ધરતીનું ધાવણ/5.રાસ-મીમાંસા - Revision history

MeghaBhavsar at 10:03, 12 July 2022

2022-07-12T10:03:45Z

MeghaBhavsar at 10:01, 12 July 2022

2022-07-12T10:01:32Z

← Older revision		Revision as of 10:01, 12 July 2022
Line 428:		Line 428:
	<br>		<br>
	{{HeaderNav2		{{HeaderNav2
	\|previous = ~~આખરી ગાન~~		\|previous = 4.સર્વની રઢિયાળી રાત
	\|next = ~~સમશેર તારી ભોંઠી પડી રે~~		\|next = 6.ચૂંદડીના રંગો
	}}		}}

MeghaBhavsar at 08:00, 3 May 2022

2022-05-03T08:00:39Z

← Older revision		Revision as of 08:00, 3 May 2022
Line 59:		Line 59:
	::: રે બૈઓ રામ રામ છે.		::: રે બૈઓ રામ રામ છે.
	‘સંઘ’ સૂચવે છે સુવ્યવસ્થા		‘સંઘ’ સૂચવે છે સુવ્યવસ્થા
	— એવા વહેલી પરોઢના વિસર્જન-બોલ : એ સો-પચાસનું ગોળ ફરતું નૃત્ય : એક સૂર, એક તાલ, સરખા ઠમકા ને સરખી તાળીઓ : સર્વને નિજજીવનની આરસીરૂપ બને તેવા ગીતોના વિષય : વારંવાર પુનરાવર્તન પામતી પંક્તિઓ : ગીતનૃત્યના કલેજા સમાન અક્કેક ટેકપંક્તિ : એ ‘કેડન્સ ઑફ કન્સેંટીંગ ફીટ’, હોંશે હોંશે જાણે હોંકારા દેતાં પચાસ કદમોની તાલબદ્ધ તેમજ સ્વયંસ્ફુરિત ઠેસો : આ બધા સંઘનૃત્યનાં ઉચ્ચારણો તેમજ એંધાણો. નીરોગી તેમજ સૂરીલા સંઘજીવનમાંથી જ આવા નૃત્યધ્વનિ ઊઠે છે. સંઘ એટલે નર્યું ટોળું નહિ. ટોળું નૃત્ય કરી શકે નહિ. ટોળાના બોલ ફક્ત ‘બેબલ’, ગોટાળો જ રચે. ‘સંઘ’ શબ્દની અંદર તો સુવ્યવસ્થાનો, સંવાદનો, એકરસતાનો, તેમજ પેલા ‘elan vital’નો, જીવન-તલસાટનો ધ્વનિ છે. ‘સ્પીચ, મ્યુઝિક ઍન્ડ ઍક્શન’, શબ્દ, સંગીત તેમજ ગતિ, એ ત્રણેયનો વિરલ મેળ સાધનારી રાસ-ગરબાની બૅલડ નૃત્યકલા જે સંઘજીવનમાંથી સર્જન પામતી હોય, એ સંઘજીવન હરગિજ પ્રાણવાન હોવું જોઈએ.		— એવા વહેલી પરોઢના વિસર્જન-બોલ : એ સો-પચાસનું ગોળ ફરતું નૃત્ય : એક સૂર, એક તાલ, સરખા ઠમકા ને સરખી તાળીઓ : સર્વને નિજજીવનની આરસીરૂપ બને તેવા ગીતોના વિષય : વારંવાર પુનરાવર્તન પામતી પંક્તિઓ : ગીતનૃત્યના કલેજા સમાન અક્કેક ટેકપંક્તિ : એ ‘કેડન્સ ઑફ કન્સેંટીંગ ફીટ’, હોંશે હોંશે જાણે હોંકારા દેતાં પચાસ કદમોની તાલબદ્ધ તેમજ સ્વયંસ્ફુરિત ઠેસો : આ બધા સંઘનૃત્યનાં ઉચ્ચારણો તેમજ એંધાણો. નીરોગી તેમજ સૂરીલા સંઘજીવનમાંથી જ આવા નૃત્યધ્વનિ ઊઠે છે. સંઘ એટલે નર્યું ટોળું નહિ. ટોળું નૃત્ય કરી શકે નહિ. ટોળાના બોલ ફક્ત ‘બેબલ’, ગોટાળો જ રચે. ‘સંઘ’ શબ્દની અંદર તો સુવ્યવસ્થાનો, સંવાદનો, એકરસતાનો, તેમજ પેલા ‘elan vital’નો, જીવન-તલસાટનો ધ્વનિ છે. ‘સ્પીચ, મ્યુઝિક ઍન્ડ ઍક્શન’, શબ્દ, સંગીત તેમજ ગતિ, એ ત્રણેયનો વિરલ મેળ સાધનારી રાસ-ગરબાની બૅલડ નૃત્યકલા જે સંઘજીવનમાંથી સર્જન પામતી હોય, એ સંઘજીવન હરગિજ પ્રાણવાન હોવું જોઈએ.
	સંઘકવિતાનો વણાટ		સંઘકવિતાનો વણાટ
	સંઘકવિતાનાં એ શબ્દ, નૃત્ય તથા સંગીત, ત્રણેયનો વણાટ એવો તો ઘાટો બની ગયો છે કે એને જૂજવાં પાડી દેખાડી શકાતાં નથી. થોડા નમૂના તપાસીએ :		સંઘકવિતાનાં એ શબ્દ, નૃત્ય તથા સંગીત, ત્રણેયનો વણાટ એવો તો ઘાટો બની ગયો છે કે એને જૂજવાં પાડી દેખાડી શકાતાં નથી. થોડા નમૂના તપાસીએ :
Line 198:		Line 198:
	કુંજલડી રે સંદેશો અમારો		કુંજલડી રે સંદેશો અમારો
	જઈ વાલમને કે’જો રે!		જઈ વાલમને કે’જો રે!
	
	હંબો હંબો વીંછીડો.		હંબો હંબો વીંછીડો.
	
	માવા! મહીની મટુકી મારી મેલ્ય ને રે.		માવા! મહીની મટુકી મારી મેલ્ય ને રે.
	વગેરે રાસડા : અથવા એ જ લોકરાસોમાંથી નવરચિત —		વગેરે રાસડા : અથવા એ જ લોકરાસોમાંથી નવરચિત —
	ચોકને આંગણે ચાંદની રે.		ચોકને આંગણે ચાંદની રે.
	ખીલી રૂપેરી રંગ :		::: ખીલી રૂપેરી રંગ :
	રંગ રે, આવો સાહેલી, રંગ માણવા.		રંગ રે, આવો સાહેલી, રંગ માણવા.
	ઊગ્યો સખિ! સૃષ્ટિનો શણગાર હાં!		ઊગ્યો સખિ! સૃષ્ટિનો શણગાર હાં!
	ચાલ્ય ચાલ્ય જોવાને ચંદ્રમા!		ચાલ્ય ચાલ્ય જોવાને ચંદ્રમા!
	
	કુંજવિહારી! રજની સારી,		કુંજવિહારી! રજની સારી,
	કહો ક્યાં ગુજારી નારી નઠારી!		કહો ક્યાં ગુજારી નારી નઠારી!
	ધુતારી રે કહોને કોણ ભામા મળી!		ધુતારી રે કહોને કોણ ભામા મળી!
	
	પૂનમ ચાંદની ખીલી પૂરી અહીં રે.		પૂનમ ચાંદની ખીલી પૂરી અહીં રે.
	નવા રાસપર્વકાર		નવા રાસપર્વકાર
Line 223:		Line 223:
	ને મહીં આવે વિજોગની વાત રે		ને મહીં આવે વિજોગની વાત રે
	સ્નેહધામ સૂનાં સૂનાં રે!		સ્નેહધામ સૂનાં સૂનાં રે!
	— હજુ પણ મનમાં ઘૂમે છે. ‘આશાભર્યા અમે આવિયાં’નો લોકઢાળ આવા નવા બોલને આટલા લોકઝીલ્યા બનાવી શકે છે, તે દર્શન ન્હાનાલાલમાં પ્રથમ વાર થયું. આથીયે વધુ નવભાવનાવંત શબ્દો —		— હજુ પણ મનમાં ઘૂમે છે. ‘આશાભર્યા અમે આવિયાં’નો લોકઢાળ આવા નવા બોલને આટલા લોકઝીલ્યા બનાવી શકે છે, તે દર્શન ન્હાનાલાલમાં પ્રથમ વાર થયું. આથીયે વધુ નવભાવનાવંત શબ્દો —
	ચંદા ને સૂર્ય મારાં જ્યાં સદા સમાણાં		ચંદા ને સૂર્ય મારાં જ્યાં સદા સમાણાં
	::: આંખોના તેજ એ હોલાણા સુહાગી દેવ!		::: આંખોના તેજ એ હોલાણા સુહાગી દેવ!

MeghaBhavsar at 07:58, 3 May 2022

2022-05-03T07:58:47Z

Show changes

MeghaBhavsar: Created page with "{{SetTitle}} {{Heading|5.રાસ-મીમાંસા|}} {{Poem2Open}} [‘રાસકુંજ’ (સંપા. બરફીવાળા)ની પ્રસ્તા..."

2022-05-03T07:46:50Z

Created page with "{{SetTitle}} {{Heading|5.રાસ-મીમાંસા|}} {{Poem2Open}} [‘રાસકુંજ’ (સંપા. બરફીવાળા)ની પ્રસ્તા..."

Show changes

← Older revision		Revision as of 10:03, 12 July 2022
Line 246:		Line 246:
	ગુલાબી ગોટો ઈ તો અમારો પરણ્યો જો!		ગુલાબી ગોટો ઈ તો અમારો પરણ્યો જો!
	ફૂલડિયાંની ફોર્યું સાહેલી મારા સ્વપનામાં રે!		ફૂલડિયાંની ફોર્યું સાહેલી મારા સ્વપનામાં રે!
	— એ સૂરોની જોડાજોડ જ ખેડૂત પતિએ —		— એ સૂરોની જોડાજોડ જ ખેડૂત પતિએ —
	હેઠો ઊતરીને સોટો વાઢિયો,		હેઠો ઊતરીને સોટો વાઢિયો,
	::: સબોડ્યો સેંજલના બરડામાં જો!		::: સબોડ્યો સેંજલના બરડામાં જો!
Line 286:		Line 286:
	રચે પ્રચંડ દુર્ગ મોજાંની માળ જ્યાં		રચે પ્રચંડ દુર્ગ મોજાંની માળ જ્યાં
	::: ત્યાં મારે હીંચકા ઝુલાવવા જી રે.		::: ત્યાં મારે હીંચકા ઝુલાવવા જી રે.
	— એ શ્રી પાટડિયાનું ‘નાવિક બાળ’ : (લોકજીવનનો વાસ્તવિક નાવિક બાળ નહીં. પણ કૉલેજજીવનનો કલ્પના-સાગરો ખેડતો, બેશક!) અને તે પછી —		— એ શ્રી પાટડિયાનું ‘નાવિક બાળ’ : (લોકજીવનનો વાસ્તવિક નાવિક બાળ નહીં. પણ કૉલેજજીવનનો કલ્પના-સાગરો ખેડતો, બેશક!) અને તે પછી —
	ભોમિયા વિના મારે ભમવા’તા ડુંગરા,		ભોમિયા વિના મારે ભમવા’તા ડુંગરા,
	::: જંગલની કુંજ કુંજ જોવી હતી;		::: જંગલની કુંજ કુંજ જોવી હતી;
	જોવાં’તાં કોતરો ને જોવી’તી કંદરા,		જોવાં’તાં કોતરો ને જોવી’તી કંદરા,
	::: રોતાં ઝરણાંની આંખ લ્હોવી હતી.		::: રોતાં ઝરણાંની આંખ લ્હોવી હતી.
	— ઉમાશંકર જોશીનું અપૂર્વ ચિત્રાંકણ ‘અટૂલો’, મૅથ્યુ આર્નોલ્ડે કવિતાનાં અનિવાર્ય ગણાવેલાં બે લક્ષણો : ‘હાઈ ટ્રુથ ઍન્ડ હાઈ સીરિયસનેસ’ એ બંને ‘અટૂલો’માંથી ગુંજન કરે છે. પરંતુ એથી ઊલટું —		— ઉમાશંકર જોશીનું અપૂર્વ ચિત્રાંકણ ‘અટૂલો’, મૅથ્યુ આર્નોલ્ડે કવિતાનાં અનિવાર્ય ગણાવેલાં બે લક્ષણો : ‘હાઈ ટ્રુથ ઍન્ડ હાઈ સીરિયસનેસ’ એ બંને ‘અટૂલો’માંથી ગુંજન કરે છે. પરંતુ એથી ઊલટું —
	સ્વપ્નાનાં સોણલાં આવે હો વ્હાલા!		સ્વપ્નાનાં સોણલાં આવે હો વ્હાલા!
	હૈયાના ભાવ આ હીંચોળે ચડે,		હૈયાના ભાવ આ હીંચોળે ચડે,
	સ્વપ્ના વિનાની મને નિદ્રા ન આવે,		સ્વપ્ના વિનાની મને નિદ્રા ન આવે,
	નિદ્રા અટૂલી મને ના રુચે હો વ્હાલાં! — સ્વપ્નનાં.		નિદ્રા અટૂલી મને ના રુચે હો વ્હાલાં! — સ્વપ્નનાં.
	— એ શ્રી જ્યોત્સ્નાબહેનનું ‘સ્વપ્ન-છાયા’ ‘ફેન્સી’ કરતાં ‘ફેન્ટસી’માં ઊતરી જાય છે : ‘ફેન્ટસી’ બંધબેસતું નથી.		— એ શ્રી જ્યોત્સ્નાબહેનનું ‘સ્વપ્ન-છાયા’ ‘ફેન્સી’ કરતાં ‘ફેન્ટસી’માં ઊતરી જાય છે : ‘ફેન્ટસી’ બંધબેસતું નથી.
	નિર્જન રણવગડે, અલિ વાદળી!		નિર્જન રણવગડે, અલિ વાદળી!
	જળ શાં ઢોળવાં અમથાં?		જળ શાં ઢોળવાં અમથાં?
Line 332:		Line 332:
	મંદ મંદ એની હેરે મીટડી મયંકની,		મંદ મંદ એની હેરે મીટડી મયંકની,
	::: હેરે મારા મધુરસ ચન્દા		::: હેરે મારા મધુરસ ચન્દા
	— હો ભીંજે મારી ચૂંદલડી.		— હો ભીંજે મારી ચૂંદલડી.
	એ કડીમાં ન્હાનાલાલે અનેક અઘરા બોલ યોજ્યા છતાં એ રચના આસાનીથી કંઠસ્થ બની રહે છે. એ જ દૃષ્ટિએ —		એ કડીમાં ન્હાનાલાલે અનેક અઘરા બોલ યોજ્યા છતાં એ રચના આસાનીથી કંઠસ્થ બની રહે છે. એ જ દૃષ્ટિએ —
	અહો, બહ્મનાદ ગાજે,		અહો, બહ્મનાદ ગાજે,
Line 346:		Line 346:
	અજબ વિલસતી અલબેલી તુજ આંખ જો :		અજબ વિલસતી અલબેલી તુજ આંખ જો :
	એવા રસદિવસોયે પ્રિયતમ, વહી ગયા.		એવા રસદિવસોયે પ્રિયતમ, વહી ગયા.
	— આવા પ્રવાહી બોલ નીકળી શકે. એ ટપકતી રસપંક્તિઓ —		— આવા પ્રવાહી બોલ નીકળી શકે. એ ટપકતી રસપંક્તિઓ —
	મને પાછું આણીને પેલું આપો હો		મને પાછું આણીને પેલું આપો હો
	::: પ્રાણ, મારું પારેવું!		::: પ્રાણ, મારું પારેવું!