ભાષાવિજ્ઞાન/ભાષાઅધ્યયનની તુલનાત્મક પદ્ધતિ – - Revision history

Meghdhanu: +1

2026-06-21T13:16:01Z

Meghdhanu at 02:33, 18 June 2026

2026-06-18T02:33:59Z

← Older revision		Revision as of 02:33, 18 June 2026
Line 2:		Line 2:
	{{Heading\|ભાષા – અધ્યયનની તુલનાત્મક પદ્ધતિ}}		{{Heading\|ભાષા – અધ્યયનની તુલનાત્મક પદ્ધતિ}}
	{{Poem2Open}}		{{Poem2Open}}

	ઐતિહાસિક અને તુલનાત્મક પદ્ધતિ — ભાષા – અધ્યયન બે વિશિષ્ટ પદ્ધતિએ કરી શકાય. એક પદ્ધતિમાં વર્તમાન ભાષાનું મૂળ શોધતાં શોધતાં એનાં પૂર્વરૂપો એક પછી એક તપાસતાં તપાસતાં પાછળ જવાનું હોય છે — જેમ કોઈ નદીના મુખ તરફથી એનું મૂળ શોધતાં શોધતાં પાછા જઈએ તેમ. એને ઐતિહાસિક અધ્યયન-પદ્ધતિ કહે છે. ઉ. ત. વર્તમાન અંગ્રેજીનું મૂળ મધ્યકાલીન અંગ્રેજી (Middle English) માં, એનું મૂળ પ્રાચીન અંગ્રેજી (Old English)માં, અને એનો ઉદ્ગમ ગૉથિક (Gothic) માં મળે છે. તેવી રીતે વર્તમાન ફ્રેન્ચનું મૂળ ગૉલ (Gaul) ની કથ્ય લૅટિન (Vulgar Latin) માં મળે છે. ગુજરાતીનો ઉદ્ગમ પ્રાચીન ગુજરાતીમાંથી (જે પ્રાચીન પશ્ચિમ રાજસ્થાનીથી અભિન્ન છે), એનો પશ્ચિમી અપભ્રંશમાંથી (જેને વિદ્વાનોએ ‘નાગર’ કે ‘ગૌર્જર’ અપભ્રંશનું નામ આપ્યું છે), એ અપભ્રંશ એની પુરોગામી પશ્ચિમી પ્રાકૃતમાંથી, અને એ પ્રાકૃત આદિમ પ્રાકૃતમાંથી (જે અશોકના સમયમાં અને એની પૂર્વે સામાન્ય જનતાની કથ્ય બોલી હતી) વ્યુત્પન્ન થઈ છે. આ રીતે આપણે કોઈ પણ ભાષાના પ્રાચીનતમ ઐતિહાસિક સ્વરૂપ સુધી પહોંચી શકીએ છીએ.		ઐતિહાસિક અને તુલનાત્મક પદ્ધતિ — ભાષા – અધ્યયન બે વિશિષ્ટ પદ્ધતિએ કરી શકાય. એક પદ્ધતિમાં વર્તમાન ભાષાનું મૂળ શોધતાં શોધતાં એનાં પૂર્વરૂપો એક પછી એક તપાસતાં તપાસતાં પાછળ જવાનું હોય છે — જેમ કોઈ નદીના મુખ તરફથી એનું મૂળ શોધતાં શોધતાં પાછા જઈએ તેમ. એને ઐતિહાસિક અધ્યયન-પદ્ધતિ કહે છે. ઉ. ત. વર્તમાન અંગ્રેજીનું મૂળ મધ્યકાલીન અંગ્રેજી (Middle English) માં, એનું મૂળ પ્રાચીન અંગ્રેજી (Old English)માં, અને એનો ઉદ્ગમ ગૉથિક (Gothic) માં મળે છે. તેવી રીતે વર્તમાન ફ્રેન્ચનું મૂળ ગૉલ (Gaul) ની કથ્ય લૅટિન (Vulgar Latin) માં મળે છે. ગુજરાતીનો ઉદ્ગમ પ્રાચીન ગુજરાતીમાંથી (જે પ્રાચીન પશ્ચિમ રાજસ્થાનીથી અભિન્ન છે), એનો પશ્ચિમી અપભ્રંશમાંથી (જેને વિદ્વાનોએ ‘નાગર’ કે ‘ગૌર્જર’ અપભ્રંશનું નામ આપ્યું છે), એ અપભ્રંશ એની પુરોગામી પશ્ચિમી પ્રાકૃતમાંથી, અને એ પ્રાકૃત આદિમ પ્રાકૃતમાંથી (જે અશોકના સમયમાં અને એની પૂર્વે સામાન્ય જનતાની કથ્ય બોલી હતી) વ્યુત્પન્ન થઈ છે. આ રીતે આપણે કોઈ પણ ભાષાના પ્રાચીનતમ ઐતિહાસિક સ્વરૂપ સુધી પહોંચી શકીએ છીએ.
	પણ ભાષાનો ઉત્ક્રાંતિ મ કેવળ ઐતિહાસિક યુગમાં જ સીમિત થઈ જતો નથી. એથી ઘણા પુરાતન સમય સુધી એનાં મૂળ ગયેલાં હોય છે. ત્યાં સુધી પહોંચવાને તુલનાત્મક ભાષા–અધ્યયનની પદ્ધતિનો આશ્રય લેવો પડે છે. જે પદ્ધતિએ આપણે ઐતિહાસિક સમયમાં ભાષાના પ્રાચીનતમ સ્વરૂપ સુધી પહોંચીએ છીએ, એ જ પદ્ધતિએ ભિન્ન ભિન્ન સંબદ્ધ ભાષાઓના પ્રાચીનતમ સ્વરૂપોના તુલનાત્મક અભ્યાસ દ્વારા આપણે એથીયે પુરાતન પ્રાગૈતિહાસિક સમય સુધી પહોંચવાનું છે અને એ વિભિન્ન સંબદ્ધ ભાષાઓનાં મૂળ આદિમ રૂપને શોધવાનું છે.૨૨<ref>૨૨ સરખાવો : “The comparative method is simply the historical method applied to the past. It consists in extending the reasoning which holds good for historical periods to epochs for which documents are absent,” — Vendryes, op. cit., p. 300.</ref> આ રીતે અંગ્રેજીનું મૂળ શોધતાં શોધતાં આદિમ પશ્ચિમી જર્મૅનિક (Primitive West Germanic) નું સ્વરૂપ આપણે ઘટાવીએ છીએ. ફ્રેન્ચનું મૂળ શોધતાં શોધતાં કથ્ય લૅટિનની સંભવિત રેખાઓ સ્પષ્ટ થાય છે. બલ્ગેરિઅન–રશિયનનાં મૂળ શોધતાં આદિમ સ્લાવિક (Primitive Slavic) ભાષારૂપ બંધાય છે. ગુજરાતી આદિ નૂતન ભારતીય ભાષાઓનું મૂળ શોધતાં શોધતાં વૈદિક ભાષાની પુરોગામી ઈન્ડો–ઈરાનિયન ભાષાસ્વરૂપ સુધી આપણે પહોંચીએ છીએ. આ સર્વ પુરાતન સ્વરૂપોના ઐતિહાસિક ઉલ્લેખ ભાગ્યે જ મળી શકે; છતાં એમાંથી નીકળેલી ભિન્ન ભિન્ન ભાષાઓના પોતપોતાનાં વિશિષ્ટ લક્ષણોની તુલના કરીને એ સર્વના પ્રભવસ્થાનરૂપ આદિમ સ્વરૂપની શાસ્ત્રીય પદ્ધતિએ સંભાવના કરી હોવાથી તાત્ત્વિક રીતે એ અવાસ્તવિક ઠરવા સંભવ નથી. કોઈ મૂળ ભાષામાંથી કાળક્રમે ભિન્ન ભિન્ન પ્રાદેશિક ભાષાઓ ઉત્પન્ન થાય — ઉ. ત. લૅટિનમાંથી ઈટાલિયન, ફ્રેન્ચ, સ્પૅનિશ, રુમાનિઅન આદિ; કે આદિમ પશ્ચિમી જર્મૅનિકમાંથી અંગ્રેજી, ડચ, જર્મન, ડેનિશ, સ્વીડિશ આદિ — ત્યારે એ દરેક ઉત્તરકાલીન વ્યુત્પન્ન ભાષામાં પોતપોતાની રીતે મૂળ ભાષાના ધ્વનિઓનાં રૂપાંતરો થાય છે. એ ધ્વનિરૂપાંતરો ઉપરથી પાછળ (ભૂતકાળ તરફ) ગતિ કરતાં એ સર્વને સમાવિષ્ટ કરી લે એવું એક પૂર્વકાલીન સ્વરૂપ અવશ્ય કલ્પી શકાય, જેમાંથી પોતપોતાની રીતે વ્યુત્પન્ન થતી ભાષાઓ પોતપોતાનાં લાક્ષણિક ધ્વનિરૂપાન્તરો સરજાવતી હોય છે		પણ ભાષાનો ઉત્ક્રાંતિ મ કેવળ ઐતિહાસિક યુગમાં જ સીમિત થઈ જતો નથી. એથી ઘણા પુરાતન સમય સુધી એનાં મૂળ ગયેલાં હોય છે. ત્યાં સુધી પહોંચવાને તુલનાત્મક ભાષા–અધ્યયનની પદ્ધતિનો આશ્રય લેવો પડે છે. જે પદ્ધતિએ આપણે ઐતિહાસિક સમયમાં ભાષાના પ્રાચીનતમ સ્વરૂપ સુધી પહોંચીએ છીએ, એ જ પદ્ધતિએ ભિન્ન ભિન્ન સંબદ્ધ ભાષાઓના પ્રાચીનતમ સ્વરૂપોના તુલનાત્મક અભ્યાસ દ્વારા આપણે એથીયે પુરાતન પ્રાગૈતિહાસિક સમય સુધી પહોંચવાનું છે અને એ વિભિન્ન સંબદ્ધ ભાષાઓનાં મૂળ આદિમ રૂપને શોધવાનું છે.૨૨<ref>૨૨ સરખાવો : “The comparative method is simply the historical method applied to the past. It consists in extending the reasoning which holds good for historical periods to epochs for which documents are absent,” — Vendryes, op. cit., p. 300.</ref> આ રીતે અંગ્રેજીનું મૂળ શોધતાં શોધતાં આદિમ પશ્ચિમી જર્મૅનિક (Primitive West Germanic) નું સ્વરૂપ આપણે ઘટાવીએ છીએ. ફ્રેન્ચનું મૂળ શોધતાં શોધતાં કથ્ય લૅટિનની સંભવિત રેખાઓ સ્પષ્ટ થાય છે. બલ્ગેરિઅન–રશિયનનાં મૂળ શોધતાં આદિમ સ્લાવિક (Primitive Slavic) ભાષારૂપ બંધાય છે. ગુજરાતી આદિ નૂતન ભારતીય ભાષાઓનું મૂળ શોધતાં શોધતાં વૈદિક ભાષાની પુરોગામી ઈન્ડો–ઈરાનિયન ભાષાસ્વરૂપ સુધી આપણે પહોંચીએ છીએ. આ સર્વ પુરાતન સ્વરૂપોના ઐતિહાસિક ઉલ્લેખ ભાગ્યે જ મળી શકે; છતાં એમાંથી નીકળેલી ભિન્ન ભિન્ન ભાષાઓના પોતપોતાનાં વિશિષ્ટ લક્ષણોની તુલના કરીને એ સર્વના પ્રભવસ્થાનરૂપ આદિમ સ્વરૂપની શાસ્ત્રીય પદ્ધતિએ સંભાવના કરી હોવાથી તાત્ત્વિક રીતે એ અવાસ્તવિક ઠરવા સંભવ નથી. કોઈ મૂળ ભાષામાંથી કાળક્રમે ભિન્ન ભિન્ન પ્રાદેશિક ભાષાઓ ઉત્પન્ન થાય — ઉ. ત. લૅટિનમાંથી ઈટાલિયન, ફ્રેન્ચ, સ્પૅનિશ, રુમાનિઅન આદિ; કે આદિમ પશ્ચિમી જર્મૅનિકમાંથી અંગ્રેજી, ડચ, જર્મન, ડેનિશ, સ્વીડિશ આદિ — ત્યારે એ દરેક ઉત્તરકાલીન વ્યુત્પન્ન ભાષામાં પોતપોતાની રીતે મૂળ ભાષાના ધ્વનિઓનાં રૂપાંતરો થાય છે. એ ધ્વનિરૂપાંતરો ઉપરથી પાછળ (ભૂતકાળ તરફ) ગતિ કરતાં એ સર્વને સમાવિષ્ટ કરી લે એવું એક પૂર્વકાલીન સ્વરૂપ અવશ્ય કલ્પી શકાય, જેમાંથી પોતપોતાની રીતે વ્યુત્પન્ન થતી ભાષાઓ પોતપોતાનાં લાક્ષણિક ધ્વનિરૂપાન્તરો સરજાવતી હોય છે
Line 242:		Line 241:
	\|}		\|}
	</center>		</center>
			{{Poem2Open}}

	આ શબ્દરૂપો બધી વર્તમાન ભારતીય આર્યભાષાઓનો ઉદ્ગમ પ્રાચીન ઈન્ડો-આર્યન (Old Indo-Aryan) માંથી — સાહિત્યભાષા સંસ્કૃતને મળતી એ પુરાતન કાળની કથ્યભાષામાંથી — હતો એ નિઃશંકપણે પુરવાર કરે છે. એનો સંસ્કૃત સાથે, લૅટિન અને કથ્ય લૅટિન વચ્ચે હતો તેવો સંબંધ હશે એમ ધારી શકાય છે. એનાં લિખિત ઉદાહરણોને અભાવે એની અતિ સમીપવર્તિની એવી સંસ્કૃત ભાષાનાં શબ્દરૂપોનાં ઉદાહરણો આપવામાં આવે છે.		આ શબ્દરૂપો બધી વર્તમાન ભારતીય આર્યભાષાઓનો ઉદ્ગમ પ્રાચીન ઈન્ડો-આર્યન (Old Indo-Aryan) માંથી — સાહિત્યભાષા સંસ્કૃતને મળતી એ પુરાતન કાળની કથ્યભાષામાંથી — હતો એ નિઃશંકપણે પુરવાર કરે છે. એનો સંસ્કૃત સાથે, લૅટિન અને કથ્ય લૅટિન વચ્ચે હતો તેવો સંબંધ હશે એમ ધારી શકાય છે. એનાં લિખિત ઉદાહરણોને અભાવે એની અતિ સમીપવર્તિની એવી સંસ્કૃત ભાષાનાં શબ્દરૂપોનાં ઉદાહરણો આપવામાં આવે છે.

	'''સંસ્કૃત અને અવેસ્તન ભાષા —''' આર્યો ભારતમાં આવ્યા તે પહેલાં ઈરાનના પ્રદેશમાં વસ્યા હશે એવું ભાષાવિદોનું સપ્રમાણ અનુમાન છે. તેથી જ સંસ્કૃત અને અવેસ્તન (પારસીઓના ધર્મગ્રંથોની પ્રાચીન ભાષા) વચ્ચે અતિ નિકટનું સામ્ય છે. નીચેનાં ઉદાહરણો એની સાક્ષી પૂરશે.		'''સંસ્કૃત અને અવેસ્તન ભાષા —''' આર્યો ભારતમાં આવ્યા તે પહેલાં ઈરાનના પ્રદેશમાં વસ્યા હશે એવું ભાષાવિદોનું સપ્રમાણ અનુમાન છે. તેથી જ સંસ્કૃત અને અવેસ્તન (પારસીઓના ધર્મગ્રંથોની પ્રાચીન ભાષા) વચ્ચે અતિ નિકટનું સામ્ય છે. નીચેનાં ઉદાહરણો એની સાક્ષી પૂરશે.
			{{Poem2Close}}

	<center>		<center>
Line 293:		Line 294:
	{{Poem2Close}}		{{Poem2Close}}

	'''આદિમઈન્ડો–યુરોપિયન (Primitive Indo-European)–'''		{{center\|'''આદિમઈન્ડો–યુરોપિયન (Primitive Indo-European)–'''}}
			{{Poem2Open}}
	અહીં સુધી આપણે (પ્રાચીન ગ્રીક સિવાયની) આર્યભાષાઓનાં આદિમ સ્વરૂપો—ઉલ્લિખિત તેમજ સંભાવ્ય—જોયાં. પ્રાચીન ગ્રીક સહિત એ સર્વરૂપોને મેળવીને, એનો તુલનાત્મક અભ્યાસ કરીને ભાષાવૈજ્ઞાનિકોએ મૂળ પ્રાચીનતમ આર્યભાષા — આદિમ ઈન્ડો–યુરોપિઅનની રેખાઓ ઉપસાવી છે. ઈ. સ. પૂર્વે અઢી હજાર વર્ષના અરસામાં એ બોલાતી હશે, અને એમાંથી ઉપરિનિર્દિષ્ટ ભિન્ન ભિન્ન ભાષાકુળો કાળાન્તરે ક્રમે ક્રમે છૂટાં પડ્યાં હશે એમ કલ્પના કરવામાં આવી છે.		અહીં સુધી આપણે (પ્રાચીન ગ્રીક સિવાયની) આર્યભાષાઓનાં આદિમ સ્વરૂપો—ઉલ્લિખિત તેમજ સંભાવ્ય—જોયાં. પ્રાચીન ગ્રીક સહિત એ સર્વરૂપોને મેળવીને, એનો તુલનાત્મક અભ્યાસ કરીને ભાષાવૈજ્ઞાનિકોએ મૂળ પ્રાચીનતમ આર્યભાષા — આદિમ ઈન્ડો–યુરોપિઅનની રેખાઓ ઉપસાવી છે. ઈ. સ. પૂર્વે અઢી હજાર વર્ષના અરસામાં એ બોલાતી હશે, અને એમાંથી ઉપરિનિર્દિષ્ટ ભિન્ન ભિન્ન ભાષાકુળો કાળાન્તરે ક્રમે ક્રમે છૂટાં પડ્યાં હશે એમ કલ્પના કરવામાં આવી છે.
	નીચે કેટલાંક આદિમ ઈન્ડો–યુરોપિયન ભાષાનાં સંભાવ્ય શબ્દરૂપો કલ્પવામાં આવ્યાં છે તે જુઓઃ૩૨<ref>૩૨ સરખાવો : Bloomfield, op. cit., pp. 307-8.<br>		નીચે કેટલાંક આદિમ ઈન્ડો–યુરોપિયન ભાષાનાં સંભાવ્ય શબ્દરૂપો કલ્પવામાં આવ્યાં છે તે જુઓઃ૩૨<ref>૩૨ સરખાવો : Bloomfield, op. cit., pp. 307-8.<br>

Meghdhanu at 02:30, 18 June 2026

2026-06-18T02:30:19Z

← Older revision		Revision as of 02:30, 18 June 2026
Line 367:		Line 367:
	{{Poem2Open}}		{{Poem2Open}}
	ઈ. સ. ૧૯૧૫ માં તુલનાત્મક ભાષા–અધ્યયન માટે એક અત્યંત મહત્ત્વની શોધ થઈ. ત્યારે એશિયા માઈનરના ઈશાન પ્રદેશમાં એક એવી ભાષાના લેખો પ્રાપ્ત થયા, જે આદિમ ઈન્ડો–યુરોપિયનની સમાન, એજ વર્ગની, આદિમ ઈન્ડો–યુરોપિયનની સમકાલીન ભાષા હતી. એ લેખો કીલાકૃતિ અક્ષરો (cuneiform syllabary)માં લખાયેલા હતા. એના ઘણા શબ્દો ઈન્ડો–યુરોપિયન ભાષા સાથે ઉત્કટ રીતે સમાન છે. ઉ. ત.		ઈ. સ. ૧૯૧૫ માં તુલનાત્મક ભાષા–અધ્યયન માટે એક અત્યંત મહત્ત્વની શોધ થઈ. ત્યારે એશિયા માઈનરના ઈશાન પ્રદેશમાં એક એવી ભાષાના લેખો પ્રાપ્ત થયા, જે આદિમ ઈન્ડો–યુરોપિયનની સમાન, એજ વર્ગની, આદિમ ઈન્ડો–યુરોપિયનની સમકાલીન ભાષા હતી. એ લેખો કીલાકૃતિ અક્ષરો (cuneiform syllabary)માં લખાયેલા હતા. એના ઘણા શબ્દો ઈન્ડો–યુરોપિયન ભાષા સાથે ઉત્કટ રીતે સમાન છે. ઉ. ત.
			{{Poem2Close}}
	<center>		<center>
	{\|style="border-right:૦px #000 solid;width:80%;padding-right:0.5em;"		{\|style="border-right:૦px #000 solid;width:80%;padding-right:0.5em;"
Line 405:		Line 405:
	</center>		</center>
	{{Poem2Open}}		{{Poem2Open}}

	એના નામિક વિભક્તિ–પ્રત્યયો પણ સંસ્કૃત આદિ ઈન્ડો–યુરોપિયન ભાષાઓના વિભક્તિ–પ્રત્યયોને ઘણા મળતા આવે છે. ઉ. ત. પ્રથમા (કર્તા વિભક્તિ) નો સ્ (–s) પ્રત્યય, દ્વિતીયા (કર્મ વિભક્તિ) નો न् (–n), તૃતીયા (કરણ વિભક્તિ) નો त् (–t), ચતુર્થી (સંપ્રદાન વિભક્તિ) નો इ (–i), પંચમી (અપાદાન વિભક્તિ)નો ts ; પ્રથમા (કર્તા વિભક્તિ) બહુવચનનો एस् (–es) પ્રત્યય. સામાન્ય રીતે નાન્યતર નામોને પ્રથમા દ્વિતીયા એકવચનમાં વિભક્તિપ્રત્યય લાગતા નથી. attash (= પિતા) એ નામનાં રૂપો આ પ્રમાણે થાય છે : કર્તાવિભક્તિ attash, કર્મ વિ૰ attan, કરણ વિ૰ (attit), સંપ્રદાન (–અધિકરણ) વિ૰ atti, અપાદાન વિ૰ attanza, સંબંધ વિ૰ attash; કર્તા વિ૰ બહુ૰ attêsh, કર્મ વિ૰ બહુ૰ attush, સંબંધ–સંપ્રદાન–અધિકરણ વિ૰ બહુ૰ Attâsh.૩૮<ref>૩૮ સરખાવો : Encyclopaedia Britannica, (1946), Vol II, pp. 600-601.</ref>		એના નામિક વિભક્તિ–પ્રત્યયો પણ સંસ્કૃત આદિ ઈન્ડો–યુરોપિયન ભાષાઓના વિભક્તિ–પ્રત્યયોને ઘણા મળતા આવે છે. ઉ. ત. પ્રથમા (કર્તા વિભક્તિ) નો સ્ (–s) પ્રત્યય, દ્વિતીયા (કર્મ વિભક્તિ) નો न् (–n), તૃતીયા (કરણ વિભક્તિ) નો त् (–t), ચતુર્થી (સંપ્રદાન વિભક્તિ) નો इ (–i), પંચમી (અપાદાન વિભક્તિ)નો ts ; પ્રથમા (કર્તા વિભક્તિ) બહુવચનનો एस् (–es) પ્રત્યય. સામાન્ય રીતે નાન્યતર નામોને પ્રથમા દ્વિતીયા એકવચનમાં વિભક્તિપ્રત્યય લાગતા નથી. attash (= પિતા) એ નામનાં રૂપો આ પ્રમાણે થાય છે : કર્તાવિભક્તિ attash, કર્મ વિ૰ attan, કરણ વિ૰ (attit), સંપ્રદાન (–અધિકરણ) વિ૰ atti, અપાદાન વિ૰ attanza, સંબંધ વિ૰ attash; કર્તા વિ૰ બહુ૰ attêsh, કર્મ વિ૰ બહુ૰ attush, સંબંધ–સંપ્રદાન–અધિકરણ વિ૰ બહુ૰ Attâsh.૩૮<ref>૩૮ સરખાવો : Encyclopaedia Britannica, (1946), Vol II, pp. 600-601.</ref>

Line 411:		Line 410:

	ક્રિયાપદોમાં વર્તમાનમાં ૧ લા ગણના ધાતુઓને પહેલા પુરુષ એકવચનમાં मि (–mi), બીજા પુરુષ એકવચનમાં सि (–si) અને ત્રીજા પુરુષ એકવચનમાં त्सि (–tsi) પ્રત્યય લાગે છે. ઉ. ત. एद्मि (= edmi) = ‘હું ખાઉં છું’, अदन्झि (= adanzi) = ‘તેઓ ખાય છે’ (અહીં ૩જા પુ૰ બહુ૰નો પ્રત્યય (a)ntsi લાગ્યો છે); एस्मि (esmi) = ‘હું છું’; एस्त्सि (estsi) = ‘તે છે’, असन्झि (asanzi) = ‘તેઓ છે’, ઇ૰૩૯<ref>૩૯ સંસ્કૃત સાથે હિટ્ટાઈટનાં રૂપો સરખાવવા જેવાં છે :		ક્રિયાપદોમાં વર્તમાનમાં ૧ લા ગણના ધાતુઓને પહેલા પુરુષ એકવચનમાં मि (–mi), બીજા પુરુષ એકવચનમાં सि (–si) અને ત્રીજા પુરુષ એકવચનમાં त्सि (–tsi) પ્રત્યય લાગે છે. ઉ. ત. एद्मि (= edmi) = ‘હું ખાઉં છું’, अदन्झि (= adanzi) = ‘તેઓ ખાય છે’ (અહીં ૩જા પુ૰ બહુ૰નો પ્રત્યય (a)ntsi લાગ્યો છે); एस्मि (esmi) = ‘હું છું’; एस्त्सि (estsi) = ‘તે છે’, असन्झि (asanzi) = ‘તેઓ છે’, ઇ૰૩૯<ref>૩૯ સંસ્કૃત સાથે હિટ્ટાઈટનાં રૂપો સરખાવવા જેવાં છે :
			<poem> હિટ્ટાઇટ સંસ્કૃત
	<~~center~~>		૧ લો પુ૰ એક૰ jami (= I make) yāmi
	~~{\|style="border-right:૦px #000 solid;width:80%;padding-right:0.5em;"~~		૨ જો પુ૰ એક૰ Jashi yāsi
	\|-		૩ જો પુ૰ એક૰ Jazi yāti
	\|		૧ લો પુ૰ બહુ૰ javeni (javani) yāmah
	\|હિટ્ટાઇટ		૨ જો પુ૰ બહુ૰ jatteni (jattani) yātha
	\|સંસ્કૃત		૩ જો પુ૰ બહુ૰ Janzi yānti
	\|-		જુઓ : Encyclopaedia Britannica (1946), Vol II, p. 601.</poem>
	\|૧ લો પુ૰ એક૰
	\|jami (= I make)
	\|yāmi
	\|-
	\|૨ જો પુ૰ એક૰
	\|Jashi
	\|yāsi
	\|-
	\|૩ જો પુ૰ એક૰
	\|Jazi
	\|yāti
	\|-
	\|૧ લો પુ૰ બહુ૰
	\|javeni (javani)
	\|yāmah
	\|-
	\|૨ જો પુ૰ બહુ૰
	\|jatteni (jattani)
	\|yātha
	\|-
	\|૩ જો પુ૰ બહુ૰
	\|Janzi
	\|yānti
	\|-
	\|જુઓ : Encyclopaedia Britannica (1946), Vol II, p. 601.
	\|
	\|
	\|}
	</~~center~~>
	</ref>		</ref>
	~~{{Poem2Open}}~~

	હિટ્ટાઈટની ક્રિયાપદયોજના (verbal system) અન્ય (સંસ્કૃત કે ગ્રીક લૅટિન જેવી) પ્રાચીન ઈન્ડો–યુરોપિયન ભાષાઓ કરતાં ઘણી રીતે જુદી પડે છે. હિટ્ટાઈટમાં બે પ્રયોગો (voices) છે—કર્તરિ (active) અને મધ્યકર્મણિ (medio-passive); બે અર્થ (moods) છે—નિશ્ચયાર્થ (indicative) અને આજ્ઞાર્થ; બે કાળ છે—વર્તમાન–ભવિષ્ય (present-future) અને ભૂત. (એ ઉપરાંત કેટલાક મિશ્રકાળ—compound tenses—ઉ. ત. અંગ્રેજી પૂર્ણ વર્તમાન is gone, has made જેવા, પ્રયોજાય છે.)		હિટ્ટાઈટની ક્રિયાપદયોજના (verbal system) અન્ય (સંસ્કૃત કે ગ્રીક લૅટિન જેવી) પ્રાચીન ઈન્ડો–યુરોપિયન ભાષાઓ કરતાં ઘણી રીતે જુદી પડે છે. હિટ્ટાઈટમાં બે પ્રયોગો (voices) છે—કર્તરિ (active) અને મધ્યકર્મણિ (medio-passive); બે અર્થ (moods) છે—નિશ્ચયાર્થ (indicative) અને આજ્ઞાર્થ; બે કાળ છે—વર્તમાન–ભવિષ્ય (present-future) અને ભૂત. (એ ઉપરાંત કેટલાક મિશ્રકાળ—compound tenses—ઉ. ત. અંગ્રેજી પૂર્ણ વર્તમાન is gone, has made જેવા, પ્રયોજાય છે.)
Line 460:		Line 429:
	{{center\|'''આદિમ ઈન્ડોનેશિયન (Primitive Indonesian)–'''}}		{{center\|'''આદિમ ઈન્ડોનેશિયન (Primitive Indonesian)–'''}}

			{{Poem2Open}}
	આ પ્રકારે અન્ય ભાષાકુળોની ભાષાઓનો પણ તુલનાત્મક અભ્યાસ થઈ શકે છે અને એમાં પણ આદિમ સ્વરૂપની પુનર્ઘટના કરી શકાય છે. ઉ. ત. ફિલિપ્પાઇન્સના લુઝોન ટાપુની ભાષા Tagalog, જાવાની ભાષા Javanese, અને સુમાત્રાની ભાષા Batakનો તુલનાત્મક અભ્યાસ કરીને એના આદિમ રૂપનું પુનર્ઘટન કરવાનો વિદ્વાનોએ પ્રયત્ન કર્યો છે.૪૨<ref>૪૨ સરખાવો : Bloomfield, op. cit., p. 310.</ref> ઉ.ત.		આ પ્રકારે અન્ય ભાષાકુળોની ભાષાઓનો પણ તુલનાત્મક અભ્યાસ થઈ શકે છે અને એમાં પણ આદિમ સ્વરૂપની પુનર્ઘટના કરી શકાય છે. ઉ. ત. ફિલિપ્પાઇન્સના લુઝોન ટાપુની ભાષા Tagalog, જાવાની ભાષા Javanese, અને સુમાત્રાની ભાષા Batakનો તુલનાત્મક અભ્યાસ કરીને એના આદિમ રૂપનું પુનર્ઘટન કરવાનો વિદ્વાનોએ પ્રયત્ન કર્યો છે.૪૨<ref>૪૨ સરખાવો : Bloomfield, op. cit., p. 310.</ref> ઉ.ત.

			{{Poem2Close}}
	<center>		<center>
	{\|style="border-right:૦px #000 solid;width:80%;padding-right:0.5em;"		{\|style="border-right:૦px #000 solid;width:80%;padding-right:0.5em;"

Meghdhanu at 02:22, 18 June 2026

2026-06-18T02:22:50Z

Show changes

Meghdhanu: +1

2026-06-18T02:09:42Z

Show changes

Meghdhanu: +1

2026-06-18T01:51:59Z

Show changes