ભાષાવિજ્ઞાન/પદવિચાર - Revision history

Meghdhanu: Removed reference numbers

2026-06-20T03:13:18Z

Removed reference numbers

Meghdhanu at 03:09, 16 June 2026

2026-06-16T03:09:13Z

← Older revision		Revision as of 03:09, 16 June 2026
Line 197:		Line 197:

	આમ છેવટે બે જ મહત્ત્વનાં પદસ્વરૂપ બાકી રહે છે—'''નામ''' અને '''ક્રિયાપદ''', જેમની વચ્ચે પરસ્પર મૌલિક ભેદ રહેલો છે. ઈન્ડો-યુરોપિયન ભાષાઓમાં બંને વચ્ચે તાત્ત્વિક ભેદ નજરે પડે છે.૫૦<ref>૫૦ સરખાવો: “No language wholly fails to distinguish noun and verb, though in particular cases the nature of the distinction may be an elusive one. It is different with the other parts of speech. Not one of them is imperatively required for the life of language.”<br>		આમ છેવટે બે જ મહત્ત્વનાં પદસ્વરૂપ બાકી રહે છે—'''નામ''' અને '''ક્રિયાપદ''', જેમની વચ્ચે પરસ્પર મૌલિક ભેદ રહેલો છે. ઈન્ડો-યુરોપિયન ભાષાઓમાં બંને વચ્ચે તાત્ત્વિક ભેદ નજરે પડે છે.૫૦<ref>૫૦ સરખાવો: “No language wholly fails to distinguish noun and verb, though in particular cases the nature of the distinction may be an elusive one. It is different with the other parts of speech. Not one of them is imperatively required for the life of language.”<br>
	7{{right\|— Edward Sapir, Language, p. 119}}</ref> સંસ્કૃતમાં નામને વિભક્તિપ્રત્યયો (सुप्; सु આદિ) અને ક્રિયાપદને આખ્યાતપ્રત્યયો (तिङ्; ति આદિ) લાગે છે. બંનેની રૂપરચના સ્વતંત્ર, પરસ્પરથી ભિન્ન છે.		{{right\|— Edward Sapir, Language, p. 119}}</ref> સંસ્કૃતમાં નામને વિભક્તિપ્રત્યયો (सुप्; सु આદિ) અને ક્રિયાપદને આખ્યાતપ્રત્યયો (तिङ्; ति આદિ) લાગે છે. બંનેની રૂપરચના સ્વતંત્ર, પરસ્પરથી ભિન્ન છે.

	પરંતુ, સેમિટિક ભાષાઓમાં નામ અને ક્રિયાપદ વચ્ચે આવો સુનિશ્ચિત ભેદ નથી. ઉદાહરણ તરીકે અરબી ભાષામાં નામ અને ક્રિયાપદનાં સમાન રૂપો મળે છે. ઉ. ત. નરજાતિનાં નામોનાં બહુવચનનો પ્રત્યય ऊन (ūna) ક્રિયાપદના નરજાતિના બીજા ને ત્રીજા પુરુષનાં અપૂર્ણકાળ (Imperfect)નાં રૂપો સિદ્ધ કરે છે. ફિનીશ-ઉગ્રિઅન ભાષાઓમાં નામ અને ક્રિયાપદ વચ્ચે એટલી બધી સમાનતા છે કે બંને વચ્ચે ભેદ પાડવો મુશ્કેલ થઈ પડે છે. ઉ. ત. એ વર્ગની Wogulian ભાષામાં mimi (=તે જાય છે), ali (=તે મારે છે) એ ક્રિયારૂપો puri (=લેવું), uri (=પકડી રાખવું) એ નામરૂપોનાં જેવાં જ છે—બંનેને એક જ પ્રત્યય લાગ્યો છે, इ.૫૧<ref>૫૧ સરખાવોઃ Vendryes, op. cit., p. 118.<br>		પરંતુ, સેમિટિક ભાષાઓમાં નામ અને ક્રિયાપદ વચ્ચે આવો સુનિશ્ચિત ભેદ નથી. ઉદાહરણ તરીકે અરબી ભાષામાં નામ અને ક્રિયાપદનાં સમાન રૂપો મળે છે. ઉ. ત. નરજાતિનાં નામોનાં બહુવચનનો પ્રત્યય ऊन (ūna) ક્રિયાપદના નરજાતિના બીજા ને ત્રીજા પુરુષનાં અપૂર્ણકાળ (Imperfect)નાં રૂપો સિદ્ધ કરે છે. ફિનીશ-ઉગ્રિઅન ભાષાઓમાં નામ અને ક્રિયાપદ વચ્ચે એટલી બધી સમાનતા છે કે બંને વચ્ચે ભેદ પાડવો મુશ્કેલ થઈ પડે છે. ઉ. ત. એ વર્ગની Wogulian ભાષામાં mimi (=તે જાય છે), ali (=તે મારે છે) એ ક્રિયારૂપો puri (=લેવું), uri (=પકડી રાખવું) એ નામરૂપોનાં જેવાં જ છે—બંનેને એક જ પ્રત્યય લાગ્યો છે, इ.૫૧<ref>૫૧ સરખાવોઃ Vendryes, op. cit., p. 118.<br>

Meghdhanu at 03:08, 16 June 2026

2026-06-16T03:08:26Z

← Older revision		Revision as of 03:08, 16 June 2026
Line 119:		Line 119:
	સંસ્કૃત ભાષામાં કાળ કરતાં ક્રિયાના સ્વરૂપ ઉપર સવિશેષ દૃષ્ટિ હતી. કર્તા પોતે ક્રિયા કરતો હોય તો એને માટે એક રૂપ (करोति), અને અન્ય કોઈ એને પ્રેરીને એની પાસે ક્રિયા કરાવતો હોય તો બીજું રૂપ (कारयति) વપરાતું. એ પ્રમાણે કામ કરવાની ઇચ્છા કરવાને માટે જુદું રૂપ (चिकीर्षति-ते) હતું, તેમ વારંવાર કરવામાં આવતી ક્રિયા માટે વળી અન્ય રૂપ (लेलिह्यति-વારંવાર ચાટે છે; चङ्क्रम्यते – વારંવાર (વાંકાચૂંકો) ફરે છે; देदीयते–વારંવાર દાન કરે છે; देदीप्यते–ફરીફરીને, અત્યંત, પ્રકાશે છે) વપરાતું. વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓમાંથી આ સર્વ વ્યાકરણ-કોટિઓ લુપ્ત થઈ ગઈ છે – આજે જુદા જુદા શબ્દો વડે એ વિચારવલણો દર્શાવવામાં આવે છે. ઉ. ત. ‘હું કરવા ઇચ્છું છું’, ‘એ ખૂબ ફરે છે’, ‘દીપક અત્યંત પ્રકાશે છે’, ‘મેં કરી નાંખ્યું’, ઈ૰. સંસ્કૃતનાં વિવિધ રૂપોમાંથી કેવળ પ્રેરણાર્થ (causal)નાં રૂપો વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓમાં જળવાયાં છે. ઉ. ત. ‘કરવું’ – પ્રેરક ‘કરાવવું’; ‘ફરવું’ – પ્રેરક ‘ફેરવવું’; ‘પડવું’ – પ્રેરક ‘પાડવું’ ઈ૰.		સંસ્કૃત ભાષામાં કાળ કરતાં ક્રિયાના સ્વરૂપ ઉપર સવિશેષ દૃષ્ટિ હતી. કર્તા પોતે ક્રિયા કરતો હોય તો એને માટે એક રૂપ (करोति), અને અન્ય કોઈ એને પ્રેરીને એની પાસે ક્રિયા કરાવતો હોય તો બીજું રૂપ (कारयति) વપરાતું. એ પ્રમાણે કામ કરવાની ઇચ્છા કરવાને માટે જુદું રૂપ (चिकीर्षति-ते) હતું, તેમ વારંવાર કરવામાં આવતી ક્રિયા માટે વળી અન્ય રૂપ (लेलिह्यति-વારંવાર ચાટે છે; चङ्क्रम्यते – વારંવાર (વાંકાચૂંકો) ફરે છે; देदीयते–વારંવાર દાન કરે છે; देदीप्यते–ફરીફરીને, અત્યંત, પ્રકાશે છે) વપરાતું. વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓમાંથી આ સર્વ વ્યાકરણ-કોટિઓ લુપ્ત થઈ ગઈ છે – આજે જુદા જુદા શબ્દો વડે એ વિચારવલણો દર્શાવવામાં આવે છે. ઉ. ત. ‘હું કરવા ઇચ્છું છું’, ‘એ ખૂબ ફરે છે’, ‘દીપક અત્યંત પ્રકાશે છે’, ‘મેં કરી નાંખ્યું’, ઈ૰. સંસ્કૃતનાં વિવિધ રૂપોમાંથી કેવળ પ્રેરણાર્થ (causal)નાં રૂપો વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓમાં જળવાયાં છે. ઉ. ત. ‘કરવું’ – પ્રેરક ‘કરાવવું’; ‘ફરવું’ – પ્રેરક ‘ફેરવવું’; ‘પડવું’ – પ્રેરક ‘પાડવું’ ઈ૰.
	સંસ્કૃતમાં ધાતુઓના દસ ગણ પાડવામાં આવ્યા છે અને એ પ્રત્યેકને એના વિશિષ્ટ વિકરણ હોય છે (ઉ. ત. अ, य, अय, नु, उ, ना, ઈ૰), જે ધાતુને જોડીને પછી પ્રત્યયો લગાડવામાં આવે છે. આ વિકરણોના પૂર્વે કોઈ વિશિષ્ટ અર્થ થતા હશે એમ કલ્પી શકાય છે.૪૨<ref>૪૨ સરખાવોઃ લૅટિન vin-co = `I conquer’, vic-i = `I conquered’. Bontoc Igorot નામની ફિલિપ્પાઈન ટાપૂની ભાષામાં in - અને um -- અંતઃસર્ગો (infix) વિકરણની માફક જ લગાડવામાં આવે છે, જેનાથી સ્પષ્ટપણે અર્થભેદ સધાય છે. ઉ. ત. Kaya = `wood’; kinayu = `gathered wood’; sad = ‘to wait’ sumid-ak = ‘I wait’.<br>		સંસ્કૃતમાં ધાતુઓના દસ ગણ પાડવામાં આવ્યા છે અને એ પ્રત્યેકને એના વિશિષ્ટ વિકરણ હોય છે (ઉ. ત. अ, य, अय, नु, उ, ना, ઈ૰), જે ધાતુને જોડીને પછી પ્રત્યયો લગાડવામાં આવે છે. આ વિકરણોના પૂર્વે કોઈ વિશિષ્ટ અર્થ થતા હશે એમ કલ્પી શકાય છે.૪૨<ref>૪૨ સરખાવોઃ લૅટિન vin-co = `I conquer’, vic-i = `I conquered’. Bontoc Igorot નામની ફિલિપ્પાઈન ટાપૂની ભાષામાં in - અને um -- અંતઃસર્ગો (infix) વિકરણની માફક જ લગાડવામાં આવે છે, જેનાથી સ્પષ્ટપણે અર્થભેદ સધાય છે. ઉ. ત. Kaya = `wood’; kinayu = `gathered wood’; sad = ‘to wait’ sumid-ak = ‘I wait’.<br>
	{{{right\|—જુઓઃ Edward Sapir, Language, p. 72}}</ref> ઉપરાંત જે ગણોમાં ધાતુઓના આદિ વ્યંજન અભ્યાસ (આવર્તન) પામે છે તે પણ પૂર્વે વારંવાર થતી ક્રિયા દર્શાવતા હશે એમ માનવું સયુક્તિક છે. ‘जुहोति’ ‘ददाति’ ઈ૰ના ‘પૂર્વે’ ફરી ફરીને આહુતિ આપે છે’, ‘વારંવાર દાન કરે છે’ એવો અર્થ થતો હશે.૪૩<ref>૪૩ જગતની ઘણી આદિમ ભાષાઓમાં શબ્દમૂળ (radical element)ના અંશનું આવર્તન કરીને ક્રિયાનું સાતત્ય કે આવર્તન દર્શાવવામાં આવે છે. ઉ. ત. Shilh ભાષામાં gen = ‘to sleep’, ggen = ‘to be sleeping’; Ful ભાષામાં fewa = ‘to lie’, fefeu- ‘be = ‘those who always lie; liars’; Nass ભાષામાં gyibayuk = ‘to fly’, gyigyibayuk = ‘one who is flying’. <br>{{right\|— Edward Sapir, Language, p. 78.}}</ref>		{{right\|—જુઓઃ Edward Sapir, Language, p. 72}}</ref> ઉપરાંત જે ગણોમાં ધાતુઓના આદિ વ્યંજન અભ્યાસ (આવર્તન) પામે છે તે પણ પૂર્વે વારંવાર થતી ક્રિયા દર્શાવતા હશે એમ માનવું સયુક્તિક છે. ‘जुहोति’ ‘ददाति’ ઈ૰ના ‘પૂર્વે’ ફરી ફરીને આહુતિ આપે છે’, ‘વારંવાર દાન કરે છે’ એવો અર્થ થતો હશે.૪૩<ref>૪૩ જગતની ઘણી આદિમ ભાષાઓમાં શબ્દમૂળ (radical element)ના અંશનું આવર્તન કરીને ક્રિયાનું સાતત્ય કે આવર્તન દર્શાવવામાં આવે છે. ઉ. ત. Shilh ભાષામાં gen = ‘to sleep’, ggen = ‘to be sleeping’; Ful ભાષામાં fewa = ‘to lie’, fefeu- ‘be = ‘those who always lie; liars’; Nass ભાષામાં gyibayuk = ‘to fly’, gyigyibayuk = ‘one who is flying’. <br>{{right\|— Edward Sapir, Language, p. 78.}}</ref>
	{{Poem2Close}}		{{Poem2Close}}

Meghdhanu at 03:07, 16 June 2026

2026-06-16T03:07:37Z

Show changes

Meghdhanu: +1

2026-06-16T02:49:35Z

← Older revision		Revision as of 02:49, 16 June 2026
Line 285:		Line 285:
	<br>		<br>
	{{HeaderNav2		{{HeaderNav2
	\|previous = ~~FOREWORD~~		\|previous = ધ્વનિલેખન – લિપિવિચાર
	\|next = ~~સર્જક-પરિચય~~		\|next = અર્થવિચાર
	}}		}}

Meghdhanu at 02:48, 16 June 2026

2026-06-16T02:48:14Z

Show changes

Meghdhanu at 03:11, 15 June 2026

2026-06-15T03:11:14Z

Show changes

Meghdhanu at 03:01, 15 June 2026

2026-06-15T03:01:09Z

Show changes

Meghdhanu: Created page with "{{SetTitle}} {{Heading|પ્રકરણ સાતમું
પદવિચાર}} {{Poem2Open}} “It would be impossible for any language to express every concrete idea by an independent word or radical element. The concreteness of experience is infinite, the resources of the richest language are strictly limited. It must perforce throw countless concepts under the rubric of certain basic ones, using other concrete or semi-concrete ideas as functio..."

2026-06-15T02:42:17Z

Created page with "{{SetTitle}} {{Heading|<small>પ્રકરણ સાતમું</small><br>પદવિચાર}} {{Poem2Open}} “It would be impossible for any language to express every concrete idea by an independent word or radical element. The concreteness of experience is infinite, the resources of the richest language are strictly limited. It must perforce throw countless concepts under the rubric of certain basic ones, using other concrete or semi-concrete ideas as functio..."

Show changes