https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?action=history&feed=atom&title=%E0%AA%9B%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AB%8B%E0%AA%B2%E0%AA%AF_%E0%AB%A7%E0%AB%AF%E0%AB%AA%E0%AB%AF%2F%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%B8%E0%AB%8D%E0%AA%AE%E0%AB%83%E0%AA%A4%E0%AA%BF 2026-04-16T22:36:30Z Revision history for this page on the wiki MediaWiki 1.38.2 https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%9B%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AB%8B%E0%AA%B2%E0%AA%AF_%E0%AB%A7%E0%AB%AF%E0%AB%AA%E0%AB%AF/%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%B8%E0%AB%8D%E0%AA%AE%E0%AB%83%E0%AA%A4%E0%AA%BF&diff=71257&oldid=prev 2024-03-23T00:42:08Z

<p>+1</p> <p><b>New page</b></p><div>{{SetTitle}}<br /> &lt;center&gt;&lt;big&gt;&lt;big&gt;&#039;&#039;&#039;સંસ્મૃતિ&#039;&#039;&#039;&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;<br /> <br /> &lt;poem&gt;<br /> આવ હે મુક્તિદિન!<br /> આજ તું જોઈ લે ભગ્ન અમ સ્વપ્નબીન!<br /> આવ હે મુક્તિદિન!<br /> જોઈ લે બીનના તાર સૌ છિન્ન છે,<br /> સપ્ત સ્વરનો ધ્વનિ આજ તો સુપ્ત છે,<br /> જીવનસંગીતની કલ્પના એય તે લુપ્ત છે;<br /> જોઈ લે મૌનનો ભાર પણ કેટલો ભિન્ન છે!<br /> આવ હે મુક્તિદિન!<br /> આજ તું જોઈ લે ભગ્ન અમ સ્વપ્નબીન!<br /> <br /> આવ હે મુક્તિદિન!<br /> આજ આક્રંદમાંયે અરે, ‘આવ!’ કહીએ તને,<br /> ‘લાવ હે લાવ આનંદની આછીયે ઝંકૃતિ,<br /> ક્ષણિક તો ક્ષણિક પણ લાવ!’ કહીએ તને!<br /> એ જ ક્ષણ કૈંક કોલાહલોને જગાવી જતી<br /> નયનની સન્મુખે મૂર્ત થૈ જાગતી સંસ્મૃતિ;<br /> હૃદયના વ્રણ મહીં લવણ કેવું લગાવી જતી,<br /> ને દૃગોના દીવાને બુઝાવી જતી,<br /> જોઈ લે તારું હૈયુંય તે કેટલું એ ધ્રુજાવી જતી!<br /> આજ શી સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ...<br /> ત્યાં કશી તાહરી ક્ષણિક પણ ઝંકૃતિ?<br /> <br /> રાષ્ટ્રની સૌ સીમા છો રહી સરકતી,<br /> હૃદયમાં તો અચલ એ જ નકશો રહ્યો,<br /> એમ વિચ્છેદના ક્રૂર વિદ્રોહને એહથી જાય શેણે સહ્યો?<br /> શક્ય ના છૂરીથી જલ કદી છેદવું,<br /> ને છતાં જલ થકીયે વધુ સ્નિગ્ધ<br /> જે સ્હેજમાં દ્રવી દ્રવી જાય એ હૃદયને<br /> એવી તે કઈ છૂરીથી હશે શક્ય આ ભેદવું?<br /> અલગ બે રંગની ભિન્નતા દાખવી<br /> નજરમાં તોય જુદાઈનું ઘર બનાવી લીધું,<br /> સરકતી સીમની છિન્નતા દાખવી<br /> હૃદયનો એથી પલટાઈ નકશો ગયો<br /> એમ વિદ્રોહમાંયે અહો, મુગ્ધ મન શું મનાવી લીધું!<br /> શી અહો, કેવી આહ્લાદિની ભ્રાંતિ છે!<br /> શી અહો, રાજ્યની ઉદય-ઉત્ક્રાંતિ છે!<br /> છો ભલે હૃદય જલતું રહો,<br /> કિન્તુ આ મન હવે છેક છલતું રહો!<br /> કેવી રે આત્મની વંચના,<br /> ને લલાટેય અપમાનની અર્ચના!<br /> <br /> આજ શી સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ...<br /> ત્યાં કશી તાહરી ક્ષણિક પણ ઝંકૃતિ?<br /> એમ જ્યાં રાષ્ટ્રના ઐક્યનો અગ્નિસંસ્કાર પૂરો થતો<br /> ત્યાં જ એની ચિતામાંથી<br /> હે મુક્તિદિન, તુજને જન્મતો જોઈને,<br /> આંસુ ન્હોતું છતાં નયનને લ્હોઈને,<br /> મત્ત ઉન્માદમાં કોટિ કંઠે કશું ગાન ગાઈ લીધું!<br /> સૂર એનો અહો! શો મધુરો હતો!<br /> પવનની લહર લહરે વહી એનું સંગીત<br /> સૌ ખંડખંડે અહો, એક ક્ષણમાં જ છાઈ દીધું!<br /> ને અરે, એ જ ક્ષણ કો અજાણે ખૂણેથી<br /> વિષાદે ભર્યો જાગતો તીવ્ર જે સ્વરધ્વનિ:<br /> ‘નજીક નોઆખલી, તીર સાબર તણાં તો ઘણાં દૂર છે!’<br /> વિજયના ગાનમાં એ ગયો રે ડૂબી,<br /> ક્યાંય સુણાય ના એટલો મંદ કેવો ગયો એ બની!<br /> શૂન્ય થૈને શમી વાણી રે,<br /> મૌનના ગર્ભમાં કેવું શરમાઈને પાછી ચાલી ગઈ<br /> જન્મી ના જન્મી ત્યાં!<br /> એની એ વેદના કોઈએ ક્યાંય ના જાણી રે,<br /> શલ્ય શી નીરવતા એ હૃદયને હશે શીય સાલી ગઈ!<br /> આજ શી સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ...<br /> ત્યાં કશી તાહરી ક્ષણિક પણ ઝંકૃતિ?<br /> <br /> પંચ એ સિંધુના પ્રાંતમાં<br /> ભીષણ ને તોય ભીરુ કશો જંગ ખેલી લીધો!<br /> ને ગુરુ વીર ગોવિંદનો<br /> એક શેત્રંજની સોગઠીએ કહ્યો વીર મામુદને<br /> કેમ વીરત્વ ને ત્યાગનો મંત્ર એ દૂર મેલી દીધો?<br /> જો કદી ધર્મના યુદ્ધમાં ચડવું’તું,<br /> તો પછી ત્યાગ ને વીરતાના શહૂરથી ભલા! લડવું’તું,<br /> નેક ખુદાઈના નૂરથી તો ભલા! લડવું’તું!<br /> જેહના નામના માત્ર ઉચ્ચારમાં<br /> આવતી કાલ ઇતિહાસની જીભ પર શી ધ્રુજારી હશે!<br /> એવી રે અંતહીન હારમાં<br /> લાખ વણજાર આ માનવોની કહો, ક્યાં જશે?<br /> જીવતા મૃત્યુને જે વર્યું એવું જીવન કહો, ક્યાં ગુજારી જશે?<br /> આવી વણજાર તો એક બસ જોઈ છે<br /> રે અમાસે નિબિડ રાતના તારલાઓ તણી,<br /> કિન્તુ આ કારવાંને નથી એમનો તાલ કે એમનું તેજ,<br /> આ પૃથ્વીના માનવે એમના મુખની ચમકને ખોઈ છે!<br /> લાખ વણજાર આ તપ્ત રણરેત શી<br /> ઘોર વંટોળમાં અહીંતહીં વહી જતી,<br /> વાયુના વેગને મૌનથી સહી જતી!<br /> પાંચ પાંડવ છતાંયે હતી જેની પાંચાલીને મન ભીતિ,<br /> લાખ પાંચાલીની આજ તો એથીયે હીન છે<br /> દેહની દીન રે નગ્નતાની સ્થિતિ;<br /> જૌહરે પદ્મિની અગ્નિને અર્પતી પ્રાણની આહુતિ<br /> ત્યાહરે માણતી વિક્રમી પુરુષના મધુર સંસ્મરણને,<br /> આજ પુરુષાર્થનું તેજ જોયા વિના<br /> લાખ પદ્મિનીઓ સોંપતી નિજ તણા પ્રાણ જૈ મરણને<br /> કે પછી શોધતી દાનવોનાય તે શરણને!<br /> આજ શી સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ...<br /> ત્યાં કશી તાહરી ક્ષણિક પણ ઝંકૃતિ?<br /> <br /> ‘અગર આ પૃથ્વી પર ક્યાંય જો સ્વર્ગ છે,<br /> તો અહીં...’<br /> ના, નહીં!<br /> રૂપના તીર્થ પર પૂજનના ગીતની અંજલિ<br /> આજ તો દૂર રહી!<br /> પૃથ્વી પર વિરલ આ સ્વર્ગના નંદને<br /> કલિ કલિ<br /> શી કથા કહી રહી ક્રન્દને ક્રન્દને!<br /> આજ તો પાંદડે પાંદડે, પુષ્પઢગલે,<br /> અરે અગ્નિપગલે<br /> કશી વિષમયી વારુણી વર્ષતી!<br /> જોઈને મૃત્યુના લોચને લાલિમા હર્ષતી!<br /> આજ શી સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ...<br /> ત્યાં કશી તાહરી ક્ષણિક પણ ઝંકૃતિ?<br /> <br /> વૈરના અગ્નિએ માત્ર ત્રણ અક્ષરે<br /> રક્તરંગીન એ પ્રેમના હૃદયપત્રે લખી,<br /> સત્યના વક્ષસ્થલ પરે<br /> ને અહિંસા તણા મર્મમાંયે લખી<br /> જે કથા...<br /> રે વૃથા!<br /> વેદનાને નહીં આજ વાણી જડે,<br /> શબ્દને શૂન્યતા શી નડે!<br /> મૃત્યુ પણ મૌન ધારી ગયું જે ક્ષણે<br /> એ ક્ષણોને વૃથા વાણી તે શું વણે?<br /> મૃત્યુને, મૌનને મીંઢ આવું અરે,<br /> માનવીએ કદી ના લહ્યું!<br /> આજ પણ એનું એ મૌન રે આ રહ્યું :<br /> ‘. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .’<br /> આજ શી સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ...<br /> ત્યાં કશી તાહરી ક્ષણિક પણ ઝંકૃતિ?<br /> <br /> રાષ્ટ્રની કાયના સકલ અંગાંગનું વિષ<br /> જઈ જઠરમાં એકઠું થઈ રહ્યું,<br /> આઘું અળગું બની બેઠું જે આળું હૈયું<br /> હજુ એહની વેદનાને નથી ધ્યાનમાં લઈ રહ્યું!<br /> આજ ધૂંધવાય પણ કાલ જ્વાલા રૂપે પ્રગટશે<br /> એવી એની અગન છે તે છતાંયે હજુ કેમ બૂઝે નહીં?<br /> વિષતણું વમન કીધા વિના<br /> જઠરનું ચાંદું જો આપમેળે જ રૂઝે નહીં<br /> તો પછી દર્દની કો દવા રે હજુ કેમ સૂઝે નહીં?<br /> આજ શી સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ...<br /> ત્યાં કશી તાહરી ક્ષણિક પણ ઝંકૃતિ?<br /> <br /> ભૂખના નિત્ય નિવાસ શાં<br /> ભગ્નખંડેર શાં કેટલાં દેહમંદિર ઉદ્ધાર માંગી રહ્યાં,<br /> ને છતાં એકલાં દેવનાં મંદિરો<br /> શીદને આજ બસ જીર્ણ લાગી રહ્યાં?<br /> કેટલાં અંગની આબરૂ વસ્ત્રની સંગ વીંટાઈને<br /> ક્યાંય રે વહી ગઈ!<br /> અંગ પર એકલી નગ્નતા રહી ગઈ!<br /> ભિક્ષુના પાત્રમાં એકના એક એ વસ્ત્રનું દાન દેનાર<br /> શ્રાવસ્તીની સીમની દીન એ નારીની<br /> નગ્નતાની નથી એમને ધન્યતા;<br /> એમની દીનતાની દશા એથી છે અન્યથા!<br /> આજ શી સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ...<br /> ત્યાં કશી તાહરી ક્ષણિક પણ ઝંકૃતિ?<br /> <br /> ગ્રીષ્મના પ્રખર મધ્યાહ્નમાં<br /> શુષ્ક સરવર મહીં<br /> સકલ જલ આજ જલતું જતું;<br /> કમલદલથી નહીં<br /> કિન્તુ એ કર્દમે આજ ફલતું જતું,<br /> સ્થલસ્થલે શી અહીં રિક્તતા!<br /> મીનને મૃત્યુના મુખથી જે બચાવી શકે,<br /> જીવનનું જરીય આશ્રય રચાવી શકે,<br /> એટલીયે નથી જ્યાં રહી સિક્તતા;<br /> ત્યાં અરે, શ્વેત બગની કશી શ્યામ છાયા ઢળી!<br /> ને અરે, જેમ મધ્યાહ્ન ધપતો જતો<br /> તેમ એ અલ્પ જલરાશિયે અધિક તપતો જતો,<br /> ને અરે, જેમ મધ્યાહ્ન ધપતો જતો<br /> તેમ એ શ્વેત બગ મૃત્યુનો મંત્ર પણ અધિક જપતો જતો;<br /> શ્વેત એ દેહની શુભ્રતામાં વધુ શુભ્રતા ર્હૈ મળી<br /> તેમ એ શ્યામ છાયામહીં<br /> વધુ વધુ શ્યામ શોભાય તે ર્હૈ ભળી!<br /> આજ શી સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ...<br /> ત્યાં કશી તાહરી ક્ષણિક પણ ઝંકૃતિ?<br /> <br /> આજ કો પાગલે શી સુરા પી લીધી!<br /> મંદ ને મદિર કો વાયુએ એહના અંગને<br /> આછું આછું અડી અસર ઉન્માદની શી કીધી!<br /> હૃષ્ટ એ હાથમાં કેટલું જોર છે!<br /> – કેમ કે હાથમાં રાજસત્તા તણા દોર છે.<br /> ને છતાં કેટલાં શિથિલ છે એ ચરણ!<br /> – કેમ કે મત્ત સુરા તણું એહને છે શરણ.<br /> રક્તરંગી નયન જે નશામાં ડૂલી જાય છે,<br /> વિશ્વ અજવાળતો વિપુલ આકાશનો તારલો<br /> ને અતિ લઘુક ઘરનો દીવો બેયના ભેદને એ ભૂલી જાય છે!<br /> આજ શી સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ...<br /> ત્યાં કશી તાહરી ક્ષણિક પણ ઝંકૃતિ?<br /> <br /> અગ્નિની રુદ્ર જ્વાલા મહીં<br /> જીવનની શીતલતા હર ઘડી ખોઈને<br /> જલ સમા આજ લગ તો અમે જલી રહ્યા,<br /> ને હવે આજ અંધારની ચાર ભીંતો મહીં<br /> ધૂમ્રલેખા સમાં<br /> શાંતિનાં એકબે અલ્પ ગીતો મહીં<br /> કોઈ રંગીન તે સ્વપ્નને જોઈને<br /> શૂન્યમાં વિલીન રે થૈ જવા થોડુંયે હલી રહ્યા!<br /> આજ આ રહીસહી આછી ભીનાશને<br /> સ્પર્શીને સૌમ્ય કો તેજ ના ખેલતું,<br /> ક્યાંયથી એક પણ કિરણ ના રેલતું!<br /> જેથી રે કલ્પનાગગનમાં રંગનું કો ધનુ સોહી ર્હે!<br /> આજ કો કંસના ઘોર કારાગૃહે<br /> રાજલક્ષ્મી ભલે જન્મી તો, રૂંધતી છો શિલા;<br /> હોય જો ભાવિના બોલ એ ભાખતી :<br /> ‘કાલ એ કંસના મૃત્યુની પ્રગટશે કૃષ્ણ કેરી લીલા!’<br /> આજ શી સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ! સંસ્મૃતિ...<br /> ત્યાં કશી તાહરી ક્ષણિક પણ ઝંકૃતિ?<br /> <br /> મુક્તિના સ્વપ્નને જોઈને<br /> રાષ્ટ્રના યજ્ઞમાં વિલીન રે થૈ ગયા જે બલિ,<br /> આજ એ સ્વપ્નને આમ વિલીન તે થૈ જતું જોઈને<br /> ખાંભી નીચે હશે જેમની મુઠ્ઠીભર માટીયે ગૈ હલી;<br /> એમના રક્તની સાક્ષીએ શપથ લઈને અમે,<br /> એમની એ શહાદતની દુહાઈ દઈને અમે<br /> આજ હે મુક્તિદિન, તારી સન્મુખ આ વચન ઉચ્ચારશું :<br /> ‘એક દિન સપ્ત સ્વરમાં અમે પ્રગટશું તાહરી ઝંકૃતિ,<br /> વિશ્વમાંગલ્યની મોરશું નૂતન કો સંસ્કૃતિ!’<br /> આજ તો જોઈ લે ભગ્ન અમ સ્વપ્નબીન,<br /> આવ હે મુક્તિદિન!<br /> <br /> ૧૫ ઑગસ્ટ ૧૯૪૮<br /> &lt;/poem&gt;&lt;br&gt;<br /> {{HeaderNav2<br /> |previous = પિતા–<br /> |next = <br /> }}</div>

Meghdhanu