https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?action=history&feed=atom&title=%E0%AA%B8%E0%AA%B0%E0%AA%B3_%E0%AA%85%E0%AA%B2%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B0-%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B5%E0%AB%87%E0%AA%9A%E0%AA%A8%2F%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B0%E0%AB%8B%E0%AA%A7 સરળ અલંકાર-વિવેચન/વિરોધ - Revision history 2026-06-25T21:31:10Z Revision history for this page on the wiki MediaWiki 1.45.0 https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%B8%E0%AA%B0%E0%AA%B3_%E0%AA%85%E0%AA%B2%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B0-%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B5%E0%AB%87%E0%AA%9A%E0%AA%A8/%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B0%E0%AB%8B%E0%AA%A7&diff=112053&oldid=prev Meghdhanu: +1 2026-06-24T02:27:08Z <p>+1</p> <p><b>New page</b></p><div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|(૨) વિરોધ :}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> બે વસ્તુઓ વચ્ચે ખરેખર વિરોધ ન હોવા છતાં તે પાસે પાસે એવી રીતે મૂકી હોય કે વિરોધનો આભાસ જન્મે, ત્યારે તે વિરોધાલંકાર બને છે.<br /> આમ વિરોધમાં હકીકતે વિરોધ હોતો નથી પણ વિરોધનો આભાસ જ હોય છે. આ વિરોધ બે વસ્તુઓ વચ્ચે, એકી સાથે તેમની રજુઆત કરતાં પ્રગટ થતો હોય છે. આવો વિરોધ શ્લેષમૂલક પણ હોય છે; ને તેથી શ્લિષ્ટ શબ્દનો એક અર્થ કરતાં વિરોધ થાય ને બીજો અર્થ કરતાં વિરોધનું શમન થાય, એ પ્રમાણે રચના કરવામાં આવેલી હોય છે.<br /> હવે થોડાં ઉદાહરણો જોઈએ :<br /> {{Poem2Close}}<br /> {{Block center|&#039;&#039;&#039;&lt;poem&gt;હે શંભુ! તમે વિષમ દૃષ્ટિવાળા છતાં સમદૃષ્ટિવાળા છો.&lt;/poem&gt;&#039;&#039;&#039;}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> હવે વિષમતા ને સમતા બેય સાથે શી રીતે સંભવે ? અહીં વસ્તુતઃ શ્લેષ છે. વિષમનો એક અર્થ સમતા વિનાના છે—તેથી અહીં વિરોધ જન્મે છે. પણ વિષમ એટલે અણસરખાં-ત્રણ નયનવાળા છો, એમ અર્થ લેતાં અહીં વિરોધનું શમન થાય છે. આમ અહીં શ્લેષમૂલક વિરોધ છે.<br /> નીચેનું ઉદાહરણ જુઓ :<br /> {{Poem2Close}}<br /> {{Block center|&#039;&#039;&#039;&lt;poem&gt;દેખાય વામન છતાં ય ત્રિલોકકેરો, <br /> માપે મહાપટ પદત્રય-વિક્રમે એ; <br /> ઉદ્દામ મૃત્યુજલ–જીવન–સાગરે એ, <br /> નર્તાવતો અમૃતનો મહિમા અનેરો.<br /> {{Right|(પારિજાત)}}&lt;/poem&gt;&#039;&#039;&#039;}} <br /> {{Poem2Open}}<br /> અહીં પણ વિરોધ છે. વામન એટલે વ્હેંતિયો ત્રિલોકને ક્યાંથી ખૂંદી વળે? આ વિરોધ. પણ વામનાવતારમાં એ શક્ય બન્યું હતું; એટલે વામનને બીજો અર્થ વામન ભગવાન લઈએ તો આ વિરોધનું શમન થાય; અથવા વામનમાં આવો શ્લેષ સ્વીકાર્યા વિના પણ જોઈ શકાશે કે કાળા માથાના નાનકડા માનવીએ અનેક શોધ કરીને આકાશ, પૃથ્વી ને પાણી ઉપર-ત્રિલોક પર તેનું વર્ચસ્વ સ્થાપ્યું છે; આમ વિરેાધ દેખીતો છે તે અંતે રહેતો નથી.<br /> ‘બાર હાથની દુધી ને તેર હાથનું બી’ અથવા ‘નાવમેં નદિયાં ડુબ જાય’ એમાં આ જાતનો વિરોધ રહેલો છે. વસ્તુત: આ અશક્ય છે, એટલે વિરોધ છે જ. પણ અહીં જે અસાધારણતા વર્ણવી છે તે ખ્યાલમાં રાખીએ તો વિરોધનું આપોઆપ શમન થશે.<br /> એવો જ વિરોધ નીચેની પંક્તિઓમાં જણાશે :<br /> {{Poem2Close}} <br /> {{Block center|&#039;&#039;&#039;&lt;poem&gt;દીવા–તેજે નયન બનિયાં અંધ, તે અંધકારે <br /> ન્યાળે છે કો નિરાળું અમિત કરુણાથી ભરેલું રહસ્ય.<br /> {{Right|(ધ્વનિ)}}&lt;/poem&gt;&#039;&#039;&#039;}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> ખરું જોતાં જે નેત્રો અંધ છે તે ક્યાંથી દેખી શકે? ને અંધકારમાં તો છતી આંખે ન દેખાય તો અંધથી શી જ રીતે દેખાય ? પણ કવિને કહેવાનું એ છે કે દિવસના તેજમાં જે આંખ જોવાનું જોઈ શકતી નથી તે રાત્રિના નિબિડ અંધકારમાં આ સૃષ્ટિની ગંભીરતા, ગહનતા, સંવાદિતા, માનવીની અલ્પતા-પંગુતા એમ ઘણું ઘણું જોઈ શકે છે. ઈશ્વરની રહસ્યમય કરુણાનો સાચો અનુભવ માણસને રાત્રે જ થઈ શકે તેમ છે—આ અર્થ લેતાં વિરોધનું શમન થાય છે.<br /> એવા જ બીજા દૃષ્ટાંત જુઓ :<br /> {{Poem2Close}} <br /> {{Block center|&#039;&#039;&#039;&lt;poem&gt;કાયા એને નથી તદપિ શો ભાર અંધારનો છે !<br /> {{Right|(ધ્વનિ)}}&lt;/poem&gt;&#039;&#039;&#039;}}<br /> {{center|&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;}}<br /> {{Block center|&#039;&#039;&#039;&lt;poem&gt;હવે એકે હસું છું ને રડું છું બીજી આંખથી<br /> નિહાળી રહું બેયથી. <br /> {{Right|(નિશીથ)}}&lt;/poem&gt;&#039;&#039;&#039;}}<br /> {{center|&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;}}<br /> {{Block center|&#039;&#039;&#039;&lt;poem&gt;ફૂલમાળા સંતાડી, પ્રગલ્ભ પણ શરમાતો,<br /> સુખી પણ દુ:ખી, આશાભર્યો પણ નિરાશ,<br /> તે દીન પણ ઉત્સુક પગલે ચાલે છે.<br /> {{Right|(શેષનાં કાવ્યો)}}&lt;/poem&gt;&#039;&#039;&#039;}}<br /> {{center|&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;}}<br /> {{Block center|&#039;&#039;&#039;&lt;poem&gt;કબીરકો ઘર શિખર પર, જહાં સિલહલી ગૈલ,<br /> પાંવ ન ટિકૈ પિપીલિકા, પંડિત લાદે બૈલ.&lt;/poem&gt;&#039;&#039;&#039;}}<br /> {{center|&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;}}<br /> {{Block center|&#039;&#039;&#039;&lt;poem&gt;સિર રાખે સિર જાત હૈ, સિર કાટે સિર સોય,<br /> જૈસે વાંતી દીપકી, કટિ ઉજિયારી હોય.&lt;/poem&gt;&#039;&#039;&#039;}}<br /> {{center|&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;}}<br /> {{Block center|&#039;&#039;&#039;&lt;poem&gt;બુંદ સમાયા સિંધુમે, જાનત હૈ સબ કોય,<br /> સિંધુ સમાયા બુંદમેં, જાર્નત વિરલા કોય.&lt;/poem&gt;&#039;&#039;&#039;}}<br /> &lt;br&gt;<br /> {{HeaderNav2<br /> |previous = શ્લેષ<br /> |next = વિભાવના<br /> }}</div> Meghdhanu