સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – લાભશંકર પુરોહિત/દયારામની ઊર્મિકવિતા - Revision history

Meghdhanu: inverted comas corrected

2025-03-21T00:52:26Z

inverted comas corrected

Meghdhanu: Poem stanza - Bold

2025-03-21T00:51:12Z

Poem stanza - Bold

Show changes

Meghdhanu at 16:12, 19 March 2025

2025-03-19T16:12:51Z

← Older revision		Revision as of 16:12, 19 March 2025
Line 13:		Line 13:
	લયરસિત માત્રિક સંધિએકમોની મેળવણીથી રચાતો આ ગેયતાપરક પદ્યબંધ મધ્યકાલીન ઊર્મિકવિતાનો ધોરી માર્ગ બની રહ્યો. લયસંસૃષ્ટિની રમણીયતા લેખે એમાં આંતરપ્રાસ, અંત્યપ્રાસ અને માત્રાપૂરણી માટે અર્થરિક્ત પૂરકો ઉમેરાતાં થયાં. એ કાળે જનસમુદાયમાં પ્રચલિત લોકઢાળો, એમની શ્રુતિરંજકતાના કામણબળે તથા શિષ્ટ સંગીતના રાગોની આછી છાંટ એમાં ભળતાં આ પદ્યબંધો ‘દેશીઓ' તરીકે થપાઈ ચૂક્યા.		લયરસિત માત્રિક સંધિએકમોની મેળવણીથી રચાતો આ ગેયતાપરક પદ્યબંધ મધ્યકાલીન ઊર્મિકવિતાનો ધોરી માર્ગ બની રહ્યો. લયસંસૃષ્ટિની રમણીયતા લેખે એમાં આંતરપ્રાસ, અંત્યપ્રાસ અને માત્રાપૂરણી માટે અર્થરિક્ત પૂરકો ઉમેરાતાં થયાં. એ કાળે જનસમુદાયમાં પ્રચલિત લોકઢાળો, એમની શ્રુતિરંજકતાના કામણબળે તથા શિષ્ટ સંગીતના રાગોની આછી છાંટ એમાં ભળતાં આ પદ્યબંધો ‘દેશીઓ' તરીકે થપાઈ ચૂક્યા.
	લયરસિત માત્રિક સંધિએકમોની મેળવણીથી રચાતો આ ગેયતાપરક પદ્યબંધ મધ્યકાલીન ઊર્મિકવિતાનો ધોરી માર્ગ બની રહ્યો. લયસંસૃષ્ટિની રમણીયતા લેખે એમાં આંતરપ્રાસ, અંત્યપ્રાસ અને માત્રાપૂરણી માટે અર્થરિક્ત પૂરકો ઉમેરાતાં થયાં. એ કાળે જનસમુદાયમાં પ્રચલિત લોકઢાળો, એમની શ્રુતિરંજકતાના કામણબળે તથા શિષ્ટ સંગીતના રાગોની આછી છાંટ એમાં ભળતાં આ પદ્યબંધો ‘દેશીઓ' તરીકે થપાઈ ચૂક્યા. છેક દયારામ પર્યન્તની મધ્યકાલીન કવિતા આ લયસ્પૃષ્ટ ગાનતરેહો - દેશીઓ થકી રળિયાત છે. લાંબા કે ટૂંકા ફલકમાં ભાવપ્રસાર સાધતી આ ઢબની ગેય રચનાઓ - ચંડીદાસ, વિદ્યાપતિ, સૂરદાસ, કબીર, નરસિંહ, મીરાં વગેરે નાનામોટા અનેક કવિઓ પાસેથી અતિવિપુલ પ્રમાણમાં મળતી રહી; એટલું જ નહિ સમગ્ર ઉત્તર ભારતની ભાષાઓમાં આ પ્રકારની ગેયતાધર્મી પદ્યરચનાઓ પદ તરીકે સાર્વત્રિક સ્વીકૃતિ પામી ને એ ઓળખથી સંજ્ઞિત થઈ ચૂકી.		લયરસિત માત્રિક સંધિએકમોની મેળવણીથી રચાતો આ ગેયતાપરક પદ્યબંધ મધ્યકાલીન ઊર્મિકવિતાનો ધોરી માર્ગ બની રહ્યો. લયસંસૃષ્ટિની રમણીયતા લેખે એમાં આંતરપ્રાસ, અંત્યપ્રાસ અને માત્રાપૂરણી માટે અર્થરિક્ત પૂરકો ઉમેરાતાં થયાં. એ કાળે જનસમુદાયમાં પ્રચલિત લોકઢાળો, એમની શ્રુતિરંજકતાના કામણબળે તથા શિષ્ટ સંગીતના રાગોની આછી છાંટ એમાં ભળતાં આ પદ્યબંધો ‘દેશીઓ' તરીકે થપાઈ ચૂક્યા. છેક દયારામ પર્યન્તની મધ્યકાલીન કવિતા આ લયસ્પૃષ્ટ ગાનતરેહો - દેશીઓ થકી રળિયાત છે. લાંબા કે ટૂંકા ફલકમાં ભાવપ્રસાર સાધતી આ ઢબની ગેય રચનાઓ - ચંડીદાસ, વિદ્યાપતિ, સૂરદાસ, કબીર, નરસિંહ, મીરાં વગેરે નાનામોટા અનેક કવિઓ પાસેથી અતિવિપુલ પ્રમાણમાં મળતી રહી; એટલું જ નહિ સમગ્ર ઉત્તર ભારતની ભાષાઓમાં આ પ્રકારની ગેયતાધર્મી પદ્યરચનાઓ પદ તરીકે સાર્વત્રિક સ્વીકૃતિ પામી ને એ ઓળખથી સંજ્ઞિત થઈ ચૂકી.
	આખાયે મધ્યકાળ દરમ્યાન પદનો, ધ્રુવ/અંતરાના સંકુલોનો બહિરંગ ઘાટ, તમામ પ્રકારની પદ્યાત્મક અભિવ્યક્તિ માટે સુકર અને સર્વસુલભ બની રહ્યો. અંતર્વસ્તુની વિષયગત ખાસિયત; આંતરિક ચરણોની ક્રમિકતામાં પ્રયોજાતી ચાતુરી; સાંપ્રદાયિક ઉપાસના વા અનુષ્ઠાનને લગતાં વૈધાનિક(ritual) કે નૈમિત્તિક હેતુઓ, સાંધિક નૃત્તક્રમોમાં નર્તન/ગાનના સહોપચાર કે સંગતિ; ગાનનિમિત્તના પ્રસ્તુતિભેદ, ગાયનપદ્ધતિની તાલપરક અલગતાઃ આવાં નોખનોખાં પ્રયોજનને કારણે જ પદના ઘાટમાં ઊતરતી કૃતિઓ ‘રાસ', ‘રાસડો', ‘ગરબી', ‘ગરબો', ‘હીંચ', ‘હમચી’, ‘ધોળ’, ‘થાળ', ‘હાલરડું', ‘આરતી', ‘કીર્તન', ‘કીરંતન', ‘તિથિ', ‘વાર', ‘મહીના', ‘ભજન', (એમાંયે વળી ‘પરભાતી’', ‘રામગરી', ‘સાવળ', ‘આરાધ' વગેરે) – આવા ભિન્ન ભિન્ન પ્રભેદો તરીકે ચલણી બની. આપણે એ ન વીસરવું ઘટે કે આ પ્રાકારિક સંજ્ઞાઓ પરસ્પર વ્યાવર્તક ન પણ હોય; કેમકે આવી ઓળખ પાછળ કાંઈ નિરપેક્ષ શબ્દકૃતિ તરીકે જ, આ રચનાઓને પ્રમાણતું, એકાંતિક કાવ્યશાસ્ત્રીય ધોરણ નહિ, પણ કૃતિનો કાવ્યેતર પ્રયોગસંદર્ભ નિર્ણાયક હોય છે. સાંપ્રદાયિક ઉપક્રમોમાં નારીવૃંદ દ્વારા, બેઠાંબેઠાં ઝિલાતું કે ચાલતાં ચાલતાં ગવાતું કોઈ પદ ‘ધોળ'ની ઓળખ પામે; તો એ જ પદ, સ્ત્રીઓના મંડલાકાર સાંધિક નૃત્તના સહોપચારી તરીકે ‘ગરબી’ કે ‘રાસ' તરીકે ઓળખાતું હોય; તો વળી, કટિપર્યન્ત અંગવળાંક સાથે પારસ્પરિક તાલીમેળાપ અને તિર્યક ચાલથી અવળસવળ કુંડલાકાર ગતિ દાખવતા વિલક્ષણ સાંધિક નૃત્ત ‘હમચી’માં સહકારિતા સાચવીને દ્રુત ગતિએ ગવાતી એ જ પદરચના ‘હમચી’ તરીકે પણ ઉલ્લેખાતી હોય છે. મધ્યકાળના આ પદપ્રભેદોનો મુદ્દો સુવાંગ ને લાંબી જગ્યા રોકે એવો છે, એટલે એમાં ઊંડે ન ઊતરતાં, અહીં પ્રસ્તુત ગરબી/ગરબો, રાસ/ રાસડો, પદ/ધોળ : આટલી સંજ્ઞાઓને લગતી ટૂંકી નૂકતેચીની મુનાસબ માનું છું.		આખાયે મધ્યકાળ દરમ્યાન પદનો, ધ્રુવ/અંતરાના સંકુલોનો બહિરંગ ઘાટ, તમામ પ્રકારની પદ્યાત્મક અભિવ્યક્તિ માટે સુકર અને સર્વસુલભ બની રહ્યો. અંતર્વસ્તુની વિષયગત ખાસિયત; આંતરિક ચરણોની ક્રમિકતામાં પ્રયોજાતી ચાતુરી; સાંપ્રદાયિક ઉપાસના વા અનુષ્ઠાનને લગતાં વૈધાનિક(ritual) કે નૈમિત્તિક હેતુઓ, સાંધિક નૃત્તક્રમોમાં નર્તન/ગાનના સહોપચાર કે સંગતિ; ગાનનિમિત્તના પ્રસ્તુતિભેદ, ગાયનપદ્ધતિની તાલપરક અલગતાઃ આવાં નોખનોખાં પ્રયોજનને કારણે જ પદના ઘાટમાં ઊતરતી કૃતિઓ ‘રાસ', ‘રાસડો', ‘ગરબી', ‘ગરબો', ‘હીંચ', ‘હમચી’, ‘ધોળ’, ‘થાળ', ‘હાલરડું', ‘આરતી', ‘કીર્તન', ‘કીરંતન', ‘તિથિ', ‘વાર', ‘મહીના', ‘ભજન', (એમાંયે વળી ‘પરભાતી’, ‘રામગરી', ‘સાવળ', ‘આરાધ' વગેરે) – આવા ભિન્ન ભિન્ન પ્રભેદો તરીકે ચલણી બની. આપણે એ ન વીસરવું ઘટે કે આ પ્રાકારિક સંજ્ઞાઓ પરસ્પર વ્યાવર્તક ન પણ હોય; કેમકે આવી ઓળખ પાછળ કાંઈ નિરપેક્ષ શબ્દકૃતિ તરીકે જ, આ રચનાઓને પ્રમાણતું, એકાંતિક કાવ્યશાસ્ત્રીય ધોરણ નહિ, પણ કૃતિનો કાવ્યેતર પ્રયોગસંદર્ભ નિર્ણાયક હોય છે. સાંપ્રદાયિક ઉપક્રમોમાં નારીવૃંદ દ્વારા, બેઠાંબેઠાં ઝિલાતું કે ચાલતાં ચાલતાં ગવાતું કોઈ પદ ‘ધોળ'ની ઓળખ પામે; તો એ જ પદ, સ્ત્રીઓના મંડલાકાર સાંધિક નૃત્તના સહોપચારી તરીકે ‘ગરબી’ કે ‘રાસ' તરીકે ઓળખાતું હોય; તો વળી, કટિપર્યન્ત અંગવળાંક સાથે પારસ્પરિક તાલીમેળાપ અને તિર્યક ચાલથી અવળસવળ કુંડલાકાર ગતિ દાખવતા વિલક્ષણ સાંધિક નૃત્ત ‘હમચી’માં સહકારિતા સાચવીને દ્રુત ગતિએ ગવાતી એ જ પદરચના ‘હમચી’ તરીકે પણ ઉલ્લેખાતી હોય છે. મધ્યકાળના આ પદપ્રભેદોનો મુદ્દો સુવાંગ ને લાંબી જગ્યા રોકે એવો છે, એટલે એમાં ઊંડે ન ઊતરતાં, અહીં પ્રસ્તુત ગરબી/ગરબો, રાસ/ રાસડો, પદ/ધોળ : આટલી સંજ્ઞાઓને લગતી ટૂંકી નૂકતેચીની મુનાસબ માનું છું.
	શક્તિઉપાસનાના વૈધાનિક યોગે ‘ગરબો’/ ‘ગરબી' જેવી મૂલતઃ પાત્ર/પદાર્થની સંકેતક સંજ્ઞાઓ, એ સંદર્ભે પ્રયોજાતાં મંડલાકાર સાંથિક નૃત્તવિશેષનો અર્થસંકેત પણ ધારતી થઈ. અર્થવિસ્તારના આગલા ક્રમે, આ સંજ્ઞાઓ, આવાં નૃત્તોની ગાનસંગત ધરાવતી પદ્યરચનાઓ માટે પણ પ્રચલિત થવા માંડી. આ બંને સંજ્ઞાઓ, પાત્ર/ પદાર્થવિશેષ, વિશિષ્ટ નૃત્ત અને સહોપચારી પદ્યરચના – એવા ત્રણેય સંકેતો ધારતી હોવાનું પ્રમાણ સત્તરમા શતકના કવિ ભાણદાસની ગરબીરચનામાં મળે છે.૧<ref>૧. ‘ગગનમંડળની ગાગરડી રે, ગુણ ગરબી રે,<br>		શક્તિઉપાસનાના વૈધાનિક યોગે ‘ગરબો’/ ‘ગરબી' જેવી મૂલતઃ પાત્ર/પદાર્થની સંકેતક સંજ્ઞાઓ, એ સંદર્ભે પ્રયોજાતાં મંડલાકાર સાંથિક નૃત્તવિશેષનો અર્થસંકેત પણ ધારતી થઈ. અર્થવિસ્તારના આગલા ક્રમે, આ સંજ્ઞાઓ, આવાં નૃત્તોની ગાનસંગત ધરાવતી પદ્યરચનાઓ માટે પણ પ્રચલિત થવા માંડી. આ બંને સંજ્ઞાઓ, પાત્ર/ પદાર્થવિશેષ, વિશિષ્ટ નૃત્ત અને સહોપચારી પદ્યરચના – એવા ત્રણેય સંકેતો ધારતી હોવાનું પ્રમાણ સત્તરમા શતકના કવિ ભાણદાસની ગરબીરચનામાં મળે છે.૧<ref>૧. ‘ગગનમંડળની ગાગરડી રે, ગુણ ગરબી રે,<br>
	તેણિ રયિ ભવાની રાસ, ગાઉં ગુણ ગરબી રે !'<br>		તેણિ રયિ ભવાની રાસ, ગાઉં ગુણ ગરબી રે !'<br>

Meghdhanu at 16:12, 19 March 2025

2025-03-19T16:12:15Z

Show changes

Meghdhanu: +૧

2025-03-18T03:16:07Z

+૧

← Older revision		Revision as of 03:16, 18 March 2025
Line 25:		Line 25:
	આગળ નોંધ્યું તેમ, દયારામની સામે, કૃષ્ણકવિતાનો ખૂબ ખેડાયેલો આખો ઈલાકો છે. એક તરફ, નરસિંહથી તત્પર્યન્ત કૃષ્ણભક્તિને ઉપલક્ષતી નાનીમોટી રચનાઓનો પારાવાર છે; તો બીજી તરફ વ્યાપક લોકસમાજમાં દૃઢાયેલાં લોકગીતોમાં પણ કૃષ્ણગાનનો ઊછળતો શબ્દોત્સવ છે. કામણગારા લોકઢાળોમાં ઢળતી એ રચનાઓ કાવ્યગુણે કરીને ભલે પાંખી હોય, પરંતુ એનાં શ્રુતિમધુર લયસંકુલોની નાદશોભા એ પાંખાપણાને ઢાંકી દઈને પણ ગાઢ પ્રભાવ જમાવતી; ત્રીજી તરફ, સાંપ્રદાયિક મંદિરો અને સત્સંગકીર્તનમાં ગવાતાં વ્રજભાષી પદોની પલાળી દેતી બહુરંગી સ્વરપૂત ભાવસૃષ્ટિ છે. આ ત્રિવિધા શબ્દસંપદાને આત્મસાત્ કરીને દયારામની ભક્તપ્રતિભા સર્ગપ્રવૃત્ત બની છે, એટલે, દયારામની ઊર્મિકવિતામાં જેમ કૃષ્ણભક્તિની શૃંગારમાધુરીના બહુરંગી લીલાવિલાસનો વૈભવ છલકાય છે, એમ, પ્રશિષ્ટ અને લોકહૃદ્ય- એવાં બંને પરિમાણોને સંગોપતી સાંગીતિકતાની ભાવવ્યંજક નાદમાધુરીની મોહક બંસરી પણ ગુંજતી સંભળાય છે. એની પદરચનાઓમાંના કાવ્યગત શબ્દ અને કાવ્યાકૃત સ્વર : આ બંનેનું શુદ્ધાદ્વૈત, અંતતઃ વાદન/નર્તનની જુગલબંદીમાં તદાકૃત થાય છે. જોઈ શકાશે કે દયારામની કવિતા નિતાન્તનિરપેક્ષ શબ્દસર્ગ નહિ; પરંતુ આપણી સાંપ્રત શિષ્ટતાને અપરિચિત - અને અપ્રસ્તુત (?) પણ – એવી કોશબાહ્ય વ્યંજક ઊર્જાના પ્રચ્છન્ન ધબકારથી સંચિત, ભાવન- ગાન-નર્તનના ત્રિ-પરિમાણાત્મક રસસર્ગ, સૌન્દર્યસર્ગ તરીકે આકારિત થાય છે.		આગળ નોંધ્યું તેમ, દયારામની સામે, કૃષ્ણકવિતાનો ખૂબ ખેડાયેલો આખો ઈલાકો છે. એક તરફ, નરસિંહથી તત્પર્યન્ત કૃષ્ણભક્તિને ઉપલક્ષતી નાનીમોટી રચનાઓનો પારાવાર છે; તો બીજી તરફ વ્યાપક લોકસમાજમાં દૃઢાયેલાં લોકગીતોમાં પણ કૃષ્ણગાનનો ઊછળતો શબ્દોત્સવ છે. કામણગારા લોકઢાળોમાં ઢળતી એ રચનાઓ કાવ્યગુણે કરીને ભલે પાંખી હોય, પરંતુ એનાં શ્રુતિમધુર લયસંકુલોની નાદશોભા એ પાંખાપણાને ઢાંકી દઈને પણ ગાઢ પ્રભાવ જમાવતી; ત્રીજી તરફ, સાંપ્રદાયિક મંદિરો અને સત્સંગકીર્તનમાં ગવાતાં વ્રજભાષી પદોની પલાળી દેતી બહુરંગી સ્વરપૂત ભાવસૃષ્ટિ છે. આ ત્રિવિધા શબ્દસંપદાને આત્મસાત્ કરીને દયારામની ભક્તપ્રતિભા સર્ગપ્રવૃત્ત બની છે, એટલે, દયારામની ઊર્મિકવિતામાં જેમ કૃષ્ણભક્તિની શૃંગારમાધુરીના બહુરંગી લીલાવિલાસનો વૈભવ છલકાય છે, એમ, પ્રશિષ્ટ અને લોકહૃદ્ય- એવાં બંને પરિમાણોને સંગોપતી સાંગીતિકતાની ભાવવ્યંજક નાદમાધુરીની મોહક બંસરી પણ ગુંજતી સંભળાય છે. એની પદરચનાઓમાંના કાવ્યગત શબ્દ અને કાવ્યાકૃત સ્વર : આ બંનેનું શુદ્ધાદ્વૈત, અંતતઃ વાદન/નર્તનની જુગલબંદીમાં તદાકૃત થાય છે. જોઈ શકાશે કે દયારામની કવિતા નિતાન્તનિરપેક્ષ શબ્દસર્ગ નહિ; પરંતુ આપણી સાંપ્રત શિષ્ટતાને અપરિચિત - અને અપ્રસ્તુત (?) પણ – એવી કોશબાહ્ય વ્યંજક ઊર્જાના પ્રચ્છન્ન ધબકારથી સંચિત, ભાવન- ગાન-નર્તનના ત્રિ-પરિમાણાત્મક રસસર્ગ, સૌન્દર્યસર્ગ તરીકે આકારિત થાય છે.
	સાંપ્રદાયિક માન્યતા મુજબ તો દયારામનું સગપણ 'નરસિંહના અવતાર' તરીકે ચીંધાયું છે. પરંતુ ખુદ દયારામે પોતાની જાતને અષ્ટછાપીય કવિ નંદદાસ તરીકે સમીકૃત કરી છે.૩ <ref>૩. જુઓ : 'નંદદાસ હી નામ તિહારો યોં શ્રીમુખ બોલે,<br> એહી નામ હૈ ચાર તિહારો, યોં ભગવદીય સોં બોલે, <br> અનુભવમંજરી.<br>‘અંત:શ્રુતિ’ પૃ. ૧૫૪ થી ૧૬૮</ref>		સાંપ્રદાયિક માન્યતા મુજબ તો દયારામનું સગપણ 'નરસિંહના અવતાર' તરીકે ચીંધાયું છે. પરંતુ ખુદ દયારામે પોતાની જાતને અષ્ટછાપીય કવિ નંદદાસ તરીકે સમીકૃત કરી છે.૩ <ref>૩. જુઓ : 'નંદદાસ હી નામ તિહારો યોં શ્રીમુખ બોલે,<br> એહી નામ હૈ ચાર તિહારો, યોં ભગવદીય સોં બોલે, <br> અનુભવમંજરી.<br>‘અંત:શ્રુતિ’ પૃ. ૧૫૪ થી ૧૬૮</ref>
	પૂર્વાશ્રમના વરણાગીવેડા અને સાંપ્રદાયિક દીક્ષા પછીની કવિતામાં ગોપાંગનાઓના પ્રીતિસંચારના શૃંગારનિરૂપણના ઘાટાપણાને કારણે, પુષ્ટિકવિ તરીકે દયારામ, વ્રજભાષી કવિ નંદદાસની સમાન તરંગસીમા ધરાવતા જરૂર ગણી શકાય.		પૂર્વાશ્રમના વરણાગીવેડા અને સાંપ્રદાયિક દીક્ષા પછીની કવિતામાં ગોપાંગનાઓના પ્રીતિસંચારના શૃંગારનિરૂપણના ઘાટાપણાને કારણે, પુષ્ટિકવિ તરીકે દયારામ, વ્રજભાષી કવિ નંદદાસની સમાન તરંગસીમા ધરાવતા જરૂર ગણી શકાય.
	{{Poem2Close}}		{{Poem2Close}}
	{{center\|૪}}		{{center\|૪}}

Meghdhanu at 11:37, 15 March 2025

2025-03-15T11:37:13Z

← Older revision		Revision as of 11:37, 15 March 2025
Line 1:		Line 1:
	{{SetTitle}}		{{SetTitle}}
	{{Heading\|(4) સર્જક વિશેષ અભ્યાસ<br>(૧) દયારામની ઊર્મિકવિતા:મધુરાભક્તિની ત્રિપરિમાણીય ગીતસૃષ્ટિ}}		{{Heading\|(4) સર્જક વિશેષ અભ્યાસ<br>(૧) દયારામની ઊર્મિકવિતા:મધુરાભક્તિની ત્રિપરિમાણીય ગીતસૃષ્ટિ}}
	{{~~Block center\|<poem>~~આપણી મધ્યકાલીન કવિતાનો અતિવ્યાપક પ્રદેશ ભક્તિ-અધ્યાત્મનાં વિધવિધ ભાવસંવેદનોને ઉપસેવે છે. છેક નરસિંહથી દયારામપર્યન્તના, લગભગ ચારેક સૈકાના કવિઓ, મહદંશે, કવિતાને સાધ્ય નહિ; સાધન, યાને પોતપોતાની ઈશ્વરીયસંવેદનાને વ્યક્ત કરવાનું પદ્યમાધ્યમ લેખીને વિચરતા રહ્યા છે. ઉત્તર ભારતની મોટા ભાગની પ્રાદેશિક ભાષાઓ અને સાહિત્યના આરંભકાળે પ્રવર્તતી ઐતિહાસિક પરિસ્થિતિ ને સાંસ્કૃતિક સંઘટનાનો સંદર્ભ ધ્યાનમાં લેતાં, પ્રજાસમુદાયની અધ્યાત્મતૃષાને આછીપાતળી છિપાવવાનો એ જ એક માત્ર ભાષિકમાર્ગ હતો.
			{{Poem2Open}}
			આપણી મધ્યકાલીન કવિતાનો અતિવ્યાપક પ્રદેશ ભક્તિ-અધ્યાત્મનાં વિધવિધ ભાવસંવેદનોને ઉપસેવે છે. છેક નરસિંહથી દયારામપર્યન્તના, લગભગ ચારેક સૈકાના કવિઓ, મહદંશે, કવિતાને સાધ્ય નહિ; સાધન, યાને પોતપોતાની ઈશ્વરીયસંવેદનાને વ્યક્ત કરવાનું પદ્યમાધ્યમ લેખીને વિચરતા રહ્યા છે. ઉત્તર ભારતની મોટા ભાગની પ્રાદેશિક ભાષાઓ અને સાહિત્યના આરંભકાળે પ્રવર્તતી ઐતિહાસિક પરિસ્થિતિ ને સાંસ્કૃતિક સંઘટનાનો સંદર્ભ ધ્યાનમાં લેતાં, પ્રજાસમુદાયની અધ્યાત્મતૃષાને આછીપાતળી છિપાવવાનો એ જ એક માત્ર ભાષિકમાર્ગ હતો.
	દેશકાળના એ ઐતિહાસિક તબક્કે, ધર્મ-અધ્યાત્મને ક્ષેત્રે નિર્ગુણ-નિરાકારની જ્ઞાનાત્મક ઉપાસનાને મુકાબલે, સગુણસાકારની ભક્ત્યાત્મક ઉપાસનાને વધારે ઝીલી. એમાંયે કૃષ્ણભક્તિના વિવિધ આવિષ્કારોમાં વાત્સલ્ય અને માધુર્યથી રંગાયેલી પ્રેમલક્ષણાનો ઘાટો ને ઘેરો સૂર અળગો તરી આવે છે. કૃષ્ણભક્તિનું કાવ્યનિરૂપણ, જો કે, નરસિંહથી વ્યાપક પટ ધારણ કરતું રહ્યું છે. ગુજરાતી કવિતાના પ્રગટ પ્રભાવની એ પળે, નરસિંહની સર્જકપ્રતિભાના રસસ્પર્શ થકી કૃષ્ણકવિતાની અનેકમુખી શબ્દધારા ફૂટી; મીરાંની કવિતાનું તો સારસર્વસ્વ કૃષ્ણપ્રીતિની સઘનતા ને સ-રસતામાં સમાયું છે. આ આરંભકાલીન કૃષ્ણકવિતામાં અનુભૂતિ અને અભિવ્યક્તિનું જે ધીંગાપણું પ્રતીત થાય છે, એનું પોત અનુકાલીન કવિતામાં ભલે પાતળું પડતું જણાય; પરંતુ, ભાલણ, કેશવદાસ, શ્રીધર, ભીમ, પ્રેમાનંદ અને રાજે સુધીની કવિપરંપરામાં કૃષ્ણપ્રીતિનો ભાવસ્પંદ ક્યાંક ધીંગો તો ક્યાંક ધીરો ધબકતો તો રહ્યા જ કર્યો છે. મધ્યકાળના સમાપન ટાણે, પુનઃ દયારામની કવિતા, શૃંગારના સંચારીઓની અવનવી મુદ્રાઓ ઉપસાવતી કૃષ્ણભક્તિના ઉદ્રેકપૂર્ણ રસોત્સવને, જાણે કે, આંબે છે.		દેશકાળના એ ઐતિહાસિક તબક્કે, ધર્મ-અધ્યાત્મને ક્ષેત્રે નિર્ગુણ-નિરાકારની જ્ઞાનાત્મક ઉપાસનાને મુકાબલે, સગુણસાકારની ભક્ત્યાત્મક ઉપાસનાને વધારે ઝીલી. એમાંયે કૃષ્ણભક્તિના વિવિધ આવિષ્કારોમાં વાત્સલ્ય અને માધુર્યથી રંગાયેલી પ્રેમલક્ષણાનો ઘાટો ને ઘેરો સૂર અળગો તરી આવે છે. કૃષ્ણભક્તિનું કાવ્યનિરૂપણ, જો કે, નરસિંહથી વ્યાપક પટ ધારણ કરતું રહ્યું છે. ગુજરાતી કવિતાના પ્રગટ પ્રભાવની એ પળે, નરસિંહની સર્જકપ્રતિભાના રસસ્પર્શ થકી કૃષ્ણકવિતાની અનેકમુખી શબ્દધારા ફૂટી; મીરાંની કવિતાનું તો સારસર્વસ્વ કૃષ્ણપ્રીતિની સઘનતા ને સ-રસતામાં સમાયું છે. આ આરંભકાલીન કૃષ્ણકવિતામાં અનુભૂતિ અને અભિવ્યક્તિનું જે ધીંગાપણું પ્રતીત થાય છે, એનું પોત અનુકાલીન કવિતામાં ભલે પાતળું પડતું જણાય; પરંતુ, ભાલણ, કેશવદાસ, શ્રીધર, ભીમ, પ્રેમાનંદ અને રાજે સુધીની કવિપરંપરામાં કૃષ્ણપ્રીતિનો ભાવસ્પંદ ક્યાંક ધીંગો તો ક્યાંક ધીરો ધબકતો તો રહ્યા જ કર્યો છે. મધ્યકાળના સમાપન ટાણે, પુનઃ દયારામની કવિતા, શૃંગારના સંચારીઓની અવનવી મુદ્રાઓ ઉપસાવતી કૃષ્ણભક્તિના ઉદ્રેકપૂર્ણ રસોત્સવને, જાણે કે, આંબે છે.
	દયારામ પૂર્વેની કૃષ્ણકવિતામાં પ્રેમલક્ષણા, સંપ્રદાયવ્યતિરિક્ત સ્તરે નિરૂપણ પામતી રહી છે. જો કે, નરસિંહ-મીરાંના પ્રાય: ઉત્તરકાળમાં કૃષ્ણભક્તિને અંગીકારતી સાંપ્રદાયિક પ્રેમલક્ષણાનો આવિર્ભાવ તો થઈ ચૂક્યો હતો. તે પછીના તરતના અરસામાં, ચૈતન્યની ગૌડીય અને વલ્લભની પુષ્ટિસંપ્રદાયની ધારાઓ અસ્તિત્વમાં આવી. આ બંને પૈકી, પુષ્ટિ સંપ્રદાયનો વ્યાપક પ્રભાવ વલ્લભાચાર્ય, વિઠલનાથજી, ગોકુલનાથજી, હરિરાય મહાપ્રભુના ઘનિષ્ઠ ગુજરાતસંપર્કને કારણે પથરાતો રહ્યો. પરંતુ દયારામ પૂર્વેના કવિઓ ૫ર કૃષ્ણભક્તિનો આ સાંપ્રદાયિક પ્રભાવ વરતાતો નથી. એ કવિઓની ભક્તિપરક રચનાઓમાં તો પૌરાણિક કૃષ્ણભક્તિ ઘૂંટાતી રહી છે. પુષ્ટિસંપ્રદાયના ગુજરાતપ્રવેશના અરસામાં જ ગોપાલદાસે ‘વલ્લભાખ્યાન’(‘નવાખ્યાન’)ની રચના કરી છે. સંપ્રદાયના સત્સંગક્રમમાં એ કૃતિનો જબરો મહિમા પણ અદ્યપર્યન્ત જળવાઈ રહ્યો છે; પરંતુ કાવ્યત્વના પાંખાપણાને લીધે એનું ઊંચું રસમૂલ્ય તો ન થપાયું, આગળ જતાં, થોડા બીજા કવિઓ પાસેથી પણ સંપ્રદાયના વિચાર/ ઉપચારની ઓછીઅદકી છાંટ ધરાવતી કૃતિઓ મળી. 'અષ્ટછાપ'માં ગણના પામતા કૃષ્ણદાસ જેવા ગુજરાતીભાષી કવિની વ્રજભાષી કૃતિઓને કીર્તનસેવામાં મોભાદાર સ્થાન મળ્યું; પણ એમનાં થોડાંક ગુજરાતી પદો કાંઈ કાવ્યત્વની ઊંચી માત્રા દાખવતાં નથી. એટલે દયારામની પૂર્વે, નાનામોટા કેટલા યે પ્રતિબદ્ધ રચનાકારોએ ભાવુકતાથી પ્રેરિત પદ્યકૃતિઓ તો અઢળક આપી; પણ સંપ્રદાયદીક્ષિત કવિઓમાં, કાવ્યસિદ્ધિની પ્રચુરતા અને પ્રભાવકતા – બંને દૃષ્ટિએ તો દયારામ અનન્ય વૈષ્ણવકવિ તરીકેનો દરજ્જો ધરાવે છે. એમની કવિતા ઊગી—ને ઊઝરી છે ચુસ્ત સાંપ્રદાયિક પરિસરમાં; એટલે, સંપ્રદાયની દાર્શનિક પીઠિકા અને પરિપાટીને અધીન રહેવાનું તો એમાં સ્વાભાવિક ગણાય. વળી, એમની રચનાઓમાં સિદ્ધાંતનિરૂપક લાંબી કૃતિઓ અને વર્ણનાત્મક/ કથનાત્મક ઢબની આખ્યાન-કૃતિઓ, સંવાદકાવ્યોની સંખ્યા મોટી છે. આમ છતાં 'ગરબી' અને 'પદ' સંજ્ઞા તળે સમાતાં નર્તન-ગાન સહોપલક્ષી ઊર્મિગીતો, એમાંના આકર્ષક કાવ્યગુણને કારણે સૌથી વિશેષ ધ્યાનાર્હ છે. સંપ્રદાયની પરંપરા તો, બધે બને છે તેમ, એનાં લાખે લેખાં મૂકે છે. પરંતુ, ગાળીચાળીને ગણીએ તો યે આવાં ઊર્મિકાવ્યોનો આંક, છસોને આળેગાળે તો પૂગે જ છે. આમાંની મોટા ભાગની રચનાઓનું કેન્દ્રીય ભાવસૂત્ર તો કૃષ્ણપ્રીતિનું માદક ને મનોહર માધુર્ય રહ્યું છે, તો થોડીક રચનાઓ મનપ્રબોધ, ભક્તિમહિમા, વ્રજમાધુરી, કૃષ્ણભક્તિની પુષ્ટિમાર્ગીય અનન્યતા, વૈષ્ણવજનની વ્યક્તિમુદ્રા ને દીનતા, આશ્રયદૃઢતાના ભાવોને વ્યક્ત કરે છે.		દયારામ પૂર્વેની કૃષ્ણકવિતામાં પ્રેમલક્ષણા, સંપ્રદાયવ્યતિરિક્ત સ્તરે નિરૂપણ પામતી રહી છે. જો કે, નરસિંહ-મીરાંના પ્રાય: ઉત્તરકાળમાં કૃષ્ણભક્તિને અંગીકારતી સાંપ્રદાયિક પ્રેમલક્ષણાનો આવિર્ભાવ તો થઈ ચૂક્યો હતો. તે પછીના તરતના અરસામાં, ચૈતન્યની ગૌડીય અને વલ્લભની પુષ્ટિસંપ્રદાયની ધારાઓ અસ્તિત્વમાં આવી. આ બંને પૈકી, પુષ્ટિ સંપ્રદાયનો વ્યાપક પ્રભાવ વલ્લભાચાર્ય, વિઠલનાથજી, ગોકુલનાથજી, હરિરાય મહાપ્રભુના ઘનિષ્ઠ ગુજરાતસંપર્કને કારણે પથરાતો રહ્યો. પરંતુ દયારામ પૂર્વેના કવિઓ ૫ર કૃષ્ણભક્તિનો આ સાંપ્રદાયિક પ્રભાવ વરતાતો નથી. એ કવિઓની ભક્તિપરક રચનાઓમાં તો પૌરાણિક કૃષ્ણભક્તિ ઘૂંટાતી રહી છે. પુષ્ટિસંપ્રદાયના ગુજરાતપ્રવેશના અરસામાં જ ગોપાલદાસે ‘વલ્લભાખ્યાન’(‘નવાખ્યાન’)ની રચના કરી છે. સંપ્રદાયના સત્સંગક્રમમાં એ કૃતિનો જબરો મહિમા પણ અદ્યપર્યન્ત જળવાઈ રહ્યો છે; પરંતુ કાવ્યત્વના પાંખાપણાને લીધે એનું ઊંચું રસમૂલ્ય તો ન થપાયું, આગળ જતાં, થોડા બીજા કવિઓ પાસેથી પણ સંપ્રદાયના વિચાર/ ઉપચારની ઓછીઅદકી છાંટ ધરાવતી કૃતિઓ મળી. 'અષ્ટછાપ'માં ગણના પામતા કૃષ્ણદાસ જેવા ગુજરાતીભાષી કવિની વ્રજભાષી કૃતિઓને કીર્તનસેવામાં મોભાદાર સ્થાન મળ્યું; પણ એમનાં થોડાંક ગુજરાતી પદો કાંઈ કાવ્યત્વની ઊંચી માત્રા દાખવતાં નથી. એટલે દયારામની પૂર્વે, નાનામોટા કેટલા યે પ્રતિબદ્ધ રચનાકારોએ ભાવુકતાથી પ્રેરિત પદ્યકૃતિઓ તો અઢળક આપી; પણ સંપ્રદાયદીક્ષિત કવિઓમાં, કાવ્યસિદ્ધિની પ્રચુરતા અને પ્રભાવકતા – બંને દૃષ્ટિએ તો દયારામ અનન્ય વૈષ્ણવકવિ તરીકેનો દરજ્જો ધરાવે છે. એમની કવિતા ઊગી—ને ઊઝરી છે ચુસ્ત સાંપ્રદાયિક પરિસરમાં; એટલે, સંપ્રદાયની દાર્શનિક પીઠિકા અને પરિપાટીને અધીન રહેવાનું તો એમાં સ્વાભાવિક ગણાય. વળી, એમની રચનાઓમાં સિદ્ધાંતનિરૂપક લાંબી કૃતિઓ અને વર્ણનાત્મક/ કથનાત્મક ઢબની આખ્યાન-કૃતિઓ, સંવાદકાવ્યોની સંખ્યા મોટી છે. આમ છતાં 'ગરબી' અને 'પદ' સંજ્ઞા તળે સમાતાં નર્તન-ગાન સહોપલક્ષી ઊર્મિગીતો, એમાંના આકર્ષક કાવ્યગુણને કારણે સૌથી વિશેષ ધ્યાનાર્હ છે. સંપ્રદાયની પરંપરા તો, બધે બને છે તેમ, એનાં લાખે લેખાં મૂકે છે. પરંતુ, ગાળીચાળીને ગણીએ તો યે આવાં ઊર્મિકાવ્યોનો આંક, છસોને આળેગાળે તો પૂગે જ છે. આમાંની મોટા ભાગની રચનાઓનું કેન્દ્રીય ભાવસૂત્ર તો કૃષ્ણપ્રીતિનું માદક ને મનોહર માધુર્ય રહ્યું છે, તો થોડીક રચનાઓ મનપ્રબોધ, ભક્તિમહિમા, વ્રજમાધુરી, કૃષ્ણભક્તિની પુષ્ટિમાર્ગીય અનન્યતા, વૈષ્ણવજનની વ્યક્તિમુદ્રા ને દીનતા, આશ્રયદૃઢતાના ભાવોને વ્યક્ત કરે છે.
	દયારામની સમગ્ર કવિતાનું સાદ્યંત સંચારકબળ છે વલ્લભોપદિષ્ટ કૃષ્ણસેવા. આ ભક્તિમાર્ગીય સેવાપ્રકારને ઉપલક્ષતી એમની કવિતાને મુખ્યત્વે ત્રણેક વર્ગમાં વિચારી શકાય. 'રસિકવલ્લભ', 'ભક્તિપોષણ', 'પુષ્ટિપથરહસ્ય' જેવી સિદ્ધાંત વિચારણાનું પદ્યનિરૂપણ કરતી પ્રસ્તારી કૃતિઓ; કૃષ્ણસંબંદ્ધ પૌરાણિક ચરિત્રોના વાર્તાત્મક તંતુને સહારે બંધાતી, કથન/વર્ણનના કાંઠાઓ વચ્ચે મહાલતી આખ્યાનાત્મક કૃતિઓ; ને સેવ્ય રાધાપતિ કૃષ્ણના લીલાવિલાસનાં લલિતમધુર ભાવબિંબોને અનેકધા ચિત્રાયિત કરી આપતી ઊર્મિગીતસદેશ પદરચનાઓ. સાંપ્રદાયિક સિદ્ધાંતવિચારને સંવાદાત્મકરૂપે વા વર્ણનાત્મક ઢબે ઉતારતી દીર્ઘકૃતિઓ પાછળનો મકસદ કાવ્યનિરૂપણનો નહિ, પણ સંપ્રદાયોપચારને લગતા આચાર/વિચારની રજૂઆતનો છે. એટલે એમાં કવિપણાના પ્રકાશનને ઝાઝો અવકાશ જ ન હોય. આખ્યાન જાતિની પરલક્ષી કવિતા પ્રેમાનંદ સુધીમાં એટલી ઊંચાઈને પામી ગઈ હતી કે દયારામ જેવા સર્ગપ્રકૃતિએ આત્મલક્ષી અનુકાલીન માટે તો, બાહ્ય માળખાંને અનુસરવાનો દાખડો કરવા સિવાય, વિશેષ રિદ્ધિની આશા જ કેવી ? એટલે આ બંને પ્રકારની પદ્યરચનાઓની બહુલતા હોવા છતાં, દયારામનો કવિયશ તો કૃષ્ણપ્રીતિના બહુપરિમાણીય પરિસ્પંદને, ગાન-નર્તનની સાપેક્ષતા સાચવીને ટૂંકા ફલકમાં અવતારતી ઊર્મિકવિતા પર નિર્ભર છે. આપણા સાહિત્યિક ઇતિહાસોમાં, ખાસ કરીને મધ્યકાળની બાબતમાં, વિશિષ્ટ કવિતાઢબ કે પ્રકારમાં, ઊંચા સર્ગકૌશલ્યને જોરે, મબલખ યશ રળનારા કવિઓની ઓળખ તે પ્રકાર / ઢબના પરાક્રમી - કે પર્યાય - રૂપે થાપી આપવાની રસમ હતી. નરસિંહનાં પ્રભાતિયાં, અખા /શામળના છપ્પા, પ્રેમાનંદનાં આખ્યાનો, ધીરાની કાફી, ભોજાના ચાબખાની જે રીતે કવિઓળખ થપાણી તે રીતે, દયારામને એની ગરબી થકી વિશિષ્ટ શાખ સાંપડી.		દયારામની સમગ્ર કવિતાનું સાદ્યંત સંચારકબળ છે વલ્લભોપદિષ્ટ કૃષ્ણસેવા. આ ભક્તિમાર્ગીય સેવાપ્રકારને ઉપલક્ષતી એમની કવિતાને મુખ્યત્વે ત્રણેક વર્ગમાં વિચારી શકાય. 'રસિકવલ્લભ', 'ભક્તિપોષણ', 'પુષ્ટિપથરહસ્ય' જેવી સિદ્ધાંત વિચારણાનું પદ્યનિરૂપણ કરતી પ્રસ્તારી કૃતિઓ; કૃષ્ણસંબંદ્ધ પૌરાણિક ચરિત્રોના વાર્તાત્મક તંતુને સહારે બંધાતી, કથન/વર્ણનના કાંઠાઓ વચ્ચે મહાલતી આખ્યાનાત્મક કૃતિઓ; ને સેવ્ય રાધાપતિ કૃષ્ણના લીલાવિલાસનાં લલિતમધુર ભાવબિંબોને અનેકધા ચિત્રાયિત કરી આપતી ઊર્મિગીતસદેશ પદરચનાઓ. સાંપ્રદાયિક સિદ્ધાંતવિચારને સંવાદાત્મકરૂપે વા વર્ણનાત્મક ઢબે ઉતારતી દીર્ઘકૃતિઓ પાછળનો મકસદ કાવ્યનિરૂપણનો નહિ, પણ સંપ્રદાયોપચારને લગતા આચાર/વિચારની રજૂઆતનો છે. એટલે એમાં કવિપણાના પ્રકાશનને ઝાઝો અવકાશ જ ન હોય. આખ્યાન જાતિની પરલક્ષી કવિતા પ્રેમાનંદ સુધીમાં એટલી ઊંચાઈને પામી ગઈ હતી કે દયારામ જેવા સર્ગપ્રકૃતિએ આત્મલક્ષી અનુકાલીન માટે તો, બાહ્ય માળખાંને અનુસરવાનો દાખડો કરવા સિવાય, વિશેષ રિદ્ધિની આશા જ કેવી ? એટલે આ બંને પ્રકારની પદ્યરચનાઓની બહુલતા હોવા છતાં, દયારામનો કવિયશ તો કૃષ્ણપ્રીતિના બહુપરિમાણીય પરિસ્પંદને, ગાન-નર્તનની સાપેક્ષતા સાચવીને ટૂંકા ફલકમાં અવતારતી ઊર્મિકવિતા પર નિર્ભર છે. આપણા સાહિત્યિક ઇતિહાસોમાં, ખાસ કરીને મધ્યકાળની બાબતમાં, વિશિષ્ટ કવિતાઢબ કે પ્રકારમાં, ઊંચા સર્ગકૌશલ્યને જોરે, મબલખ યશ રળનારા કવિઓની ઓળખ તે પ્રકાર / ઢબના પરાક્રમી - કે પર્યાય - રૂપે થાપી આપવાની રસમ હતી. નરસિંહનાં પ્રભાતિયાં, અખા /શામળના છપ્પા, પ્રેમાનંદનાં આખ્યાનો, ધીરાની કાફી, ભોજાના ચાબખાની જે રીતે કવિઓળખ થપાણી તે રીતે, દયારામને એની ગરબી થકી વિશિષ્ટ શાખ સાંપડી.
	~~</poem>~~}}		{{Poem2Close}}
	{{center\|૨}}		{{center\|૨}}
	{{Poem2Open}}		{{Poem2Open}}

Meghdhanu: +૧

2025-03-15T11:35:51Z

+૧

Show changes

← Older revision		Revision as of 00:52, 21 March 2025
Line 34:		Line 34:
	{{Poem2Close}}		{{Poem2Close}}
	{{Block center\|'''<poem>“કાળજ કોર્યું તે કોને કહીએ રે ઓધવ ! છેલછબીલડે’		{{Block center\|'''<poem>“કાળજ કોર્યું તે કોને કહીએ રે ઓધવ ! છેલછબીલડે’
	~~'વેરી~~ હોય તો વઢતાં રે ફાવીએ પણ પ્રાણથી પ્યારો એને લહીએ રે, ઓધવ'		‘વેરી હોય તો વઢતાં રે ફાવીએ પણ પ્રાણથી પ્યારો એને લહીએ રે, ઓધવ'
	‘શ્યામ રંગ સમીપે ન જાવું મારે આજ થકી'		‘શ્યામ રંગ સમીપે ન જાવું મારે આજ થકી'
	~~'હાવાં~~ હું સખી ! નહીં બોલું રે કદાપિ નંદકુંવરની સંગે.		‘હાવાં હું સખી ! નહીં બોલું રે કદાપિ નંદકુંવરની સંગે.
	મુંને શશીવદની કહી છે રે ત્યારની દાઝ લાગી છે અંગે.’		મુંને શશીવદની કહી છે રે ત્યારની દાઝ લાગી છે અંગે.’
	‘ઊભા રહો તો કરું વાતડી, બિહારીલાલ !		‘ઊભા રહો તો કરું વાતડી, બિહારીલાલ !
Line 43:		Line 43:
	‘હું શું જાણું જે વ્હાલે મુજમાં શું દીઠું ?		‘હું શું જાણું જે વ્હાલે મુજમાં શું દીઠું ?
	વારેવારે સામું ભાળે, મુખ લાગે મીઠું !'		વારેવારે સામું ભાળે, મુખ લાગે મીઠું !'
	'ઓ વાંસલડી ! વેરણ થઈ લાગી છે વ્રજની નારને'		‘ઓ વાંસલડી ! વેરણ થઈ લાગી છે વ્રજની નારને'
	~~'કામણ~~ દીસે છે અલબેલા ! તારી આંખમાં રે ! ભોળું ભાખમાં રે !'		‘કામણ દીસે છે અલબેલા ! તારી આંખમાં રે ! ભોળું ભાખમાં રે !'
	~~'રૂડા~~ દીસો છો રાજેશ્વર ! મંદિર આવતા રે.'		‘રૂડા દીસો છો રાજેશ્વર ! મંદિર આવતા રે.'
	‘પ્રેમની પીડા તો કોને કહીએ રે, હો મધુકર ! પ્રેમની પીડા તો કોને કહીએ ?'		‘પ્રેમની પીડા તો કોને કહીએ રે, હો મધુકર ! પ્રેમની પીડા તો કોને કહીએ ?'
	~~'ચાંદલિયા~~ રે ! ચાલીશ મા અતિ ઉતાવળો		‘ચાંદલિયા રે ! ચાલીશ મા અતિ ઉતાવળો
	વ્હાણું વાયાની કરજે ઘડી બે ચાર જો !'		વ્હાણું વાયાની કરજે ઘડી બે ચાર જો !'
	‘આવોની મારે ઘેર માણવા હો જી રાજ ! આવો મારે ઘેર માણવા		‘આવોની મારે ઘેર માણવા હો જી રાજ ! આવો મારે ઘેર માણવા
	પ્રેમરસ પ્યાલો તે પીવા ને પાવા, જોબન તુરીને પલાણવા. હો જી રાજ !'		પ્રેમરસ પ્યાલો તે પીવા ને પાવા, જોબન તુરીને પલાણવા. હો જી રાજ !'
	-~~'વ્હાલમજી~~ ! કેઈ સાથે લપટાણા ? સાચું કહો ને, કેઈની સંગ રંગ માણ્યા ?'		-‘વ્હાલમજી ! કેઈ સાથે લપટાણા ? સાચું કહો ને, કેઈની સંગ રંગ માણ્યા ?'
	-~~'નેણ~~ નચાવતા નંદના કુંવર ! પાધરે પંથે જા !'		-‘નેણ નચાવતા નંદના કુંવર ! પાધરે પંથે જા !'
	સુંદરી સામું જોઈ વિઠ્ઠલ ! વાંસલડી મા વા ! પાઘરે પંથે જા !'		સુંદરી સામું જોઈ વિઠ્ઠલ ! વાંસલડી મા વા ! પાઘરે પંથે જા !'
	</poem>'''}}		</poem>'''}}