ભાષાવિજ્ઞાન/ભાષાસ્વરૂપોનું વર્ગીકરણ – - Revision history

Meghdhanu: Removed Reference Numbers

2026-06-21T13:09:33Z

Removed Reference Numbers

Meghdhanu at 01:37, 18 June 2026

2026-06-18T01:37:45Z

← Older revision		Revision as of 01:37, 18 June 2026
Line 226:		Line 226:
	ડૉ. રામકૃષ્ણ ભાંડારકરે ભારતીય આર્યભાષાઓની ઉત્ક્રાંતિનો પણ બહુધા આવો જ ક્રમ કલ્પ્યો છે.૧૭<ref>૧૭ સરખાવો : R. G. Bhandarkar, Wilson Philological Lectures, pp. 8, 11.</ref> એ જણાવે છે કે વિશ્લિષ્ટ (analytical) સ્થિતિમાં નામ આખ્યાતાદિકની વિભક્તિઓ મૂળ શબ્દને અન્ય સ્વતંત્ર શબ્દરૂપ અનુસર્ગ જોડીને દર્શાવાય છે. વપરાતાં વપરાતાં કાળક્રમે બંનેમાં રૂપાંતર થાય છે, અને અનુસર્ગરૂપ શબ્દ ઘસાઈ એનો સ્વતંત્ર અર્થ ભુલાઈ જાય છે અને એ પ્રત્યયનું રૂપ ધારણ કરી રહે છે. આ સ્થિતિએ ભાષા વિશ્લિષ્ટ (analytical) મટીને સંશ્લિષ્ટ (synthetic) બને છે. પછી ક્રમશઃ આ (મૂળ સ્વતંત્ર શબ્દ ઘસાઈને થયેલા) પ્રત્યયને પણ ઘસારો લાગે છે, કારણકે અન્ય શબ્દો કરતાં પ્રત્યયોનો ઉપયોગ ભાષામાં ઘણો વધારે થાય છે, અને વપરાશથી શબ્દોનું ધ્વન્યાત્મક સ્વરૂપ ઘસાતું જાય છે. આ કક્ષાએ ભાષામાં નામ-આખ્યાતાદિકની વિભક્તિઓ ગ્રહણ કરવાનું મુશ્કેલ થઈ પડે છે, અને ભાષા પૂર્વની માફક ફરીને પ્રત્યયોને સ્થાને નવા સ્વતંત્ર શબ્દો અનુસર્ગરૂપે પ્રયોજે છે. આ રીતે ભાષા સંશ્લિષ્ટ (synthetic) સ્થિતિમાંથી વિકાસ પામતાં વિશ્લિષ્ટ (analytical) સ્થિતિને પામે છે, અને વિશ્લિષ્ટ સ્વરૂપમાંથી અનુસર્ગો ઘસાતાં ઘસાતાં પાછી સંશ્લિષ્ટ દશાને પામે છે, અને એ રીતે ભાષાનું ચક્ર સદૈવ ફર્યાં કરે છે.		ડૉ. રામકૃષ્ણ ભાંડારકરે ભારતીય આર્યભાષાઓની ઉત્ક્રાંતિનો પણ બહુધા આવો જ ક્રમ કલ્પ્યો છે.૧૭<ref>૧૭ સરખાવો : R. G. Bhandarkar, Wilson Philological Lectures, pp. 8, 11.</ref> એ જણાવે છે કે વિશ્લિષ્ટ (analytical) સ્થિતિમાં નામ આખ્યાતાદિકની વિભક્તિઓ મૂળ શબ્દને અન્ય સ્વતંત્ર શબ્દરૂપ અનુસર્ગ જોડીને દર્શાવાય છે. વપરાતાં વપરાતાં કાળક્રમે બંનેમાં રૂપાંતર થાય છે, અને અનુસર્ગરૂપ શબ્દ ઘસાઈ એનો સ્વતંત્ર અર્થ ભુલાઈ જાય છે અને એ પ્રત્યયનું રૂપ ધારણ કરી રહે છે. આ સ્થિતિએ ભાષા વિશ્લિષ્ટ (analytical) મટીને સંશ્લિષ્ટ (synthetic) બને છે. પછી ક્રમશઃ આ (મૂળ સ્વતંત્ર શબ્દ ઘસાઈને થયેલા) પ્રત્યયને પણ ઘસારો લાગે છે, કારણકે અન્ય શબ્દો કરતાં પ્રત્યયોનો ઉપયોગ ભાષામાં ઘણો વધારે થાય છે, અને વપરાશથી શબ્દોનું ધ્વન્યાત્મક સ્વરૂપ ઘસાતું જાય છે. આ કક્ષાએ ભાષામાં નામ-આખ્યાતાદિકની વિભક્તિઓ ગ્રહણ કરવાનું મુશ્કેલ થઈ પડે છે, અને ભાષા પૂર્વની માફક ફરીને પ્રત્યયોને સ્થાને નવા સ્વતંત્ર શબ્દો અનુસર્ગરૂપે પ્રયોજે છે. આ રીતે ભાષા સંશ્લિષ્ટ (synthetic) સ્થિતિમાંથી વિકાસ પામતાં વિશ્લિષ્ટ (analytical) સ્થિતિને પામે છે, અને વિશ્લિષ્ટ સ્વરૂપમાંથી અનુસર્ગો ઘસાતાં ઘસાતાં પાછી સંશ્લિષ્ટ દશાને પામે છે, અને એ રીતે ભાષાનું ચક્ર સદૈવ ફર્યાં કરે છે.

	યેસ્પર્સન જેવા અર્વાચીન ભાષાવૈજ્ઞાનિકો આ મતનો અસ્વીકાર કરે છે.૧૮<ref>૧૮ સરખાવો : Jespersen, Language, p. 424 f.</ref> એમના મત પ્રમાણે આ સિદ્ધાન્ત બહુ પરિમિત ઉપાદાનમાંથી તારવેલો છે, એક જ ભાષાના ભિન્ન ભિન્ન વિકાસક્રમના સર્વાંગી અભ્યાસ ઉપરથી નિષ્પન્ન કરેલો નથી. ભાષાના વિકાસમાં જ્યાં બે વિશ્લિષ્ટ (analytical) રૂપો શ્લિષ્ટ (synthetic) બનતાં હોય છે ત્યાં દસ જૂનાં શ્લિષ્ટ રૂપો લુપ્ત થઈને નવાં વિશ્લિષ્ટ રૂપો અસ્તિત્વમાં આવે છે. આમ સંકુલ પ્રત્યયાત્મક સ્થિતિમાંથી ધીમે ધીમે પ્રત્યયરહિત સ્થિતિ તરફ ભાષા ગતિ કરે છે એમ કહી શકાય. પણ વિશ્લિષ્ટ સ્થિતિમાંથી અનુગરૂપ શબ્દો ઘસાતાં પાછી સંશ્લિષ્ટ, પ્રત્યયાત્મક દશામાં એ આવે છે એમ ન કહી શકાય. ઉ. ત. પ્રાચીન અંગ્રેજી શ્લિષ્ટ પ્રત્યયાત્મક (inflective) હતી; એમાંથી ધીમે ધીમે સરળ બનીને આજે અર્વાચીન અંગ્રેજી ઘણે અંશે અશ્લિષ્ટ યોગાત્મક (analytical and agglutinative) અને કેટલેક અંશે અયોગાત્મક (isolating) થઈ છે, અને અલ્પાંશે જ પ્રત્યયાત્મક રહી છે. કાળક્રમે એ પાછી પ્રત્યયાત્મક બનશે એમ એના વિકાસનો ઇતિહાસ જોતાં કહી શકાય તેમ નથી. ભાષાનો ઉત્ક્રાંતિક્રમ જોતાં સામાન્ય રીતે અનિયમિત સંશ્લિષ્ટ રચનાને સ્થાને છૂટથી નિયમિત રીતે પ્રયોજી શકાય તેવાં ટૂંકાં અંગોવાળી વિશ્લિષ્ટ રચના કાળક્રમે અસ્તિત્વમાં આવે છે એમ જણાય છે.૧૯<ref>૧૯ સરખાવો : Otto Jespersen, Language, p. 429.</ref		યેસ્પર્સન જેવા અર્વાચીન ભાષાવૈજ્ઞાનિકો આ મતનો અસ્વીકાર કરે છે.૧૮<ref>૧૮ સરખાવો : Jespersen, Language, p. 424 f.</ref> એમના મત પ્રમાણે આ સિદ્ધાન્ત બહુ પરિમિત ઉપાદાનમાંથી તારવેલો છે, એક જ ભાષાના ભિન્ન ભિન્ન વિકાસક્રમના સર્વાંગી અભ્યાસ ઉપરથી નિષ્પન્ન કરેલો નથી. ભાષાના વિકાસમાં જ્યાં બે વિશ્લિષ્ટ (analytical) રૂપો શ્લિષ્ટ (synthetic) બનતાં હોય છે ત્યાં દસ જૂનાં શ્લિષ્ટ રૂપો લુપ્ત થઈને નવાં વિશ્લિષ્ટ રૂપો અસ્તિત્વમાં આવે છે. આમ સંકુલ પ્રત્યયાત્મક સ્થિતિમાંથી ધીમે ધીમે પ્રત્યયરહિત સ્થિતિ તરફ ભાષા ગતિ કરે છે એમ કહી શકાય. પણ વિશ્લિષ્ટ સ્થિતિમાંથી અનુગરૂપ શબ્દો ઘસાતાં પાછી સંશ્લિષ્ટ, પ્રત્યયાત્મક દશામાં એ આવે છે એમ ન કહી શકાય. ઉ. ત. પ્રાચીન અંગ્રેજી શ્લિષ્ટ પ્રત્યયાત્મક (inflective) હતી; એમાંથી ધીમે ધીમે સરળ બનીને આજે અર્વાચીન અંગ્રેજી ઘણે અંશે અશ્લિષ્ટ યોગાત્મક (analytical and agglutinative) અને કેટલેક અંશે અયોગાત્મક (isolating) થઈ છે, અને અલ્પાંશે જ પ્રત્યયાત્મક રહી છે. કાળક્રમે એ પાછી પ્રત્યયાત્મક બનશે એમ એના વિકાસનો ઇતિહાસ જોતાં કહી શકાય તેમ નથી. ભાષાનો ઉત્ક્રાંતિક્રમ જોતાં સામાન્ય રીતે અનિયમિત સંશ્લિષ્ટ રચનાને સ્થાને છૂટથી નિયમિત રીતે પ્રયોજી શકાય તેવાં ટૂંકાં અંગોવાળી વિશ્લિષ્ટ રચના કાળક્રમે અસ્તિત્વમાં આવે છે એમ જણાય છે.૧૯<ref>૧૯ સરખાવો : Otto Jespersen, Language, p. 429.</ref>

	ભારતીય ભાષાઓમાં સર રામકૃષ્ણ ભાંડારકરે દર્શાવ્યું છે તેમ સંસ્કૃતની પ્રત્યયબહુલ સંશ્લિષ્ટ સ્થિતિમાંથી વિકાસ પામતાં પ્રાકૃત-અપભ્રંશની પ્રત્યયવિરલતાની સ્થિતિ આવી રહી; એથી નૂતન ભારતીય ભાષાઓના ઉદ્ગમકાળે પ્રત્યયને સ્થાને નવીન સ્વતંત્ર શબ્દરૂપ અનુસર્ગો મુકાવા શરૂ થયા, અને ભાષા સંશ્લિષ્ટ સ્થિતિમાંથી અશ્લિષ્ટ સ્થિતિમાં સંક્રાન્ત થઈ. અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં પાછા એમાંથી ઘણા અનુસર્ગો ઘસાઈ ને પ્રત્યયરૂપ સંશ્લિષ્ટ સ્થિતિમાં હોય તેવા બની ગયા છે.		ભારતીય ભાષાઓમાં સર રામકૃષ્ણ ભાંડારકરે દર્શાવ્યું છે તેમ સંસ્કૃતની પ્રત્યયબહુલ સંશ્લિષ્ટ સ્થિતિમાંથી વિકાસ પામતાં પ્રાકૃત-અપભ્રંશની પ્રત્યયવિરલતાની સ્થિતિ આવી રહી; એથી નૂતન ભારતીય ભાષાઓના ઉદ્ગમકાળે પ્રત્યયને સ્થાને નવીન સ્વતંત્ર શબ્દરૂપ અનુસર્ગો મુકાવા શરૂ થયા, અને ભાષા સંશ્લિષ્ટ સ્થિતિમાંથી અશ્લિષ્ટ સ્થિતિમાં સંક્રાન્ત થઈ. અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં પાછા એમાંથી ઘણા અનુસર્ગો ઘસાઈ ને પ્રત્યયરૂપ સંશ્લિષ્ટ સ્થિતિમાં હોય તેવા બની ગયા છે.

Meghdhanu at 01:29, 18 June 2026

2026-06-18T01:29:37Z

Show changes

Meghdhanu at 01:22, 18 June 2026

2026-06-18T01:22:50Z

← Older revision		Revision as of 01:22, 18 June 2026
Line 112:		Line 112:
	{\|style="border-right:૦px #000 solid;width:80%;padding-right:0.5em; "		{\|style="border-right:૦px #000 solid;width:80%;padding-right:0.5em; "
	\|-		\|-
			\|
			\|
	\|એકવચન		\|એકવચન
	\|દ્વિવચન		\|દ્વિવચન
Line 117:		Line 119:
	\|-		\|-
	\|૧ લો પુરુષ પુંલિંગ		\|૧ લો પુરુષ પુંલિંગ
	\|कतल्तु		\|rowspan=2\|{{brace2\|2\|r}}
	\|-		\|rowspan="2"\| कतल्तु
	\|कतल्ना		\|rowspan="2"\| —
			\|rowspan="2"\| कतल्ना
	\|-		\|-
	\|૧ લો પુરુષ સ્ત્રીલિંગ		\|૧ લો પુરુષ સ્ત્રીલિંગ
	\|
	\|
	\|-		\|-
	\|૨ જો પુરુષ પુંલિંગ		\|૨ જો પુરુષ પુંલિંગ
			\|
	\|कतलत		\|कतलत
	\|कतलतुमा		\|कतलतुमा
Line 131:		Line 133:
	\|-		\|-
	\|૨ જો પુરુષ સ્ત્રીલિંગ		\|૨ જો પુરુષ સ્ત્રીલિંગ
			\|
	\|कतलति		\|कतलति
	\|कतलतुमा		\|कतलतुमा
Line 136:		Line 139:
	\|-		\|-
	\|૩ જો પુરુષ પુંલિંગ		\|૩ જો પુરુષ પુંલિંગ
			\|
	\|कतल		\|कतल
	\|कतला		\|कतला
Line 141:		Line 145:
	\|-		\|-
	\|૩ જો પુરુષ સ્ત્રીલિંગ		\|૩ જો પુરુષ સ્ત્રીલિંગ
			\|
	\|कतलति		\|कतलति
	\|कतल्ता		\|कतल्ता
Line 152:		Line 157:
	{\|style="border-right:૦px #000 solid;width:80%;padding-right:0.5em; "		{\|style="border-right:૦px #000 solid;width:80%;padding-right:0.5em; "
	\|-		\|-
			\|
	\|એકવચન		\|એકવચન
	\|દ્વિવચન		\|દ્વિવચન
Line 158:		Line 164:
	\|૧ લો પુરુષ પુંલિંગ		\|૧ લો પુરુષ પુંલિંગ
	\|अक्तुलु		\|अक्तुलु
	\|-		\| —
	\|नक्तुलु		\|नक्तुलु
	\|-		\|-
	\|૧ લો પુરુષ સ્ત્રીલિંગ		\|૧ લો પુરુષ સ્ત્રીલિંગ
	\|,,		\| {{gap\|1em}}”
	\|-		\| —
	\|,,		\| {{gap\|1em}}”
	\|-		\|-
	\|૨ જો પુરુષ પુંલિંગ		\|૨ જો પુરુષ પુંલિંગ
Line 173:		Line 179:
	\|૨ જો પુરુષ સ્ત્રીલિંગ		\|૨ જો પુરુષ સ્ત્રીલિંગ
	\|तक्तुलीना		\|तक्तुलीना
	\|~~तक्तुलानि~~		\| {{gap\|1em}}”
	\|तक्तुल्ना		\|तक्तुल्ना
	\|-		\|-
Line 205:		Line 211:
	ભાષાઓનો વિકાસક્રમ—શ્લિષ્ટ યોગાત્મક (inflectional) ભાષાઓનો કાળક્રમે વિકાસ થતાં એના પ્રત્યયો ઘસાઈ જાય છે, તેથી તેને સ્થાને નવા સ્વતંત્ર અનુસર્ગાદિક મૂકવા પડે છે એનો ઉલ્લેખ આપણે આગળ કરી ગયા. આ રીતે જ લૅટિનમાંથી ફ્રેન્ચ, ગૉથિકમાંથી અંગ્રેજી, અને સંસ્કૃતમાંથી ગુજરાતી-હિંદી આદિ ભાષાઓનો વિકાસ થયો છે. ઉ. ત. અંગ્રેજીમાં સંબંધવાચક પુરઃસર્ગ of, હેતુવાચક પુરઃસર્ગ for, સ્થળવાચક પુરઃસર્ગ in આદિ પુરઃસર્ગરૂપ અવ્યયો; more, most જેવાં તુલનાર્થક અને શ્રેષ્ઠતાદર્શક વિશેષણો, અને did love, had loved, will love આદિ ક્રિયાપદરૂપો વિશ્લિષ્ટ (analytical) અને અયોગાત્મક (isolating) સ્વરૂપનું સૂચન કરે છે. આમ પૂર્વે જે ભાષાઓ શ્લિષ્ટ હતી તે કાળાન્તરે અયોગાત્મક બની ગઈ છે. ચીની ભાષાના રિક્ત શબ્દો પ્રાચીન સમયમાં પૂર્ણ શબ્દ, અર્થતત્ત્વરૂપ હતા એવું અનુમાન થાય છે. ગુજરાતી જેવી ભાષાઓના વિભક્તિપ્રત્યયો કે અનુસર્ગો (‘માં’, ‘નો’, ‘થી’ આદિ) મૂળ તો સ્વતંત્ર શબ્દો હતા (मध्य, तन, स्थित, આદિ). સંસ્કૃત ક્રિયાપદોના પ્રત્યયો मि, सि, ति પૂર્વકાલીન સર્વનામોમાંથી વ્યુત્પન્ન થયા છે એમ વિદ્વાનો માને છે.		ભાષાઓનો વિકાસક્રમ—શ્લિષ્ટ યોગાત્મક (inflectional) ભાષાઓનો કાળક્રમે વિકાસ થતાં એના પ્રત્યયો ઘસાઈ જાય છે, તેથી તેને સ્થાને નવા સ્વતંત્ર અનુસર્ગાદિક મૂકવા પડે છે એનો ઉલ્લેખ આપણે આગળ કરી ગયા. આ રીતે જ લૅટિનમાંથી ફ્રેન્ચ, ગૉથિકમાંથી અંગ્રેજી, અને સંસ્કૃતમાંથી ગુજરાતી-હિંદી આદિ ભાષાઓનો વિકાસ થયો છે. ઉ. ત. અંગ્રેજીમાં સંબંધવાચક પુરઃસર્ગ of, હેતુવાચક પુરઃસર્ગ for, સ્થળવાચક પુરઃસર્ગ in આદિ પુરઃસર્ગરૂપ અવ્યયો; more, most જેવાં તુલનાર્થક અને શ્રેષ્ઠતાદર્શક વિશેષણો, અને did love, had loved, will love આદિ ક્રિયાપદરૂપો વિશ્લિષ્ટ (analytical) અને અયોગાત્મક (isolating) સ્વરૂપનું સૂચન કરે છે. આમ પૂર્વે જે ભાષાઓ શ્લિષ્ટ હતી તે કાળાન્તરે અયોગાત્મક બની ગઈ છે. ચીની ભાષાના રિક્ત શબ્દો પ્રાચીન સમયમાં પૂર્ણ શબ્દ, અર્થતત્ત્વરૂપ હતા એવું અનુમાન થાય છે. ગુજરાતી જેવી ભાષાઓના વિભક્તિપ્રત્યયો કે અનુસર્ગો (‘માં’, ‘નો’, ‘થી’ આદિ) મૂળ તો સ્વતંત્ર શબ્દો હતા (मध्य, तन, स्थित, આદિ). સંસ્કૃત ક્રિયાપદોના પ્રત્યયો मि, सि, ति પૂર્વકાલીન સર્વનામોમાંથી વ્યુત્પન્ન થયા છે એમ વિદ્વાનો માને છે.
	આવાં અનેક ઉદાહરણો ઉપરથી ઔગુસ્ટ શ્લાઈશર (August Schleicher) જેવા ભાષાશાસ્ત્રીઓએ ભાષા કાળક્રમે પ્રશ્લિષ્ટમાંથી શ્લિષ્ટ, શ્લિષ્ટમાંથી અશ્લિષ્ટ યોગાત્મક, અને એમાંથી અયોગાત્મક સ્વરૂપ ધારણ કરતી જાય છે એવું પ્રતિપાદન કર્યું છે.૧૬<ref>૧૬ સરખાવો : Otto Jespersen, Language, p. 76.</ref> પછી કાળક્રમે પાછી એ અયોગાત્મકમાંથી અશ્લિષ્ટ યોગાત્મક, એમાંથી શ્લિષ્ટ, અને છેલ્લે પ્રશ્લિષ્ટ સ્વરૂપ પામે છે. આમ ઘડિયાળના ચક્રની માફક ભાષા-ઉત્ક્રાંતિનું ચક્ર ફરતું રહે છે.		આવાં અનેક ઉદાહરણો ઉપરથી ઔગુસ્ટ શ્લાઈશર (August Schleicher) જેવા ભાષાશાસ્ત્રીઓએ ભાષા કાળક્રમે પ્રશ્લિષ્ટમાંથી શ્લિષ્ટ, શ્લિષ્ટમાંથી અશ્લિષ્ટ યોગાત્મક, અને એમાંથી અયોગાત્મક સ્વરૂપ ધારણ કરતી જાય છે એવું પ્રતિપાદન કર્યું છે.૧૬<ref>૧૬ સરખાવો : Otto Jespersen, Language, p. 76.</ref> પછી કાળક્રમે પાછી એ અયોગાત્મકમાંથી અશ્લિષ્ટ યોગાત્મક, એમાંથી શ્લિષ્ટ, અને છેલ્લે પ્રશ્લિષ્ટ સ્વરૂપ પામે છે. આમ ઘડિયાળના ચક્રની માફક ભાષા-ઉત્ક્રાંતિનું ચક્ર ફરતું રહે છે.


	ડૉ. રામકૃષ્ણ ભાંડારકરે ભારતીય આર્યભાષાઓની ઉત્ક્રાંતિનો પણ બહુધા આવો જ ક્રમ કલ્પ્યો છે.૧૭<ref>૧૭ સરખાવો : R. G. Bhandarkar, Wilson Philological Lectures, pp. 8, 11.</ref> એ જણાવે છે કે વિશ્લિષ્ટ (analytical) સ્થિતિમાં નામ આખ્યાતાદિકની વિભક્તિઓ મૂળ શબ્દને અન્ય સ્વતંત્ર શબ્દરૂપ અનુસર્ગ જોડીને દર્શાવાય છે. વપરાતાં વપરાતાં કાળક્રમે બંનેમાં રૂપાંતર થાય છે, અને અનુસર્ગરૂપ શબ્દ ઘસાઈ એનો સ્વતંત્ર અર્થ ભુલાઈ જાય છે અને એ પ્રત્યયનું રૂપ ધારણ કરી રહે છે. આ સ્થિતિએ ભાષા વિશ્લિષ્ટ (analytical) મટીને સંશ્લિષ્ટ (synthetic) બને છે. પછી ક્રમશઃ આ (મૂળ સ્વતંત્ર શબ્દ ઘસાઈને થયેલા) પ્રત્યયને પણ ઘસારો લાગે છે, કારણકે અન્ય શબ્દો કરતાં પ્રત્યયોનો ઉપયોગ ભાષામાં ઘણો વધારે થાય છે, અને વપરાશથી શબ્દોનું ધ્વન્યાત્મક સ્વરૂપ ઘસાતું જાય છે. આ કક્ષાએ ભાષામાં નામ-આખ્યાતાદિકની વિભક્તિઓ ગ્રહણ કરવાનું મુશ્કેલ થઈ પડે છે, અને ભાષા પૂર્વની માફક ફરીને પ્રત્યયોને સ્થાને નવા સ્વતંત્ર શબ્દો અનુસર્ગરૂપે પ્રયોજે છે. આ રીતે ભાષા સંશ્લિષ્ટ (synthetic) સ્થિતિમાંથી વિકાસ પામતાં વિશ્લિષ્ટ (analytical) સ્થિતિને પામે છે, અને વિશ્લિષ્ટ સ્વરૂપમાંથી અનુસર્ગો ઘસાતાં ઘસાતાં પાછી સંશ્લિષ્ટ દશાને પામે છે, અને એ રીતે ભાષાનું ચક્ર સદૈવ ફર્યાં કરે છે.		ડૉ. રામકૃષ્ણ ભાંડારકરે ભારતીય આર્યભાષાઓની ઉત્ક્રાંતિનો પણ બહુધા આવો જ ક્રમ કલ્પ્યો છે.૧૭<ref>૧૭ સરખાવો : R. G. Bhandarkar, Wilson Philological Lectures, pp. 8, 11.</ref> એ જણાવે છે કે વિશ્લિષ્ટ (analytical) સ્થિતિમાં નામ આખ્યાતાદિકની વિભક્તિઓ મૂળ શબ્દને અન્ય સ્વતંત્ર શબ્દરૂપ અનુસર્ગ જોડીને દર્શાવાય છે. વપરાતાં વપરાતાં કાળક્રમે બંનેમાં રૂપાંતર થાય છે, અને અનુસર્ગરૂપ શબ્દ ઘસાઈ એનો સ્વતંત્ર અર્થ ભુલાઈ જાય છે અને એ પ્રત્યયનું રૂપ ધારણ કરી રહે છે. આ સ્થિતિએ ભાષા વિશ્લિષ્ટ (analytical) મટીને સંશ્લિષ્ટ (synthetic) બને છે. પછી ક્રમશઃ આ (મૂળ સ્વતંત્ર શબ્દ ઘસાઈને થયેલા) પ્રત્યયને પણ ઘસારો લાગે છે, કારણકે અન્ય શબ્દો કરતાં પ્રત્યયોનો ઉપયોગ ભાષામાં ઘણો વધારે થાય છે, અને વપરાશથી શબ્દોનું ધ્વન્યાત્મક સ્વરૂપ ઘસાતું જાય છે. આ કક્ષાએ ભાષામાં નામ-આખ્યાતાદિકની વિભક્તિઓ ગ્રહણ કરવાનું મુશ્કેલ થઈ પડે છે, અને ભાષા પૂર્વની માફક ફરીને પ્રત્યયોને સ્થાને નવા સ્વતંત્ર શબ્દો અનુસર્ગરૂપે પ્રયોજે છે. આ રીતે ભાષા સંશ્લિષ્ટ (synthetic) સ્થિતિમાંથી વિકાસ પામતાં વિશ્લિષ્ટ (analytical) સ્થિતિને પામે છે, અને વિશ્લિષ્ટ સ્વરૂપમાંથી અનુસર્ગો ઘસાતાં ઘસાતાં પાછી સંશ્લિષ્ટ દશાને પામે છે, અને એ રીતે ભાષાનું ચક્ર સદૈવ ફર્યાં કરે છે.

Meghdhanu at 01:13, 18 June 2026

2026-06-18T01:13:07Z

← Older revision		Revision as of 01:13, 18 June 2026
Line 50:		Line 50:
	{{Poem2Close}}		{{Poem2Close}}
	<center>		<center>
	{\|style="border-right:૦px #000 solid;width:80%;padding-right:0.5em~~; text-align:center~~;"		{\|style="border-right:૦px #000 solid;width:80%;padding-right:0.5em; "
	\|-		\|-
	\|કન્નડ		\|કન્નડ
Line 110:		Line 110:

	<center>		<center>
	{\|style="border-right:૦px #000 solid;width:80%;padding-right:0.5em~~; text-align:center~~;"		{\|style="border-right:૦px #000 solid;width:80%;padding-right:0.5em; "
	\|-		\|-
	\|એકવચન		\|એકવચન
Line 150:		Line 150:

	<center>		<center>
	{\|style="border-right:૦px #000 solid;width:80%;padding-right:0.5em~~; text-align:center~~;"		{\|style="border-right:૦px #000 solid;width:80%;padding-right:0.5em; "
	\|-		\|-
	\|એકવચન		\|એકવચન
Line 187:		Line 187:
	\|}		\|}
	</center>		</center>
	~~<ref>~~		{{Poem2Open}}

	અરબીમાં કર્તરિ અને કર્મણિનાં રૂપો જુદાં નથી; ક્રિયાપદના અર્થ (moods) પાંચ છે; ચૌદ ધાતુગણો છે; મધ્યવ્યંજનના દ્વિત્વથી સબળ (intensive) ક્રિયા દર્શાવાય છે. ઉ. ત. कसर (kasar = તેણે તોડ્યું), कस्सार (kassar = તેણે વિધ્વંસ કર્યો); फरिह़ (fariha = તે ખુશ થયો), फर्रह़ (farraha = તે અત્યાનંદિત થયો). પ્રેરક રૂપો પણ સામાન્ય રીતે આ જ પ્રકારે મધ્યવ્યંજનના દ્વિત્વથી સિદ્ધ થાય છે, જેમકે, हमल (= તે લઈ ગયો) हम्माल (= તેણે લેવડાવ્યું); તો કોઈક વાર પ્રથમ વ્યંજનમાં आ લગાડાય છે, ઉ. ત. कतब (= તેણે લખ્યું), कातब (= તેણે પરસ્પર લખ્યું), ઈ૰		અરબીમાં કર્તરિ અને કર્મણિનાં રૂપો જુદાં નથી; ક્રિયાપદના અર્થ (moods) પાંચ છે; ચૌદ ધાતુગણો છે; મધ્યવ્યંજનના દ્વિત્વથી સબળ (intensive) ક્રિયા દર્શાવાય છે. ઉ. ત. कसर (kasar = તેણે તોડ્યું), कस्सार (kassar = તેણે વિધ્વંસ કર્યો); फरिह़ (fariha = તે ખુશ થયો), फर्रह़ (farraha = તે અત્યાનંદિત થયો). પ્રેરક રૂપો પણ સામાન્ય રીતે આ જ પ્રકારે મધ્યવ્યંજનના દ્વિત્વથી સિદ્ધ થાય છે, જેમકે, हमल (= તે લઈ ગયો) हम्माल (= તેણે લેવડાવ્યું); તો કોઈક વાર પ્રથમ વ્યંજનમાં आ લગાડાય છે, ઉ. ત. कतब (= તેણે લખ્યું), कातब (= તેણે પરસ્પર લખ્યું), ઈ૰
	~~</ref>~~
			{{Poem2Close}}
	{{center\|'''પ્રશ્લિષ્ટ ભાષાઓ (polysynthetic languages)'''}}		{{center\|'''પ્રશ્લિષ્ટ ભાષાઓ (polysynthetic languages)'''}}
	{{Poem2Open}}		{{Poem2Open}}

Meghdhanu: +૧

2026-06-18T01:10:35Z

+૧

Show changes