Meghdhanu: +૧

2026-06-25T02:02:58Z

+૧

← Older revision		Revision as of 02:02, 25 June 2026
Line 38:		Line 38:
	અમ એ જ જીવિત, એ જ મૃત્યુ એ જ અશ્રુ ને અમી,		અમ એ જ જીવિત, એ જ મૃત્યુ એ જ અશ્રુ ને અમી,
	જે પોષતું તે મારતું, શું ક્રમ નથી એ કુદરતી ?		જે પોષતું તે મારતું, શું ક્રમ નથી એ કુદરતી ?
	(કલાપી)</poem>'''}}		{{right\|(કલાપી)}}</poem>'''}}
	{{center\|<nowiki>*</nowiki>}}		{{center\|<nowiki>*</nowiki>}}
	{{Block center\|<poem>દઈ તાલ સાયકપાતથી કર ગાન એ પણ ઇષ્ટ છે,		{{Block center\|'''<poem>દઈ તાલ સાયકપાતથી કર ગાન એ પણ ઇષ્ટ છે,
	આ પ્રેમ પારાવારમાં ન્હાતાં મરણ પણ મિષ્ટ છે.		આ પ્રેમ પારાવારમાં ન્હાતાં મરણ પણ મિષ્ટ છે.
	(બોટાદકર)</poem>}}		{{right\|(બોટાદકર)}}</poem>'''}}
	{{center\|*}}		{{center\|*}}
	{{Block center\|'''<poem>આયુષ્યની ઉજમાળી સ્મૃતિઓ કોને નથી સતાવતી ? સુખનાં		{{Block center\|'''<poem>આયુષ્યની ઉજમાળી સ્મૃતિઓ કોને નથી સતાવતી ? સુખનાં

Meghdhanu: Created page with "{{SetTitle}} {{Heading|च) પરચૂરણ અલંકારો :
(૧) અર્થાન્તરન્યાસ :}} {{Poem2Open}} જ્યારે એક વાક્યમાંની ઉક્તિનું બીજા વાક્યની ઉક્તિ દ્વારા સમર્થન કરવામાં આવે, વિશેષ વાક્યનું સામાન્ય વાક્ય દ્વારા અથવા સામાન્..."

2026-06-25T02:00:22Z

Created page with "{{SetTitle}} {{Heading|च) પરચૂરણ અલંકારો :<br>(૧) અર્થાન્તરન્યાસ :}} {{Poem2Open}} જ્યારે એક વાક્યમાંની ઉક્તિનું બીજા વાક્યની ઉક્તિ દ્વારા સમર્થન કરવામાં આવે, વિશેષ વાક્યનું સામાન્ય વાક્ય દ્વારા અથવા સામાન્..."

New page

{{SetTitle}}
{{Heading|च) પરચૂરણ અલંકારો :<br>(૧) અર્થાન્તરન્યાસ :}}
{{Poem2Open}}
જ્યારે એક વાક્યમાંની ઉક્તિનું બીજા વાક્યની ઉક્તિ દ્વારા સમર્થન કરવામાં આવે, વિશેષ વાક્યનું સામાન્ય વાક્ય દ્વારા અથવા સામાન્ય વાક્યનું વિશેષ વાક્ય દ્વારા, ત્યારે આ અર્થાન્તરન્યાસ અલંકાર થાય છે.
દૃષ્ટાંત અલંકાર કરતાં આ અલંકાર જુદો એ રીતે પડે છે કે અહીં દૃષ્ટાંત અલંકારની જેમ બિંબ-પ્રતિબિંબભાવ નથી હોતો, પણ સમર્થ્ય-સમર્થકભાવ હોય છે; વળી અહીં એક વાક્ય વિશેષ વાક્ય હોય છે, તો બીજું સામાન્ય વાક્ય હોય છે.
નીચેના બંને પ્રકારના દૃષ્ટાંતોથી આ સ્ફુટ થશે. સામાન્યનું વિશેષદ્વારા સમર્થન :
{{Poem2Close}}
{{Block center|'''<poem>ઉત્તમ વસ્તુ અધિકાર વિના મળે, તદપિ અર્થો નવ સરે,
મત્સ્યભોગી બગલો મુક્તાફળ દેખી ચંચુ ના ભરે.</poem>'''}}
{{Poem2Open}}
અહીં પહેલા વાક્યમાં એક વ્યાપક-સામાન્ય વિધાન વ્યાપ્તિરૂપે કરવામાં આવ્યું છે. તે પછી તેના સમર્થનમાં મોતી હોય તો યે માછલાં ખાનાર બગલાનું વિશેષવાક્યરૂપે વિધાન કરવામાં આવ્યું છે.
વિશેષનું સામાન્ય દ્વારા સમર્થન :
{{Poem2Close}}
{{Block center|'''<poem>હૈયે વડવાનળ જલે તો યે સાગર ગાય,
હસી રમી જગ ઝેર પી જાણે તે યૌવન કહેવાય.</poem>'''}}
{{Poem2Open}}
અહીં પહેલા વાક્યમાં સાગરના પેટાળમાં રહેતા વડવાનળની સ્થિતિ દર્શાવી યૌવન વિશે એ જાતનું વ્યાપક વિધાન કર્યું છે. પહેલું વાક્ય આમ વિશેષ વાક્ય ગણીએ ને બીજું યૌવન વિશેનું વ્યાપક વાક્ય, તો અહી સમર્થનનો ભાવ હોવાથી અર્થાન્તરન્યાસ અલંકાર થાય.
એ જ પ્રમાણે આ ઉદાહરણો જુઓ:
{{Poem2Close}}
{{Block center|'''<poem>અવની પરથી નભ ચડ્યું વારિ પડે જ પાછું ત્યાં ને ત્યાં
ટૂંકું કર્મ ટૂંકું રહેવાને સરજેલું આ ધરતીમાં.</poem>'''}}
{{Poem2Open}}
અહીં વિશેષ વાક્યનું સામાન્ય વાક્ય દ્વારા સમર્થન થયું છે.
અથવા આ ઉદાહરણો જુઓ :
ઊંચનીચની લડાઈમાં નીચને કાંઈ ખોવાનું નથી, હારે તો કાંઈ જતું નથી, અને એ જેટલું જીતે એટલું ઉચ્ચને બેવડું હારવાનું. પાણી ને કચરાનો સંગમ થતાં કચરો ધોવાશે નહીં અને ધોવાશે તોયે પાણી તો મેલું થવાનું જ એ ઈશ્વરની લીલા છે.
{{Poem2Close}}
{{right|(સરસ્વતીચંદ્ર)}}
{{Poem2Open}}
કોઈ આ ઉદાહરણ દૃષ્ટાંત અલંકારનું ગણવા પ્રેરાય. પણ અહીં પહેલી પંક્તિમાં વ્યાપ્તિ રહેલી છે ને બીજીમાં પાણી વિશે વિશેષ વાક્યરૂપે વિધાન કરેલું છે, માટે અર્થાન્તરન્યાસ ગણીએ તો વધુ યોગ્ય છે. એ જ પ્રમાણે નીચેનું ઉદાહરણ પણ અર્થાન્તરન્યાસ અલંકારનું છે; અહીં આવતું છેલ્લું વાક્ય વ્યાપ્તિના સમર્થનમાં આવતું વિશેષ વાક્ય છે.
સ્નેહ પોતાનું માણસ પૃથ્વીના પડમાં સંતાયેલું હોય ત્યાંથી શોધી કહાડે છે. ચર્મચક્ષુ છેતરાય પણ હૃદયની ઓળખવાની શક્તિ ઓર જ છે. બાહુક દમયંતીથી ઢાંક્યો ન રહ્યો. (સરસ્વતીચંદ્ર)
કલાપી, નાનાલાલ વગેરે કવિઓમાં આવાં અર્થાન્તરન્યાસી વાક્યો થોકબંધ મળશે.
નીચેનાં થોડાંક ઉદાહરણો જુઓ :

પ્રેમઘેલી સતી સુહિણીનું જ કાચા ઘડાને આશરે આવા પ્રવાહમાં પડવાનું હૈયું ચાલે. પ્રેમનો પ્રવાહ, પ્રેમનો વેગ અને પ્રેમના પરિણામ વિશેનો નિરાદર મહાસિંધુ કરતાં પણ મોટો જ હોય. {{Poem2Close}} {{right|(લોકમાતા)}}
{{center|<nowiki>*</nowiki>}}
{{Block center|'''<poem>આ પ્રેમ સંસારી તણો તુજ તેજ જેવો છે નકી,
એ અમૃતે શું ઝેરનાં બિંદુ ભર્યાં વિધિએ નથી ?
અમ એ જ જીવિત, એ જ મૃત્યુ એ જ અશ્રુ ને અમી,
જે પોષતું તે મારતું, શું ક્રમ નથી એ કુદરતી ?
(કલાપી)</poem>'''}}
{{center|<nowiki>*</nowiki>}}
{{Block center|<poem>દઈ તાલ સાયકપાતથી કર ગાન એ પણ ઇષ્ટ છે,
આ પ્રેમ પારાવારમાં ન્હાતાં મરણ પણ મિષ્ટ છે.
(બોટાદકર)</poem>}}
{{center|*}}
{{Block center|'''<poem>આયુષ્યની ઉજમાળી સ્મૃતિઓ કોને નથી સતાવતી ? સુખનાં
સ્મરણોમાં ઊંડું દુઃખ છે, દુઃખનાં સ્મરણોમાં ઊંડું સુખ છે.
{{right|(ન્હાનાલાલ)}}</poem>'''}}
{{Block center|'''<poem>ઊર્ધ્વગામીનું જવુંયે ધન્ય છે,
અધોગામીનું જીવવુંયે ધૂળ છેઃ
જગત્યાત્રામાં જીવન ને મૃત્યુ
ઉભય તમે ધન્ય કર્યાં.
{{right|(ન્હાનાલાલ)}}</poem>'''}}
<br>
{{HeaderNav2
|previous = અન્યોન્ય
|next = તદ્‌ગુણ
}}

સરળ અલંકાર-વિવેચન/અર્થાન્તરન્યાસ - Revision history

Meghdhanu: +૧