https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?action=history&feed=atom&title=%E0%AA%B8%E0%AA%B0%E0%AA%B3_%E0%AA%85%E0%AA%B2%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B0-%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B5%E0%AB%87%E0%AA%9A%E0%AA%A8%2F%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B7%E0%AA%AE 2026-06-25T21:31:09Z Revision history for this page on the wiki MediaWiki 1.45.0 https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=%E0%AA%B8%E0%AA%B0%E0%AA%B3_%E0%AA%85%E0%AA%B2%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B0-%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B5%E0%AB%87%E0%AA%9A%E0%AA%A8/%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B7%E0%AA%AE&diff=112056&oldid=prev 2026-06-24T02:42:45Z

<p>Created page with &quot;{{SetTitle}} {{Heading|(૫) વિષમ :}} {{Poem2Open}} વિષમતા આ અંધકારના મૂળમાં રહેલી છે. જ્યાં બે પદાર્થો વચ્ચે વિરોધને કારણે વિષમતા હોય, ત્યાં વિષમ અલંકાર બને છે; અથવા જ્યાં કર્તાને પોતાની ક્રિયાનું-પ્રવૃત્તિન...&quot;</p> <p><b>New page</b></p><div>{{SetTitle}}<br /> {{Heading|(૫) વિષમ :}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> વિષમતા આ અંધકારના મૂળમાં રહેલી છે. જ્યાં બે પદાર્થો વચ્ચે વિરોધને કારણે વિષમતા હોય, ત્યાં વિષમ અલંકાર બને છે; અથવા જ્યાં કર્તાને પોતાની ક્રિયાનું-પ્રવૃત્તિનું-ફળ મળવું તો દૂર રહ્યું, પણ ઉપરથી નુકસાન વેઠવું પડે, અનર્થ ઊભો થાય, ત્યાં પણ આ અલંકાર બને છે. સંસ્કૃતિમાં વિષમ અલંકારના આ ઉપરાંત પણ બીજા બે ભેદ છે, પણ અહીં તેની ચર્ચા આવશ્યક નથી.<br /> ક્યાં સિંહ ને ક્યાં શિયાળ ? ક્યાં ઘોડો ને ક્યાં ગધેડું ? <br /> ક્યાં સિંધુ ને ક્યાં બિંદુ ?—આ ઉદાહરણ વિષમ અલંકારનું છે.<br /> કેમકે અહીં પણ તુલનામાં રહેલી વિષમતા દર્શાવવામાં આવી છે.<br /> નીચેનું ઉદાહરણ આ જ પ્રમાણે માણસની ને પ્રકૃતિની શક્તિ વચ્ચે રહેલો ફરક વિષમ અલંકાર દ્વારા સ્ફુટ કરે છે :<br /> {{Poem2Close}} <br /> {{Block center|&#039;&#039;&#039;&lt;poem&gt;નાનો ધોધ છતાં અહીં પ્રકૃતિની શક્તિ ભરી રાજતી ? <br /> મત્સ્યના બળ ગર્વને રમતમાં ખંડી રહી ગાજતી ! <br /> ક્યાં સિંધુ ક્યહીં બિંદુ ? માનવતણી મૂર્ખાઈ જાતી ગળી, <br /> ભક્તિથી શિર નમ્ર શ્રી-ભગવતી-પાયે પડે ત્યાં ઢળી.<br /> {{Right|(પારિજાત)}}&lt;/poem&gt;&#039;&#039;&#039;}}<br /> {{center|&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> ક્યાં પેલું ભરવાડી વાછરડા જેવું મોં ને ક્યાં આ ગરીબ ગાય જેવું !<br /> {{Poem2Close}}<br /> {{Right|(મળેલા જીવ)}}<br /> {{center|&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> વાહ રે માનવી તારું હૈયું! એક પા લોહીના કોગળા તો બીજી પા વળી પ્રીતના ઘૂંટડા !<br /> {{Poem2Close}}<br /> {{Right|(મળેલા જીવ)}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> વિષમ અલંકાર પણ માળારૂપે રજૂ થઈ શકે છે :<br /> અરે ! ક્યાં આ સોમપાનને યોગ્ય મુખ, ને ક્યાં આ ફીણ ફીણ ને રુધિર કાઢતા તીક્ષ્ણ ચોકડાના ઘસારા ? ક્યાં કોમળ પલ્લવમાં સૂનાર આ કાયા ને ક્યાં આ પીઠ પરનું કઠોર પર્યાણ ? ક્યાં આ ફૂલથીય સુકુમાર ગાત્રો ને ક્યાં ચાબુકોના ફટકા? ક્યાં બ્રહ્મસૂત્ર ધારણ કરનારો દેહ ને ક્યાં આ ચામડાના બંધ ?<br /> {{Poem2Close}}<br /> {{Right|(કાદંબરી)}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> હવે જેમાં પ્રવૃત્તિનું ફળ મળવાને બદલે ઊલટ અનર્થ વેઠવો પડે છે, તે બીજો પ્રકાર જોઈએ :<br /> {{Poem2Close}}<br /> {{Block center|&#039;&#039;&#039;&lt;poem&gt;રત્નાકર ગણી સિંધુ, સેવ્યો ધનની આશથી; <br /> રહી દૂર ધન-પ્રાપ્તિ, ક્ષારવારિ પડ્યું મુખે.&lt;/poem&gt;&#039;&#039;&#039;}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> અહીં રત્નાકર ગણાતા સિંધુની પાસેથી કંઈ મળવું તો બાજુએ રહ્યું પણ ઊલટું ખારું ખારું પાણી જ અમારા મોંમાં પડ્યું એમ કહીને બીજા પ્રકારની વિષમતા બતાવી છે. માટે આ વિષમાલંકારનું ઉદાહરણ છે. અલબત્ત આ અન્યોક્તિ છે.<br /> {{Poem2Close}}<br /> {{center|&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;}}<br /> {{Poem2Open}}<br /> ગરમીના દિવસોમાં તાપથી અકળાઈને એક ટાલિયો વિધિવશાત્ તાડના ઝાડ નીચે આરામ લેવા બેઠો; પણ એટલામાં જ ઉપરથી ફળ પડતાં ટાલિયાનું માથું મોટા અવાજ સાથે ભાંગી ગયું. ખરેખર! ભાગ્યહીન માણસ જ્યાં જ્યાં જાય છે, ત્યાં આપત્તિ આવે છે. અહીં (અર્થાન્તરન્યાસની સાથે) વિષમાલંકાર પણ રહેલો છે.<br /> {{Poem2Close}}<br /> &lt;br&gt;<br /> {{HeaderNav2<br /> |previous = વિશેષોક્તિ<br /> |next = અસંગતિ<br /> }}</div>

Meghdhanu