગી)<br />
ભાઈઓ કહું છ તે બધા સુણે,<br />
સમગ્રના ભલી વિષે!<br />
આજ આપણો કસોટીકાળ આવતો દીસે<br />
ચારકોર ખાઉનો જ હાઉ ભીંસતો ધૂણે,<br />
છતાં ય બેઉ બાહુથી પ્રયત્ન જો તમે કરો,<br />
તો જ માર્ગ થાય;<br />
ને નિરાંત જીવથી પસાર કાળ થાય.<br />
પ્રશ્ન જે વડે તમે મુંઝાઓ છો<br />
(પગારને વધારશો?)<br />
એ જ પ્રશ્ન માહરો<br />
છતાં વિચાર તો કરો,<br />
મિલનો નફો બધો ય ઊંટની જ કોથળી —<br />
(કેમ કાઢવી?<br />
હું જ એક માત્ર એ વિષે વિમાસતો હજી)<br />
—કાપશો પછી કદી ટકી શકે ય ઊંટ શું?<br />
કહો વળી,<br />
હાથથી કદી ય સત્ય છોડશું?<br />
क (જાત સાથ વાત, ઘેર એકલાં)<br />
જન્મથી પશુ છતાંય<br />
હાથ બે હલાવી, પાંખ બે બતાવી<br />
પક્ષી ક્હેવરાવવા ઘણું મથ્યું;<br />
પછી વ્હીલે મુખે<br />
સમાસ જાતનો નહીં કશે થતાં<br />
અવાવરા સ્થળે અશાંતિ લઈ જતું રહ્યું<br />
એ જ તે અશાંતિ આજ<br />
અસ્તવ્યસ્ત ઘર મહીં હું રાત્રિમાં અનુભવું.<br />
<br />
'''ઊંટ'''<br />
(એક ઊંચી ટેકરીપે)<br />
હું તો કહું તમે બધાં સુખી રહો.<br />
જુવો, ધીરે ધીરે પડે આકાશેથી મેઘધાર<br />
જેને ગણું બ્રહ્માની જ મહેર;<br />
દાઢ મારી સળકે છે, રસ છૂટે શતધાર<br />
ચારેકોર જોઈ લીલાલહેર.<br />
શાને કાજે કોઈ ભાઈ દુઃખી રહો?<br />
મારી વાત કહું તો તે આવી છેઃ<br />
બ્રહ્માની આ સૃષ્ટિ મહીં, ઘણું ઘણું તપ કરી,<br />
કષ્ટ સહી વરદાન મેળવ્યું;<br />
બ્રહ્માને મેં કહ્યું, ‘મારી ડોકને લંબાવી આપો,<br />
જોજન સો મારા માટે ચાલશે!’<br />
જુવો લાંબી ડોક મારી કેવી મેં લંબાવી છે.<br />
એક ઊંચી ટેકરીપે, અહીં જ્યાં હું બેઠો છું,<br />
ત્યાંથી ચારો ચરું છું;<br />
કોઈ વાર નીચે બધાં દુઃખી પશુ જોઈને હું દ્રવું છું,<br />
એમના ઉદ્ધાર માટે પ્રાર્થના હું કરું છું.<br />
તમને હું કહું છું રે કહું છું,<br />
‘તમે પણ કષ્ટ સહો, કષ્ટ સહો!’<br />
મારે કશું દુઃખ નથી<br />
માત્ર કોઈ કોઈ વાર, દૂર નીચે ફરતાં<br />
નાનાં નાનાં હરણાંને ઠેકી ઠેકી ચરતાં<br />
હું જોઉં છું —<br />
ત્યારે મને થાય છે કે નાનો આવો દેહ<br />
મેં જો માગ્યો હોત...<br />
ના, ના, નથી માગ્યો એ જ સુખ છે.<br />
જુઓ પેલા ઝાડ નીચે<br />
ઠંડી મહીં ધ્રૂજતા એ દેહ મહીં દુઃખ છે.<br />
આજે વરસાદ બંધ થતો નથી.<br />
ઇચ્છા મારી એમ છે કે અહીંથી હું ઊતરું,<br />
કિંતુ મારું પેટ હવે વધી ગયું એટલું<br />
કે અહીંથી હું ગબડું —<br />
તો નીચે મારા ફોદેફોદા ખાય કાલ કૂતરું.<br />
બ્રહ્માને આ સૂઝ્યું કેમ?<br />
તોફાન તો મોકલ્યું છે પ્રલયની જેમ.<br />
માથું મારું બચી જાય તોય ઘણું સારું...<br />
(ગુફામાં હું રાખું?) વારુ, એ જ છે ઉપાય,<br />
જોઈ ગુફા; પણ એનું નાનું એવું બાકું<br />
જાણેસોયનું જ નાકું,<br />
ત્યાં હું નાખું કેમ મારું મોટું માથું?<br />
તોય ધીરે ધીરે મારાં આંખ, હોઠ, જડબાં ને તાળવાં<br />
જો બચી જાય,<br />
તો કશોય ભય નથી<br />
મારું હવે ઠંડી-વરસાદ સામે ઝૂઝવાનું વય નથી.<br />
નાખું ત્યારે!<br />
(થોડી વારે ગુફામાંથી)<br />
બચાવો, બચાવો, મને ફાડી ખાય, ભૂખ્યાં ડાંસ શિયાળવાં...<br />
<br />
<small>૧૯૫૫</small><br />
{{gap|8em}}<small>(સાયુજ્ય, પૃ. ૧૪-૧૮)</small></poem>}}<br />
<br />
<br><br />
{{HeaderNav2<br />
|previous = ૧૦. શહેરની ઘડીઓ ગણતાં<br />
|next = ૧૨. રાજઘાટ પર<br />
}}</div>
Meghdhanu