સાહિત્યિક સંરસન — ૩/હરીશ મીનાશ્રુ - Revision history

Atulraval at 21:09, 27 October 2023

2023-10-27T21:09:20Z

← Older revision		Revision as of 21:09, 27 October 2023
Line 1:		Line 1:
			__NOTOC__

	{{SetTitle}}		{{SetTitle}}
	<br>		<br>
Line 4:		Line 6:
	<br>		<br>

	~~===~~ <span style="color: blue"> ૧ : આનંત્યસંહિતા - કાવ્યગુચ્છનું એક કાવ્ય — </span> ~~===~~		<span style="color: blue"> '''૧ : આનંત્યસંહિતા - કાવ્યગુચ્છનું એક કાવ્ય —''' </span>
	<poem>		<poem>
	બહુલનો અનંતભોગી		બહુલનો અનંતભોગી
Line 30:		Line 32:
	એકનો		એકનો
	</poem>		</poem>
			<hr>
	<div style="text-align: right">		<div style="text-align: right">
	~~===~~ <span style="color: blue"> ૨ : ગાંધીને માથે કાગડો — </span> ~~===~~		<span style="color: blue"> '''૨ : ગાંધીને માથે કાગડો —''' </span>
	<poem>		<poem>
	ગાંધીને માથે કાગડો બેઠો છે.		ગાંધીને માથે કાગડો બેઠો છે.
Line 162:		Line 164:
	</poem>		</poem>
	</div>		</div>
			<hr>
	~~===~~ <span style="color: blue">૩ : ભડલીવાક્ય — </span> ~~===~~		<span style="color: blue">'''૩ : ભડલીવાક્ય —''' </span>
	<poem>		<poem>
	આ બોમ્બ ઊછળીને જે ક્ષણે ફૂટબોલ થશે		આ બોમ્બ ઊછળીને જે ક્ષણે ફૂટબોલ થશે
Line 206:		Line 208:
	<br>		<br>
	<hr>		<hr>
	~~===~~ <span style="color: red">તન્ત્રીનૉંધ : </span> ~~===~~		<span style="color: red">'''તન્ત્રીનૉંધ :''' </span>
	{{Poem2Open}}		{{Poem2Open}}
	'''૧ : આનંત્યસંહિતા - કાવ્યગુચ્છનું એક કાવ્ય —'''		'''૧ : આનંત્યસંહિતા - કાવ્યગુચ્છનું એક કાવ્ય —'''

Atulraval: /* ૨ : ગાંધીને માથે કાગડો — */

2023-10-27T17:58:38Z

૨ : ગાંધીને માથે કાગડો —

← Older revision		Revision as of 17:58, 27 October 2023
Line 31:		Line 31:
	</poem>		</poem>

			<div style="text-align: right">
	=== <span style="color: blue"> ૨ : ગાંધીને માથે કાગડો — </span> ===		=== <span style="color: blue"> ૨ : ગાંધીને માથે કાગડો — </span> ===
	~~<div style="text-align: right">~~
	<poem>		<poem>
	ગાંધીને માથે કાગડો બેઠો છે.		ગાંધીને માથે કાગડો બેઠો છે.

Atulraval: /* ૨ : ગાંધીને માથે કાગડો — */

2023-10-24T01:29:17Z

૨ : ગાંધીને માથે કાગડો —

← Older revision		Revision as of 01:29, 24 October 2023
Line 32:		Line 32:

	=== <span style="color: blue"> ૨ : ગાંધીને માથે કાગડો — </span> ===		=== <span style="color: blue"> ૨ : ગાંધીને માથે કાગડો — </span> ===
			<div style="text-align: right">
	<poem>		<poem>
	~~<div style="text-align: right">~~
	ગાંધીને માથે કાગડો બેઠો છે.		ગાંધીને માથે કાગડો બેઠો છે.
	પહેલાં તો બેઠો હશે બાવલા પર, ઘડીભર		પહેલાં તો બેઠો હશે બાવલા પર, ઘડીભર
Line 160:		Line 160:

	(ગાંધીજીના બાવલાના માથે બેઠેલા કાગડાની તસવીર જોઈને)		(ગાંધીજીના બાવલાના માથે બેઠેલા કાગડાની તસવીર જોઈને)
			</poem>
	</div>		</div>
	~~</poem>~~

	=== <span style="color: blue">૩ : ભડલીવાક્ય — </span> ===		=== <span style="color: blue">૩ : ભડલીવાક્ય — </span> ===

Atulraval: /* ૨ : ગાંધીને માથે કાગડો — */

2023-10-24T01:25:44Z

૨ : ગાંધીને માથે કાગડો —

← Older revision		Revision as of 01:25, 24 October 2023
Line 54:		Line 54:
	કે કાગડો બેઠો છે ગાંધીને માથે, બિનધાસ્ત		કે કાગડો બેઠો છે ગાંધીને માથે, બિનધાસ્ત
	ન્યૂ નોર્મલના દાવે.		ન્યૂ નોર્મલના દાવે.
	*		•
	છાપાની કોલમ જેવડા		છાપાની કોલમ જેવડા
	બુદ્ધિજીવીઓના એક મોટા વર્ગને તો		બુદ્ધિજીવીઓના એક મોટા વર્ગને તો
Line 61:		Line 61:
	કે કાગડાના બેસવાથી		કે કાગડાના બેસવાથી
	કાંસાના ગાંધીને પ્રાપ્ત થઈ છે જીવંતતા.		કાંસાના ગાંધીને પ્રાપ્ત થઈ છે જીવંતતા.
	*		•
	એકાદ ફૂટકળ ન્યૂઝચેનલ		એકાદ ફૂટકળ ન્યૂઝચેનલ
	એવી ઇન્વેસ્ટિગેટિવ સ્ટોરી ચલાવી રહી છે		એવી ઇન્વેસ્ટિગેટિવ સ્ટોરી ચલાવી રહી છે
Line 76:		Line 76:
	(ખાદી તે ઓનરેબલ એક્સેપ્શન)		(ખાદી તે ઓનરેબલ એક્સેપ્શન)
	સાર્થ જોડણીકોશમાંથી ચેકી નાંખ્યા હતા…		સાર્થ જોડણીકોશમાંથી ચેકી નાંખ્યા હતા…
	*		•
	જૂનાં રદ્દી અખબારો		જૂનાં રદ્દી અખબારો
	ને રીઢા પત્રકારો સાહેદી પૂરશે:		ને રીઢા પત્રકારો સાહેદી પૂરશે:
Line 110:		Line 110:
	નિર્વિવાદ સંભાવના બસ એટલી કે બાપુના તાલકે		નિર્વિવાદ સંભાવના બસ એટલી કે બાપુના તાલકે
	પડ્યા હશે અદૃશ્ય ઉઝરડા એના નહોરના.		પડ્યા હશે અદૃશ્ય ઉઝરડા એના નહોરના.
	*		•
	ગાંધીને માથે કાગડો બેઠો છે		ગાંધીને માથે કાગડો બેઠો છે
	એ અધૂરું કથન અને દર્શન છે.		એ અધૂરું કથન અને દર્શન છે.
Line 125:		Line 125:
	અદના ગાંધીના સાવ આદમકદના બાવલાનાં માથે		અદના ગાંધીના સાવ આદમકદના બાવલાનાં માથે
	પોરો ખાવા, બે ઘડી.		પોરો ખાવા, બે ઘડી.
	*		•
	ગાંધી તો ગાંધી છે :		ગાંધી તો ગાંધી છે :
	ચોરેચૌટે, કોટકાંગરે, કોરટકચેરીએ, ધારાસભાને નાકે,		ચોરેચૌટે, કોટકાંગરે, કોરટકચેરીએ, ધારાસભાને નાકે,
Line 136:		Line 136:
	કદાચ શકરો શુક ચકલું		કદાચ શકરો શુક ચકલું
	કે અગલુંબગલું?		કે અગલુંબગલું?
	*		•
	આહારવિહાર સાથે		આહારવિહાર સાથે
	પક્ષીની સ્વાભાવિક દિનચર્યામાં		પક્ષીની સ્વાભાવિક દિનચર્યામાં
Line 147:		Line 147:
	એક વિવેકી (અર્થાત્ પોલિટિકલી કરેક્ટ) કવિ હોવાના નાતે		એક વિવેકી (અર્થાત્ પોલિટિકલી કરેક્ટ) કવિ હોવાના નાતે
	આ કવિતામાં પ્રસ્તુત હોવા છતાં હું એ મુદ્દો ગુપચાવી દઉં છું.		આ કવિતામાં પ્રસ્તુત હોવા છતાં હું એ મુદ્દો ગુપચાવી દઉં છું.
	*		•
	કિંવદંતી છે કે		કિંવદંતી છે કે
	જે વ્યક્તિ પર પડછાયો પડે હુમાનો		જે વ્યક્તિ પર પડછાયો પડે હુમાનો

Atulraval: /* ૨ : ગાંધીને માથે કાગડો — */

2023-10-24T01:23:36Z

૨ : ગાંધીને માથે કાગડો —

← Older revision		Revision as of 01:23, 24 October 2023
Line 33:		Line 33:
	=== <span style="color: blue"> ૨ : ગાંધીને માથે કાગડો — </span> ===		=== <span style="color: blue"> ૨ : ગાંધીને માથે કાગડો — </span> ===
	<poem>		<poem>
			<div style="text-align: right">
	ગાંધીને માથે કાગડો બેઠો છે.		ગાંધીને માથે કાગડો બેઠો છે.
	પહેલાં તો બેઠો હશે બાવલા પર, ઘડીભર		પહેલાં તો બેઠો હશે બાવલા પર, ઘડીભર
Line 159:		Line 160:

	(ગાંધીજીના બાવલાના માથે બેઠેલા કાગડાની તસવીર જોઈને)		(ગાંધીજીના બાવલાના માથે બેઠેલા કાગડાની તસવીર જોઈને)
			</div>
	</poem>		</poem>

Atulraval at 08:28, 5 October 2023

2023-10-05T08:28:22Z

← Older revision		Revision as of 08:28, 5 October 2023
Line 206:		Line 206:
	=== <span style="color: red">તન્ત્રીનૉંધ : </span> ===		=== <span style="color: red">તન્ત્રીનૉંધ : </span> ===
	{{Poem2Open}}		{{Poem2Open}}
	૧ : આનંત્યસંહિતા - કાવ્યગુચ્છનું એક કાવ્ય —		'''૧ : આનંત્યસંહિતા - કાવ્યગુચ્છનું એક કાવ્ય —'''

	ફિલસૂફી અને કવિતાના વિરોધમૂલક જોડકાને છોડી નાખતી આ રચના એ જ વિષયને અપાયેલો એક કાવ્યશીલ જવાબ છે. ભગવાને કહ્યું છે, એકોહમ્ બહુસ્યામ્. તાત્પર્ય, હું એક છું પણ બહુવિધ સ્વરૂપોમાં પ્રકાશિત થઉં છું. ભારતીય પરમ્પરામાં પિણ્ડ અને બ્રહ્માણ્ડ, એક અને અનેક, એકલ અને બહુલ, એમ સાંકેતિક જોડકાં છે, આપણને જાણીતાં છે. કેટલાક વિદ્વાનો પિણ્ડમાં બ્રહ્માણ્ડ, અનેકમાં એક, બહુલમાં એકલ, એમ ભાળે; તો કેટલાક બ્રહ્માણ્ડમાં પિણ્ડ, એકમાં અનેક, એકલમાં બહુલ, એમ ભાળે. આ યિન્ગ-યાન્ગની સ્થિતિ છે -સર્પના મુખમાં એ જ સર્પનું પુચ્છ. પરસ્પર પૂરક શક્તિઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો દ્વૈતમૂલક સિદ્ધાન્ત.		ફિલસૂફી અને કવિતાના વિરોધમૂલક જોડકાને છોડી નાખતી આ રચના એ જ વિષયને અપાયેલો એક કાવ્યશીલ જવાબ છે. ભગવાને કહ્યું છે, એકોહમ્ બહુસ્યામ્. તાત્પર્ય, હું એક છું પણ બહુવિધ સ્વરૂપોમાં પ્રકાશિત થઉં છું. ભારતીય પરમ્પરામાં પિણ્ડ અને બ્રહ્માણ્ડ, એક અને અનેક, એકલ અને બહુલ, એમ સાંકેતિક જોડકાં છે, આપણને જાણીતાં છે. કેટલાક વિદ્વાનો પિણ્ડમાં બ્રહ્માણ્ડ, અનેકમાં એક, બહુલમાં એકલ, એમ ભાળે; તો કેટલાક બ્રહ્માણ્ડમાં પિણ્ડ, એકમાં અનેક, એકલમાં બહુલ, એમ ભાળે. આ યિન્ગ-યાન્ગની સ્થિતિ છે -સર્પના મુખમાં એ જ સર્પનું પુચ્છ. પરસ્પર પૂરક શક્તિઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો દ્વૈતમૂલક સિદ્ધાન્ત.
Line 212:		Line 212:
	પણ આ રચના કવિની રચના છે તેથી એમાંથી એ બધી ફિલસૂફીનાં પડ ખરી પડ્યાં છે અને કાવ્ય એના અસલી રૂપમાં રજૂ થયું છે. આ હકીકત પર રચનાની આ પંક્તિઓ પ્રકાશ પાડે છે : ‘પ્રમાણથી પર / સંખ્યા અને સાંખ્યથી અતીત / ધૃતિથી ધન્ય : અનન્ય એક’. કવિતાકલા ભગવાનનો નહીં પણ મનુષ્યનો એટલે કે ‘અંશ’નો મહિમા કરે એનો એ મિજાજ સમજાય એવો છે - ‘હું પ્રસન્ન થાઉં છું / ને અંશ પર અભિષેક કરું છું / એકનો’. કવિના ‘આનંત્યસંહિતા’ - કાવ્યગુચ્છનું આ કાવ્ય ભાવકને એ ગુચ્છ માણવા લલચાવે એવું રસપ્રદ છે		પણ આ રચના કવિની રચના છે તેથી એમાંથી એ બધી ફિલસૂફીનાં પડ ખરી પડ્યાં છે અને કાવ્ય એના અસલી રૂપમાં રજૂ થયું છે. આ હકીકત પર રચનાની આ પંક્તિઓ પ્રકાશ પાડે છે : ‘પ્રમાણથી પર / સંખ્યા અને સાંખ્યથી અતીત / ધૃતિથી ધન્ય : અનન્ય એક’. કવિતાકલા ભગવાનનો નહીં પણ મનુષ્યનો એટલે કે ‘અંશ’નો મહિમા કરે એનો એ મિજાજ સમજાય એવો છે - ‘હું પ્રસન્ન થાઉં છું / ને અંશ પર અભિષેક કરું છું / એકનો’. કવિના ‘આનંત્યસંહિતા’ - કાવ્યગુચ્છનું આ કાવ્ય ભાવકને એ ગુચ્છ માણવા લલચાવે એવું રસપ્રદ છે

	૨ : ગાંધીને માથે કાગડો —		'''૨ : ગાંધીને માથે કાગડો —'''
	ગાંધીજીના બાવલાના માથે બેઠેલા કાગડાની તસવીર જોઈને રચાયેલું આ કાવ્ય એક સળંગસૂત્ર દીર્ઘ વ્યંગોક્તિ છે. કાવ્યકથકના જ શબ્દો વાપરીને કહું કે લગભગ બધો વખત એ અભિધા અને વ્યંજના બેઉમાં બોલ્યો છે, ને એનો એ વ્યંગ ક્યાંક કિંચિત્ મજા પડે એવા સંકેતોના ઝીણા તણખા પણ વેરે છે, ક્યાંક એનો સ્વર કરુણ પણ થઈ જાય છે. પણ ભાવકને વધારે મજા ત્યારે આવે છે જ્યારે કાવ્યકથક આ કાગડાને ગાંધીજીએ ગોઠવેલો ‘કાગદૃષ્ટિ ધરાવતો ખૂફિયા કેમેરો’ કહે છે; એટલું જ નહીં, લાગે કે એને પણ એ રૂપાન્તરની મજા પડી ગઈ છે, એટલે, કહેવા માંડે છે કે ‘ડૅમોક્રસીના બ્લૅકહોલમાં થઈને વર્લ્ડ ઍટલાસ પર / કબૂતરો આસ્તે આસ્તે થતાં ગયાં કર્બૂરતર / એમાંનું એકાદું / બળેલાં પીંછાંવાળું સફેદ (એટલે કે કાળું) / કબૂતર જ બેઠું છે ગાંધીને માથે, / એમ માનવું રહ્યું. / સમજો ને, અભિધામાં કાગડો ને વ્યંજનામાં કબૂતર’.		ગાંધીજીના બાવલાના માથે બેઠેલા કાગડાની તસવીર જોઈને રચાયેલું આ કાવ્ય એક સળંગસૂત્ર દીર્ઘ વ્યંગોક્તિ છે. કાવ્યકથકના જ શબ્દો વાપરીને કહું કે લગભગ બધો વખત એ અભિધા અને વ્યંજના બેઉમાં બોલ્યો છે, ને એનો એ વ્યંગ ક્યાંક કિંચિત્ મજા પડે એવા સંકેતોના ઝીણા તણખા પણ વેરે છે, ક્યાંક એનો સ્વર કરુણ પણ થઈ જાય છે. પણ ભાવકને વધારે મજા ત્યારે આવે છે જ્યારે કાવ્યકથક આ કાગડાને ગાંધીજીએ ગોઠવેલો ‘કાગદૃષ્ટિ ધરાવતો ખૂફિયા કેમેરો’ કહે છે; એટલું જ નહીં, લાગે કે એને પણ એ રૂપાન્તરની મજા પડી ગઈ છે, એટલે, કહેવા માંડે છે કે ‘ડૅમોક્રસીના બ્લૅકહોલમાં થઈને વર્લ્ડ ઍટલાસ પર / કબૂતરો આસ્તે આસ્તે થતાં ગયાં કર્બૂરતર / એમાંનું એકાદું / બળેલાં પીંછાંવાળું સફેદ (એટલે કે કાળું) / કબૂતર જ બેઠું છે ગાંધીને માથે, / એમ માનવું રહ્યું. / સમજો ને, અભિધામાં કાગડો ને વ્યંજનામાં કબૂતર’.

Line 219:		Line 219:
	કાવ્યકથક કવિ છે એટલે એને આમ ગુપચાવીને કહી દેવાની ફાવટ છે. વળી, એની પાસે ભાષાની અભિધા લક્ષણા વ્યંજના શક્તિઓ છે તેમ રૂપક કે અર્થાન્તરન્યાસ અલંકારો પણ છે. એટલું જ નહીં, જરૂરતે કરીને એ લૉજિકલ થઈ જાય છે, ઇલ્લૉજિકલ પણ. પરન્તુ પોતે પોલિટિકલી કરેક્ટ છે પણ મૂળે કવિ છે એટલે અન્તે એને હુમાની કિંવદંતી યાદ આવે છે અને એની સહાયે કરીને વાતને એ સુખાન્ત અર્પીને શમી શક્યો છે.		કાવ્યકથક કવિ છે એટલે એને આમ ગુપચાવીને કહી દેવાની ફાવટ છે. વળી, એની પાસે ભાષાની અભિધા લક્ષણા વ્યંજના શક્તિઓ છે તેમ રૂપક કે અર્થાન્તરન્યાસ અલંકારો પણ છે. એટલું જ નહીં, જરૂરતે કરીને એ લૉજિકલ થઈ જાય છે, ઇલ્લૉજિકલ પણ. પરન્તુ પોતે પોલિટિકલી કરેક્ટ છે પણ મૂળે કવિ છે એટલે અન્તે એને હુમાની કિંવદંતી યાદ આવે છે અને એની સહાયે કરીને વાતને એ સુખાન્ત અર્પીને શમી શક્યો છે.

	૩ : ભડલીવાક્ય —		'''૩ : ભડલીવાક્ય —'''
	કાવ્યકથક ભડલી છે. એણે ભાખેલું વાક્ય અહીં કાવ્યરંગે રંગાયેલું છે, છતાં એ ભવિતવ્ય એકંદરે પ્રાચીન અને અર્વાચીન યુદ્ધ અને તેથી સરજાનારા વિનાશને ચીંધે છે. આમાં તો નૉંધ શું કરવી? સુન્દરથી અતિ સુન્દર કહેવાય તેનાં અવતરણ જ કરાય :		કાવ્યકથક ભડલી છે. એણે ભાખેલું વાક્ય અહીં કાવ્યરંગે રંગાયેલું છે, છતાં એ ભવિતવ્ય એકંદરે પ્રાચીન અને અર્વાચીન યુદ્ધ અને તેથી સરજાનારા વિનાશને ચીંધે છે. આમાં તો નૉંધ શું કરવી? સુન્દરથી અતિ સુન્દર કહેવાય તેનાં અવતરણ જ કરાય :

Atulraval at 08:27, 5 October 2023

2023-10-05T08:27:16Z

Show changes

Atulraval: Created page with "{{SetTitle}}
'''++ વિનોદ જોશી ++ '''
=== ૧ : કાવ્યારંભે સરસ્વતી પ્રાર્થના — === વીજળિ યું વેડી લેખણ કીધી, સરસવતી માતા ! કાગળનો ખાલી ખૂણો આપજ..."

2023-10-05T08:16:04Z

Created page with "{{SetTitle}} <center><big><big><big>'''++ વિનોદ જોશી ++ '''</big></big></big></center> === ૧ : કાવ્યારંભે સરસ્વતી પ્રાર્થના — === <poem> વીજળિ યું વેડી લેખણ કીધી, સરસવતી માતા ! કાગળનો ખાલી ખૂણો આપજ..."

New page

{{SetTitle}}
 
<center><big><big><big>'''++ વિનોદ જોશી ++ '''</big></big></big></center>
 

=== ૧ : કાવ્યારંભે સરસ્વતી પ્રાર્થના — ===
<poem>
વીજળિ યું વેડી લેખણ કીધી, સરસવતી માતા !
કાગળનો ખાલી ખૂણો આપજો,
પાઘડિ યું પડખે મેલી દીધી, સરસવતી માતા !
વૈખરિયે વળગ્યો લૂણો કાપજો;

કળતર કાંતીને વીંટા વાળ્યા, સરસવતી માતા !
અટકળ ઓળંગી ઓરાં આવજો,
અરથું નરથુંને બેવડ ચાળ્યા, સરસવતી માતા !
અખશરનાં અજવાળાં ઉપડાવજો;

પરપોટા ચીરી દરિયા બોટ્યા, સરસવતી માતા !
ટાંકાટેભાના અવસર ટાળજો,
પડછાયા પીંખી પગલાં ગોત્યાં, સરસવતી માતા !
લેખીજોખીને વળતર વાળજો;

એંઠાં પતરાળાં દૂધે ધોયાં, સરસવતી માતા !
પરવાળાં વેરી પોથી ઢાંકજો,
ઝળઝળિ યાં ઝીલી તુલસી ટોયાં, સરસવતી માતા !
પીળી પાંદડિયે અભરક ટાંકજો;

પરસેવા ખૂંદી કમ્મળ ચૂંટ્યાં, સરસવતી માતા !
અમરતમાં બોળી અંજળ ચાખજો,
પડતર ઑછાયે અમને લૂંટ્યા, સરસવતી માતા !
પરથમ પૂજ્યાની લાજું રાખજો.
</poem>

=== ૨ : તડકો ચીરીને — ===
<poem>
તડકો ચીરીને સ્હેજ ત્રાંસો કર્યો
તો દડ્યાં ઝાકળનાં ચારપાંચ ટીપાં...

કાચાં પરોઢિ યાંને કાંટો વાગે ને પછી
ટશિયો ફૂટે ને એમ ફૂટતો,
ઊગમણાં પડખામાં પાટું મારીને રોજ
બાંધેલો સૂરજ વછૂટતો;

શરમાતી લ્હેરખીને હોડમાં મૂકીને
બધાં ઝાડવાંઓ ચીપે ગંજીપા...

ઊડતાં પંખીનો જોઈ પડછાયો
પાંદડાંઓ વીંઝે પોતાની પાંખ વામણી,
કલરવની પાલખીમાં હેમખેમ નીકળવા
સાંજ લગી બેસે લજામણી;

ચાંદાની ચાનકીને ચૂલે ચડાવી
કોઈ ધ્રાસકાઓ ફૂંકે માલીપા...
</poem>

=== ૩ : તે દિવસની વાત છે — ===
<poem>
જે દિવસથી રોજ દડતાં આંસુને ચોરસ કરી ભીંતે ચણ્યાં’તાં, તે દિવસની વાત છે.
ગોખલામાં ટૂંટિ યું વાળી પડ્યા અજવાસ છેલ્લું હણહણ્યા’તા, તે દિવસની વાત છે.

શ્વાસનો ટેકો સદંતર હોય તકલાદી અને જીવલેણ, એ અફવા ગળે ઊતરી હવે,
પંડમાં છુટ્ટા પડી ફરતા અજાણી હૂંફના પારા ગણ્યા’તા, તે દિવસની વાત છે;

ખાનગીમાં યુદ્ધ જે ખૂંખાર ખેલાયું હતું બંને તરફ ચુપચાપ એ વેઠ્યા કર્યું,
સાવ ઉજ્જડ ટેરવાંને ધાર કાઢી દૂઝતા ઘાવો ખણ્યા’તા, તે દિવસની વાત છે;

આમ તો બારાખડી સિવ્યા કરી જોયા વગર જાણ્યા વગર ટાંકો ન તૂટે એ રીતે,
છેવટે બુઠ્ઠી કલમમાં જાણભેદુ અર્થ ધીમું ગણગણ્યા’તા, તે દિવસની વાત છે;

તીર માફક સોંસરું વીંધી ગયું જે એ હતું શું તે નહીં જાણી શકાયું એટલે,
બે અભણ પંખી પછી તમસાતીરે જઇ શોકના શ્લોકો ભણ્યાં’તાં, તે દિવસની વાત છે.
</poem>
 
<hr>
=== તન્ત્રીનૉંધ : ===
{{Poem2Open}}
(તન્ત્રીનૉંધમાં મેં જે કંઈ લખ્યું છે તેને તે કૃતિના ગુણાનુવાદ ગણવા વિનન્તી છે. એ નૉંધો સમીક્ષા માટેની સામગ્રી છે એમ પણ ગણવા વિનન્તી છે.)

'''૧ : કાવ્યારંભે સરસ્વતીપ્રાર્થના —'''

કાવ્યકથક સરસ્વતીનો પરમ આરાધક છે. એને લેખક થવાની હૉંશ છે, અને તે માટે જરૂરી વિનય સાથે સરસ્વતીમાતાને વિનવી રહ્યો છે, પ્રાર્થી રહ્યો છે.

એની વાણીમાં બે ધ્રુવોનું સાયુજ્ય છે -આર્દ્રતા અને તેજસ્વીતા -સરસ્વતી પ્રત્યેનો ભક્તિભાવ અને આત્મશક્તિ વિશેનો અહંભાવ.

આમ તો, આ રચના પ્રાર્થનારૂપે અપ્રતિમ છે એટલી જ સુગમ છે. છતાં, કેટલાંક અર્થઘટનો રજૂ કરું : ‘કાગળનો ખાલી ખૂણો’ માગીને સૂચવ્યું છે કે સાંકડો અવકાશ પણ બસ થશે, પોતાને ઝાઝા અવકાશની જરૂર નથી. એની લેખણ શક્તિમાન છે, એટલા માટે કે ‘વીજળિ યું વેડીને’ સાધી છે. ‘પાઘડિ યું પડખે મેલી છે’ એટલે પાણ્ડિત્યને બાજુમાં રાખ્યું છે પણ સાથોસાથ, કહેવાતી પણ્ડિતાઈને ગૌણ પણ ગણી છે. વાણીના ‘વૈખરી’ રૂપનું અને તેને લાગેલા લૂણાનું એને જ્ઞાનભાન છે. એ જ્ઞાનભાન એને પોતાના દેશકાળમાં પ્રવર્તતા ભાષિક વ્યવહારોના અનુભવથી લાધ્યું હોય. એની પોતાની વાણી પણ એને એમ ભાસી હોય અને બને કે પોતાનાં લેખનથી તેને ઉચ્ચ કોટિએ સિદ્ધ કરવાના એને અભિલાષ હોય. લેખનની વસ્તુસામગ્રી સ્વાનુભવ ગણાય છે પણ એને તો ‘કળતર’-નો, જીવનનાં દુ:ખદર્દનો, અનુભવ છે; જોકે કળતરને એણે ‘કાંત્યું’ છે, એના ‘વીંટા’ વાળ્યા છે, એટલે કે, વસ્તુસામગ્રી પર કામ કર્યું છે. ‘પરપોટા ચીરીને દરિયા બોટવામાં’ એનું લેખનસાહસ જોઈ શકાય. ભાષા સાધન છે પણ એમાં તો ‘અર્થ અને અનર્થ’ બન્ને સંભવે છે. એણે અર્થ અને નર્થને બરાબર ઓળખ્યા છે કેમકે ‘ચાળ્યા’ છે.

આમ હું પ્રશંસાપૂર્વક અર્થઘટનો કર્યે જઉં પણ અતિ થાય તેથી અટકું. જોકે, સરસ્વતી પાસે એણે આ ત્રણ વસ્તુ યાચી છે એ દરેક લેખકે પણ પોતાના ઇષ્ટદેવ પાસે કે કલાની દેવી પાસે, muse પાસે, યાચવી : ‘ટાંકાટેભાના અવસર ટાળજો’. ‘લેખીજોખીને વળતર વાળજો’. ‘પરવાળાં વેરી પોથી ઢાંકજો’.

'''૨ : તડકો ચીરીને —'''
સુજ્ઞ કાવ્યસાધકોને કેટલીયે વાર ખબર નથી પડતી કે તેઓ ક્યારે કલ્પનાને ઘોડે પલાણ્યા ને રવાલ ચાલે સુખે આગળ ધપ્યા. પણ જેઓ કલ્પના અને તરંગતુક્કા વચ્ચેનો ફર્ક નથી જાણતા તેઓને પણ ખબર નથી પડતી કે પોતે ક્યાં ને કેમ ધપી રહ્યા છે. આ રચના દીપ બનીને એ ફર્ક દર્શાવે છે.

પહેલો અને છેલ્લો શેઅર ઉત્તમ ઉદાહરણો છે : તડકો ચીરીને સ્હેજ ત્રાંસો કર્યો / તો દડ્યાં ઝાકળનાં ચારપાંચ ટીપાં… : ચાંદાની ચાનકીને ચૂલે ચડાવી / કોઈ ધ્રાસકાઓ ફૂંકે માલીપા...

'''૩ : તે દિવસની વાત છે —'''
રચના એક અનોખું ઉદાહરણ છે, એ વાતનું કે વિરહ કે વિદાયના દર્દને કાવ્યમાં કેવી કેવી પૅરે ગાઈ શકાય છે. એ અનોખાપણું આ પંક્તિઓમાં ચકાસીને સવિશેષે માણી શકાશે : રોજ દડતાં આંસુને ચોરસ કરી ભીંતે ચણ્યાં’તાં -શ્વાસનો ટેકો સદંતર હોય તકલાદી અને જીવલેણ -સાવ ઉજ્જડ ટેરવાંને ધાર કાઢી દૂઝતા ઘાવો ખણ્યા’તા.

આ તે એક દિવસની વાત હોય કે તેવા જ કે વિભિન્ન અનેક દિવસોની, કહેવું મુશ્કેલ છે. દર્દને દિવસોમાં ક્યાં માપી શકાય છે !
{{Poem2Close}}