સાહિત્ય પલ્લવ – ભાગ ૨/પ્રતિમા: Difference between revisions

{{Poem2Close}}

{{center|<poem>[શિખરિણી]

{{Poem2Open}}

સારથિ – પરિતપન મોટું હૃદયમાં.

ભરત – [રથની ગતિ નિહાળી] આ તે રથવેગ! આ પેલાં—

{{Poem2Close}}

દ્રુમો દોડે જાણે, ઝટ રથ જતાં ના સ્થળ જડે.

ધસે ભૂ આરામાં, જળવમળવાળી જ્યમ નદી.

ન દીસે આરા, શું અતિ ગતિ થયે, પૈ સ્થિર રહ્યું?

{{Poem2Open}}

સારથિ – કુમાર, વૃક્ષોની આસપાસ ઠંડક હોવાને કારણે અયોધ્યા નિકટમાં જ હોય એમ લાગે છે.

ભરત – અહો, સ્વજનોને મળવા ઉત્સુક થયેલું મારું મન કેટલું ઉતાવળું થઈ રહ્યું છે! અત્યારે તો —

{{Poem2Close}}

શિર પિતૃચરણે ન જાણે લળ્યું,  

ભૂપ ઊભો કરે સ્નેહથી ત્યાં મને;

કિંકરો : ‘છો ફલાણા સમા ને બલી.'

મુજ પલટ થયેલ ભાષા અને

{{Poem2Open}}

સૂત — [સ્વગત] કેવી દયાજનક વાત છે કે, મહારાજાના મૃત્યુની વાત જાણ્યા વિના જ ધૂળમાં મહેલ બાંધતા ભરતકુમાર અયોધ્યામાં પ્રવેશ કરશે! બધુંય જાણતાં છતાં હું એ કાંઈ કહી શકતો નથી; શાથી જે -

{{Poem2Close}}

પ્રાણત્યાગ પિતાજીનો, માનો ઐશ્વર્યલોભ ને

{{Poem2Open}}

યોદ્ધો – [પ્રવેશ કરી] જય થાઓ કુમારનો.

ભરત – [કાંઈક ચાલી, જોઈ] બરોબર મુકાયેલાં પુષ્પ અને અક્ષતથી સ્પષ્ટ થતાં નૈવેદ્યો જણાય છે. ભીંતોમાં ચંદનના થાપા લગાવેલા છે. બારણાંઓ પણ મૂકેલી પુષ્પમાલાઓની શોભાવાળાં છે, અને રેતી પાથરવામાં આવેલી છે. શું આજે કાંઈ વિશેષ પર્વ છે કે નિત્યનું આ કર્મ છે? આ તે કયા દેવનું સ્થાન હશે? નથી દેખાતું અહીં કાંઈ શસ્ત્ર કે ધ્વજ જેવું બાહ્ય ચિહ્ન. ઠીક છે : અંદર જઈ જાણી લઈશ. [પ્રવેશ કરી, જોઈ] વાહ, શિલાઓ ઉપર આ તે કેવું મધુર શિલ્પ! વાહ, આકૃતિઓની શી ભાવવ્યક્તિ! દેવોને ઉદ્દેશી થયેલી છતાં આ પ્રતિમાઓ મનુષ્યની ન હોય તેવી પતીજ પડે છે! આ તે શું કોઈ ચાર દેવતાનો ચોરો છે? હશે, ગમે તે હો, મારા મનમાં તો આનંદ છે :

{{Poem2Close}}

ઠીક છે, દેવ આ કોઈ માટે શિર નમાવવું;  

{{Poem2Open}}

પૂજારી – [પ્રવેશ કરી] નિત્યપૂજા કરી ભોજન કરવા બેઠો હતા ત્યાં વળી આ પ્રતિમાઓની આકૃતિથી નહિ જેવા ફેરવાળો આ કોણ માનવ આ પ્રતિમાગૃહમાં આવી લાગ્યો છે! ઠીક છે. અંદર જઈ જાણી લઉં.

ભરત – કેમ, વારુ, રોકો છો?

{{Poem2Close}}

મારામાં દોષ શું કાંઈ? કે છે વિધિ વિશેષ કો?

{{Poem2Open}}

પૂજારી — નહિ, એ કારણોએ હું આપને રોકતો નથી. એ તો દેવ માની આપ નમસ્કાર કરો ને આપ બ્રાહ્મણ હો તો? માટે રોકું છું. આ શ્રીમાન ક્ષત્રિયો છે.

ભરત — [હર્ષ સહિત] ઇક્ષ્વાકુવંશ્યો! એમ કે? આ તે અયોધ્યાના સ્વામીઓ!

{{Poem2Close}}

આ તે જે દેવતાને અસુર-પુર-વધે જાતા મદદમાં.

આ તે જાતા સુકૃત્યે પુર-વિષય લઈ જે ઇંદ્રપુરમાં.

આ તે જેવી હતી આ અખિલ વસુંધરા જીતી ભુજબળે.

{{Poem2Open}}

અહો, અચાનક જ આ મોટું ફળ મને તો મળી ગયું. [પ્રથમ પ્રતિમાને ચીંધી] ઠીક, વારુ, કહો જોઈએ, આ શ્રીમાન કોણ છે?

પૂજારી — જરા ઊભા રહો.

{{Poem2Close}}

આપ્યાં દશરથે સ્ત્રીને પ્રાણ ને રાજ્ય દેચમાં,

{{Poem2Open}}

ભરત – અરે પિતાજી! (મૂર્છા ખાઈ પડી જાય છે. ફરી શુદ્ધિમાં આવી )

{{Poem2Close}}

હૃદય. બન સકામી; જે વિષે વ્હેમ તેં તે

જનક-મરણ સુણ્યું. ધાર તું ધૈર્ય આવે.

કુવચન મુજને આ 'દેચ’ સંબંધી સ્પર્શે

{{Poem2Open}}

આર્ય!

ભરત – [શાંતિ મેળવી]

{{Poem2Close}}

પિતા ને બંધુએ છોડી આયોધ્યા અટવી બની.

{{Poem2Open}}

ભાઈ, વિસ્તારથી સંભળાવો તો મારા મનને સ્થિરતા મળે. તો બધું પૂરેપૂરું કહી દો.

ભરત  – જરા ઊભા રહો.

{{Poem2Close}}

સંભારી દેચ, માગ્યું : 'મુજ સુત નૃપ હો,’ ને ધૈર્ય ધરતાં

ભ્રાતાને જોઈ બોલી : 'સુત વન ગમ જા.' ત્યારે સ્વસુત જે,  

દેખી પ્હેરેલ ચીરો અસદૃશ મરવું ત્યાં તો જનકનું.

{{Poem2Open}}

[મૂર્છા પામે છે.]

પૂજારી – [જોઈને] અરે!

{{Poem2Close}}

મૂર્છાયો પુત્ર ત્યાં આવી રાણીઓ આ ખરે સમે.

{{Poem2Open}}

[તેવે રાણીઓ અને સુમંત્ર પ્રશ કરે વેછે.]

સુમંત્ર – આ ગમ, આ ગમ બા.

{{Poem2Close}}

નિવાસ તે આ પ્રતિમા-ભૂપાળનો, મહેલ ઊભે નહિ જેહ – સામ્યમાં.

{{Poem2Open}}

[પ્રવેશ કરી, જોઈ] માતાઓ, પ્રવેશ ન કરશો, ન કરશો.

{{Poem2Close}}

હોય ને આપણા રાજા યૌવને, તે સમો પડ્યો.

{{Poem2Open}}

[બહાર જાય છે.]

સુમંત્ર – કુમાર, બીજું શું? હું સુમંત્ર જ.

{{Poem2Close}}

સ્વર્ગે ગયા ભૂપ, રહ્યો બિચારો, વાંસે હું ઠાલો રથ હાંકનારો.

{{Poem2Open}}

ભરત – અરે વડીલ! [ઊઠીને] વડીલ! કયા ક્રમે મારે મારી માતાઓને વંદન કરવું તે પૂછવા માગું છું.

ભરત – [ક્રોધ સહિત ઊઠી] હત પાપિણી!

{{Poem2Close}}

મારી આ બેઉ માતાની વચ્ચે તું શોભતી નથી.

{{Poem2Open}}

કૈકેયી – શું કર્યું છે, બેટા, મેં?

ભરત — હતી પહેલાં. અત્યારે નહિ. જુઓ તમે —

{{Poem2Close}}

છાંડી માયા, શીલમાં દોષ જોઈ લોકો પુત્રોને અપુત્રો કરે છે.

{{Poem2Open}}

કૈકેયી – બેટા, મહારાજના વચનને સાચું કરવા મેં તેમ કહ્યું હતું.

ભરત –હં, તો મોટાભાઈ પણ તને શું થાય?

{{Poem2Close}}

ન પિતાનો સગો પુત્ર? ક્રમે ના અભિષેક શું?

{{Poem2Open}}

કૈકેયી — દેચના લોભમાં પડેલીને આ પ્રશ્નો પૂછવાના હોય કે, બેટા?

ભરત -

{{Poem2Close}}  

‘રાજશ્રી-હીન ચીરોથી, પાળા ને સ્ત્રીસહાયને  

{{Poem2Open}}

કૈકેયી — આ બધું સમય આવ્યે જણાવીશ, બેટા.

ભરત -

{{Poem2Close}}  

યદિ અપયશ-લોભી તો કહીને મને શું?

નૃપતિ-સુખ-તૃષા જો બાપ આપે ન તે શું?

યદિ વચન તને જો ‘રાજમાતા' ગમે તો  

{{Poem2Open}}

તેં તો ઘાણ વાળ્યો છે!

{{Poem2Close}}

થતાં રાજ્યે ઇચ્છા નવ નૃપતિ પ્રાણો પણ ગણ્યા.

વડા ભ્રાતાને જા વન, સુત, કહી દૂર જ કર્યો.

સ્ત્રજ્યું શું ધાતાએ હૃદય વસમું વજ્ર કરતાં?

{{Poem2Open}}

સુમંત્ર — કુમાર. અભિષેકની સામગ્રી લઈ પ્રજા સાથે આ વસિષ્ઠ અને વામદેવ આપની પાસે આવી વિજ્ઞપ્તિ કરે છે કે,

{{Poem2Close}}

જેમ ગોપ વિના ગાયો ન પાળ્યે નષ્ટ થાય છે,

{{Poem2Open}}

ભરત – ચાલો પ્રજા મારી પાછળ.

ભરત -

{{Poem2Close}}

લક્ષ્મણપ્રિય જ્યાં વસે રામ, ચાલ્યા અમો તહીં.  

{{Poem2Open}}

[બધાં જાય છે.]