https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?action=history&feed=atom&title=%E0%AA%B8%E0%AA%B0%E0%AA%B3_%E0%AA%85%E0%AA%B2%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B0-%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B5%E0%AB%87%E0%AA%9A%E0%AA%A8%2F%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AA%A3%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AA%BE 2026-06-25T21:31:55Z Revision history for this page on the wiki MediaWiki 1.45.0 https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%B8%E0%AA%B0%E0%AA%B3_%E0%AA%85%E0%AA%B2%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B0-%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B5%E0%AB%87%E0%AA%9A%E0%AA%A8/%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AA%A3%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AA%BE&diff=112059&oldid=prev 2026-06-24T02:53:09Z

<p>Created page with &quot;{{SetTitle}} {{Heading| (ग) અત્યુક્તિપ્રધાન અલંકારો :}} {{Poem2Open}} {{Poem2Open}} આ બધા અલંકારો આગળ ઔપમ્યમૂલક અલંકારોમાં આવી ગયા છે, તેથી અહીં તેની ચર્ચા અસ્થાને છે. આ વર્ગના બધા અલંકારોમાં અત્યુક્તિનો અંશ રહેલો છ...&quot;</p> <p><b>New page</b></p><div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading| (ग) અત્યુક્તિપ્રધાન અલંકારો :}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> આ બધા અલંકારો આગળ ઔપમ્યમૂલક અલંકારોમાં આવી ગયા છે, તેથી અહીં તેની ચર્ચા અસ્થાને છે. આ વર્ગના બધા અલંકારોમાં અત્યુક્તિનો અંશ રહેલો છે ને તેથી જ તુલના શક્ય બને છે, ઉપમેયનું ઉપમાન કરતાં ચઢિયાતાપણું શક્ય બને છે, તેમ જ સંદેહ તથા ભ્રાંતિ ઉદ્ભવે છે તે જણાશે. વસ્તુતઃ સંદેહ કે ભ્રાંતિ ઊભા થવાનું કારણ નથી; પરંતુ બે વસ્તુ વચ્ચેનું અત્યંત સામ્ય આ રીતે સંદેહ કે ભ્રાંતિ ઊપજાવે છે. આ અતિ-સામ્યમાં જ અતિશયતા રહેલી છે–ભેદ સાવ ઓગળી જતો અહીં બતાડવામાં આવે છે માટે.<br /> {{Poem2Close}}<br /> {{Poem2Close}}<br /> {{Heading| (घ) કાર્યકારણભાવમૂલક અલંકારો :}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> આ પ્રકારના અલંકારોમાં આપણે વિભાવના, વિશેષોક્તિ, અતિશયોક્તિ, અસંગતિ ને વિષમ જોઈ ગયા છીએ. તેથી અહીં (૧) કારણમાલા (૨) અને સમાધિ એ બે અલંકારો જોવાના રહે છે.<br /> {{Poem2Close}}<br /> {{Heading| (૧) કારણમાલા :}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> આ પણ સ્વતંત્ર અલંકાર કરતાં એક જાતનું ઉક્તિનું વૈચિત્ર્ય જ ધરાવે છે. જ્યારે એક પછી એક રજૂ થતા પદાર્થો કે વસ્તુઓ કારણરૂપે રજૂ કરવામાં આવે, જેમકે પહેલું બીજાનું કારણ બને, બીજું ત્રીજાનું, ત્રીજું ચોથાનું, ચોથું પાંચમાંનું, એમ કારણની એક પરંપરા-માળારૂપે-ગુંથાય, ત્યારે આ અલંકાર બને છે.<br /> અહીં ખ્યાલમાં રાખવાનું એટલું જ કે આ કારણ કે કારણો તર્કની દૃષ્ટિથી જોઈએ તો શુદ્ધ કાર્યકારણ—ભાવથી સંકળાયેલાં હોતાં નથી. પણ કવિ તે એવી રીતે પ્રયોજે છે કે તેનું કથન બળવાન બને છે ને એ રીતે નિરૂપણમાં અસરકારકતા આવે છે. ઘણાં સંસ્કૃત સુભાષિતો આ પ્રકારનાં છે :<br /> {{Poem2Close}}<br /> {{Block center|&#039;&#039;&#039;&lt;poem&gt;વિદ્યા વિનયને લાવે, વિનયે પાત્રતા મળે, <br /> પાત્રતાથી મળે વિત્ત, ધર્મ તેથી, પછી સુખ.&lt;/poem&gt;&#039;&#039;&#039;}} <br /> {{Poem2Open}}<br /> ‘મૃચ્છકટિક’માંથી નીચેનું ઉદાહરણ જુઓ :<br /> દારિદ્ર્યથી માણસ લજ્જા પામે છે. લજ્જાથી નિસ્તેજ બને છે, નિસ્તેજ થવાથી પરિભવ પામે છે, પરિભવ થવાથી નિર્વેદ, નિર્વેદથી શોક, શોકથી બુદ્ધિમંદતા, ને બુદ્ધિમંદતાથી ક્ષય-વિનાશ પામે છે. અહો! નિર્ધનતા જ બધી આપત્તિનું આસ્પદ છે!<br /> ગીતાનો દાખલો તો ખૂબ જાણીતો છે :<br /> {{Poem2Close}}<br /> {{Block center|&#039;&#039;&#039;&lt;poem&gt;ઝંખે જે વિષયો તેને સંગ તેનો જ ઊપજે; <br /> સંગથી કામના જન્મે, કામથી ક્રોધ જન્મતો, <br /> ક્રોધથી થાય સંમોહ, સંમોહે સ્મૃતિવિભ્રમ, <br /> સ્મૃતિભ્રંશે બુદ્ધિનાશ, બુદ્ધિનાશે વિનાશ જ.&lt;/poem&gt;&#039;&#039;&#039;}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> એવું જ ઉદાહરણ ‘સરસ્વતીચંદ્ર’માંથી પણ મળશે :<br /> ...અથવા શું આ સ્વપ્ન હતું ? આ શો સંનિપાત ! અધમ સંગતિ થવા દીધી તો અધમ કલ્પના થવા વખત આવ્યો. કલ્પનામાંથી અધમ મનોવિકાર થયો. મનના જ વિકારમાંથી શરીરને વિકાર થયો.<br /> અથવા તો,<br /> રાત્રિથી વાદળ, વાદળથી ચંદ્ર, ચંદ્રથી આકાશ ને આકાશથી સૃષ્ટિ શોભે છે.<br /> {{Poem2Close}}<br /> &lt;br&gt;<br /> {{HeaderNav2<br /> |previous = અસંગતિ<br /> |next = સમાધિ<br /> }}</div>

Meghdhanu