https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?action=history&feed=atom&title=%E0%AA%AF%E0%AA%9C%E0%AB%8D%E0%AA%9E%E0%AB%87%E0%AA%B6_%E0%AA%A6%E0%AA%B5%E0%AB%87%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%82_%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B5%E0%AB%8D%E0%AA%AF%E0%AB%8B%2F%E2%80%98%E0%AA%85%E0%AA%B6%E0%AB%8D%E0%AA%B5%E0%AA%A4%E0%AB%8D%E0%AA%A5%E0%AA%BE%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E2%80%99 2026-05-20T23:28:04Z Revision history for this page on the wiki MediaWiki 1.38.2 https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%AF%E0%AA%9C%E0%AB%8D%E0%AA%9E%E0%AB%87%E0%AA%B6_%E0%AA%A6%E0%AA%B5%E0%AB%87%E0%AA%A8%E0%AA%BE%E0%AA%82_%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B5%E0%AB%8D%E0%AA%AF%E0%AB%8B/%E2%80%98%E0%AA%85%E0%AA%B6%E0%AB%8D%E0%AA%B5%E0%AA%A4%E0%AB%8D%E0%AA%A5%E0%AA%BE%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E2%80%99&diff=69848&oldid=prev 2024-02-18T10:06:12Z

<p>+૧</p> <p><b>New page</b></p><div>{{SetTitle}}<br /> &lt;center&gt;&lt;big&gt;&lt;big&gt;&#039;&#039;&#039;‘અશ્વત્થામા’&#039;&#039;&#039;&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;<br /> <br /> &lt;poem&gt;<br /> હા,<br /> હું જ અશ્વત્થામા<br /> જન્મોજન્મના ઝળહળતા મોતી વચ્ચે<br /> એક અભિજ્ઞાન સૂત્ર.<br /> યુગોયુગોના તળિયે જઈજઈને પણ<br /> સાવ બોદા બુચની જેમ સપાટી પર તરતો<br /> વહાણ પરથી ફેંકેલા કોલસાની જેમ જળજળમાં ઝબકોળાતો<br /> તોય<br /> તરડ બરડ તરતો<br /> કેમેય ન મરતો.<br /> ના,<br /> ના, હું સહદેવ નથી.<br /> એટલે જ તો જાણતો નથી<br /> આવતી ક્ષણોનો ભીષણ ભાર,<br /> પણ જાણું છું<br /> કે<br /> નવું શું છે?<br /> વેદના પણ નહીં<br /> કે નહીં<br /> આ મુમૂર્ષા કે વિવક્ષા પણ.<br /> તાર પરથી ટીપાં સરકે છે.<br /> ટપ દઈને ટપકે છે.<br /> અને એ પછી આવે છે બીજું ટીપું.<br /> પણ એથીય કશુંક ભંગુર ક્ષણજીવી<br /> આછા એવા થડકારથી રાઈ-રાઈ<br /> થઈ વેરાઈ જાય છે<br /> ને<br /> આંગળીઓ વકાસીને હથેળી જોઈ રહે છે.<br /> <br /> બોધિવૃક્ષની પૃથુલઘન છાયા એ મારું સૌભાગ્ય નથી<br /> ને<br /> હું જાતિસ્મર પણ નથી.<br /> આ એક જન્મની ઑરમાં જ<br /> વીંટળાઈ-વીંટળાઈને મળ્યા છે અનેક જન્મો<br /> ને જન્મે-જન્મે અનેક મૃત્યુ.<br /> તે દિવસે ધર્મરાજા યુધિષ્ઠરે તો કહેલું<br /> ‘અશ્વત્થામા હતઃ’<br /> પણ, સત્ય હોત જો એ મૃત્યુ!<br /> ભાગ્યવાન છે,<br /> મહાભાગ્યવાન છે એ હાથી<br /> ને હું?<br /> હું હતભાગ્ય.<br /> મેં જાણે કે જોયું છે તોય જોયું નથી<br /> વહેતા કેશની ધારા સાથે કોઈ લે જળસમાધિ,<br /> તો કોઈને સ્વીકારે પૃથ્વી.<br /> કોઈના છેલ્લા શ્વાસ પ્રિયજનના સાથમાં,<br /> કોઈ ફૂલ કરમાઈ જાય કોઈના હાથમાં,<br /> તો કોઈ ટહુકો ઝરી જાય સાવ એકાંતમાં.<br /> લાખોની મેદનીમાં ટીટો નાસરની સ્મશાનયાત્રા<br /> એકએકમાં મેં જોઈ છે મૃત્યુની કોઈ ને કોઈ માત્રા.<br /> પણ<br /> મસ્તકનો એ મરકતમણિ લઈ જાય<br /> એ સાથે જ લઈ જાય બધું જ<br /> ને રહે કેવળ<br /> એક જ્વાળામુખીના કરાલ મુખ જેવું<br /> રાતા ડંખની ઝૂલ લઈ બેઠેલી કીડીઓની કોરવાળું ઘારું<br /> –અસ્થિઘન વેદના, નિશ્વાસોનું સંઘગાન.<br /> યુદ્ધ પછી યુદ્ધના રક્તકર્દમને ખૂંદતો આવું છું વારંવાર<br /> એ મહાકાલની એ રૂદ્ર ભૈરવીની મુંડમાલાને ગણ્યાં કરું છું<br /> એક પછી એક,<br /> ક્ષણ પછી ક્ષણને જોડ્યા કરું છું યુગોથી<br /> મેં માપી છે મારા ચરા તળેની ધરતીને સહસ્ત્રવાર<br /> ને જોયું છે,<br /> ને જોયું છે કે<br /> પૃથ્વી હ્રસ્વ થતી જાય છે<br /> પ્રત્યેક પરિક્રમાએ પરિઘ ટૂંપાતો જાય છે<br /> ધોળો ધૂપ થઈ ધુમાઈ-ધુમાઈને ધૂસર ધુમ્મસમાં<br /> ચાલ્યું જાય છે બધું જ<br /> એ શુકપ્રિયા,<br /> એ શાલભંજિકા, એ કલભાષિણી<br /> એ અરણ્યના દેવતાઓ,<br /> મોતીના થાળમાં એ ઝગમગતું મુખ,<br /> હણહણતી ઇચ્છાઓ,<br /> એ થનગનતા અશ્વારોહીઓ,<br /> ધનુષટંકારનો એ ગંભીર શબ્દ<br /> એ તળાવડીમાં નહાવા પડેલો ચન્દ્રનો હંસ,<br /> કાળા માથાના માનવીના લલાટ પર<br /> લખેલો એ ગૌરવલેખ.<br /> ચાલ્યું જાય છે બધું જ<br /> બધું જ આ આકાશ નીચેનું આ આકાશની પેલે પાર<br /> ને<br /> જીભ પર રહી જાય છે<br /> કેવળ પેલા ડોયેલા લોટનો સ્વાદ.<br /> <br /> ક્ષણ બે ક્ષણ<br /> વચ્ચેના અંતરાલમાં એક જરીક ઝોકું<br /> ને ઝબકીને જાગું તો<br /> ઠણણ...<br /> ત્રિકમ અફળાય છે મારા નલાસ્થિ સાથે<br /> ચારે તરફ ચશ્માંના કાચમાંથી તાકતા ચહેરાઓ<br /> શ્રમિકોની સુડોળ કાયા પર સ્વેદલેપનું આછું આવરણ,<br /> ખૂલતા નકશાઓ, જીપમાં અફસરોની દોડધામ.<br /> વધુ ખોદકામનું બજેટ નથી<br /> પણ<br /> આત્મખનન,<br /> વારંવાર આત્મખનન,<br /> ફરી ફરી એ જ આત્મખનન.<br /> ને અંતે<br /> ઠાલી ઠીબડીમાં ઠન ઠન,<br /> હા,<br /> મિ. ઢાંકી,<br /> હું જ અશ્વત્થામાં.<br /> જુઓ,<br /> બધું કેવું સંગ્રહસ્થાનમાં શોભે તેવું થઈ ગયું છે નહીં?<br /> હું તો તમને કહું છું કે હમણાં<br /> મ્યુઝિયમની નવી ગૅલેરી બાંધવાનું રહેવા દો.<br /> આમેય,<br /> ચીનની દીવાલ બાંધવી હવે સહેલી નથી.<br /> હવે તો શું મ્યુઝિયમની અંદર ને શું બહાર<br /> એવા ક્યાં કશાય રહ્યા છે ભેદ?<br /> અને તેનોય કોનો રહ્યો છે ખેદ?<br /> જવા દો, તમે તારે જવા દો,<br /> મને જંપવા દો ઘડી બે ઘડી<br /> તમારા માણસોને કહી દો કે મને ધૂળ ન ઉડાડે.<br /> <br /> દશેય દિશાઓ પૂછે છે,<br /> ચોસઠેય જોગણીઓની શ્રેણી પૂછે છે,<br /> પૂછે છે વિવર્ણ દેવો,<br /> કજળેલા ગોખમાંથી કંટાળીને ગણપતિ પૂછે છે,<br /> ખાંગા ગવાક્ષમાં બેઠેલી પેલી અપ્સરા પૂછે છે,<br /> ગઢની રાંગ પરનું મરેલું ઘાસ પૂછે છે,<br /> નિર્જન અરણ્યમાં જીર્ણ શિવાલયનું અપૂજ લિંગ પૂછે છે,<br /> અંધારી વાવનાં અવાવરુ પગથિયાં પૂછે છે,<br /> પૂછે છે,<br /> ને શોધે છે;<br /> રામ શોધે હનુમાનને,<br /> ને હનુમાન શોધે સંજીવની;<br /> ને<br /> સંજીવની શોધે છે માણસને.<br /> મારા શ્વાસમાં બેઠેલું મૃત્યુ શોધે છે મને.<br /> ને હું શોધું છું મૃત્યુને.<br /> અર્જુન શોધે ગાંડીવ.<br /> ક્યાં છે અલી લક્ષ્મી તારો વરદ હસ્ત?<br /> ક્યાં છે પિનાકપાણિ તારું પિનાક?<br /> ને<br /> ક્યાં છે વાગીશ્વરી તારી વીણા?<br /> મૂકોને પંચાત.<br /> હવે<br /> જુઓ.<br /> બોસ્ટનમાં એક સ્કાયસ્ક્રેપરના ૭૮મા માળે<br /> પાણીની ટાંકીમાં એક મચ્છરે મૂકેલાં ૩૭ ઈંડાં,<br /> મુસોલિનીના શબ પર શિષ્ટ ઘરની સન્નારીઓએ<br /> બીભત્સ ચાળા સાથે કરેલો પેશાબ,<br /> સંગ્રહસ્થાનમાં બુદ્ધના દાંતને સ્થાને આબેહૂબ<br /> ગોઠવાઈ ગયેલો એક વૃદ્ધનો દાંત,<br /> એક ખટારો ઊથલી પડતાં ચાર મજૂરોનાં મરણ<br /> ને<br /> અંગોલામાં બળવો.<br /> ચાર વરસનું એક કરચલિયાળું બાળક<br /> લુખ્ખા આકાશ સામે જોઈને<br /> એક ઉબાયેલું બગાસું ખાય છે.<br /> અને માઉન્ટ રશમોરના પૂતળાંઓ<br /> જોઈ રહે છે આકાશ ફાકતા.<br /> એક પક્ષી ઊડી જાય છે<br /> તેની છાતીમાં આકાશનો સ્નેહ લઈને,<br /> એક પીળું અજાણ ફૂલ ખીલીને<br /> કરમાઈ જાય છે પૃથ્વીની માયા લઈને.<br /> હર્યાભર્યા આંગણાના તુલસીને<br /> મેં ડાલડાના કટાયેલા ડબામાં ફ્લૅટને ત્રેવીસમે માળે ચડી<br /> કરમાતા જોયા છે.<br /> તૂતનખામનના શબને મેં ભારે<br /> દબદબા સાથે લઈ જવાતું જોયેલું.<br /> પિરામિડોના પ્રલંબ પડછાયામાં<br /> મેં મિસરને ધરબાતું જોયું છે.<br /> ને નાઈલ તો વહી જાય છે શાંત નિર્મમ.<br /> મેં જોયું છે કે ઑલિમ્પસના દેવોનો<br /> દરબાર ઉચાળો ભરે છે અહીંથી.<br /> લૂઈ સોળમાના લોહીથી શણગારેલી તલવાર મેં જોઈ છે.<br /> ઇન્કાના સમર્થ દેવ કરગરીને રહેવા માટે માગે છે ટેકરી પર<br /> એક નાનું અમથું થાનક;<br /> શું મળશે?<br /> આ બજાર વચ્ચે કોની શબવાહિની<br /> રસ્તો ચીરતી ચાલી જાય છે?<br /> બસ ડ્રાઇવર સબૂર કર.<br /> એય સાઇકલસવાર સાઇકલ પરથી ઊતરી જા, તું.<br /> માથા પર રૂમાલ મૂક, હાથ જોડ,<br /> ખંભો દે, જોયું ને?<br /> ભરબજારે અદબભેર જુઓને બધાં કેવું જાળવે છે<br /> પામર તુચ્છ માનવના ઉદ્દંડ મૃત્યુનું માન!<br /> કોફિનની કાળાશ સહુના મુખ પર<br /> પછી<br /> અંધકારના ચૈત્યમાં<br /> ભેજ અને જંતુ કોરે છે ઝીણું નકશીકામ.<br /> ઝીણાં જંતુઓની જીભ માંજી માંજીને વીંછળે છે અસ્થિને<br /> આકાશના ઘવાયેલા ધુમ્મટ નીચે<br /> કે પછી અગ્નિમાં.<br /> ઉચ્છિષ્ટ અસ્થિ શાંતિ પામે<br /> માટીના ગર્ભમાં<br /> કે<br /> જળના તળિયે.<br /> નરકંકાલ મળે જિબ્રાલ્ટરમાં<br /> કે<br /> પેકિંગમાં :<br /> ર્હોડેશિયામાં મળે તેનાં પગલાં<br /> ને<br /> ન્યૂયૉર્કમાં મળી આવે તેની બખોલો.<br /> પછી ચાલે વિવાદ મનુષ્યની ઉત્પત્તિનો.<br /> ઉત્ખનન ચાલે એક ટીંબાનું<br /> ને<br /> મળી આવે એક આખું જીવતુંજાગતું નગર.<br /> કોટિ કોટિ યુગલોનો કેલિકલહ<br /> રાજવીઓના કૃપાકોપ વ્યથા માયા સંઘર્ષ.<br /> નગર નગર ને શહેર શહેર આ મરેલ માટીના ટીંબા<br /> કાળે કોઈ હોથલ<br /> ને પછી લોથલ.<br /> કઈ અસંયત ક્ષણે બ્રહ્મશીરાસ્ત્ર સનનન<br /> વછૂટે છે ભાથામાંથી<br /> ને<br /> હજાર-હજાર ઉત્તરાના ભૃણમાં મૃત્યુ પ્રવેશે છે.<br /> પણ અસ્ત્ર કયા ગર્ભને મારશે<br /> ને<br /> કૃષ્ણ કયા ગર્ભને તારશે?<br /> કલ્પનાઓ કાળી ભઠ્ઠ પડી જાય છે.<br /> હૃદય ચાલ્યું જાય છે ઊંડું,<br /> કાન ચાલ્યા જાય છે કોલાહલના કળણમાં.<br /> ઇન્દ્રિયો છપાક દઈને લપાઈ જાય કાયાના કૂવામાં.<br /> નગરનગર ને શહેરશહેરની<br /> શેરીએ શેરીએ ભટકું છું,<br /> જ્યાં એકએક વન છે ખાંડવ,<br /> એકએક ઘર લાક્ષાગૃહ<br /> ને<br /> એકએક નગર એક ટીંબો.<br /> પણ<br /> ધાવતાં-ધાવતાં જ મોંમાં નરમ ડીંટડીનું શ્યામ ફૂલ લઈ<br /> ઊંઘી ગયેલા પેલા બાળકને ખબર નથી<br /> કે બોખા-બોખા મોંમાં<br /> હજીય શેરડીનો સ્વાદ વાગોળતી પેલી<br /> વૃદ્ધાને તેની કશી જાણ નથી.<br /> સ્ટેડિયમના મહેરામણ વચ્ચે બેઠેલા<br /> હિપ હિપ હૂ...રેના છાકે ચડેલ<br /> અપાણિપાદ ટોળાને ખબર નથી<br /> ખબર નથી થિયેટરોના કુત્સિત અંધકારમાં<br /> વંદાની જેમ ઊછરતી જતી પેઢીઓને<br /> કે<br /> લોકલ ટ્રેનોમાં ભરાઈ ભરાઈને ઠલવાતી જતી ગિરદીને<br /> કે<br /> શું રઝળે છે આ રખડુ હવામાં,<br /> શું ગંધાયા કરે છે આ અવાવરુ લોહીમાં,<br /> શું આ જ હથેળીએ ઝાલ્યું હતું કમળફૂલ?<br /> ઝીલ્યું હતું જળનું હેત?<br /> ભિખ્ખુ આનંદની પ્રવ્રજ્યા તો પૂરી થાય<br /> તેના મરણે<br /> પણ હું?<br /> હું અશ્વત્થામા<br /> હજાર હજાર અશ્વોના બળનું સિંચન કરી<br /> હવે વકરેલા વરાહની જેમ રઝળતો<br /> મરણવર વંચિત, શાપિત શાશ્વતતાનો<br /> ઘેરઘેર બણબણતા ઘારાને લઈ ફરતો<br /> ધખધખતા દાહને શામવા મુંડપાત્રમાં ઘીનો પિંડ માગતો ફરું છું.<br /> હું અશ્વત્થામા<br /> દૂઝતા વ્રણના મેરુદંડ પર ઊભેલો<br /> આત્મનિર્ભર્ત્સનાની ગર્તામાં સરતો<br /> ઉચ્છુંખલ છોકરાઓના કાંકરી ચાળાથી ઉપહાસપાત્ર બનતો<br /> રઝળતો ફરું છું,<br /> કોઈ એકલદોકલને ભડકાવું છું.<br /> મારી વેદનાના સ્તુપની ગરિમા સાથે<br /> પૃથ્વીપટે અહરહ હું ભટક્યા કરું છું નિરૂદ્દેશ;<br /> અને કહો,<br /> હવે મરણનોય<br /> શો રહ્યો છે ઉદ્દેશ?<br /> &lt;/poem&gt;<br /> &lt;br&gt;<br /> {{HeaderNav2<br /> |previous = વસ્તુઓ<br /> |next = મારી શેરી<br /> }}</div>

Meghdhanu