સાહિત્ય પલ્લવ – ભાગ ૧/અખો - ૨

અખો

ચંદ્રવદન મહેતા

જમના – કેમ અખાભાઈ, કંઠી તૈયાર થઈ કે? આજે તો મારે પહેરવી જ છે. અખો — આ હમણાં જ તમને સંભાર્યાં હતાં. આ રહી. છે તો તૈયાર, પણ જરા સાફ કરી આપું એટલી વાર છે. જમના — કેટલી વાર લાગશે હજી? અખો — અરે વાર શાની? જમના – ના ના, પછી સાફ કરજો; હમણાં તો હું પહેરી જ જાઉં છું. મારે હમણાં બહાર જવું છે. લાલદાસ – જમનબહેન! તમે નસીબદાર તો ખરાં, હાં. જમના — કેમ? અખો – કંઈ નહિ; એ તો શેઠને કંઠી ઘણી ગમી ગઈ તેથી કહે છે. તમને કેવી લાગી? જમના — અરે કંઠી તો સરસ — બહુ સરસ બનાવી છે, હાં. વાહ! પહેરી જ જાઉં છું; પછી સાફ કરી આપશો ને? અખો — અરે, પણ મેં ના ક્યારે કહી છે? લાવજો ને. ગમી એટલે બસ. આ ત્રણ દિવસથી મેં બીજુ કશું હાથ પર લીધું જ નથી. આ શેઠનું ઘડવાનું પણ એમ જ રહ્યું છે ને! જમના — અરે ગમી તો ઘણી જ, લો પહેરી જ લઉં છું. ચાલો જાઉં છું, પછી આવીશ. અખો – પણ આવડી દહાડ શી? આવ્યાં શું ને ચાલ્યા શું? જમના – જરા ઉતાવળે જવું છે; પછીથી આવીશ, હાં? જાઉં છું, અખાભાઈ! અખો — વારુ! આવજો જમનાબહેન! (જમના જાય છે.) લાલદાસ — ચાલો હવે મારાં કડાં લો. અખો — શેઠ, મારે આ સગી બહેન કરતાં પણ વધારે છે, હાં! અને એનો પણ મારા પર બહુ ભાવ, હાં! લાલદાસ — ભાઈ, લેણાદેણની વાત છે. હવે અમારાં કડાં ક્યારે આપશો? અખો — અરે હાં, જુઓને આજે કયો વાર? લાલદાસ — મંગળવાર. અખો — બસ તો —

(બહારથી અવાજ)

અવાજ — એ અખેદાસ સોની શું ઘર કીધર હય? અખો — એ ઈધર, ભાઈ! ઈધર! આવો. કંઈ બાદશાહી ફરમાન લાગે છે.

(બાદશાહના બે સિપાઈઓ દાખલ થાય છે.)

એક સિપાઈ — ટંકશાલ કે અમલદાર રહીઆદાસ સોની કુટુંબકા અખેદાસકો બાદશાહ સલામતકા ફરમાન હય. અખો — પણ છે શું? એક સિપાઈ — એ ખરીતા હય — પઢો. (કાગળ ધરે છે.) અખો –(ખરીતો લેતાં) પણ ખાં સાહેબ, કંઈ કારણ તો કહેશો ને? એક સિપાઈ — વો સબ ઇસમે લિખા હય. અખો — લો શેઠ વાંચો; તમે તો હોશિયાર છો. લાલદાસ – (મહામહેનતે વાંચે છે.) દેસાઈકી ખિડકીમેં રહનેવાલે રહીઆદાસ કુટુંબકે સોની અક્ષયદાસને ટંકસાલમેં ઉસીકા અમલ દરમ્યાન સોના ચાંદીકે સિક્કેમેં દુસરી ગલત ધાતુ મિલાયા હય વૈસા ઉસકે પર આરોપ હય, ઈસ લિયે બાદશાહ સલામતકી સૂબેદારી કચેરીમેં અભી હાજર હોનેકા ફરમાન હય. અખો — મારા પર આરોપ? ખાં સાહેબ! કાંઈ ભૂલ થાય છે. પહેલો સિપાઈ — વો સબ કચેરીમેં કહના. ચલો અબી, દેરી મત કરો. લાલદાસ — ખાં સાહેબ! અખેદાસ કદી એવું કરે એ મનાય જ નહિ. પહેલો સિપાઈ — વો હમ ના જાને. એ ફરમાન બરાબર ઉન્હે અભી આના હી પડેગા. લાલદાસ — ભાઈ! કંઈ બાદશાહના ફરમાનને ના પડાવાની હતી? જઈ આવોને, એટલે ખબર પડશે. અખો — હાસ્તો, કંઈ છૂટકો છે? જોયું ને? ઘડીની ખબર નથી. પણ આપણે શી ચિંતા? જેના દિલમાં મેલ એને ડંખ. ચાલો ખાં સાહેબ, જરી અંગરખો પાઘડી પહેરી લઉં.

(અખો અંદર જાય છે.)

લાલદાસ — ખાં સાહેબ! આ શી ભાંજગડ છે? અખેદાસ કદી એવું કરે નહિ. બચારો ભગવાનનો માણસ — નેક માણસ. એક સિપાઈ — ક્યા માલૂમ! કચેરીમેં કુછ ખટપટ ચલતી હય. કિસીને કુછ ધોકા દે દિયા હોગા. લાલદાસ — એમ જ હશે; નહિ તો બધા તો સોની વાલમાંથી રતી ચોરે, ત્યારે આ તો ઉમેરે એવો માણસ છે. આ તો એનો કંઈ દિવસ જ વાંકો, બાકી એના પર આવું આળ? બીજો સિપાઈ — ટંકશાળ કે અમલદાર પર સબકી નજર રહેતી હોય.

(અખો અંદરથી આવે છે.)

અખો — ચલો ખાં સાહેબ! તમે, ભાઈ, બેસજો; હું હમણાં જ પાછો આવીશ, ઘણું કરીને તો. (સિપાઈઓ સાથે એ પણ જાય છે.) લાલદાસ — શો કળજગ આવ્યો છે? અખાભાઈ જેવા પર આળ! સરકારી નોકરીમાં કાંઈ સલામત જ નહિ! આવો નિખાલસ માણસ, પ્રમાણિક માણસ, સીધો પાધરો એનો ધંધો કર્યા કરે; કોઈની સાથે ખટપટ નહિ, વાત નહિ. ખરેખર! કળજુગના માયાવી બંધનમાં જગત ઘેરાતું જાય છે. એ તો જે થાય તે જોયા કરવાનું. પણ અખેભાઈને કાંઈ આંચ નહિ આવે.

* * * *
[ જમના આવે છે.]

જમના — કેમ, અખેભાઈ નથી? લાલદાસ — ના, કચેરીમાં ગયા છે. જમના — કચેરીમાં? ત્યાં કેમ? લાલદાસ – એમના પર સોના ચાંદીમાં હલકી ધાતુ ભેળવવાનો આરોપ મુકાયો છે, તે બાદશાહના સિપાઈ આવીને લઈ ગયા. જમના — હાય હાય! અખેભાઈ પર એવો આરોપ! શું કહો છો? લાલદાસ – ખરું કહું છું. કોઈ અદેખાનું કારસ્તાન લાગે છે. જમના — એ પ્રભુ! શું થશે હવે? લાલદાસ — સિપાઈઓ કહેતા હતા કે કોઈની કાનભંભેરણી છે એટલે છૂટીને જ આવશે. હવે તમે અહીં બેસો તો હું દરબારમાં જતો આવું. મને પણ ચિંતા થાય છે. જમના — હા, હા. હું અહીં બેઠી છું. તમે જલદી જાઓ, ને કંઈ ખબર પડે કે તરત મને કહી જજો. અખેભાઈને કંઈ થાય નહિ એ જોજો, હાં.

(લાલદાસ જાય છે.)

જમના — અરેરે! આ મારા જ પાપનું ફળ તો નહિ હોય? મનેયે શી બુદ્ધિ સૂઝી? એનો મારા પર કેટલો ભાવ! કેટલું હેત! કેટલી લાગણી! મારા એની પાસે મૂકેલા ત્રણસો રૂપિયા. એના પર મેં અવિશ્વાસ આણી આ કંઠીને બહાને એ લઈ લેવાનો મનસૂબો કર્યો. એણે બિચારાએ કેટલી હોંસથી આ કંઠી કરી આપી! કીધીતો કીધી, પણ એમાં ગાંઠના સો રૂપિયા ઉમેર્યા. એણે એટલું કર્યું, ત્યારે મેં મૂર્ખીએ એમાં અણવિશ્વાસ આણી કંઠીની ચોકસીને ત્યાં કિંમત કરાવી. અરેરે! મને એ શું સૂઝ્યું? એનો મારે માટે નિઃસ્વાર્થ ભાવ, એનો મેં આવો બદલો વાળ્યો! મારું જ પાપ એને નહિ નડ્યું હોય? અપરાધ મારો ને ગુનેગાર એ. આ તો ચોર કોટવાળને દંડે એવું થયું. ઓ ભગવાન! એ જાણશે ત્યારે એને કેટલું લાગશે! મેં આ શું કીધું? બનશે તો એને હું કહીશ જ નહિ, પણ આ કંઠી પર ચોકસીએ મૂકેલો કાપ કંઈ છૂપો રહેશે? અને હું આપીશ નહિ તોયે એ તો સાફ કરવા માગશે જ. જગતમાં આવો ભાઈ તે ક્યાંથી પામીશ? મેં માગી લીધેલો મારો ભાઈ, ને એણે મૂકેલો મારામાં વિશ્વાસ, અને એને આપેલા મારા વચનમાંથી હું ચળી. ઓ ભાઈ! ભાઈ! મને માફ કર. અખેભાઈ! અખેભાઈ

(અખો આવે છે.)

અખો – કંઈ ચિંતા ન કર, કંઈ નથી. જમના બહેન! હું નિર્દોષ ઠર્યો છું. જમના –(સફાળી) અખેભાઈ! અખેભાઈ! આવ્યા તમે! આવ્યા તમે! અખો – હા, ઈશ્વરે લાજ રાખી લીધી છે. કોઈએ સૂબેદારને જૂઠું ભંભેર્યું હતું. જમના — ચાલો સારું થયું! (અચકાતાં) સત્યનો અંતે જય જ થાય છે. અખો – હા, પણ જગતનાં પાખંડોનો પણ પાર નથી હોતો તો. આવાં જૂઠાણાંથી શો ફાયદો થતો હશે જમના — તમારા પેલા ઘરાક તમને મળ્યા? એ તમને જોવા જ દરબારમાં ગયા છે. અખો — હા. એ મને રસ્તે મળ્યા. હમણાં આવે છે પાછા. કેમ કંઠી લાવ્યાં છો? લાવો સાફ કરી આપું. જમના — ના, ના. હવે સાફ કર્યા વગર ચાલશે. અખો — અરે, સાફ કર્યા વિના ચાલે? ચળક જ નહિ આવે; લાવો. જમના — લો. ને...ને અખાભાઈ! (કંઠી આપતાં) આ કાપ છે તે પણ જરા સમો કરી આપો ને? અખો —(કંઠી લઈને) આ શેનો કાપ છે? જમના — અરે, એ તો અમસ્તો. ઉંદર બુંદર... ના ના. કોણ જાણે કેમ એ કાપ પડ્યો. પણ બરાબર થશે ને? અખો – જમના બહેન! શી વાત કરો છો? આટલી વારમાં અને ઉંદરનો કાપ! મને ખરું કહો. જમના — એ જાણીને શું કામ છે? તમે સમો નહિ કરી આપો? અખો – દસ વાર સમો કરી આપીશ. ક્યારે ના કહી છે? પણ મારે આ કાપ વિષે જાણવું જ છે. જમના — તે હું નથી કહેવાની ત્યારે. અખો — બહેન! યાદ છે? તમે મારાં ધર્મ-ભગિની થાઓ. મારાથી આજે છુપાવો છો ને? મને જ નથી કહેવું? આજે મારાથી આટલી જુદાઈ રાખવા માંડી એમ જ ને? જમના — ભાઈ! ઓછું આણવાની જરાયે જરૂર નથી. એ કહેવામાં કંઈ લાભ નથી, એટલે નથી કહેતી. અખો — લાભ કે ગેરલાભ! જે હશે તે વેઠવા તૈયાર છું. મને તમારા ભાઈ તરીકે ઓળખતાં હો, તો કહો. જમના — ભાઈ! સત્તર વાર ભાઈ! જન્મોજન્મ મળજો મને તારા જેવો ભાઈ. (ઓવારણાં લે છે.) મને માફ કરો અખેભાઈ! પણ મેં મૂર્ખીએ ભૂલ કરી છે.

(રડે છે.)

અખો – હોય. ભૂલ તો કોણ નથી કરતું? જે હોય તે, જમનાબહેન! એવું તે શું છે? મને જરૂર કહો. જમના – ભાઈ, શું કહું? મેં તારામાં અવિશ્વાસ આણ્યો અને આ કંઠી ચોકસી પાસે કિંમત કરાવવા લઈ ગઈ. ત્યાં ચોકસીએ મૂકેલો આ કાપ છે. મને માફ કર ભાઈ! તારી નિ:સ્વાર્થ લાગણીનો આ બદલો! અરેરે, મને એટલો પસ્તાવો થાય છે! મને કોકે ભંભેરી સોનીના ધંધા પર આળ ચડાવ્યાં. સત્યાનાશ જાય એ ભંભેરનારનું, અખેભાઈ! અખેભાઈ

(રડે છે.)

અખો — (બેત્રણ ક્ષણ પછી) બહેન રડ નહિ. હમણાં આ તને બરાબર કરી આપું છું, અને બીજું પણ કંઈ જોઈતું કરતું હોય તો આપું. જમના — મને કંઈ નહિ જોઈએ. તું જેવો ભાઈ મળ્યો, એથી વધારે મને શું જોઈએ? અરેરે! મને આ શી મતિ સૂઝી? અખો — હવે પસ્તાવો કર્યે શો ફાયદો? કંઈ નહિ. એમાં તારો દોષ છે જ નહિ. આ જગતની માયા જ એવી છે. પાખંડથી ભરેલી આ દુનિયામાં આપણે પામર માત્ર, ઘણીયે વાર એમ ભરમાઈએ છીએ. મારા મનમાં કંઈ જ નથી. આ ઘર તારું ગણીને જ વાપરજે; એ તો આ મારા પરની આળ-ઘડી આવી ને ચાલી ગઈ. જમના – અખાભાઈ! આવું ફરીથી નહિ કરું, હાં. હું શું મોં બતાવી રહું તને? તારા મનમાં કંઈ નહિ રાખેને? હું જાઉં છું. અખો—(વિચારમાં લીન) કંઈ ઓછું ન આણતી, જમના! આવજે હાં

[જમના જાય છે.]

માટીના માળખામાં આટલો બધો પ્રપંચ, એમ? માનવમાત્રને માયાનાં બંધન છે, એમ? મારી બહેન જેવી આ બહેન, જેને મેં બહેન કરતાં પણ અધિક ગણી એને પણ મારામાં વિશ્વાસ નહિ! પાંચ પાંચ વર્ષ આટલી નિમકહલાલ સેવા બજાવી તોયે સૂબેદારના મનમાં મારે માટે અવિશ્વાસ આવ્યો! લોભ ને અદેખાઈના સડાથી ઊભરાઈ રહેલા આ જગતમાં પ્રમાણિકપણાને ક્યાંય પણ સ્થાન નથી શું? શું થવા બેઠું છે? સગી બહેન જેવી બહેન ભાઈમાં વિશ્વાસ ન મૂકે, એ હડહડતો કળજુગ નહિ તો બીજું શું? હો! હો! માનવજીવન કેટલું સડેલું! માયાનાં આવરણ કેવાં લીલાંપીળાં દેખાડે છે? જગતના આદિકાળથી જન્મેલી ઓ માયા-નટી! ખરેખર તારાં અટપટાં આવરણોમાં સઘળાં ગુલામ છે. તારી ઇન્દ્રજાળ-વિદ્યા, તારા વિવિધ સંકલ્પ-વિકલ્પ, તારા તરેહવાર વેષરંગ, તારી ચિત્રવિચિત્ર પ્રપંચલીલા, તારી કૂવા પરના ચક્કર જેવી ગતિ, તારું ચંચળ ચાતુર્ય, એ સર્વ વડે તું માનવજાતને મર્કટ માફક નચવી રહી છે! રે, બાળકના ધંધોળિયા રમાડી રહી છે! ધન્ય છે તને! અંતે તું કોને નથી ઠગતી? કોને દગો નથી દેતી? કરશણી કરશણ ઉગાડે ને પછી કાચું પાકું જોયા વગર કાપી ખાય, એમ તું પણ કંઈક રંગરાગ ઉત્પન્ન કરી ક્યારે કંઈકને ગળી ખાય છે, એનો ભરોસો પણ નહિ સોનીનો ધંધો એટલે જગતના અવિશ્વાસને પાત્ર ધંધો! સોની એટલે વાલમાંથી રતી ચોરે જ. સોની થયો ત્યારે આ દુ:ખ ને? સોનું ઘડ્યું ત્યારે આળ આવ્યાં ને? મારે નથી કરવો એ ધંધો. આ સાણસી, ચીપિયો, ભૂંગળી, બધું લાવ નાખું કૂવામાં કે થાય નિરાંત.

(બધું ઊંચકી અંદર નાખવા જાય છે ને ઘરાક આવે છે.)

સ્વાધ્યાય

૧. આ પ્રવેશનો સારાંશ લખો.

૨. આ પ્રવેશમાં કેટલાં પાત્ર આવે છે, અને તેમાં મુખ્ય પાત્ર તમને કયાં લાગ્યાં તે જણાવો.

૩. જમનાના વર્તન માટે તમારા મનમાં કેવો અભિપ્રાય બંધાયો? જમનાના એ વર્તનમાં અખા પ્રત્યે અવિશ્વાસ કેટલો હશે અને સોની-માત્ર ચોરે એવી માન્યતા ઉપર બંધાયેલો અવિશ્વાસ કેટલો હશે તે કહી શકશો?

૪. અખાની જગ્યાએ તમે હોત તો આ પ્રવેશમાં જે પ્રસંગો આવે છે તે પ્રસંગમાં તમારા મન પર શી અસર થાત તે કહી શકશો?

૫. માયાનાં બંધન સમ્બન્ધી અખાના ઉદ્ગારો સમજાવો.