https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?action=history&feed=atom&title=%E0%AA%B8%E0%AA%B0%E0%AA%B3_%E0%AA%85%E0%AA%B2%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B0-%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B5%E0%AB%87%E0%AA%9A%E0%AA%A8%2F%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%AD%E0%AA%BE%E0%AA%B5%E0%AA%A8%E0%AA%BE સરળ અલંકાર-વિવેચન/વિભાવના - Revision history 2026-06-25T21:31:33Z Revision history for this page on the wiki MediaWiki 1.45.0 https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%B8%E0%AA%B0%E0%AA%B3_%E0%AA%85%E0%AA%B2%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B0-%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B5%E0%AB%87%E0%AA%9A%E0%AA%A8/%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%AD%E0%AA%BE%E0%AA%B5%E0%AA%A8%E0%AA%BE&diff=112054&oldid=prev Meghdhanu: +1 2026-06-24T02:30:23Z <p>+1</p> <p><b>New page</b></p><div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|(૩) વિભાવના :}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> આ અલંકાર પણ વિરોધ જ દર્શાવે છે. ગુજરાતીમાં જો ઝાઝું પૃથક્કરણ ન કરવું હોય તો વિભાવના અને વિશેષોક્તિ અલંકારને વિરોધમાં જ ગણી લેવામાં કશો બાધ નથી. વસ્તુતઃ વિરોધાલંકારની પેટા જાતિ જેવો જ આ અલંકાર છે.<br /> જ્યારે કારણ વિના કાર્ય થતું હોય અથવા તે કાર્યને માટે કોઈ કારણ જ ન દર્શાવાયું હોય ત્યારે વિભાવના અલંકાર બને છે.<br /> {{Poem2Close}}<br /> {{Block center|&#039;&#039;&#039;&lt;poem&gt;પીછું ખેરવીને ગયું ઉડી ગયું, ના! ગીત મૂકી ગયું: <br /> પોતે ના કંઈ ગાયું કિંતુ મુજને ગાતો કરીને ગયું.<br /> {{right|(ઉમાશંકર જોષી)}}&lt;/poem&gt;&#039;&#039;&#039;}} <br /> {{Poem2Open}}<br /> અહીં પંખીની શાંત રમણીયતા જ એવી છે કે, પંખી ગાતું નથી, આમ કશું જ કરતું નથી, કોઈ એવું કારણ નથી, છતાં પણ પંખી ગીત મૂકી જાય છે. એ કેમ બને? કવિ કહે છે કે એણે એનું જાણે મૂક ગીત એવી રીતે મૂક્યું કે એણે ન ગાયું પણ મને ગાતો કરી ગયું. અહીં કારણ વિના કાર્ય બને છે-કવિના ગાવાનું., એમ જો ઘટાવીએ, તો આ વિભાવનાનું ઉદાહરણ બને.<br /> ‘શ્રાવણી મધ્યાહ્ને’માં કવિ ચોગરદમ અદ્દભુત શાંત આનંદદાયી વાતાવરણ પથરાયેલું નિરૂપે છે ને પછી શંભુના સદનની–મંદિરની વાત કરે છે :<br /> {{Poem2Close}}<br /> {{Block center|&#039;&#039;&#039;&lt;poem&gt;ઘંટારવે યદપિ ના રણકાર કીધો, <br /> ને તેય રે અમલ ગુંજનનો શું પીધો !&lt;/poem&gt;&#039;&#039;&#039;}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> ઘંટ જરાયે રણકતો નથી છતાં કવિ તેના ગુંજનનો કેફ પૂરેપૂરો અનુભવે છે-ઘંટ રણકે ને કેફ ચઢે તેથી પણ વધુ !<br /> {{Poem2Close}}<br /> {{Block center|&#039;&#039;&#039;&lt;poem&gt;બત્તી વિણ, તેલ વિણ, સૂત્ર વિણ જો વળી <br /> અચળ ઝળકે સદા અનલ દીવો; <br /> નેત્ર વિણ નિરખેવો., રૂપ વિણ પરખવો,<br /> વણ જિહ્વાએ રસ સરસ પીવો&lt;/poem&gt;&#039;&#039;&#039;}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> અહીં પણ કારણ વિના કાર્ય થતું બતાવ્યું છે; બત્તી નથી, તેલ નથી, દીવેટ નથી. છતાં પેલો સનાતન દીપ નરસૈયો કહે છે કે અચળ ઝળકે છે! નેત્ર વિના એને નિરખવાનો છે, રૂપ વિનાના અરૂપને પરખવાનો છે ને જિહ્વા વિના એ અદ્ભુત રસ પીવાનો છે. અહીં પણ વિભાવના રહેલી છે.<br /> શ્રી. રતિલાલ છાયાના નીચેના કાવ્યમાં પણ એવી જ વિભાવના છે.<br /> {{Poem2Close}}<br /> {{Block center|&#039;&#039;&#039;&lt;poem&gt;કોણ બજાવે, માઝમ રાતે કોણ બજાવે, <br /> અણદીઠ હાથે બીન મારું અનિમેષ ! <br /> નેત્ર ના ભાળું, હાથ ના ભાળું, <br /> નાચે નખલી શેષ.&lt;/poem&gt;&#039;&#039;&#039;}} <br /> {{Poem2Open}}<br /> અહીં હાથ વિના, (તેમ જ અણદીઠ) કોઈ બીન બજાવી રહ્યું છે; કારણ વિના કાર્ય થતું હોવાનું આ કવિત્વમય ઉદાહરણ છે.<br /> એવું જ ‘કાદંબરી’માંથી આ ઉદાહરણ જુઓ :<br /> સર્વ શત્રુઓરૂપી ઈંધનને ખાખ કરી નાખ્યા છતાં પણ તેના પ્રતાપનો અગ્નિ બળ્યાં કરતો હતો.<br /> અહીં બળતણરૂપ કારણ ન હોવા છતાં અગ્નિનું બળવાનું કાર્ય ચાલુ હતું માટે આ વિભાવના છે.<br /> {{Poem2Close}}<br /> &lt;br&gt;<br /> {{HeaderNav2<br /> |previous = વિરોધ<br /> |next = વિશેષોક્તિ<br /> }}</div> Meghdhanu