વિવેચનની પ્રક્રિયા/ન્હાનાલાલની વૃત્તબદ્ધ કવિતા - Revision history

Shnehrashmi: Undo revision 95384 by Shnehrashmi (talk)

2025-09-15T05:05:53Z

Undo revision 95384 by Shnehrashmi (talk)

← Older revision		Revision as of 05:05, 15 September 2025
Line 1:		Line 1:
	{{SetTitle}}		{{SetTitle}}
	{{Heading\|ન્હાનાલાલની વૃત્તબદ્ધ કવિતા}}		{{Heading\|ન્હાનાલાલની વૃત્તબદ્ધ કવિતા<ref>કવિશ્રી ન્હાનાલાલની જન્મજયંતીએ – ગૂડી પડવો – આપેલું જયંતી – વ્યાખ્યાન અમદાવાદ. તા. ૨૯ માર્ચ, ૧૯૭૯</ref>}}
	{{Poem2Open}}		{{Poem2Open}}
	આજથી લગભગ ~~પસો~~ વર્ષ પહેલાં કવિ કાન્તે પોતાનાથી એક દશકો નાના કવિ ન્હાનાલાલના ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રવેશને કવિની જ એક પંક્તિ –’ઊગ્યો પ્રફુલ્લ અમીવર્ષણ ચંદ્રરાજ’ – થી વધાવ્યો હતો. અમદાવાદમાં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનું પ્રથમ અધિવેશન મળેલું ત્યારે કાન્તે ‘આપણું નવીન કાવ્ય-સાહિત્ય’ નિબંધ વાંચેલો ત્યારે આમ કહેલું. એ પછી વિવેચકો અને અભ્યાસીઓ સતત આ સુખદ પ્રસંગનું સ્મરણ કરતા રહ્યા છે. વિવેચનની કેટલીક તરાહો સમય જતાં પોતાની અર્થવત્તા ગુમાવી બેસતી હોય છે, પણ કાન્તની આ ઉક્તિ એટલી જ તાજી અને સ્વીકાર્ય જણાય છે. આ સ્વાગતઉક્તિનું સૌન્દર્ય એવું ને એવું અકબંધ જળવાઈ રહ્યું છે. અર્થાત્ ગુજરાતી કવિતાના આકાશમાં ન્હાનાલાલની કવિતાનું અમીવર્ષણ આજે પણ એ જ સૌંદર્ય અને આનંદનો અનુભવ કરાવી રહે છે. કવિએ પોતે કહેલું કે કવિતા અને કુંદનને કાટ ચઢે નહિ. કાળની તાવણીમાં ન્હાનાલાલની કેટલીક કવિતા શુદ્ધ કુંદન રૂપે ટકી રહેલી છે. એ શાને આભારી છે?		આજથી લગભગ પોણો સો વર્ષ પહેલાં કવિ કાન્તે પોતાનાથી એક દશકો નાના કવિ ન્હાનાલાલના ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રવેશને કવિની જ એક પંક્તિ –’ઊગ્યો પ્રફુલ્લ અમીવર્ષણ ચંદ્રરાજ’ – થી વધાવ્યો હતો. અમદાવાદમાં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનું પ્રથમ અધિવેશન મળેલું ત્યારે કાન્તે ‘આપણું નવીન કાવ્ય-સાહિત્ય’ નિબંધ વાંચેલો ત્યારે આમ કહેલું. એ પછી વિવેચકો અને અભ્યાસીઓ સતત આ સુખદ પ્રસંગનું સ્મરણ કરતા રહ્યા છે. વિવેચનની કેટલીક તરાહો સમય જતાં પોતાની અર્થવત્તા ગુમાવી બેસતી હોય છે, પણ કાન્તની આ ઉક્તિ એટલી જ તાજી અને સ્વીકાર્ય જણાય છે. આ સ્વાગતઉક્તિનું સૌન્દર્ય એવું ને એવું અકબંધ જળવાઈ રહ્યું છે. અર્થાત્ ગુજરાતી કવિતાના આકાશમાં ન્હાનાલાલની કવિતાનું અમીવર્ષણ આજે પણ એ જ સૌંદર્ય અને આનંદનો અનુભવ કરાવી રહે છે. કવિએ પોતે કહેલું કે કવિતા અને કુંદનને કાટ ચઢે નહિ. કાળની તાવણીમાં ન્હાનાલાલની કેટલીક કવિતા શુદ્ધ કુંદન રૂપે ટકી રહેલી છે. એ શાને આભારી છે?

	પરંતુ જે ક્ષણે આ શબ્દો બોલાયા તે ક્ષણનો એક સાક્ષરનો પ્રતિભાવ દુઃખદ હતો, ‘કાન્ત’નો આ નિબંધ વંચાયો ત્યારે ગોવર્ધનરામ, આનંદશંકર, રમણભાઈ નીલકંઠ વ. હાજર હતા. નરસિંહરાવ આ ઘટના વિશે પોતાની અંગત રોજનીશીમાં નોંધે છે : “તા. ૨–૭–૧૯૦૫ : રવિવાર : મણિશંકર ભટ્ટનો નિબંધ વંચાયો ‘આપણું નવીન કાવ્ય–સાહિત્ય’ એ વિષય હતો. મેં બહુ આશા રાખી હતી. પણ તદ્દન નિરાશ થવાનું થયું... આખર ન્હાનાલાલ કવિને અણધારી પ્રશંસાને શિખરે ચઢાવ્યા; ખાસ એ માટે નિબંધ હતો એમ વહેમ પડે છે...” પણ વાચકોને – ત્યારના અને અત્યારના બંનેને – બીજો જ વહેમ પડવા સંભવ છે! એ પછીનાં વરસોમાં ન્હાનાલાલની કવિતાનાં મૂલ્યાંકન – પુનર્મૂલ્યાંકને એ બતાવી આપ્યું છે.		પરંતુ જે ક્ષણે આ શબ્દો બોલાયા તે ક્ષણનો એક સાક્ષરનો પ્રતિભાવ દુઃખદ હતો, ‘કાન્ત’નો આ નિબંધ વંચાયો ત્યારે ગોવર્ધનરામ, આનંદશંકર, રમણભાઈ નીલકંઠ વ. હાજર હતા. નરસિંહરાવ આ ઘટના વિશે પોતાની અંગત રોજનીશીમાં નોંધે છે : “તા. ૨–૭–૧૯૦૫ : રવિવાર : મણિશંકર ભટ્ટનો નિબંધ વંચાયો ‘આપણું નવીન કાવ્ય–સાહિત્ય’ એ વિષય હતો. મેં બહુ આશા રાખી હતી. પણ તદ્દન નિરાશ થવાનું થયું... આખર ન્હાનાલાલ કવિને અણધારી પ્રશંસાને શિખરે ચઢાવ્યા; ખાસ એ માટે નિબંધ હતો એમ વહેમ પડે છે...” પણ વાચકોને – ત્યારના અને અત્યારના બંનેને – બીજો જ વહેમ પડવા સંભવ છે! એ પછીનાં વરસોમાં ન્હાનાલાલની કવિતાનાં મૂલ્યાંકન – પુનર્મૂલ્યાંકને એ બતાવી આપ્યું છે.

Shnehrashmi at 05:04, 15 September 2025

2025-09-15T05:04:59Z

← Older revision		Revision as of 05:04, 15 September 2025
Line 1:		Line 1:
	{{SetTitle}}		{{SetTitle}}
	{{Heading\|ન્હાનાલાલની વૃત્તબદ્ધ કવિતા<ref>કવિશ્રી ન્હાનાલાલની જન્મજયંતીએ – ગૂડી પડવો – આપેલું જયંતી – વ્યાખ્યાન અમદાવાદ. તા. ૨૯ માર્ચ, ૧૯૭૯</ref>}}		{{Heading\|ન્હાનાલાલની વૃત્તબદ્ધ કવિતા}}
	{{Poem2Open}}		{{Poem2Open}}
	આજથી લગભગ ~~પોણો સો~~ વર્ષ પહેલાં કવિ કાન્તે પોતાનાથી એક દશકો નાના કવિ ન્હાનાલાલના ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રવેશને કવિની જ એક પંક્તિ –’ઊગ્યો પ્રફુલ્લ અમીવર્ષણ ચંદ્રરાજ’ – થી વધાવ્યો હતો. અમદાવાદમાં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનું પ્રથમ અધિવેશન મળેલું ત્યારે કાન્તે ‘આપણું નવીન કાવ્ય-સાહિત્ય’ નિબંધ વાંચેલો ત્યારે આમ કહેલું. એ પછી વિવેચકો અને અભ્યાસીઓ સતત આ સુખદ પ્રસંગનું સ્મરણ કરતા રહ્યા છે. વિવેચનની કેટલીક તરાહો સમય જતાં પોતાની અર્થવત્તા ગુમાવી બેસતી હોય છે, પણ કાન્તની આ ઉક્તિ એટલી જ તાજી અને સ્વીકાર્ય જણાય છે. આ સ્વાગતઉક્તિનું સૌન્દર્ય એવું ને એવું અકબંધ જળવાઈ રહ્યું છે. અર્થાત્ ગુજરાતી કવિતાના આકાશમાં ન્હાનાલાલની કવિતાનું અમીવર્ષણ આજે પણ એ જ સૌંદર્ય અને આનંદનો અનુભવ કરાવી રહે છે. કવિએ પોતે કહેલું કે કવિતા અને કુંદનને કાટ ચઢે નહિ. કાળની તાવણીમાં ન્હાનાલાલની કેટલીક કવિતા શુદ્ધ કુંદન રૂપે ટકી રહેલી છે. એ શાને આભારી છે?		આજથી લગભગ પસો વર્ષ પહેલાં કવિ કાન્તે પોતાનાથી એક દશકો નાના કવિ ન્હાનાલાલના ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રવેશને કવિની જ એક પંક્તિ –’ઊગ્યો પ્રફુલ્લ અમીવર્ષણ ચંદ્રરાજ’ – થી વધાવ્યો હતો. અમદાવાદમાં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનું પ્રથમ અધિવેશન મળેલું ત્યારે કાન્તે ‘આપણું નવીન કાવ્ય-સાહિત્ય’ નિબંધ વાંચેલો ત્યારે આમ કહેલું. એ પછી વિવેચકો અને અભ્યાસીઓ સતત આ સુખદ પ્રસંગનું સ્મરણ કરતા રહ્યા છે. વિવેચનની કેટલીક તરાહો સમય જતાં પોતાની અર્થવત્તા ગુમાવી બેસતી હોય છે, પણ કાન્તની આ ઉક્તિ એટલી જ તાજી અને સ્વીકાર્ય જણાય છે. આ સ્વાગતઉક્તિનું સૌન્દર્ય એવું ને એવું અકબંધ જળવાઈ રહ્યું છે. અર્થાત્ ગુજરાતી કવિતાના આકાશમાં ન્હાનાલાલની કવિતાનું અમીવર્ષણ આજે પણ એ જ સૌંદર્ય અને આનંદનો અનુભવ કરાવી રહે છે. કવિએ પોતે કહેલું કે કવિતા અને કુંદનને કાટ ચઢે નહિ. કાળની તાવણીમાં ન્હાનાલાલની કેટલીક કવિતા શુદ્ધ કુંદન રૂપે ટકી રહેલી છે. એ શાને આભારી છે?

	પરંતુ જે ક્ષણે આ શબ્દો બોલાયા તે ક્ષણનો એક સાક્ષરનો પ્રતિભાવ દુઃખદ હતો, ‘કાન્ત’નો આ નિબંધ વંચાયો ત્યારે ગોવર્ધનરામ, આનંદશંકર, રમણભાઈ નીલકંઠ વ. હાજર હતા. નરસિંહરાવ આ ઘટના વિશે પોતાની અંગત રોજનીશીમાં નોંધે છે : “તા. ૨–૭–૧૯૦૫ : રવિવાર : મણિશંકર ભટ્ટનો નિબંધ વંચાયો ‘આપણું નવીન કાવ્ય–સાહિત્ય’ એ વિષય હતો. મેં બહુ આશા રાખી હતી. પણ તદ્દન નિરાશ થવાનું થયું... આખર ન્હાનાલાલ કવિને અણધારી પ્રશંસાને શિખરે ચઢાવ્યા; ખાસ એ માટે નિબંધ હતો એમ વહેમ પડે છે...” પણ વાચકોને – ત્યારના અને અત્યારના બંનેને – બીજો જ વહેમ પડવા સંભવ છે! એ પછીનાં વરસોમાં ન્હાનાલાલની કવિતાનાં મૂલ્યાંકન – પુનર્મૂલ્યાંકને એ બતાવી આપ્યું છે.		પરંતુ જે ક્ષણે આ શબ્દો બોલાયા તે ક્ષણનો એક સાક્ષરનો પ્રતિભાવ દુઃખદ હતો, ‘કાન્ત’નો આ નિબંધ વંચાયો ત્યારે ગોવર્ધનરામ, આનંદશંકર, રમણભાઈ નીલકંઠ વ. હાજર હતા. નરસિંહરાવ આ ઘટના વિશે પોતાની અંગત રોજનીશીમાં નોંધે છે : “તા. ૨–૭–૧૯૦૫ : રવિવાર : મણિશંકર ભટ્ટનો નિબંધ વંચાયો ‘આપણું નવીન કાવ્ય–સાહિત્ય’ એ વિષય હતો. મેં બહુ આશા રાખી હતી. પણ તદ્દન નિરાશ થવાનું થયું... આખર ન્હાનાલાલ કવિને અણધારી પ્રશંસાને શિખરે ચઢાવ્યા; ખાસ એ માટે નિબંધ હતો એમ વહેમ પડે છે...” પણ વાચકોને – ત્યારના અને અત્યારના બંનેને – બીજો જ વહેમ પડવા સંભવ છે! એ પછીનાં વરસોમાં ન્હાનાલાલની કવિતાનાં મૂલ્યાંકન – પુનર્મૂલ્યાંકને એ બતાવી આપ્યું છે.

Meghdhanu at 03:29, 15 September 2025

2025-09-15T03:29:01Z

← Older revision		Revision as of 03:29, 15 September 2025
Line 22:		Line 22:
	હવે તેમણે પ્રયોજેલા વિવિધ વૃત્તોનાં ઉદાહરણો લઈએ. આરંભ અનુષ્ટુપથી કરું :		હવે તેમણે પ્રયોજેલા વિવિધ વૃત્તોનાં ઉદાહરણો લઈએ. આરંભ અનુષ્ટુપથી કરું :

			{{Poem2Close}}
	{{Block center\|'''<poem>છાયા તો વડલા જેવી, ભાવ તો નદના સમ,		{{Block center\|'''<poem>છાયા તો વડલા જેવી, ભાવ તો નદના સમ,
	દેવોના ધામના જેવું હૈડું જાણે હિમાલય.		દેવોના ધામના જેવું હૈડું જાણે હિમાલય.
	[પિતૃતર્પણ, ખંડ ૩]</poem>'''}}		{{right\|[પિતૃતર્પણ, ખંડ ૩]}}</poem>'''}}

	{{Block center\|'''<poem>અન્ધારી રાત્રિએ ઊંડા શબ્દ હો અન્ધકારના,		{{Block center\|'''<poem>અન્ધારી રાત્રિએ ઊંડા શબ્દ હો અન્ધકારના,
Line 44:		Line 45:
	જ્યોત્સનાની ધારમાં જેવો ભર્યો મન્ત્ર સુધામય,		જ્યોત્સનાની ધારમાં જેવો ભર્યો મન્ત્ર સુધામય,
	એવો ગેબી સુણ્યો મન્ત્ર. पितृदेवो भव, प्रिय।”		એવો ગેબી સુણ્યો મન્ત્ર. पितृदेवो भव, प्रिय।”
	[પિતૃતર્પણ; ખંડ ૫]</poem>'''}}		{{right\|[પિતૃતર્પણ; ખંડ ૫]}}</poem>'''}}

	{{center\|'''*'''}}		{{center\|'''*'''}}
Line 56:		Line 57:
	પામીને તે બ્રહ્મજ્યોતિ, બ્રહ્મનાં તેજ ઝીલતાં		પામીને તે બ્રહ્મજ્યોતિ, બ્રહ્મનાં તેજ ઝીલતાં
	ખેલે છે પુણ્યને પુષ્પે માહરાં માત ને પિતા		ખેલે છે પુણ્યને પુષ્પે માહરાં માત ને પિતા
	[પિતૃતર્પણ, ખંડ ૭ ]</poem>'''}}		{{right\|[પિતૃતર્પણ, ખંડ ૭ ]}}</poem>'''}}

	{{center\|'''*'''}}		{{center\|'''*'''}}
Line 77:		Line 78:
	{{Block center\|'''<poem>સૂર્યને ચન્દ્ર બે નેત્રો જેવાં મહાવિરાટનાં,		{{Block center\|'''<poem>સૂર્યને ચન્દ્ર બે નેત્રો જેવાં મહાવિરાટનાં,
	રાજા અને પ્રજા એવાં છે નેત્રો રાજ્યદેહનાં.		રાજા અને પ્રજા એવાં છે નેત્રો રાજ્યદેહનાં.
	[રાજરાજેન્દ્રને ]</poem>'''}}		{{right\|[રાજરાજેન્દ્રને ]}}</poem>'''}}

			{{Poem2Open}}
	આ પંક્તિઓમાં આરંભની એમના અને ગુજરાતી ભાષાના શ્રેષ્ઠ કાવ્ય ‘પિતૃતર્પણ’ની છે, અને પાછલી પંક્તિઓ ‘રાજરાજેન્દ્રને’ કાવ્યની છે. આ બીજું કાવ્ય ૧૯૧૧માં બ્રિટનના રાજા પહેલીવાર ભારતમાં આવ્યા એ પ્રસંગે રચાયેલું, સસ્તી રાજભક્તિ કે રાજાભક્તિનું નહિ પણ આર્યસંસ્કૃતિના પાયાના વિભાવોને કાવ્યમયતાથી રસી દેતું કાવ્ય છે. ‘પિતૃતર્પણ’ એ ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ પિતા દલપતરામને અર્પણ કર્યો ત્યારે રચાયેલી એલિજિ છે. તે કાવ્ય આપણા સૌ વિદ્વાનો અને અભ્યાસીઓએ વખાણ્યું છે, ખાસ તો બળવંતરાય ઠાકોરે ગુજરાતી ભાષાની વિરલ કાવ્યકૃતિ તરીકે એને સત્કારી કવિ અને કવિતા બંને પ્રત્યેનો પોતાનો ઉમળકો પ્રગટ કર્યો છે.		આ પંક્તિઓમાં આરંભની એમના અને ગુજરાતી ભાષાના શ્રેષ્ઠ કાવ્ય ‘પિતૃતર્પણ’ની છે, અને પાછલી પંક્તિઓ ‘રાજરાજેન્દ્રને’ કાવ્યની છે. આ બીજું કાવ્ય ૧૯૧૧માં બ્રિટનના રાજા પહેલીવાર ભારતમાં આવ્યા એ પ્રસંગે રચાયેલું, સસ્તી રાજભક્તિ કે રાજાભક્તિનું નહિ પણ આર્યસંસ્કૃતિના પાયાના વિભાવોને કાવ્યમયતાથી રસી દેતું કાવ્ય છે. ‘પિતૃતર્પણ’ એ ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ પિતા દલપતરામને અર્પણ કર્યો ત્યારે રચાયેલી એલિજિ છે. તે કાવ્ય આપણા સૌ વિદ્વાનો અને અભ્યાસીઓએ વખાણ્યું છે, ખાસ તો બળવંતરાય ઠાકોરે ગુજરાતી ભાષાની વિરલ કાવ્યકૃતિ તરીકે એને સત્કારી કવિ અને કવિતા બંને પ્રત્યેનો પોતાનો ઉમળકો પ્રગટ કર્યો છે.

Line 84:		Line 86:

	અનુષ્ટુપ જેટલો જ બીજો કોઈ છંદ કવિએ લડાવ્યો હોય તો તે છે વસંતતિલકા. કવિનાં પત્નીવિષયક કાવ્યોમાં – દામ્પત્યપ્રેમનાં અને અન્ય કાવ્યોમાં તેમણે વસંતતિલકાનો વિપુલ ઉપયોગ કર્યો છે. ‘કુલયોગિની’માં ઘરની ઓસરીનું તાદૃશ્ય ચિત્રાંકન આપ્યું છે :		અનુષ્ટુપ જેટલો જ બીજો કોઈ છંદ કવિએ લડાવ્યો હોય તો તે છે વસંતતિલકા. કવિનાં પત્નીવિષયક કાવ્યોમાં – દામ્પત્યપ્રેમનાં અને અન્ય કાવ્યોમાં તેમણે વસંતતિલકાનો વિપુલ ઉપયોગ કર્યો છે. ‘કુલયોગિની’માં ઘરની ઓસરીનું તાદૃશ્ય ચિત્રાંકન આપ્યું છે :
			{{Poem2Close}}
	{{Poem2Close}}		{{Poem2Close}}
	{{Block center\|'''<poem>ઝાંખો પ્રકાશ તરુજાળી મહીંથી આવે,		{{Block center\|'''<poem>ઝાંખો પ્રકાશ તરુજાળી મહીંથી આવે,
Line 151:		Line 154:
	લીલમ સરિખડું લીલું છે ચોરવાડ</poem>'''}}		લીલમ સરિખડું લીલું છે ચોરવાડ</poem>'''}}

	{{~~Block center\|<poem>~~આ પંક્તિઓના સ્રગ્ધરા છંદનો પ્રલંબ લય વિશિષ્ટ ભૂમિપ્રદેશના ચિત્રણમાં પૂરો સંવાદી નીવડ્યો છે.		{{Poem2Open}}
			આ પંક્તિઓના સ્રગ્ધરા છંદનો પ્રલંબ લય વિશિષ્ટ ભૂમિપ્રદેશના ચિત્રણમાં પૂરો સંવાદી નીવડ્યો છે.

			પ્રાર્થનાભાવનું ગાંભીર્ય વ્યકત કરવા માટે તેમણે ‘સ્તુતિનું અષ્ટક’માં કરેલો શિખરિણીનો ઉપયોગ જોઈએ :
			{{Poem2Close}}

	પ્રાર્થનાભાવનું ગાંભીર્ય વ્યકત કરવા માટે તેમણે ‘સ્તુતિનું અષ્ટક’માં કરેલો શિખરિણીનો ઉપયોગ જોઈએ :</poem>}}

	{{Block center\|'''<poem>પ્રભો! અન્તર્યામી! જીવન જીવના! દીન શરણ!		{{Block center\|'''<poem>પ્રભો! અન્તર્યામી! જીવન જીવના! દીન શરણ!
Line 191:		Line 197:

	{{Block center\|'''<poem>ધીરાં ધીરાં, ઊંડાં ઘેરાં		{{Block center\|'''<poem>ધીરાં ધીરાં, ઊંડાં ઘેરાં
	સુખ સહવતાં, વર્ષનાં દુઃખ વીત્યા</poem>'''}}.		સુખ સહવતાં, વર્ષનાં દુઃખ વીત્યા.</poem>'''}}

	{{Poem2Open}}		{{Poem2Open}}
Line 213:		Line 219:
	સિન્ધુ! ભવ્ય, ભર્યો ભર્યો, ગહન છે તુજ શબ્દ સોહામણો;		સિન્ધુ! ભવ્ય, ભર્યો ભર્યો, ગહન છે તુજ શબ્દ સોહામણો;
	ઘનઘેરો, ઘનમીઠડો, ઘૂઘવતો, પ્રારબ્ધનાં પૂર શો,		ઘનઘેરો, ઘનમીઠડો, ઘૂઘવતો, પ્રારબ્ધનાં પૂર શો,
	શબ્દે શબ્દ સુણું – ન સ્હમજું, આયુષ્યના ઘોર શો</poem>'''}}.		શબ્દે શબ્દ સુણું – ન સ્હમજું, આયુષ્યના ઘોર શો.</poem>'''}}

	{{Poem2Open}}		{{Poem2Open}}

Meghdhanu: +1

2025-09-15T03:23:41Z

Show changes