સંચયન-૧૧: Difference between revisions

== ॥ અનુક્રમ ॥ ==

<poem>

:{{color|#00008B|પરિચયનું વિધિવિધાન}}{{Color|#8A2BE2|~ કિશોર વ્યાસ }}

:{{color|#00008B|મારા વ્હાલા}} {{Color|#8A2BE2|~ દેશળજી પરમાર}}

:{{color|#00008B|હંકારી જા}} {{Color|#8A2BE2|~ સુન્દરમ્}}

:{{color|#00008B|અવકાશની ઝાંખી }} {{Color|#8A2BE2|~ હર્ષદ ત્રિવેદી}}

{{color|#00008B|જવા દઈશું તમને....}} {{Color|#8A2BE2|~ કુન્દનિકા કાપડીઆ}}

{{color|#00008B|ઐસા ભી હોતા હૈ!}}  {{Color|#8A2BE2|~ રતિલાલ બોરીસાગર}}

{{color|#00008B|આધુનિક કવિતાની છંદોરચના}}  {{Color|#8A2BE2|~ હરિવલ્લભ ભાયાણી}}

{{color|#00008B|સર્જન}}  {{Color|#8A2BE2|~ હરિવલ્લભ ભાયાણી}}

{{color|#00008B|‘હમ્પી’ — ડાયરીનું એક પાનું}} {{Color|#8A2BE2|~ વિવેક દેસાઈ}}

</poem>

[[File:Sanchayan-11 Image 2.jpg|700px|center]]

{{Img float | style    = | above    = | file    = Sanchayan 9 - 1 - Kishor Vyas.jpg | class    =  | width    = 200px | align    = left | polygon  =  | cap      = જન્મ ૩-૧૧-૧૯૬૬ | capalign = center  | alt      = }}

{{Block center|<center><big><big>{{color|#DC143C|મારા વ્હાલા}}</big></big></center>

<poem>સાંજને સોણલે રસિયોજી જોયા,

જોતાં ચાલી જળધારઃ મારા વ્હાલા

{{Block center|<center><big><big>{{color|#DC143C|હંકારી જા}}</big></big></center>

<poem>મારી બંસીમાં બોલ બે વગાડી તું જા,

મારી વીણાની વાણી જગાડી તું જા.

{{Block center|<center><big><big>{{color|#DC143C|અશ્વ}}</big></big></center>

<poem>વ્હેલી પરોઢેથી મચ્યો અષાઢનો વરસાદ,

ને આછી ઘણી છે આવજા રસ્તા ઉપર,

{{Block center|<center><big><big>{{color|#DC143C|હાથી}}</big></big></center>

<poem>અચિંત ક્યાંથી

અહીં આમ હાથી?

{{Block center|<center><big><big>{{color|#DC143C|આંસુ}}</big></big></center>

<center>(વસંતતિલકા-સૉનેટ)</center>

<poem>આંસુ લઘુતમ સ્વરૂપ સમુદ્ર કેરું  

લાવણ્ય એવું, વડવાગિ્નિ ય કૈંક એવો;  

એવું અબોલ ઘન મૌન મુખે ધરીને  

</poem>

}}

{{Block center|<center><big><big>{{color|#DC143C|સાંજનો શમિયાણો}}</big></big></center>

<poem>સમીસાંજના શમિયાણામાં

ધીમો ધીમો ધૂપ જલે છે!

{{Block center|<center><big><big>{{color|#DC143C|એક-મેકના મન સુધી…}}</big></big></center>

<poem>

દિવસો જુદાઈના જાય છે, એ જશે જરૂર મિલન સુધી:

{{Center|<center><big><big>{{color|#DC143C|ફાગણનો ફાગ}}</big></big></center>

<poem>

ફાગણનો ફાગ અને ટહુકાનો સાદ

{{Block center|<center><big><big>{{color|#DC143C|અવકાશની ઝાંખી}}</big></big></center>

<poem>

ફૂલ પાંદડી ચાખી ત્યાં તો ઊઘડી દુનિયા આખી,

== ॥ વાર્તા ॥ ==

{{Img float | style    = | above    = | file    = Sanchayan-11 Image 13 JAVA-DAISHU-TAMNE-FRONT.jpg | class    =  | width    = 185px | align    = left | polygon  =  | cap      =  <br> | capalign = center  | alt      = }}

== ॥ નિબંધ ॥ ==

{{Img float | style    = | above    = | file    = Sanchayan-11 Image 15.jpg | class    =  | width    = 185px | align    = left | polygon  =  | cap      =  <br> | capalign = center  | alt      = }}

{{Poem2Open}}

== ॥ વિવેચન॥ ==

{{Poem2Open}}

{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}

{{Img float | style    = | above    = | file    = Sanchayan-11 Image 20.jpg | class    =  | width    = 185px | align    = left | polygon  =  | cap      = <br> | capalign = center  | alt      = }}

કાવ્ય કોઈ પૂર્વસિદ્ધ લાગણી, કે ભાવનું પરિમાર્જિત રૂપ હોવાનું કહી શકાતું નથી, પણ આનો અર્થ એવો નથી કે કાવ્ય એ શૂન્યમાંથી થતું સર્જન છે. કાવ્ય માટેનું ઉપાદાન અવશ્ય હોય છે. પણ આ ઉપાદાનનું કાવ્ય બનતામાં એવું રૂપાંતર અને દ્રવ્યાંતર થઈ ગયું હોય છે કે સિદ્ધ કૃતિને તદ્દન નૂતન કે અપૂર્વ વસ્તુ જ ગણવી પડે. આ જ વાતને બીજી રીતે મૂકીએ તો કવિચિત્તની અંદર ગયેલું જ્યારે તેમાંથી પાછું બહાર આવે છે, ત્યારે તે કશીક ધરમૂળની બાબતમાં જુદું જ બનીને બહાર આવે છે. સ્વીકૃત સામગ્રીમાં દ્રવ્ય તેમ જ સ્વરૂપની દૃષ્ટિએ કશુંક નવું જ ચિત્તની આગવી આંતરિક સ્વયંભૂશક્તિથી ઉમેરાય છે. એટલે જ તો જે સર્જન રૂપે સિદ્ધ થયું હોય તે પ્રતિનિધિરૂપ કે નમૂનારૂપ નહીં– ‘ટાયપ’ નહીં, પણ એકમેવાદ્વિતીયમ્ હોય છે–’યુનિક’ હોય છે. (માત્ર કાવ્યના જ નહીં, ઇતરકલાઓ, વિજ્ઞાન, તત્ત્વજ્ઞાન, ધર્મ વગેરે બધાં ક્ષેત્રોને લગતા સર્જનને આ વાત સમાન ભાવે લાગુ પડે છે.)

કાવ્યમાં પ્રકટતી આ અપૂર્વતાને કારણે એ પણ સ્પષ્ટ છે કે સર્જનપ્રક્રિયાનો કશાકથી આરંભ થતો હોવા છતાં એ કોઈ પૂર્વનિર્ધારિત યોજના પ્રમાણે ચાલતી ક્રિયા નથી, અથવા તો કોઈ પૂર્વનિર્ણિત સાધ્ય માટેનું એ સાધન નથી. સર્જન પૂર્વનિયત નહીં પણ મુક્ત ક્રિયા છેઃ ‘મુક્ત’ એટલે સ્વાયત્ત અને સ્વયં સંચાલિત. નથી તે પૂર્ણપણે તેના ઉપાદાનથી નિયંત્રિત, કે નથી તે તેના ભાવિ પરિણામથી નિયંત્રિત. પ્રારંભનું ભાવબીજ કેમ વિકસશે, કેમ ઘડાશે અને અંતે કેવા ઘાટઘૂટ સાથે અવતરશે તેનો કવિની પોતાની પાસે પણ કશો પહેલેથી દોરેલો નકશો હોતો નથી-કવિચિત્ત કશા ‘બ્લૂ પ્રિન્ટ’ અનુસર કામ કરતું નથી. સર્જનવ્યાપાર દરમિયાનની કોઈ આગવી ક્ષણે જે ધારણા હોય તેનાથી કશુંક જુદું જ (અરે, ઊલટું જ) તે પછીની ક્ષણે નીપજવાની પૂરી સંભાવના સતત હોય છે.

પણ આનો અર્થ એમ નથી કે સર્જનમાં કવિચિત્ત તદ્દન અતંત્રપણે કે અંધપણે વરતે છે, અથવા તો તે દિશાશૂન્ય, આશયરહિત, પરવશ કે અભાન હોય છે. કલાસર્જન એ સૂક્ષ્મ, સભાન નિયમનથી ચાલતો એક સ્વૈચ્છિક, સપ્રયોજન, સવિવેક ચિત્તવ્યાપાર છે. સર્જનપ્રવૃત્તિ પ્રયોજનહીન નહીં પણ પ્રયોજનપ્રેરિત છે. સપ્રયોજન હોવા સાથે કશું અન્ય તેનું પ્રયોજન નથી. તે પોતે જ પોતાનું પ્રયોજન - ક્રીડાની જેમ સર્જન સ્વયંપ્રયોજન (autotelic) છે, અને સર્જનનું પ્રયોજન સર્જનમાં જ અર્થહિત હોવાથી તેને ‘અંતઃપ્રયોજન’ (endotelic) પ્રવૃત્તિ પણ કહી છે.

ભાવિ પરિમાણની આગળથી કશી ઝાંખી કે ભાળ હોવા છતાં સર્જન ક્રિયાનું દરેક પગલું કોઈક રીતે એ અદૃષ્ટ સાધ્યની એંધાણીને અનુલક્ષતું વરતાય છેઃ પુરસ્કાર તિરસ્કાર દરેક નિર્ણય પાછળ કશાક અકળ દૂરસ્થ લક્ષ્યનું ચોક્કસ ખેંચાણ કામ કરતું લાગે છે. નિર્માણક્રિયામાં જાણે કે પ્રયોજનને સાચવવાની દિશામાં ધક્કો વાગતો સતત અનુભવાય છે, અને ગોઠવાતા જતાં ચક્રોમાંથી ક્રમેક્રમે કશીક ભાત અને યોજના ઊપસતી આવતી પ્રતીત થાય છે.

સર્જનપ્રક્રિયાને આ દૃષ્ટિએ જોવાનું એક અત્યંત મહત્ત્વનું પરિણામ એ કે તેમાં કવિની ‘અનુભૂતિ’ની અને કલ્પનાની જેવું જ તેના માધ્યમનું-ભાષાનું સ્થાન સમજવાનું છે. કાવ્યની ભાષા એ કાવ્યનું વાહન નથી, પણ તેનું માધ્યમ છે. ભાષા (એટલે કે શબ્દસંદર્ભ-એટલે કે અર્થસંદર્ભ, વર્ણસંદર્ભ અને લયસંદર્ભ) ‘અનુભૂતિ’ના કાચા દ્રવ્ય પર એક વિધાયક તત્ત્વનું કામ કરે છે. તો સાથોસાથ, ઉપર કહ્યું તેમ, એ ‘અનુભૂતિ’ પણ પરંપરાગત ભાષા અને રચનારીતિનું નવવિધાન કરે છે- તેને કોઈક અવનવો મરોડ બક્ષતી હોય છે. આ વાતનું એક અત્યંત મહત્ત્વનું ફલિત તે એ કે ભાવક કાવ્યકૃતિને - તેની અપૂર્વતાનો, તેના શબ્દબંધ દ્વારા જ પામતો હોવાથી, કાવ્યને સર્જન તરીકે મૂલવવામાં તેની ભાષાની અને રચનારીતિની તપાસને પાયાનું કર્તવ્ય ગણવું જોઈએ.

{{Poem2Close}}