રણજિતરામ ગદ્યસંચય – ૨/ગુજરાતનું સાંસારિક અને ધાર્મિક દર્શન: Difference between revisions

{{Heading|ગુજરાતનું સાંસારિક અને ધાર્મિક દર્શન}}

{{Poem2Open}}

જે ભૂમિમાં રાજકીય ઇતિહાસ રચાયા નથી તે ભૂમિમાં પ્રજાકીય (અર્થાત્ પ્રજાની સાંસારિક, ધાર્મિક અને રાષ્ટ્રીય સ્થિતિનાં મૂળ, બુદ્ધિ અને વિકાસ અથવા અવનતિદર્શક) ઇતિહાસની આશા કેવી? નિયમસર રચાયેલા રાજકીય ઇતિહાસની ખોટ દંતકથા, સિક્કાઓ, પરદેશી પ્રવાસીઓનાં લક્ષણો, જૂના ખતપત્રો, તામ્રપત્રો, ઇત્યાદિ પરથી મહામહેનતે વૃત્તાંતો સાંકળી રચાયેલા ઇતિહાસથી પૂરી પડે છે. આવો જ પ્રયાસ પ્રજાકીય ઇતિહાસ લખવાના સંબંધમાં થઈ શકે છે. સાહિત્યકારોનાં લખાણોમાં, પ્રચલિત આચારોમાં, કહેવતોમાં ઇત્યાદિ સ્થળેથી સાધનો મળી આવે છે. જોઈએ તેવાં અને જોઈએ તેટલાં સાધન મળી નથી આવતાં, તે છતાં પણ જે મળે છે તે પરથી કાંઈક પ્રકાશ તે સમય પર નાંખી શકાય છે; અને ઇતિહાસનું ખોખું ઊભું કરાય છે.

પ્રસ્તુત લેખમાં કાંઈક આવા જ પ્રકારનો ઉપક્રમ છે. વિ. સં. ના અઢારમાં સૈકામાં થઈ ગયેલા કવિઓનાં લખાણોમાંથી ઉતારા લઈ તે સમયનું ચિત્ર આપવા યથાશક્તિ પ્રયત્ન કર્યો છે. આ પ્રયાસ વિકટ તેમ જ પ્રથમ છે એટલે તેમાં પાર પડવું મુશ્કેલ છે. તેમ જ મૅક્સમૂલર જેને dialogic process કહે છે તેનાથી વિદૂર રહેવું પણ કઠિન છે.

આ ત્રણેના ગ્રંથોના આધાર પરથી આ લેખ રચાયો છે. તે સમયની યથાર્થ સ્થિતિ દર્શાવવાનો હેતુ હોવાથી જ્યાં યથાર્થ દર્શાવતાં સાધન મળ્યાં છે ત્યાંથી લીધાં છે. શામળમાંથી વિશેષ મળવાથી તેનાં લખાણો સંબંધ ઉલ્લેખ વારંવાર નજરે પડશે. પ્રેમાનંદમાં યથાર્થ સ્થિતિનો ચિતાર બહુ જ થોડો આવ્યો છે. આ સંબંધમાં રા. ગો. મા. ત્રિપાઠી કહે છે કે તે વાસ્તવિક છે :

આ ઉપરથી જણાશે કે વસ્તુતઃ જે સ્થિતિ હતી તે નીરખવાના પ્રસંગ પ્રેમાનંદ વાંચવાથી બહુ નહિ મળે. પ્રેમાનંદનાં નાટકોમાંથી જેટલાં સાધન મળે છે તેટલા કવિતાના ગ્રંથોમાંથી નથી મળતાં. પ્રેમાનંદે રચેલાં સર્વ નાટકો પ્રસિદ્ધ થશે ત્યારે ગુજરાતના તે સમયના ઇતિહાસ પર ઘણો પ્રકાશ પાડશે. પ્રાચીન કાવ્યો છપાવાનું કામ ફંડ પૂરું થવાથી અટક્યું છે તો તે ફરીથી બીજા ફંડની મદદથી અથવા અગાઉ ચાલતા ત્રિમાસિક જેવા ક્રમિક પત્રથી ચલાવવું આવશ્યક છે. આ સાથે આ કવિને ત્યાં ભણી થયેલા કવિઓના લેખો પણ પ્રસિદ્ધ થવાની જરૂર છે. આ બધાં સાધનો પરથી ગુજરાતનો ઇતિહાસ લખવાને ભવિષ્યમાં કોઈ નીકળશે અને તેને આ લેખ કાંઈક માર્ગસૂચક અથવા બીજી રીતે ઉપયોગી થશે તો આ પ્રયાસ સફળ થયો લેખાશે.

પ્રથમ તો તે વખતે ધર્મની કેવી સ્થિતિ હતી તે જોઈએ. ત્રણ મોટા પંથો ગુજરાતમાં તે સમયે પ્રચલિત હતા : શૈવ, વૈષ્ણવ ને જૈન. શૈવમાર્ગમાંથી ફંટાયેલા વામમાર્ગ, કાંચલીયાપંથ વગેરેમાં અધમતા અત્યંત ચાલતી હતી.

કાંચળીયો ભરે કુંભમાં, આપે એક એકને હાથ,

એક પુરુષ એક પ્રેમદા, સુખે વિલસે તે સાથ.

ચંચળ ધરમ ચોથો ચતુર, કામી વડો વિવેક;

પ્રથમ પંચમકાર ત્યાં, ન્યાવટ કેરા નેક.

પંચમ તેમાં પાંચમું, અધિક ગુણ એકાંત;

તેમાં નરનારી તણી, ભાવ ગણે નહિ ભ્રાંત,  

બીજ મારણ બીજનો, કહેવાય ધણીનો ધરમ;

નરનારી મળે એકઠાં, કરે છે કુડાં કરમ.

{{Poem2Open}}

વડોદરા રાજ્યના થોડા સમય પર પ્રસિદ્ધ થયેલા વસતિપત્રકના રિપોર્ટ પરથી જણાય છે કે કાંચળીયા પંથ અને બીજમાર્ગ હજુ પ્રચલિત છે. બસો બસો વર્ષ પર્યંત જે દેશમાં આવા આવા અનાચારો બિનહરકતે ચાલ્યા કરે તે દેશના વાસીઓનાં હૃદયબળ અને હૃદયશુદ્ધિ કેવાં હશે?

ગોંસાઈ ગુરુ જેહના, સમરપણી સીરદાર;

તનમન સોંપે તેહને, નિર્મળ પોતાની નાર.

{{Poem2Open}}

આ પ્રમાણે લખી કવિ વિરમ્યો. કરસનદાસ પેઠે સામી લડત એણે ચલાવી નહિ તેમજ આવા અનિષ્ટ રિવાજોની ખૂબ ઝાટકણી કરી જનસમાજની કર્તવ્યબુદ્ધિ જાગૃત નથી કીધી. ગોંસાઈજી મહારાજ વિષે એણે એક વાત લખી છે તે અત્રે આપવા જેવી હોવાથી તેનો સારાંશ આપીએ છીએ :

પધાર્યા ‘તા પુર વિષે, દુનિયાં કરે દર્શન;

મોટાને ત્યાં પધરામણી, પુરણ મન પરસંન;

ભાગ્યશાળી વૈષ્ણવ મળ્યા, ભુવન ભુવનથી ધાય.

{{Poem2Open}}

અખો પણ દૃઢ વૈષ્ણવ હતો. પરંતુ શ્રીનાથમાં બરાબર ગોંસાઈના આચારવિચાર નીરખવાથી શુદ્ધિ આવી, અને છેવટે તેણે વેદાંત સ્વીકાર્યો. ગોંસાઈને ગુરુ કરવા વિષે એ કહે છે કે :

{{Block center|'''<poem>ગુરુ કીધા મેં ગોકુળનાથ, ઘરડા બળદને ઘાલી નાથ;

ધન હરે ધોકા ના હરે, એ ગુરુ કલ્યાણ શું કરે?

ગુરૂ થૈબેઠા હું શે કરી, કેઠે પાણ શકે કેમ તરી?

જેટલા બાંધે કંઠીઓ, તેટલાની બુદ્ધિ વંઠીઓ;

પોતે બેઠો છે બૂડવા, ઘણા જન્મના પાપ ઝૂડવા;

પોતાને લાગી છે લહેર, બીજાને કેમ વાળે ઝેર?

પોતે ખઈ રોગે મરે, બીજાને કેમ સાજા કરે?

{{Poem2Open}}

વૈષ્ણવના ગુરુ સંબંધી આટલું લખાયું છે. હવે વૈષ્ણવ સારૂં શું કહેવાયું છે તે જુઓ:

વૈષ્ણવ વૈષ્ણવમાં આચરે, રાસમંડળની રીત;

વસંત રમે છે વૈષ્ણવમાં, પરસ્પરે બહુ પ્રીત.

છાપાં કરે છે છેલડાં, માંડ માંડ ઘાલ્યા માલ;

વિભીચાર વગોતા ફરે, કામનીઓના કાળ.

{{Poem2Open}}

આ તો ધર્મના અનુયાયીઓ સંબંધે કહેવાયું છે. હવે એ ધર્મની જનસમૂહ પર કેવી અસર થતી તેનું બયાન કરીએ.

વિપ્રીત આસન કેરી રીત, પંડિતે વાંચ્યું પુરણ પ્રીત;

વિષય વારતા મનમાં વસી, હેત ઘણેથી રાણી હસી.

છેક ઉઘાડું વર્ણન કર્યું, ને રાધાકૃષ્ણ આચર્યું.

{{Poem2Open}}

કૃષ્ણચરિત્રમાં ગમે એવું તત્ત્વજ્ઞાન હશે, એ ચરિત્ર પરથી ગમે તેટલી ઉચ્ચ પ્રતીતિની હૃદયગત કવિતા રચાઈ હશે, પરંતુ જનસમૂહ ઉપર વર્ણવેલી હાનિ પણ એ જ ચરિત્રથી થતી હશે.

નમે સર્વ નરપત સહિત, કરે વૈષ્ણવનું કાજ,

બંધાવે લોકને કંઠીઓ, લેવરાવે સહુને નામ.

{{Poem2Open}}

આ ઉપરથી જણાય છે કે ભગત ગોસાંઈની ગરજ સારતો. બીજું વર્ણન:

ચિત્રામણ દશ અવતારનાં, ચોકમાં તુલસીવન;

દેરાસર દામોદર તણો, મહેતા કરે કીરતન.

{{Poem2Open}}

આ ભગતો ભજન ગાતા તેમ જ નવાં રચતા—તેમનો વિષય પ્રેમલક્ષણાભક્તિનો તેમજ શંકરાચાર્યના ચર્પટપંજરિકાદિ પદો જેવાંમાં જગતની અસારતા, માનવજીવનની ક્ષણભંગુરતા ઇત્યાદિ પર જે ઉપદેશ અપાયો છે તેવા ઉપદેશનો હતો. શિષ્યની સંખ્યા સારી થતી તો વાડો બાંધતા, અને પોતે ગુરુ થઈ બેસતા, ગાદી થઈ એટલે જતે દહાડે સંસ્થાની વિશુદ્ધિ વિનાશ પામતી.

{{Block center|'''<poem>સ્વામી થૈ બેઠો આપ, એ તો મનને વળગ્યું પાપ,

શિષ્ય રાખ્યાનો શિર પર ભાર, ઉપર ત્યાગને અંતર પ્યાર.

{{Poem2Open}}

આવા જ પ્રકારનો વાડો પણ ઉચ્ચ આશયથી ભક્તવીર કબીરે બાંધ્યો હતો. આ મ્લેચ્છ ભક્તનો સંપ્રદાય ગુજરાતમાં પણ ચાલતો હતો. તેની તે સમયની સ્થિતિ આવી વર્ણવી છે :

વિભીચાર તો પ્રથમ ત્યહાં, આપ મળે એકાંત;

સાચું સગપણ સ્વામીતણું, ભાવે નગણો ભ્રાંત.

{{Poem2Open}}

ભક્ત પછી બાવાનો વર્ગ આવે છે. આ બાવાઓ નદીકાંઠે અથવા સ્મશાનમાં ધૂણી ધખાવી રહેતા, ગાંજો ફૂંકતા અને બગધ્યાન ધરતા. ગામમાં લોટ માગવા જતા, ભોજા ભગતે જે એમનું વર્ણન આપ્યું છે તેવું આચરણ લાગ ફાવે આચરતા. કેટલાક છૂટા અવધૂત કે ખાખી બની રહેતા, તો કેટલાક જમાતમાં રહેતા. જમાતને માથે મહંત રહેતો. આ જમાત ત્યાગી થવાને બદલે ભોગી બની જતી, બાદશાહી આડંબર રાખતી. આ વર્ગસંબંધી નીચેના ઉતારા મળી આવ્યા છે :

ઉદર પોતાનું ભરવા અર્થે, લે વેષ વિવિધ પ્રકાર;

પાખંડ કર્યા વિના, કો માને નહિ નિરધાર.

કેટલે લીધા ભેખ, ભટકતા હીંડે ભૂખે,

કેટલે લીધા ભેખ, હેડ હાકેમને દુઃખે,

કેટલાયે માબાપે વેચિયા, કોઈ તો નાસી ગયા,

શામળ કહે શી સગાઈ ત્યાં, બળાત્કારે બાવા થયા.

રળવાનું તને જોર ન હોય તો, ટાઢી ચોળીને ભીખીબા.

કાં સ્ત્રી મરે કે ખાવા ટળે, તમે ભગુવાં પેરો રે.

બાવો મંત્રી દોરા કરે, પંચ જાતના જ્વર હરે;

અતીત મંત્રી ચિઠ્ઠી લખે, રાખે તે કો માદળીયા-વીખે.

બાવા કને કડા મંત્રાવી સાર, હરખે ઘાલે હાથ મોજાર;

તે રાખે ધૂપી ધૂપ વડે, મૂઠ નજર તેને નહિ નડે.

{{Poem2Open}}

ઉપરના ઉતારાથી જણાશે કે કોણ બાવા થતા અને તેઓનો ધંધો શું હતો. શુદ્ધ વૈરાગ્ય આવવાને સ્થાને ભોગી વેરાગી બની સમાજને માથે બોજારૂપ થઈ પડતા. હિંદુ સમાજ અને સંસારમાં એક આર્થિક ખામી હતી, અને હજુ પણ છે. અવિભક્ત કુટુંબમાં નિરુદ્યમી અને આળસુનું પોષણ ઉદ્યમીને કરવું પડે છે, અને સમાજમાં બ્રાહ્મણો અને બાવા જેવા ઢોંગી, અભણ, આળસુ અને નિરુદ્યમીનું પોષણ પરસેવો ઉતારી રળેલા પૈસાથી થાય છે. આ રિવાજથી ઉદ્યોગી પણ નિરુદ્યોગી થઈ જતાં, બીજાના પર પોષણ સારુ આશ્રય રાખવાથી સ્વાવલંબનનો જુસ્સો નાશ પામે છે; પરાધીનતા, નિરુદ્યમિત્વ, શારીરિક નબળાઈ વગેરે આવે છે, મનુષ્યનું મનુષ્યત્વ પણ જતું રહે છે.  

સીમંત મારે નથી આવતું, અદકી છે એ આગ્ય;

કરામત હોય તો તમે કરો, પામું હું પુત્ર સપુત.

{{Poem2Open}}

આ પ્રમાણે બાવાજીના ભાવ પુછાતા હતા. અગડમ્ બગડમ્ સમજાવી ભોળી ભામનીઓને લૂંટી ખાતા. સીમંતના સંબંધમાં સ્ત્રીઓ કેટલી આતુર હતી તે વિષે આગળ કહેવાનું હોવાથી અત્રે કાંઈ લખતા નથી. આ સઘળું તેઓ પોતાની સહિયરોની શિખામણ તેમ જ મદદથી કરતી. પોતાના પતિથી અથવા સાસરીયાંથી છૂપું રાખતી, અને આ છૂપામાં બાવાજી ફાવતા.

નવખંડમાં નામ પ્રસિદ્ધ, છું દાસી તમારી હો,

છોરૂને છેહ નાં દીજીયે, બલિહારી હો.

{{Poem2Open}}

કન્યાઓ સારો વર પામવા વ્રત કરતી, અને ગોરમા પૂજતી. આ સંબંધે વિશેષ અગાડી – ત્યારની સંસારિક સ્થિતિ લખતાં – કહેવાનું છે એટલે અત્રે વિરમીએ છીએ.

{{Block center|'''<poem>શ્રાવણ માસે સંઘ તાહરો ભરાય, અંબાજી;

મા જેને તારી ઇચ્છા હોય તે જાય, મારી અંબાજી.

{{Poem2Open}}

આ ઉપરથી વિદિત થાય છે કે શ્રાવણ માસમાં સંઘ ભરાતો, અને હજારો લોકો અંબાજીની જાત્રાએ જતાં.

ક્યાંથી લાવ્યો ઝાંખરાં, ભણી મારી વાડ;

ઘેલી કરી તુજ ગોરડી, લઈશ તારા પ્રાણ.  

અહીં સુધી આવ્યો જીવતો, પ્રેમદાને પરતાપ;

દાડી દેરે દીવો કરી, મૂકે આપોઆપ.

જ્વાળામુખી કાળિકા, નવ ખંડે છે નામ;

જે લાવે મુજ ઝાંખરાં, ફોડું તેનો ઠામ.

ઝટીયાં ચૂંટે જક્ષણી, વસ્ત્ર વિહાણું અંગ;

ચીસો નાંખે ચંતની, કરે રામા બહુ રંગ.

પ્રદક્ષણા પોતે કરી, પ્રીતે લાગ્યો પાગ;

માત તમે કહો તે કરું, જઉં કહો તે જાગ્ય.

{{Poem2Open}}

આ બધા ધર્મો અવલોકી હવે જૈન ધર્મ તરફ વળીએ. કવિ શામળને આ ધર્મના અનુયાયીઓ સંબંધી જેટલું જ્ઞાન છે તેટલું બીજા વિષે નથી. તેમનાં જે જે લક્ષણો એણે આપ્યાં છે તે બહુધા ખરાં છે; અને હાલ પણ જોવામાં આવે છે. આ જૈન ધર્મના ગોરજીઓને શામળે ઝાટકી કાઢ્યા છે. બાવા અતીત પેઠે એઓ પણ—

{{Block center|'''<poem>કામણ ટુમણ મોટાં મર્મ, વશીકરણ વિદ્યાના ધર્મ;

મોહન ઉચારણના મેળ, ખરા હુન્નરના જાણે ખેલ.

આ ધંધો સુજ્ઞ ગોરજીઓને પસંદ નહોતો.

સુરિ કહે એ સાધુનો, ઉત્તમ નહિ આચાર રે;

યંત્ર જડી મણિ મંત્ર જે, ઉસડ ને ઉપચાર રે.

{{Poem2Open}}

ધાગાચિઠ્ઠી પણ એ કરતા, વાંઝીયણને છોકરાં થાય તે સારુ વસ્તુઓ મંત્રી આપતા, શ્રાવકોને ત્યાં બપોરે અન્ન વહોરવા જતા, અપાસરામાં રહેતા અને રાતના ત્યાં અંધારામાં વ્યાખ્યાન આપતા. નીચે લખ્યા પ્રમાણે દેહદમન કરતા :

સમેદસેખર મેં સેવિયા, પૂજ્યા પારસનાથ;

મહાવીર સ્વામી માણીયા, ટાઢો કીધો હાથ.

એક દિવસ તે વાણિયો, આપ અપાસરે જાય,

ત્યાં મહાવીર સ્વામી તણાં, વખાણ વડેરાં થાય.

કો દીગંબર કે દેરાસરી, કામણ ટુમણ કહું કોડ,

વશીકરણ વિદ્યા વિશે, હાંકી જાતે હોડ.

{{Poem2Open}}

ઉપર જણાવેલાં વ્રતો ગોરજી તેમ જ જૈન નરનારીઓ પણ કરતાં. રાત્રે અંધારામાં પોશા કરવાના હોવાથી પોશા કરનાર અપાસરામાં—પોશાળમાં જતા. પોશાળનું જૈન કવિ કેવું વર્ણન આપે છે?—  

જાન લઈ બહુ યુક્તિ શું, જેમ કોઈ પરણવા જાય રે,

લગન વેળા ગઈ ઊંઘમાં, પછે ઘણું પસ્તાય રે,

{{Poem2Open}}

આમ છતાં શામળનો અનુભવ જુદો છે, અને તે તદ્દન બિનપાયાદાર નથી, કારણ કે કવિતા સમકાલીન જૈન કવિઓએ જે સઝ્ઝાયો લખી છે તેના વિષયો ‘શિયળની નવ વાડો,’ ‘પુરુષને શીખામણ,’ ‘સ્ત્રીને શીખામણ,’ વગેરે છે. અપાસરામાં અપાતાં વ્યાખ્યાનોમાં જે દૃષ્ટાંતો અપાતાં તેમાં પણ ‘શિયળ‘ અથવા ‘ભોગ તજવાના‘ ઉપાયો હતા.

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>શીલ સમો સંસારમાં, શિખર ન કોઈ થોક.

રાખે અવસર શીલને, તે પામે ભવ પાર.

શીલ સંસારે સાર, સહી ભાખે શ્રીકિરતાર હે ભાવે ભાવે સુણો,

ચોવીસે જિનરાજ, લીલા શીલતણી વહેલાજ.              હો ભાવે૦

શીલ સમો ન સખાઈ, જે નિશ્ચય શિવને મિલાઈ, હો ભવિ૦

શીલ તણી સસનેહ, સરસ કથા ગુણ ગેહ. હો ભાવે૦

{{Poem2Open}}

આ ત્રણ ઉતારામાં શીલનો મહિમા ગવાયો છે. આ જ પ્રમાણે અપાસરામાં પણ ઉપદેશ થતો.

{{Block center|'''<poem>હું આજ પીરાણે જાઉં,

મલીદાની બાધા મૂકીને, પછી દૂધ દહીં ખાઉં.

{{Poem2Open}}

પીરાણા અમદાવાદની નજીકમાં આવ્યું છે, અને ત્યાંના ઘણા લોક—વિશેષે ગામડાના — ભક્ત હતા. શામળને ગામડાના લોકોનો ઘણો અનુભવ હતો, તેના સંબંધી લખતાં અજાણે આ દોઢ લીટી એનાથી લખાઈ ગઈ લાગે છે.

એકનું થાપ્યું બીજો હણે, અન્યથી આપને અધકો ગણે;

અખા એ જ અંધારો કૂવો, ઝઘડો ભાગી કોઈ ન મૂવો.

તિલક કરતાં ત્રેપન વહ્યાં, જપમાળાનાં નાકાં ગયાં.

તીરથ ફરી ફરી થાક્યા ચર્ણ, તોયે ન પોતા હરિને શર્ણ;

એક મૂરખને એવી ટેવ, પથ્થર એટલા પૂજે દેવ;

પાણીને દેખી કરે સ્નાન, તુળસી દેખી તોડે પાન.

એક પરમેશ્વર ને સઘળા પંથ, એ તો અળગું ચાલ્યું જૂથ;

જેમ અગ્નિ અગ્નિને સ્થાનક રહ્યો, અને ધુવાડો આકાશે ગયો.

અળગો ચાલ્યો તે ક્યમ મળે, એમ અખા સૌ અવળા વળે.

આતમ સમજે તે નર જતી, શું થયું ધોળાં ભગવાં વતી;

ખોડે તોડે જોડે વાળ, એ તો સર્વ ઉપલો જંજાળ.

જૈન કર્મની સદા દે શીખ, યવન માને કલમે શરીખ;

અખા સૌ બાંધો બાકરી, કોય ન જુવે હરિ પાછો ફરી.

{{Poem2Open}}

તે કાળની ધાર્મિક સ્થિતિ નિહાળી, સંસારિક સ્થિતિ નીરખવા જતાં પહેલાં તે સમયના ધંધાદારીઓ વગેરેનાં જે ચિત્રો દોરાયાં છે તે જોઈએ. આ ચિત્રોમાંના કેટલાક એકતરફી છે; તેમ છતાં પણ તે વખતનું પ્રતિબિંબ એઓમાં સારી રીતે દેખી શકાય છે. આ ચિત્રો આપી પછી તે ઉપર જે સામાન્ય વિવેચન કરવું હશે તે કરીશું.

એકે નહિ તેને ઉચાટ, નિત નિશાએ માગે હાટ;

સો દોકડા નીત પેદા કરે, અહરનીશ આનંદે ફરે.

મહારાજ બની મિંદુ, પાઘ વડી ધારી શિર;

સિધાવ્યો સભાની મધ્ય, જાણી વાત સ્વલ્પ છે.

શાસ્ત્રમાં કહ્યું એમ, શત કાર્ય મૂકી કરી;

ભોજન કરવા જવું, હર્ષ આણી નાતમાં.

ભોજનની વાત સુણી, વેગે ચાલી ગયો મિંદુ;

ગામને પાદર આવ્યો, થયું જાણે કામ છે.

ગુરુ! તમને સોંપી ગયા સ્વામી,

ભોજન ભટપણું નાખો વામી.

{{Poem2Open}}

ભારતીભટાદિ – મંત્રાનંદ, અમે કોઈનેય નહિ કહીએ પરંતુ તમારે અમને મિષ્ટાન્નપાણી સમે ભૂલવા નહિ હોં.  

મોદકાનંદ – ઓ ભારતીભટ, ભોમભટ, સોમભટ, ચાલો ચાલો. ગુરુદેવે ભણાવ્યું છે કે शतं बिहाय भोक्तव्यम् તે ભૂલી ગયા કે શું? અમે તો એ યથાર્થ શીખ્યા છીએ કેમ આવવું છે કે જઈએ?  

આમાંના પહેલા ઉતારા પરથી જણાય છે કે બ્રાહ્મણોનું જીવન કેવા ઉચ્ચ આશય અને આદર્શથી દોરાતું હતું. ભીખ માગવી એ તેમનો હક્ક છે એવું મનમાં ઠસી જવાથી તેઓ નિરુદ્યમી, આળસુ અને સમાજને ભારરૂપ થઈ પડ્યા હતા. જગતમાં ભારતવર્ષના ભિક્ષુકવર્ગની સંખ્યા જેટલી સંખ્યા બીજે ક્યાંય નહિ હોય. આનું કારણ આપણા ભૂદેવો છે. આવી સ્થિતિમાં જે આર્થિક હાલત દેશને ભોગવવી પડે છે તે અગાઉ સૂચવી ગયા છીએ. ભિખારી થવાથી બ્રાહ્મણોમાં સર્વ પ્રકારની અધોગતિ પેઠી હતી.

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>ભૂદેવ તે તો બનીયા બિયારા!

હતા સમે એક જ દિન સારા.

{{Poem2Open}}

અગાઉની તેમની સ્થિતિ સાથે હાલની આવી અધમ અવસ્થા સરખાવતાં. પ્રેમાનંદનું હૃદય કંપી ઊઠે છે, અને ઉપરનો ઉદ્ગાર કાઢે છે.

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>તમે રાગ તાણી શ્લોક આલાપો, તેવા આમાં રાગ ન દાખું.

{{Poem2Open}}

આ કટાક્ષમાં તેઓની રાગ પરની પ્રેમવૃત્તિ સમજી શકાશે. ગુજરાતમાં સંગીતનું જ્ઞાન ઘણું જ ઓછું હતું. અધૂરા સંગીતશાસ્ત્રીઓ પાસેથી જ્ઞાન લેનારા છેક અધૂરા બનતા, અને સંગીતની દશા નબળી થઈ પડી હતી. આ વિશે આગળ વિવેચીશું.

મૂળ પુરાણી : મહારાજ, જો ભલું ચાહો તો પોથી સમેટીને ઘેર ચાલ્યા જાઓ, અને બીજીવાર આ જગાએ કથા કરવા આવ્યા તો જોવા જેવું થશે.  

વૈષ્ણવો અને શેઠિયા આ જોઈને આભા બની ગયા! પુરાણીઓ ઉપર તેમને તિરસ્કાર તો બહુ ઊપજ્યો, પણ તેમને શું કરે? રખેને કાંઈ ત્રાગું કે તોફાન કરે, તે વાતનો મનમાં ડર ખાઈને તેઓ કાંઈ બોલ્યા નહિ, અને રત્નેશ્વર પોથી બાંધીને ઘેર ચાલ્યા ગયા!’

રત્નેશ્વર સંબંધમાં પુરાણીઓની અદેખાઈ એટલી બધી હતી કે તેની કથામાં ‘લડાઈ ઊભી કરીને, કાંકરા નાંખીને કે ગમે તેમ કરીને’ ભંગાણ પાડતા.

પ્રેમાનંદને પણ આ જ પ્રમાણે કથા કરતાં તકરાર થઈ હતી. આ બધા બનાવો પરથી એણે માર્કંડેય પુરાણમાં પુરાણીઓની ખૂબ ઝાટકણી કાઢી છે; તે એટલે સુધી કે પુરાણીઓને નરકમાં નાખ્યા છે.

એકને જોઈએ પાંચ હજાર, તો આવે નાગરને નાર;

ગરથ તણી ભરીએ ગાગરી, તો આવે ઘરમાં નાગરી.

{{Poem2Open}}

શ્રાદ્ધ અને મામેરામાં પ્રેમાનંદે નાગરણોનો ચિતાર અચ્છો આપ્યો છે. નાગરણોને ભણતાં, લખતાં ને વાંચતાં આવડતું. આ છતાં પણ ફટાણાં ગાવાનો રિવાજ એમનામાં પ્રચલિત હતો. (શામળ) ઘણાં નાગર કુટુંબો પૈસાદાર ન હતાં માટે બૈરાંઓને ઘરનું કામકાજ કરવું પડતું.

આમ છતાં પણ નાગરો શોખીન અને રસજ્ઞ હતા. ખાવામાં પીવામાં ને પહેરવામાં બધાથી આગળ પડતા હતા. ચોખ્ખાઈ બહુ રાખતા. નાતમાં જમવા પહેલાં નહાતા. નાગરોમાં જરઠ વિવાહ હતો. વલ્લભ ભટ ‘કજોડાના ગરબા’માં બાઈ પાસે નીચેની કડી બોલાવે છે :

નાગરણોની ટોળી વાતો તેમ જ તીખાં મહેણાં ‘શ્રાદ્ધ ને મામેરાં’માં પુષ્કળ છે :

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>સ્વામી ઓછી નાગરની નાત, જરા ઢાંકી ન રાખે વાત;

સહેજ સારુ કરશે ઠંઠોલી, મોંઢા મોંઢ કરશે તે બોલી.

એમ કહીને બેઠાં માણક મહેતી, માંહોમાંહે નાગરી વાતો કહેતી;

કો કહે મેં જાણ્યું વેળા થઈ ગઈ, કો કહે હું ક્યારની બેસી રહી.

એક દિન તો નચિંત થઈને રહીએ, ફરી મહેતાનું મંદિર ક્યાંથી લહીએ.

સારું થાય જો લાગે વાર, સ્વાદ પડે જમવાનો તે વાર.

{{Poem2Open}}

આ ઉતારા પર વિવેચન કરવાની જરૂર નથી. નાગરો સરકારી નોકરી કરતા. મુત્સદ્દી વર્ગમાં નાગરોનો પણ ઘણો ભાગ હતો. ‘કલમ કડછી ને બરછી’ એ તેમનો પૈસો હતો. તેઓમાં ઘણાખરા ભણેલા હતા. ફારસીનું જ્ઞાન ઘણું સારું ધરાવતા. કેટલાકનું જ્ઞાન તો એટલું સરસ હતું કે ફારસીમાં કાવ્ય રચી શકતા. નાગરો લગભગ બધા દેવી અને શિવને માનતા. શ્રાવણ–ભાદરવામાં માતાની ભવાઈમાં ભાગ લેતા. પોતાને બહુ ચોખ્ખા લેખતા. પરંતુ કેટલાક દેવીને નામે માંસ મદિરાને સેવતા, કેટલાક વામમાર્ગીઓ પણ હતા, અને બેધડક અને નચિંતે અનીતિનો વેપાર ધમધોકાર ચલાવ્યા જતા. વળી શોખીન હોવાથી ભભકાબંધ રહેતા. આખો દિવસ પાન ચાવતા. ઘણો ભાગ હુક્કો પણ ગગડાવતા. તેઓ સંગીતવિશારદ હતા. ગુજરાતમાં સંગીતની અધોદશા નાગર જ્ઞાતિમાં થઈ નહોતી. નાગરો ખંતીલા, ખટપટી, ઝેરીલા, શોખીન, રસજ્ઞ, અભિમાની અને વિલાસી હતા. નાગરણો પણ રસિકતામાં ઊતરે એવી નહોતી. તેમનું બોલવું અમુક પ્રકારના પ્રયત્નભર્યું અને મધુર હોવાથી ચિત્તાકર્ષક હતું.

બ્રાહ્મણ અનેક ધંધા કરતો, વૈદ્યનો ધંધો પણ ઘણે દરજ્જે એને હાથ હતો.

જાણે સર્વ જડીબુટ્ટીઓ, કરે ક્વાથ તણી કુટીઓ.

ઓસડ વેસડ સારી રીત, પાક પેરપેરના પ્રીત;

નાનાં પ્રકારનાં ચૂરણ થાય, રાજદ્વાર સુધી તે જાય.

કાખમાં મશરૂની કોથળી, અહંકાર રાખે વધુ એ વળી;

આપે પડીકાં ચુરણ ચોળ, ખાંડમાં ખાઓ મધમાં ઘોળ,

આપે નેપાળાની ગોળીઓ, રાતા રંગ સાથે રોળીઓ.

પાન ચુરણ પડીકું દીએ, રૂપિયો રોકડો છોડી લીએ.

વઈદ બે ચારેક ગામ હતાં, તેડી આણ્યા ઘેર કીધાં છતાં;

વઈદ તેની જોઈ નાડ, કહ્યું એનો રોગ જ કાઢ.

નગોડ લીંબુઈના પત્ર, બંકાલ લીંબડી બાંધો તરત,

ઉનું તેલ ચોળો ચોટીએ, એમ કહું અક્કલ મોટીએ.

{{Poem2Open}}

આ ઉતારામાં વૈદ્યની સહેજસાજ હકીકત ઉપરાંત ત્યારે કઈ કઈ દવા વપરાતી તેનો ખ્યાલ પણ આપણને આવે છે. પોતાની દવાની કિંમત શું લેતા તેની પણ કંઈક ખબર મળે છે. વૈદ સવારમાં ઘરાકીએ જતો. ઘરાકની નાડ તપાસી દવા આપી ઘેર આવતો. ઘેર પણ દરદીઓ આવતાં. આખો દિવસ ખલ ચાલ્યા કરતો અને ગોળીઓ વળાતી. નાના પ્રકારનાં ચૂરણો પણ બન્યે જ જતાં. વૈદોને જાતે જ દવા બનાવવી પડતી. હોંશિયાર અને પ્રવીણ વૈદ્યોનો ઘણો કાળ દવા બનાવવામાં જતો. ધાતુ મારવાના પ્રયોગો બહુ સંભાળથી કરવાના હોવાથી તેમને પોતાનો ફુરસદનો લગભગ બધો ભાગ તેમાં રોકવો પડતો; પરંતુ આ સમયમાં ઊંટવૈદ્યો ઘણા હતા. જેમ ફાવે તેમ દવા ઝોકાવ્યા જતા. અનુભવ અને શિક્ષણ વિના વૈદ્ય થઈ બેસતા. હાલ જ્ઞાનનો પ્રકાશ વધતો જાય છે તે છતાં વૈદ્ય થઈ દુકાન ખોલવામાં કોઈપણ જાતનો પ્રતિબંધ નથી તો ત્યારના અજ્ઞાનતિમિરમાં લોટતા જનસમૂહ તરફથી વૈદ્યરોગ ફેલાતો અટકાવવાનો કોઈ પણ પ્રયાસ ન થાય એ સુગમ્ય છે. ત્યારના વહેમી લોકો સહેજ કોઈ માંદું થતું એટલે ભૂતપ્રેતનું કરવા મંડી જતા. પહેલાં ભૂતપ્રેતનું કરતા અને પછી વૈદ્યને તેડતા, અથવા કેટલીકવાર તેડતા પણ નહિ. આથી પોતાના રોજગારને ધોકો નહિ પહોંચે તે સારુ વૈદ્યો પણ મંત્ર જંત્ર જાણતા. આથી તેમનો ભાવ બહુ પુછાતો.

ભુવા ગણીયા નેગોરડી; મોટા ઉપાસીક મંત્ર,

ડાકલીયાને ડુડીયા, જોગી ભોગી ને જંત્ર.

{{Poem2Open}}

બ્રાહ્મણો વૈદુ કરતા તે ઉપરાંત હજામ, બાવાઓ, વાણિયા, શ્રાવક અને કણબી તેમ જ કોળી, ઠાકરડા પણ કરતા. પણ આ બધા ઊંટવૈદ્ય હતા. હજામ તો વળી શસ્ત્રવૈદ્ય હતો. આ સમયમાં હકીમ હોવા જોઈએ. પરંતુ તે સંબંધી કાંઈ પણ ઉલ્લેખ આપણને મળતો નથી. વાંઝણી રહેવું એ અપમાનભર્યું ગણાતું હોવાથી નાના પ્રકારની દવા વૈદ્યો પાસેથી લેતી; અને છોકરાં થવા માટે હરેક વલખાં મારતી.

{{Block center|'''<poem>લખપતિ કોટીપતિ ધનવાન, તેયે બ્રાહ્મણને ઘણું અભિમાન,

છત્રપતિપેં અધિકું ગણે, જે બ્રાહ્મણ બે અક્ષર ભણે.

{{Poem2Open}}

એ કારણ પૂછે છે તાત, વડો પુત્ર વદે છે વાત,

શ્રીદંત કહે પિતાજી સુણો, વણજ કરીશું વ્હાણ જ તણો.

વર વછીઆદ આવે સહુ જેહ, માલ ભલેરો લાવે તેહ,

ભરું દુકાનો કાપડ તણી, જડે લક્ષ્મી જેમાંથી ઘણી.

નાણાવટમાં નેક, કોઈ કંદોઈ કણિયો,

દોશી દાસ દલાલ, ભલો ભંડારી ભણિયો.

રળતા લેખણ લોહીને, ખેંચે ભારે ભાર.

દુંદાળો ખુંદો નહી, બેઠો રહે ઠર ઠામ;

ઘસે નહિ તે ગુણ વના, ગરજે ગાંડા તોલ,

કાઢીને લે કાળજું, મીઠાબોલા બોલ.

વરજો તેહ વણિક, અકારું બોલે,

વરજો તેહ વણિક, જેહ પેટ પટાંતર ખોલે.

નાસે નેવું ખરખડે, ભોળી ભયાનક જાત,

તસ્કર દેખી તરફડે, પાગ ન મૂકે પ્રીત.

બીકણ બીજો એથી નથી, રૂડા વણિકની રીત.

બળીયાથી બેહોરો થાય છે, ગરીબ સાથ ગાજે ઘણું;

લખવે કચરી કૂટણું તે, છે તોલ ડહાપણ વણિકતણું.

કો જર મૂકી જાય, પાછું લીધાનો સાંસો.

મરી જીરાની માંય, જર તે વાળી નાખે.

આપણ જો નાણું માગીએ, કે‘શે માગો છો દોકડા,

એ માગે જો અરધિયું, કેહ લાવો રૂપિયા રોકડા.

એક લેખણ કાને ખોસી રે, નામ ધર્યું દામોદર દોશી રે,

ઝીણા જામા ને પટકા ભારે રે, હરિ હળવે હળવે પધારે.

ખાંધે પછેડી ઓઢી નાથે રે, બેઉ છેડા-ગ્રહ્યા છે હાથે રે.

વિંટી વેઢ દશે આંગળીએ રે, સાદા મોજા પહેર્યા શામળિયે.

છે અવળા આંટાની પાઘડી રે, એને બાંધતાં કેવી આવડી રે,

શોભે વણીકશા ભીને વાન રે, એક લેખણ ખોસી છે કાન રે.

ત્રિકમજી વણિકની તોલે રે, ઉતાવળું બોલડું બોલે રે,

સોના સાંકળી કંઠે દોરો રે, કેડે પાટીવાળો કંદોરો રે.

સાદો વાગો પહેર્યો હરજી રે,

સેલું કેડે બાંધ્યું બેવડું રે.

{{Poem2Open}}

આ ઉતારાઓએ વાણિયાના લક્ષણ, પહેરવેશ તેમ જ ધંધારોજગાર બતાવી આપ્યાં છે. પ્રેમાનંદે જે પહેરવેશનું વર્ણન આપ્યું છે તે તાદૃશ અને યથાર્થ છે. તેમના ધંધામાં ૧લા ઉતારામાં ચાર ધંધા જણાવ્યા છે; વહાણવટી, ઝવેરી, શરાફ ને દોશીનો. આ ઉપરાંત બીજા નાના પ્રકારના ધંધા તેઓ ચલાવતા. ગાંધીનો કોથળો કરી ફેરિયાનો, દીવાનનો, વગેરે ધંધા પણ તેમના ઘણે અંશે હતા. હિંગ મરીનું હાટ માંડનાર, મરી જીરામાં પૈસાદાર થનાર તરીકે ઉતારામાં આપણે એને જોયો છે. બીકણ, કરકસરીઓ, બુદ્ધિશાળી વાણિયો હતો. તેનામાં રસિકતા થોડી હતી. ગાન તાન પર બહુ શોખ નહોતો. વાણિયાના બે ભાગ હતા. એક જૈન ધર્મ પાળનાર અને બીજો વૈષ્ણવ. જૈન પંથી વિભાગ સાહસિક વિશેષ હતો. પરદેશમાં જવામાં, દરિયો ઓળંગવામાં તે જેટલો ઉત્સુક હતો તેટલો બીજો ન હતો. બનતા લગી વૈષ્ણવ વાણિયા સમુદ્ર ઓળંગતા જ નહિ. આનું કારણ જૈનોમાં સમુદ્રપ્રયાણનો પ્રતિબંધ નહોતો તેથી; હિંદુમાં હતો. સમુદ્રપ્રયાણ કરી પરદેશ જઈ તજ, તેજાના, ઝવાહીર, મોતી લાવતા અને તે વેચી દ્રવ્ય ઊપજાવતા. ઘણી વખત ગુજરાતમાંથી નીકળી મદ્રાસ ઈલાકાના તેમ જ દક્ષિણના પશ્ચિમ કિનારા પર બંદરો સાથે વેપાર ચલાવતા. આ વેપારને લીધે ત્યારના સમાજમાં તેઓ આગળપડતા હતા. મંદિરોનું, બ્રાહ્મણોનું, કવિવર્ગનું પોષણ તેમને લીધે જ ચાલતું. આથી જ વાર્તાના નાયક ક્ષત્રિય મટી વૈશ્ય થયા હતા. વચ્છરાજની રસમંજરીમાં, જૈન ગોરજીના રાસાઓમાં પ્રથમ નાયકનાયિકારૂપે બિરાજ્ય પછી શામળની રંગભૂમિમાં પણ એ જ વેશ લીધો.

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>વણિક જાતનો ચોર, લે મરડી દાંડીને;

ભીલ જાતનો ચોર, લે વગડે લૂંટીને,

દુનિયામાં કંઈક ચોર, લૂંટે છે હાટ માંડીને.

{{Poem2Open}}

નમતી દોરી રાખનારને દમવામાં શૂરા પણ જોહુકમી અને દમદમામી આગળ નમી પડનારા વાણિયાથી તે સમયના અનાચારો દૂર નહિ થઈ શક્યા. ન થઈ શકવાનું કારણ તેમનું ઉપર વર્ણવેલું લક્ષણ છે. આગળ ઉપર રત્નેશ્વરની કથામાં આપણે જોયું છે કે પુરાણીઓની તકરાર ગેરવાજબી જાણ્યા છતાં પણ શેઠિયાઓ કાંઈ કરી શક્યા નથી. વૈષ્ણવ ગુરુઓની વિષયવૃત્તિ જાણ્યા તથા અનુભવ્યા છતાં તેને અટકાવવા કોઈ પણ જાતનો પ્રયાસ તેમના તરફથી થયો નથી. અનર્થ અને તેનાથી નથી હાનિ નીરખી કોઈપણ કાળે તેમનાં હૃદય રડી ઊઠ્યાં નથી. આ લક્ષણની હયાતીમાં बुद्ध જેવા મહાત્માના આત્મત્યાગને સ્થાન નથી. જે સમયનો ઇતિહાસ આપણે અવલોકીએ છીએ તે સમયમાં અનર્થ પરંપરા હોવા છતાં આવા મહાત્મા ઊપજ્યા નહોતા. આથી જ Martgr અને Philanthropist આપણા દેશમાં ઊપજ્યાં નથી. હાલ પણ પશ્ચિમના સંસર્ગથી નીકળવો જોઈએ એટલો ભાગ હિંદુ કોમમાંથી નીકળતો નથી. આ જ ચિત્ર પરથી દા. ભાંડારકરનું કહેવું વાજબી લાગે છે કે આપણે egotis–tie એટલે Corporate નહિ એવું જીવન જીવ્યા છીએ; અને ઘણે અંશે એવું હજુ જીવીએ છીએ.

કેડે ખોસ્યું દોતડું… … … … … …

કાકો કેસરીયા તણો, તે વણિક તણી નહિ જોડ.

{{Poem2Open}}

તલાટી થવા છતાં પણ વણિકનાં સાધારણ લક્ષણ એનામાંથી ગયાં નહોતાં. કોઈ લેખકે કહ્યું છે કે હિંદુસ્તાનમાં દરજ્જાને બહુ માન છે, પગાર કરતાં દરજ્જા પ્રત્યે લક્ષ વિશેષ અપાય છે. આ શબ્દો ઘણે અંશે ખરા છે. નજીવો પગાર મળતો છતાં પણ તલાટીને પોતાના દરજ્જાનું માન હતું અને તેથી ‘તોર’ તેનામાં આવ્યો હતો.  

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>ઠઠ્ઠા બખર જાવે જાય, કાળા પાણી અર્ણવમાંય.

{{Poem2Open}}

આટ આટલે આઘે વહાણવટીયો જતાં સાહસિક ગતી કાળું પાણી ઓળંગતા.

દુઃખ ન કહે કો આગળ પ્રીત, એ તે રજપૂતાની રીત.

ખાંતે ખોખારાં અમલ જ કરે, ઘરનાં છોકરાં ભૂખે મરે.

વસે નાક માંહે બહુ રીસ, ચડ્યું રાખે પોતાનું શીશ.

{{Poem2Open}}

રજપૂતને કવિ ઉપર પ્રમાણે વર્ણવે છે. ટેકની ખાતર ટેક રાખવાથી આ વર્ગે ઘણું ખમ્યું છે. ટેક અને અભિમાન છતાં પાંચમી લીટીમાં જે હકીકત છે તે અતિશય શોચનીય છે. અમલના નશામાં તેઓ સંસાર તેમ જ તેમનું કર્તવ્ય વીસરી જતા લીલી ઘોડી પર ચડી મેરી કોરેલીના ‘વર્મવુડ’ પીનાર નાયકની માફક લીલી ભૂમિમાં વિહરતા અને તેમણે પોતામાં – પોતાની કોમમાં – અને છેવટે દેશમાં અવનતિ આણી.  

ખુંખારીને ઊઠીઓ, જળ પીધું જરૂર;

અમલ આરોગ્યો એ સમે × ×

{{Poem2Open}}

સવારના પહોરથી – પાછલી રાતથી ‘અમલ આરોગવા ‘નું શરૂ થતું. અફીણીઓ બની બહેકતા અને નીચ ખવાસોના હાથમાં રમકડું બની રહેતા. અમલના ઘેનમાં રાણીવાસમાં શું થતું તેની ખબર રહેતી નહિ. ડાયરો ભરાય અને અફીણ કસુંબાથી ભાટ ચારણો ‘બાપુની જય’ બોલે અને દિગન્તરોમાં ફેલાવે (!) નહિ ત્યાંથી તેમનું જીવન વ્યર્થ ગયું હતું.  

કો’ શું વાત થાયે નહિ, કોને નવ તેડાય;

મન માન્યું પોતાતણું, પોતે નવ ખેડાય.

{{Poem2Open}}

આ વચન ગરાસિયણનાં છે. મનુષ્યને સ્વતંત્રતા–બિનગુલામગીરી સહજ છે, તેને નીકંદવા હજારો પ્રયત્ન કરો પણ તક મળતાં તે સંબંધી પ્રયાસો થવાના જ. મુસલમાનોએ હજારો રીતે હિંદુ પર જુલમ ગુજાર્યો તે છતાં હિંદુઓએ તેમને નિરાંતે સૂવા દીધા નથી. આ ઐતિહાસિક દૃષ્ટાંત આપણા દેશમાંથી જ મળી આવે છે. મુસલમાનોના અનુકરણ પરથી તેમ જ તેમનાથી થતા અનર્થોમાંથી બચવા સારુ ઓઝલનો રિવાજ કાઢવામાં આવ્યો હતો. અસલ પણ ભરતખંડમાં અંતઃપુર જેવાં સ્થાન હતાં કે જ્યાં પરપુરુષોનો સંચાર ન થઈ શકતો; અને તેની રક્ષા સારુ કુંચુકી જેવા વૃદ્ધો રાખવામાં આવતા હતા. પરંતુ આ અંતઃપુરની સંસ્થામાં સ્ત્રીઓને જકડી નાખવામાં નહોતી આવતી. ફરવા-હરવાની નાના પ્રકારની છૂટ હતી. ઓઝલની સંસ્થામાં તો અમુક સ્થાને પડ્યાં પડ્યાં સડ્યાં કરવાનું હતું. પોતાના પતિ સિવાય અન્ય પુરુષવર્ગની દૃષ્ટિએ નહોતું પડવાનું. જે હાનિમાંથી બચવા આ સંસ્થા હાથ ધરવામાં આવી હતી તે જ હાનિઓ બીજી રીતે એમાં દાખલ થઈ હતી. ઓઝલમાં પડ્યાં પડ્યાં કામકાજ વગરનાં અને નવરાં રહેવાથી ગરાસિયણો ખોટાં છોકરાં ઊભાં કરવામાં અને તે સંબંધના કાવાદાવા રમવામાં પોતાનો કાળ ગાળતી. પુરાતન કાળમાં જ્યારે રાણીઓની બહેનપણી શિષ્ટ અધિકારી વર્ગની વધૂઓ હતી ત્યારે આ વખતે નીચ ખવાસણો હતી. ખવાસણો પોતાનો પગ મજબૂત કરવા, બીજાનો પગ ટાળવા, તથા બધી સત્તા પોતાના હાથમાં આવે એવી યોજના થાય તે સારુ હરેક પ્રકારના દાવપેચ કાવાદાવા ખેલતી અને રાણીઓને તેમાં ઉતારતી. લાગ ફાવે તો રાણી પણ થઈ બેસતી. રાણીઓમાં ભાગ્યે જ કોઈ ભણેલી હતી. ભણવું તે હીણપદ લગાડનારું ગણાતું. રાસડા લેવામાં હોંશિયાર હતી. ગરાસિયા કરતાં હજાર ગણી ટેકીલી અને ટીંટી ગરાસિયણો હતી. જ્ઞાનના પ્રકાશના તેમ જ જીવનના ઉચ્ચાભિલાષના અભાવથી તેમનાં જીવન પશુથી પણ અધમ રીતે ગળાતાં. ખવાસણો — વડારણોના હાથ નીચે નાનપણથી ઊછરી મોટપણે મૃત્યુપર્યંત તેમના જ તાબામાં રહેતી; તેમને પૂછી પાણી પીતી. ખવાસણોની સત્તાનું કંઈક ભાન પ્રેમાનંદની ‘કનકમાલિકા’ નામના પાત્ર પરથી થાય છે.

મીઠાને ખારું કહે, ખારાને કહે મીઠ,

જૂઠાને સાચું કહે, દુનિયા માંહે દીઠ.

{{Poem2Open}}

હા જી હા કરનારાના સંગમાં રહેવાથી તેમને મોઢે તેમના દુર્ગુણો કહેવાની કોઈની છાતી નહિ ચાલતી હોવાથી રાજાઓના લાભમાં ખોટું થતું.

ટેકીલા હોઈ સ્વરાજ્ય સારુ પરદેશી સહાયે જબરી બાથ ભીડી. અકબરના સ્વભાવથી આર્દ્ર થઈ તેને નમ્યા, તે સાથે તેમનો જુસ્સો પણ શમ્યો. નાતજાતના સનાતન ભેદ પાડવાથી તેમની ઘટતી સંખ્યામાં બીજી કોમમાંથી વધારો થતો નહિ. માટે મુસલમાનો સાથે બાથ ભીડતા છતાં અંતે ઘણુંખરું હારતા, અને હોય તે પણ સમૂળગું ખોઈ બેસતા.

લડાલડીમાં પડેલા, અભણ અને ખુશામતીયામાં ઊછરેલા હોવાથી તેમનો વર્ગ ઘણો પછાત છે. આ સાથે બ્રાહ્મણોની સત્તા તળે હોવાથી જાતે સુધરે અને પ્રજાને સુધારે એ આશા એમની પાસે રાખવી એ મિથ્યા છે.

કણબી ખેતી કરતો. એનો ઘણોખરો વાસ ગામડામાં જ હતો. ખેતી અને ધાન્ય સાથે જ એનો સંબંધ હતો. ગરીબ થયેલા કણબી મજૂરી કરતા.

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>કોળી ભાગે ત્યારે ચોર, હાકેમ ભાગે વાળે ઢોર,

ગરાસિયો તે પાડે વાટ, ભમતો ફરશે ભાગ્યો ભાટ,

કણબી ભાગ્યો થાય મજૂર, ધરે હાથ નહિ જરૂર.

{{Poem2Open}}

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>આદ્ય પર્વ તો અખાત્રીજ, બાંધે હળને ખોળે બીજ;

ઘરસુખ સામું નવ જોવાય, સૂવે શિયાળે ખેતર માંય,

કાચું કોરું વહેલું ખાય, રાંધ્યું અન્ન નારી લઈ જાય.

પોંખે પુર વિચારે મન, શુભાએગ તો પાકે અન્ન;

કુડો ભુંડો કો દુષ્કળ નાર, વાવે બાવીશ ઊગે બાર.

ચારણ આવી ઊભા જ્યાંહ, નાવિકદર્પણ લાવ્યો ત્યાંહ.

સૂતાર સૌની થાએ વાત, ભલો કહીને આવે ભાટ,

ફાગણ માસે ઋત વસંત, તે દહાડે દુઃખ અનંત.

દુવે દાવડે કોસે વરત, કણ, બી, બળદને આવે મરદ,

સુખી થવાને ચૌટે જાય, મારીને વેઠે લઈ જાય,

સામું બોલે મારે માર, અણતોલ્યો ઉપાડે ભાર.

પાંચ ઘટી રેણી જાહરે, સૂતાં ઊઠ્યાં સૌ તાહરે,

ગોબર કાઢ્યો છોડી બેલ, પરસણ માટે ચાલ્યો પહેલ.

ફરે ઝાંખરાં જટિયા માંહ, જીવજંતનો ડર ન ખાય,

ફરે થોર ખરસાણી માંય, લદબદ તેની દુધે કાય.  

ઘાસ ધાનથી ખેતર પૂર, જોઈ ધણી હરખાયે ઉર,

સાંજ પડીને કરી વિચાર, વિણાવા માંડી પોતે ચાર,

પાંચ ઘડી નિશા ગઈ જાર, આવી પહોંચ્યો ઘરમોજાર,

મૂકી ઠામ પરોણો રાશ, પ્રેમે પીધાં ભડકું છાશ.  

{{Poem2Open}}

પહેલા ઉતારામાં ખેડૂતના ‘મહિના’ છે. રાધાકૃષ્ણના, શક્તિ વગેરેના ‘મહિના’ ના સંગ્રહમાં આ ‘મહિના’ લેવાની જરૂર છે. આ બંને ઉતારામાં ખેડૂત આખું વર્ષ તેમ જ આખો દિવસ કેવી રીતે ગાળે છે તેનું ચિત્ર છે. આટલી આટલી મહેનત લઈ જગતનું પોષણ કરનારને પણ કેવી વિપત્તિઓ ખમવી પડે છે તે પહેલા ઉતારાની છેલ્લી લીટીઓમાં છે. તે વખતના વેઠમાં જુલમથી ગરીબોને બહુ ખમવું પડતું હતું.  

કુંભાર ધોબી વાળંદ સાર, ભાગ વીસ લે નિરધાર.

ગરાસિયા તલાટી જે, ત્રીજો ભાગ દેસાઈ તેર.

{{Poem2Open}}

આ આપણી અસ્ત પામતી ગ્રામ્ય સંસ્થાનું ઝાંખું દર્શન છે. સ્પર્ધા અને દિનપ્રતિદિન વૃદ્ધિ પામતું દારિદ્ર્ય જ્યાં નથી હોતાં ત્યાં સંસ્થા ટકી શકે છે. આ સંસ્થાના સારાનરસાપણા વિષે વિચાર કરવા આપણે ઊતરીશું નહિ.  

ભોળો કણબી ભૂમંડળે, દેતાં પાછું નવ જુએ,

શામળ કહે બીજા બાપડા, રિદ્ધિ ખરચ્યા કેડે રૂએ.

ન કહે કણબી નકાર, શરમાએ શરમાશે,

જો કદિ નહિ અપાય, તોય કાયા કરમાશે.

{{Poem2Open}}

કણબીમાં નાતરાંનો ચાલ હતો, પણ તે ઊંચી નાતોમાં પ્રચલિત નહોતો. આ ચાલ એમનામાં હોવાનું કારણ આપવામાં આવ્યું છે. પૃથ્વી ખેડી ધાન્ય ઉગાડી જગતનું કામ ખેડૂતને સોંપાયું હતું. આ કાર્ય બિનહરકતે થવું જોઈએ.

ઘટ સાથે રે ઘડિયાં;

ટાળ્યાં તે કોઈનાં નવ ટળે;

હવે સોની આદિ ધંધાદારીના વૃતાન્ત નીરખીએ.

સોની કેરો એહ બનાવ, ચોરે નહિ તો આવે તાવ,

ચોરે નહિ તો થાય ચિત્તભ્રમ, એ સોનીના કુળનો ધર્મ.

તસ્કર સહુતણો સરદાર, કોડવશા જાણો સોનાર,

સોનીતણો વિશ્વાસ જ કરે, તે ડહાપણ પોતાનું હરે.

{{Poem2Open}}

ઉપર પ્રમાણે શામળ ભટ્ટ સોનીને સર્ટિફિકેટ આપે છે. સોનીનો પરજીયા વિભાગ તસ્કરમાં શિરોમણી હતો. આ સંબંધમાં એક દંતકથા કવિએ આપી છે. જગન્નાથની આંગળી આ સોનીના વિભાગમાંની એક વ્યક્તિએ કાપી લીધી. તેથી તેમાંથી લોહી વહેવા માંડ્યું. લોહી પરથી પૂજારી આદિને ખબર પડી. ચોર પકડાયો નહિ પરંતુ ત્યાર પછી પરજીઓ જગન્નાથપુરી જાય તો બાર ગાઉ ઉપરથી તેના પર પથ્થરનો વરસાદ વર્ષવા માંડે છે! જગન્નાથજીએ આટલી સજા આ કોમને કરી છે! ઠાકોરજીને નહિ છોડે તો માબહેનમાંથી તો કાઢ્યા વિના કેમ રહે? આ રિવાજ સાધારણ થતો. અખાએ પોતાની ધર્મની બહેનને સોનાની સાંકળી ઘડી તેમાં પદરનું થોડું સોનું ઉમેર્યું. આ વાત એણે તે બાઈને કરી. સોનીનો કુળરિવાજ જાણનારી બાઈ આ માની શકી નહીં, અને તેથી ચોકસી પાસે તે સાંકળી ચોકસાવી. આ ચોકસીમાં અખો ખરો પડ્યો. પછી કપાયેલી સાંકળી સરખી કરવા તે ‘ઉંદરે કરડી ખાધી’ કહી પાછી આપી. અખો સમજી ગયો, અને તેને સંસાર પર વિરાગ આવ્યો. સોનીના કુળધર્મે અખા પાસે સંસાર તજાવ્યો.

મોટપ માને મન ઘણી, જાણે અક્કલ શાહ;

ગજે તસુ એ નવ મેલે, ઉદરે ઊઠે દાટ.

કંસારા–કંસારા જોયા પછી, ત્રાંબા કેરા કરે તોલ;

{{Poem2Open}}

સુતાર ઘેર કામ કરતો. ગાડાનાં પૈડાં, બારીબારણાં વગેરે કામ કરતો. તે સમયનાં ઘરોને ઈંટની ભીંતને ઠેકાણે પાટિયાંની ભીંતો હતી. આ પાટિયાં ભરી આપવાની પણ રોજી હતી. ગામપરગામ ઘરાકીએ જતો. સવારમાં જઈ સાંજે પાછો આવતો.

{{Block center|'''<poem>એટલે વાળંદ એક આવીયો, પિયરની ખબર લાવીયો;

કા‘વી હશે તે કહી વાત, કુશળ ક્ષેત્ર માત તાત ને ભ્રાત.

{{Poem2Open}}

મશાલચી પણ હજામ હતો. ઘણી ઘણી જગાએ જવા આવવાનું હોવાથી તેમ જ જિજ્ઞાસુ (?) હોવાથી હાલના ન્યૂઝપેપરની ગરજ સારતો! અદપાંસળી હોવાથી ઘણી વખત અનર્થ ઊપજાવતો. બોણી અથવા લાણીનો ભાગ લેવા જવું હોય ત્યારે આરસી લઈ જઈ ધરતો. હજામડી દાઈયણ હતી. સહેજસાજ શસ્ત્રવૈદું જાણતી. શામળના અનુભવ પ્રમાણે ત્યારના સંસારને દૂષિત કરનાર તે હતી. ઘણે સ્થળે એની ધૂળ ઝાટકી કાઢી છે. ખાંજરાની સંસ્થાને માલણ માફક ઉત્તેજન આપતી; અને શામળ પ્રમાણે હજારોને અનીતિના ખાડામાં ઉતારતી. હજામડીઓ ઊંટવૈદું જાણતી, અને ત્યારની ગુજરાતની માતાઓને મારવા જિવાડવાનું એના હાથમાં હતું.

{{Block center|'''<poem>ગંધ્રપ- રંગીલો થઈને ફરતો, ગાતો ફરતો અને ભીખ માગતો;

ઘેર ઘેર ગાતો ફરે, ભુવના ભુવન લે ભીખ.

{{Poem2Open}}

ગાયનવિદ્યા એ કોમમાં જઈ વસી હતી. ગુજરાતીઓમાંથી રસિકતા જતી રહી હતી, પણ આ લોકોમાં અને ભવાયામાં કંઈક સંગીત રહ્યું હતું. વૈષ્ણવના મંદિરોમાં તે સંપ્રદાયના ભજન રચનારાઓને લીધે સંગીત કાંઈક સારી સ્થિતિમાં રહી શક્યું હતું.

{{Block center|'''<poem>કંદોઈ –  મધ્ય બજાર ચોવટે વાટ, કરણા કંદોઈતણું છે હાટ;

સો સો મણ સુખડી કરે, ભારે અંબાર ઘરતખાંડે ભરે.

{{Poem2Open}}

કંદોઈ પણ ગામ વચ્ચે હાટ માંડતો. અર્થાત્ ચૌટું ગામની વચ્ચે ઘણીખરી જગ્યાએ હતું. સુખડી તેમ જ હાલ મળતી મીઠાઈઓ તે બનાવતો. કંદોઈની દુકાને પણ ભીડ થતી, પરંતુ તંબોળીને ત્યાંના જેવી નહિ. ન્યાતવરા વખતે પકવાન કરવા એને બોલાવવામાં આવતો. કંદોઈ જાતનો વાણિયો હતો.

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>નીચ બુદ્ધિ નમેરા નેટ, પાપે તે પોશે છે પેટ;

કડિયા, કુંભાર, ધોબી, ભાવસાર અને તંબોળી એ સર્વની સ્થિતિ લગભગ હાલના જેવી જ હતી.

કોળી— કોળી આ સમયમાં લૂંટારા તરીકે મશહુર હતા.

કોળી કારમા ત્યાં મળ્યા, મહીભક્ત જેહ છે;

આઠદશ જન હતા, શોધ કરનારા સાચા,

ઘાસિયાની ગાંસડી ને લાકડી લીધી સંઘાતે,

લેઈ ચાલી ગયા ચોર, ત્રાસ ઉપજાવીયા.

{{Poem2Open}}

ભાટ:

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>(૧) તું કહેતાંમાં તન તજે, રાય ભાટની રીત.  

ઓશિયાળો ઊભો નવ રહે, તે તો ભારે ભાટ.

કરે જમાની જોબશું, કહે દસોંદી ખાય,

બોલ્યું પાળે પળ વિષે, શાહુકારો વટ સાટ,

પ્રાણ તજે પર કારણે, તે ભૂપવંત ભાટ.

(૨) શેર એક આટો આપીને, બોલાવો ચારણ ભાટ,

ગામે ગામ ફેરવો, વખાણવો વાટે વાટ.

(૩) કરે જમાની કેઈ, દસોંદી કોઈ કહાવે;

કોઈ વળાવે વાટ, કોઈ કિરતી ગુણ ગાવે.

કો પસાયતાં ખાય, કરે નહિ સેવા કોની.

સનમાન મળે તો સાહેબી, અપમાને દિલમાં ડરે.

{{Poem2Open}}

પહેલા બે ઉતારામાં ભાટના ઉત્તમ અને અધમ ગુણોનું પ્રકીર્તન છે, અને ત્રીજા ઉતારામાં તેમના ધંધાનું કથન છે.

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>તે મંદિર માલુકાનું, ઘરમાં સાળ ખે ચાર;

તું તો જાતનો ઢેડ છે, હું રાજાનો પુત્ર.

કાપડ વણો રે કામની, કરો ઘર કેરાં કામ;

તો આ મંદિર તારું; રહો ઠરી આ, ઠામ.

{{Poem2Open}}

મુસલમાનો સંબંધે આપણને સાહિત્યમાંથી કાંઈ જાણવા જોગ મળતું નથી. તેમના મોલવીઓએ અનેક પંથ ચલાવ્યા હતા. હિંદુઓને મુસલમાન કર્યા હતા, અને કેટલાક હિંદુઓને હિંદુ રાખી મુસલમાની ધર્મ પળાવ્યો હતો. પીર-પેગમ્બરની માનતા રહેતે રહેતે હિંદુઓમાં દાખલ થઈ હતી. મતિયા, મોમનાના હુલ્લડ થયાં હતાં, બંદગી કરતાં મુસલમાનોને કોળી નડતા. મુસલમાનોના તહેવાર વખતે હિંદુઓ રમકડાં વેચતા. આથી આવી રીતે હિંદુ-મુસલમાનોનું ઐક્ય થતું જતું. આવા આવા અનેક બનાવો ત્યારે બન્યા જતા હતા, પરંતુ તેમનો ઇતિહાસ આપવા કોઈએ યત્ન કર્યો નથી. અમદાવાદમાં મુસલમાનોનું જોર વિશેષ હતું છતાં શામળ અને અખામાં (અમદાવાદના કવિઓમાં) તેમના સંબંધી બહુ જૂજ ઈશારા છે.

જેમ પારસી કવિઓ અને લેખકો આ સમયમાં થયા હતા, તેમ મુસલમાનમાં થયા હતા? ગુજરાતમાં લેખક નહિ પણ ફારસીમાં શાયર કે ઇતિહાસકાર થયા હતા. મહેમદાવાદના વિદ્વાન જાગીદાર શેખ સિંકંદરે ઈ. સ. ૧૬૧૧માં ‘મિરાંતે સિકન્દરી’ અને અમદાવાદના જાગીરદાર મીરજાઅલી મહમદખાંને ‘મિરાતે અહમદી’ નામના ઇતિહાસો લખ્યા છે. પોતાના સેક્રેટરી જે કાયસ્થ અથવા નાગર કોમના અને ફારસીમાં પ્રવીણ હતા તેમની મદદથી આ ઇતિહાસો રચાયા છે.

{{Block center|'''<poem>દર્શન છઠ્ઠું દરવેશનું, એક જ સઉનો ઈશ છે;

શામળ કહે છછો એકનાં, પાખંડો છત્રીસ છે.

{{Poem2Open}}

પારસીઓ સંબંધે પણ કંઈ અજવાળું પડ્યું નથી. સુરત તરફ ઘણો અવરજવર હોવા છતાં પ્રેમાનંદે તેમનું કાંઈ પણ સૂચન કર્યું નથી. પારસીઓ જે ધંધો હાથ લાગ્યો તે કરતા. ખેડૂત, સુથાર, મોચી, દરજી, ગાંધી ઈત્યાદિ, દારૂ અને તાડી વેચવાનાં પીઠાં પણ ખોલતા. તેમના આચારો ઘણાખરા હિંદુઓ જેવા જ હતા. વહેમ અને અજ્ઞાન પણ તેટલું જ હતું. જોશ જોવામાં એક્કા હતા. બાળલગ્ન પણ એમનામાં પ્રચલિત હતું. એક કરતાં વધારે સ્ત્રીઓ પણ કરતા. આચારો તો શું પરંતુ વિચારો પણ એમના હિંદુને મળતા થઈ ગયા હતા. ગામડાના વહેમો એમનામાં પેઠા હતા. ડોસીશાસ્ત્રની સત્તા એમનામાં પ્રબળ હતી. હિંદુઓ જોડે એટલા સેળભેળ થયા હતા કે પ્રેમાનંદ કૃત ‘નરસિંહ મહેતાનું મામેરું’ આજ પણ એમનામાં ગવાય છે. જે કોમ પર પ્રેમાનંદની આવી અસર થઈ હતી તે કોમ વિષે ત્યારના સાહિત્યમાંથી આ૫ણને કાંઈ પણ જાણવાનું નથી મળતું એ અત્યંત શોકજનક છે. આ૫ણા સાહિત્યકારોએ એવા વિષય લીધા હતા કે તેમાં પ્રચલિત રીતરિવાજો તેમ જ બીજા આજુ-બાજુના સંજોગોની અસર તેમને થાય જ નહિ; અને થાય તો અજાણતાં જ થતી. આથી વિશાળ સાહિત્ય હોવાં છતાં તે કાળના ઇતિહાસ પર કાંઈ પ્રકાશ પડતો નથી. તેમના મોલેદો ગુજરાતીમાં ગ્રંથો લખતા હતા એ ‘શ્યાવખ્સનામા’ વગેરે ગ્રંથો પરથી પ્રતીત થાય છે.

{{center|'''સમાજવ્યવસ્થા'''}}

ત્યારે અમદાવાદ, વડોદરા જેવા શહેરમાં પોળોમાં લોકો રહેતા. આ પોળોમાં એક જ માણસના કુટુંબીઓ પહેલવહેલા વસેલા, અથવા તેના ઓળખાણપિછાનના માણસો હોવા જોઈએ. ઘણી વખતે અમુક પોળ એક નાતનો જથ્થો થતો. આ પોળોમાં પોળપંચ રહેતું. પોતાનો શેઠ વંશપરંપરાનો હતો. પોળના દરવાજાની કૂંચી એને ત્યાં રહેતી. પોળના પંચને મળવા સારુ પોળના દરવાજા પર એક માળ કાઢવામાં આવતો. પોળનું ફંડ રહેતું એમાંથી પોળના દરવાજાની મરામત થતી, તથા જાહેર ફંડોમાં પોળ તરફથી અમુક રકમ અપાતી. પોળપંચ પોતાના સંબંધી હરેક પ્રકારનું કામ બજાવતું. આ ઉપરાંત દરેક પોળમાં દરેક જાતનાં વસવાયાં રહેતાં. આથી પોળ એક નાના ગામ જેવી બનતી. પોળનાં ખાસ કૂતરાં તેમ જ ભીખારું હતાં. આપણી ગ્રામ્યસંસ્થાનો જેમ દિવસે દિવસે વિલોપ થતો જાય છે તેમ આ પોળસંસ્થાના સંબંધમાં પણ બનતું જાય છે. પોળોની આવી બાંધણી અર્થાત્ પાસે ઘરો, રસ્તો સાંકડી નેર જેવો, બારીબારણાં થોડાં ઇત્યાદિ ત્યારના અસ્વસ્થ જમાનાને લીધે હશે. ઘણાં ઘરોના મેડાને આગલી ભીંત લાકડાની હતી. આ લાકડામાં ભાત ભાતનું કોતરકામ કરવામાં આવતું, ચારપાંચ મેડીવાળાં ઘર ઘણાંનાં હતાં. ઘર બહારથી અને અંદરથી રંગવામાં આવતાં. પોળોમાં પોળનો કૂવો રહેતો. ત્યાં પોળની સ્ત્રીઓ પાણી ભરવા જતી. ગામડામાંની પોળોની બહાર કેટલીક જગ્યાએ લીંબડો, વડ કે આમલીનાં ઝાડ હતાં. પોળોની પંચાયત પદ્ધતિને લીધે પંચજાજરૂ પણ હતાં. આવા જાજરૂથી મરકીના વખતમાં જે હાનિ થાય છે તે હાલ અમદાવાદમાં અનુભવાય છે.

ગુજરાતના લોકો ત્યારે ઘણી નાતોમાં વેહંચાઈ ગયા હતા. આ નાતો વિશે પણ કાંઈક જાણવું આવશ્યક છે. નાતમાં પણ શેઠ અથવા પટેલ હતો. નાતનો ગોર પણ હતો. નાતના અમુક નિયમો હતા. આ નિયમો નહિ પાળનારને અમુક પ્રકારની સજા પણ થતી. નાતના પટેલિયાના હુકમને સહુ વશ રહેતા— તેના કહ્યા પ્રમાણે ચાલતા,(હરિદાસ.)  

ત્યારે શેઠિયો કહે સૌ જમવા આવશે, શું તમો છો કાંઈ નાત બહાર રે,

નાતગોર તતક્ષણ તેડાવ્યો, દેવડાવ્યાં નોતરાં ઠારોઠાર.

{{Poem2Open}}

આ ઉતારા પરથી વિદિત થશે કે નાતના શેઠના હુકમ પ્રમાણે આવી નાત વર્તવા બંધાઈ હતી. નાતગોરનાં નોતરાં માન્ય રાખી સર્વે નાગરો નરસિંહ મહેતાને ઘેર શ્રાદ્ધ જમવા ગયા હતા.

{{Block center|'''<poem>જેણે ધૃતસરિતા ચલવી રે.

પ્રભુએ બાંધી સાકર પાજ.

{{Poem2Open}}

આખી નાત જમાડવાથી પ્રેમાનંદની વાહવાહ બોલાઈ હતી.

{{Block center|'''<poem>નહિ આવે તો શું કટક ચઢાવું,

કે તુંને કાઢું નાત બહાર.

{{Poem2Open}}

કેદ, દંડ કરતાં પણ આ સજા ભારી હતી, અને તેથી જ હંસ જેવા પ્રાણીના સંબંધમાં—જેને નાત હોતી નથી—પ્રેમાનંદ ઉપરનાં વચનો નળ પાસે વપરાવે છે.

{{Block center|'''<poem>પિતા કહે પરણો તમો, સુખ બહુ અમને થાય,

મોહડ ઘાલે તુજ માવડી, પ્રેમદા લાગે પાય.

{{Poem2Open}}

‘કોડ’ અથવા ‘લહાવો’ લેવાના ઇરાદાથી પોતાનાં કુમળાં બાળકોને માબાપો લગ્નની ધૂંસરીમાં જોડી દેતાં. વિવાહ શું છે? તેની કેટલી જોખમદારી છે? આ સઘળું વિચાર કર્યા વગર બાળાઓ અને બાળકો પરણતાં. અવિભક્ત કુટુંબસંસ્થા હોવાથી નવી વહુના પોષણનો તેમ જ તેનાં થનાર છોકરાંના નિર્વાહનો બોજો બાળક પર અને બાળકના પિતા પર નહોતો પડતો. આથી આ વિષયમાં ચિંતા થતી નહિ અને લગ્ન સામે વાંધો લેવાતો નહિ.

{{Poem2Close}}

આટલી નાની ઉંમરે આપણી બાળકીઓ પરણતી. કન્યકાવસ્થાનો ‘લહાવો’ લેવાનો અવસર જ કદી તેમને આવતો નહિ. નાનપણથી જ સાસરિયાંનો વિચાર તેમના દિલમાં રોપવામાં આવતો. જ્યાં નાના બાળકને રમતગમતમાં ‘સાસુ’ અને ‘સસરા’ના ઈશારા કરવામાં આવે છે તે દેશમાં કન્યાઓ અને કુમારોની અવસ્થા અસ્તિત્વમાં હોતી નથી. બચપણથી સાસરિયાં અને લગ્નના વિચાર મનમાં ઠસાવી દીધેલા હોવાથી કન્યાઓ વહેલી રજસ્વલા થતી. આપણા દેશમાં પ્રથમ રજોદર્શન એટલે સ્ત્રીત્વ મનાયેલું હોવાથી તેઓ પોતાનો સંસાર માંડતી અને ખેલી ખાવાના વખતે ઘણી બાળકીઓ માતા બનતી. આથી ઘણાં બાળકો લાંબું આયુષ્ય ભોગવી શકતાં નહિ, અથવા માતાઓનાં શરીર લથડી જતાં.

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>નાર નાનડી હવું પ્રસૂત,

વળતી વાધે નહિ અદ્ભુત.

{{Poem2Open}}

વરવહુનું વય કાં તો સરખું અથવા સહેજ ફેરફારવાળું હતું. કજોડાં પણ થોડાં નહોતાં થતાં. નાગર જેવી નાતમાં પણ કજોડાં થતાં. વલ્લભ ભટ્ટે ‘કજોડાનો ગરબો’ લખ્યો છે તેમાં કહ્યું છે કે :  

અસ્થિ રુધિરને માંસ, શકે નવ ચાલી ચરણે,

+     +     +      સુણે નહિ કુઠિત કરણે.

{{Poem2Open}}

આવા ઘરડા–જેમની રાખ મસાણમાં ઊડવાની સહેજ વાર હતી તેવાને કન્યા કેમ મળતી?  

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>જર વડે જુવતી જડી,

ઘરડો પણ ગાંઠ ગરથ છે

જેમ કળાવંત મોર.

{{Poem2Open}}

આ રિવાજ ઉપર હવે દહાડે દહાડે લોકોનો તિરસ્કાર વધતો જાય છે. આવા જરઠવિવાહથી વિધવાઓ ઘણી થતી હશે, પરંતુ તે બિચારીઓ હિંદુઓના આપખુદી, જોહુકમી અને નિર્દય રિવાજોથી – તેમના માબાપના લોભના ભોગ થવાથી જન્મારોભર માનવ મટી પશુવત્ અથવા દાસવત્ પોતાનું જીવન ગાળતી. હાલના સંરક્ષકો એવો પ્રસંગ ન આવે માટે બાળલગ્ન અટકાવવાની યોજના ઘડે છે તેમને આ કાળ પરથી એક વાત ધ્યાનમાં લેવાની છે. વરવહુની ઉંમર સરખી હોવાથી રાંડેલી અને રાંડેલાની સંખ્યા ઘણુંખરું સરખી રહેશે. આથી વિધવાવિવાહ કરવાની ઇચ્છા રાખનારને પણ સુગમતા પડશે. હાલ વરની ઉંમર વધતી જાય છે પરંતુ કન્યાની ઉંમર તેના પ્રમાણમાં વધતી નથી. આથી બાળવિધવાની સંખ્યા યોગ્ય પ્રમાણમાં ઘટતી નથી.

{{Block center|'''<poem>જાગે જેના ઘરમાં સાપ

જાગે દીકરીઓનો બાપ.

{{Poem2Open}}

દીકરી ‘સાપનો ભારો’ હોવાથી બનતી તાકીદે તેને પારકી કરી દેવામાં આવતી; અને માબાપ ‘ગંગા નાહી’ નિરાંતે ઊંઘતાં. આ વિવાહમાં દીકરીની સંમતિ લેવામાં આવતી નહિ, પણ ‘ગાય અને દીકરી દોરે ત્યાં જાય’ આ સૂત્ર અનુસરાતું હતું. અણસમજુ બાળકીઓને આવા આવા વિચારોથી સજડ સાંકળી લીધી હતી. જુઓ—

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

ધાવતાં બાળ વછોડાવ્યો હશે, વહેતી નીકે પગ દીધો હશે, હજારનાં ઘર ભંગાવ્યાં હશે—એવાં એવાં કાર્ય કરનારને તે આવો સ્વામી ક્યાંથી મળે?

ચારુમતી : પ્રાણનાથ! કણકમાં પાણી પડ્યું તે કંઈ મિથ્યા થવાનું છે? પ્રભુએ એનાં બેલાં એમની સાથે જ બાંધ્યાં હશે!

આવા આવા વિચારો પ્રચલિત હોવાથી કોઈ તરફથી વાંધો ઉઠાવવામાં આવતો નહિ. જેની સાથે ‘બેલાં’ બંધાવાના હોય તેની સાથે જ બંધાય – ગમે તેટલું કરીએ, પણ બીજા સાથે લગ્ન થઈ શકે નહિ, કર્મના લેખ ટાળ્યા ટળે નહિ, આવો વિચારપ્રવાહ – ઓખા, દમયંતી, સુભદ્રા કે રુક્ષ્મણીના દૃષ્ટાંત ગમે તેવી સરળ અને મીઠી ભાષામાં આલેખનાર પ્રેમાનંદ મળે તોપણ – અટકાવી શકાય એમ નહોતું.

ગમે તેવો તવંગર બાપ પણ પ્રચલિત રિવાજો મુજબ કન્યાને નાનપણમાં પરણાવી સાસરે વળાવતો. સ્ત્રીઓ સંબંધી ‘રાંધ્યાં ધાન’ ના વિચારને અનુસરી કન્યાઓની મોટી ઉંમર કરવામાં આવતી નહિ. આ ઉપરાંત બીજા વિચારો પણ વહેલાં લગ્ન કરવા સારુ પ્રચારમાં હતા.

ભક્તિ કરે ભરથારની, નિત ગંગાસ્નાન;

પ્રદક્ષણા પૃથ્વીતણી, ડગલે ડગલે ગૌદાન.

{{Poem2Open}}

આમ હોવાથી બ્રહ્મહત્યાનો દોષ ન આવે તેથી પિતા પુત્રીને પરણાવી સાસરે વળાવી દેતો. કન્યાઓ પણ ‘ડગલે ડગલે ગૌદાન’ મેળવવા આતુર હોઈ રિવાજને આધીન થતી. જો બાપ પરણાવવામાં સહેજ ઢીલ કરતો તો તેનો જીવ તરફડી પડતો.

{{Block center|'''<poem>પિતા તો પ્રીછે નહીં, મારો કુંવારો ભવ કેમ જાય રે;

સહુકો સાસરે જાય ને આવે, સૈયરો હું સમાણી જી.

{{Poem2Open}}

આ ઉપરાંત લોકોનું એવું પણ માનવું હતું કે દીકરીઓને પરણાવી દીધા પછી તેમને રોગ કે વ્યાધિની નડતર બહુ થોડી થાય.

ચોથી ચહચરી : અલી મધુરી! હવે તો પિતાશ્રીને કહી બેનને પરણાવી પારકી કરવી જોઈએ એટલે તેને કર્મે સહુ સારાં વાનાં થાય. રડ્યું પહેલેથી તે છેલ્લે સુધી એનું એ જ રહ્યું. આજ આ તો કાલે પેલું; એમ એક પછી એક વ્યાધિ વગર નોતર્યા નડ્યા કરે છે!

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>હું સમાણી જાય સાસરે, તેના જોને ભોગ;

તેની પેરે મારે થાશે, આકુરો જાશે રોગ.

{{Poem2Open}}

શ્રાવક અને વસવાયામાં કન્યાઓ મોટી ઉંમરે પરણતી; બીજી નાતોમાં નાનપણમાં પરણાવી ‘ઓરીઓ લેવાતો’. હિંદુઓના જીવનમાં ‘લંગ્નસારા’ એ મોટો પ્રસંગ છે. આ જ પ્રસંગ પર તેઓ પોતાનો દમામ દાખવી શકે છે, પોતાની વાહવાહ કહેવડાવી શકે છે, પોતાના કોડ અને ઓરિયા પૂરા પાડે છે. આ જ પ્રસંગે સ્ત્રી અને પુરુષો તેમ બાળકોને મહાલવાનું મળે છે. માટે આ પ્રસંગનો ઉપયોગ જેમ બને તેમ વહેલો કરવામાં આવતો, અને તેથી ઊંચી નાતોમાં લગ્નો વહેલાં થતાં.

{{Block center|'''<poem>વેવિશાળીએ વિવા કર્યો; વર રૂડો કન્યાને વર્યો;

કરે ભેખ કે ભૂખે મરે, તેમાં વેવિશાળીઓ શું કરે?

{{Poem2Open}}

કરેલો વિવાહ ફોક થઈ શકતો નહિ; ફોક કરનારને નાત શાસન કરતી. આથી ભૂલમાં અથવા ઉતાવળમાં થયેલી ગોઠવણ રદ થઈ શકતી નહીં. કસાઈને ઘેરથી ગાય છોડાવાતી પણ કઠેકાણે નાંખેલી દીકરીના વિવાહ ફોક થઈ શકતા નહિ! ફોક કરવામાં ‘લાજ’ જતી તેમ જ ન્યાત તરફથી બહુ ખમવું પડતું. છતાં પણ કેટલાક પોતાની પુત્રીઓનું હિતાહિત વિચારી તે પ્રમાણે વર્તી શકતા હતા.

{{Block center|'''<poem>નીઠીઓ નથી પડ્યો વરનો, આજ નાગરી નાત રે;

ફોક કરતાં લાજ જશે, તો તે ખમશું નાથ રે.

{{Poem2Open}}

(સાધારણ રીતે આવું બનતું નહીં. ઉપરના ઉતારામાં જે કન્યાનો ઉલ્લેખ છે તેનો વિવાહ અંતે કાયમ રહ્યો હતો.)

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>એટલે આવ્યું વેવિશાળ, પરણ્યો વર્ષ થયાં જ્યાં બાર.

{{Poem2Open}}

દ્વારકા ભક્તના કહેવા પ્રમાણે ‘બાર’ અને શામળના કહેવા પ્રમાણે ‘ચૌદ’થી સોળ લગીમાં છોકરાનાં લગ્ન થતાં. ઘણુંખરું તો વરકન્યાની ઉંમર સરખી રાખવામાં આવતી. આ ચાલ જ્યાં પાળવામાં આવતો ત્યાં ‘બાર’ વર્ષની અંદર પણ તેમનાં લગ્ન થતાં. જેમ નાની નાર પ્રસૂત થવાથી વધતી નહિ તેમ પિતા થવાથી છોકરાઓનાં કાઠાં પણ નબળાં રહેતાં. ‘નાના હોવાથી જાણે શરમાતા ના હોય ને તેમ પોતાનાં છોકરાં પાસે પોતાને ‘બાપ’નું સંબોધન નથી વપરાવતા.’ આવા વચન રા. દયારામ ગીડુમલે આપણા ગુજરાતની હાલની સ્થિતિ સંબંધે વાપર્યા છે. ત્યારની સ્થિતિને પણ હાલની માફક એ લાગુ પડે છે. નાનાં વર હોવાથી તેમનું કુટુંબમાં ચલણ રહેતું નહિ. પોતે કમાતા નહિ હોવાથી માબાપના દબાણમાં રહેવું પડતું. આથી તેમની સ્ત્રીઓને ‘ફરિયાદ’ કરવાનો (બબડવાનો) અવસર ઘણી વાર આવતો. સાસુ જોડે બનતું નહિ તેમ છતાં પણ તેની છાયામાં અણગમતે રહેવું પડતું.

છે લઘુ વેષ નાનો ભરથાર,

તે નવ પ્રીછે વિવેક વિચાર.

{{Poem2Open}}

આવા નાના ભરથાર હોવાથી ઘણી વાર ઉશ્કેરણીથી પોતાની પત્નીને ચૌદમુંરતી આપવા ચૂકતા નહીં. સ્ત્રીને મારવાનો રિવાજ ત્યારે અસાધારણ નહોતો.

{{Block center|'''<poem>સામું તો નવ બોલીએ, ઘણો ન દીજે માર;

બીહતી રહે બકતી રહે, વિનતાનો એ વહેવાર.

{{Poem2Open}}

ઘણી નાતમાં ઘણી સ્ત્રીઓ એકી વખતે પરણાવવાનો ચાલ હતો. પુત્ર ન થાય તો એક પર બીજી કરતા. કારણ કે પુત્ર વિના સ્વર્ગમાં નથી જવાતું એવું આપણા લોકોનું માનવું છે.  

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>માંહે માંહે શૉક્યોના ખાર.

એક એકનો કેડો લીએ.

પાશેર વાંક જો કોનો ઠરે,

વાંક કંઈ આવે હાથમાં,

ફજેતી કરે બધા સાથમાં.

{{Poem2Open}}

આવી એમની સ્થિતિ હતી. શૉક્યના કરતાં બીજું ભયંકરમાં ભયંકર દુઃખ પસંદ કરવામાં આવતું. શૉક્યના ‘સાલ’ ને ઠેકાણે નીચે જણાવેલી સ્થિતિમાં રહેવા સ્ત્રીઓ ખુશી હતી :

ભલી વિધવા કે વંઝ, ભલી ગુણજ્ઞ કે ઘેલી;

ભલી દરિદ્ર કે દુષ્ટ, ભલી સોહાગણ સેહલી.

{{Poem2Open}}

તે કાળમાં વિધવાનું દુઃખ કાંઈ ઓછું નહોતું, તે છતાં પણ શૉક્ય કરતાં તેની સ્થિતિ સારી લાગતી હતી, એ ઉપરથી શૉક્યના દુઃખની કલ્પના થઈ શકશે. શૉક્યનું સાલ કોને ખમવું પડતું? ત્યારના વહેમોએ આનું નિરાકરણ કરેલું છે.

શણગાર લૂંટ્યા સતી તણા, પસાયતા આપથી;

શામળ ભટ્ટ સાચું ભણે, શૉક્ય પામે એવા પાપથી.  

{{Poem2Open}}

જે ઘરમાં શૉક્યો હોય ત્યાં શું થતું? શૉક્યોના સ્વામીની શી સ્થિતિ હતી?

જેના ઘરમાં શૉક્ય છે, વિનતાઓ આખો દિન વઢી;

શામળ કહે સ્વામી શૉક્યનો, સુખે નવ સૂવે એકે ઘડી.

{{Poem2Open}}

જ્યાં ‘કામણ ટુમણ’ થતાં અને ‘છાનાં છપનાં’ કરવાં પડતાં ત્યાં જિંદગી દુઃખભરી જ હશે. ‘કામણ ટુમણ’ની હાનિ–તેથી ફાવી જતા લુચ્ચાઓનું વર્ણન — પહેલાં આપી ગયા છીએ. જે ઘરમાં શૉક્યો મળતી ત્યાંથી સુખ હંમેશને માટે ચાલ્યું જતું.

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>વસરાયું આછું છેક, એક લાવે એક છોડે,

{{Poem2Open}}

વિધવાના પુનરુદ્ધાર ઊંચી નાતમાં નહોતાં થતાં. કીડી અને માંકડ પર રહેમ લાવનાર, કસાઈના હાથમાં સપડાયેલાં ઢોર પર દયાથી જોનારનાં હૃદય વિધવાના તરફ પાષાણમય હતાં. વિધવાઓ ફરીથી પરણી શકે એ એમના માન્યામાં આવતું નહોતું — આવતું તો તે કરવા તેઓ રાજી નહોતા. કણબી આદિ વર્ણોમાં નાતરાના ચાલને જોવાથી ઊંચી વર્ણોની નજર આ રિવાજ પ્રત્યે ગઈ હશે. પરંતુ પોતાની ન્યાતમાં તેને સ્થાન આપવા કોઈએ પ્રયાસ કર્યો નથી. શામળ બીજે બધે આ રિવાજ નહિ જોવાથી અને ફક્ત કણબી આદિ વર્ણોમાં એ રિવાજ જોવાથી વિસ્મય પામે છે, ગૂંચવાડામાં પડે છે, અને છેવટે કણબી પાસે આવા રિવાજ પાળવા સારુ કારણ માગે છે. આ રિવાજ પોતાની નાતમાં દાખલ કરવા તરફ એનું મન નથી, પરંતુ આ રિવાજ કણબીઓમાં ન હોવો જોઈએ છતાં ત્યાં કેમ છે તે જાણવા એ મથે છે. આ પ્રશ્નનો નીવેડો અગાઉ કણબી વિષે લખતાં આવી ગયો છે માટે અહીં તે ટાંકીશું નહિ. શામળના મનનું વલણ આવું હોવાથી તેમ જ ત્યારની વિધવાની સ્થિતિ દુઃખમય હોવા છતાં દુઃખમય નહિ લેખાતી હોવાથી તેઓના દુઃખ સંબંધી એણે કાંઈ લખ્યું નથી, અંગ્રેજી સાહિત્યથી આપણા કેટલાક લેખકોનું જે વલણ થયું છે તેથી અનિષ્ટ રૂઢિઓને લીધે ભારતભૂમિ પર ‘સ્નેહમુદ્રા’ અને ‘હૃદયવીણા’ માં જે શાપોદ્ગાર થયા છે તેવા તે કાળમાં થવા અશક્ય હતું. શામળે જાણી જોઈને રૂઢિઓ વખોડી નથી, રૂઢિઓમાં જે સડેલું હતું તે દૂર કરવા તેણે કલમ હાથ ધરી નહોતી. તેનાં લખાણોમાં અનાયાસે રૂઢિનો ઇતિહાસ આવી ગયો છે.

{{Block center|'''<poem>વિધવા એક માછણ હતી, ગરભ પડ્યો ‘તો પેટ;

નદીમાં નાંખી બાળને, ઘાલી માટલે નેટ.

{{Poem2Open}}

આ દૃષ્ટાંત – જેમાં માછી જેવી નાત જે નાતરાંની સામા નહોતી તે નાતની એક વિધવા ગર્ભપાત કરે તો જે નાતમાં વિધવાવિવાહ થઈ શકતો ન હોય તે નાતની વિધવા પણ આવાં પાપ કેમ નહિ કરતી હોય? બરાબર જાણવાને સાધન નથી, છતાં અટકળ કરીએ છીએ કે કૃષ્ણારામ અને શામળનાં વચનોથી ત્યારે પણ ગર્ભપાત અને ગર્ભસ્રાવ થતા હશે. લોકોની આવી ઉદાસીન વૃત્તિ આ વિષય તરફ કેમ હતી વગેરેની મીમાંસા કરવાની જરૂર નથી.

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>કરો મંગળ પરણાવો બાળ, ઉતારો માથાની ગાળ.

{{Poem2Open}}

જ્યારે માથાની ગાળ ઉતારવા લગ્ન થતાં ત્યારે તેના સંબંધમાં બીજી ભાવનાની આશા રાખવી વ્યર્થ છે. લગ્ન કરાવનાર બ્રાહ્મણ પણ આ સંસ્થાની અધમતા સાથે અધમ બન્યો હતો, અને અધમ લેખાયો હતો. જુઓ :

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>શ્રી દામો : અહો એમાં તે મોટી વાત છે? લ્યો ને બોલાવો બેત્રણ અને વર્તાવીએ મંગળ.

જોડી લાકડે માંકડું, દક્ષણા પામું ક્ષિપ્ર,

વળતી અગીયારા ગણું, એમ વિચાર્યું વિપ્ર.

{{Poem2Open}}

આ બધું નિરીક્ષણ કરતાં બતાવે છે કે ત્યારની લગ્નસંસ્થાને ‘પ્રેમ’ જોડે કાંઈ નિસ્બત નહોતી. ઓરિઓ અથવા કોડ પૂરા પાડવા, માથાની ગાળ ઉતારવા, કામકાજ કરવા વહુ લાવવા વિવાહ થતા. કન્યાવિક્રય, કજોડાં, જરઠ વિવાહ, પુરુવનિતા વિવાહ, આદિ પ્રેમભાવનાથી થતાં ઉદ્વાહનો અભાવ જ બતાવે છે. વિધવાવિવાહના વિરોધીઓ આપણી ભાવના પ્રેમમય છે માટે તેનો ઉચ્છેદ કરવો એ પ્રેમને નષ્ટપ્રાયઃ કરવા જેવું છે – એવું કહે છે, તેમને જણાશે કે આપણા લોકોમાં આ પ્રેમભાવનાનો અનુભવ થયો જ નથી. તો પછી તેનો વિનાશ શી રીતે થવાનો?

ઊભા રહીએ ઉઘાડે માથે, પુત્રી પાણી નવ પીજીએ;

ભરથાર પહેલું જમીએ નહીં, બાઈ ઉચ્છીષ્ટ જમીએ નાથનું.

હસતું વદન ત્યાં રાખીએ, સુખદુઃખ સમાન ગણીએ સહી,

દિવસે ન સૂઈએ દીકરી, બહેન વચન પિયુનું પાળીએ.  

{{Poem2Open}}

સાસરે જતી દીકરીને આપેલા માતાના આ ઉપદેશ પરથી ત્યારના રીતરિવાજa આચારવિચારનું સારું દર્શન થાય છે. વિનીતતા અને વ્રીડા જે આપણા દેશની સ્ત્રીઓમાં જોવામાં આવે છે તેને ઉલ્લેખીને જ આ ઉપદેશ અપાયો છે. પોતાના બચપણથી હળીમળી ગયેલાં ભાંડુઓ તથા માબાપ અને બહેનપણીઓ છોડી પારકી ‘સૃષ્ટિ’માં વાસ કરવો અને ત્યાં કોઈ પણ પ્રકારે ઓછું લાવ્યા વિના સૌના હુકમને આધીન રહી તેમનાં મન મનાવવાં એ અતિ વિકટ છે. આવાં વિકટ કામ તો સ્ત્રીઓ જ કરી શકે. સાસુ, નણંદ અને જેઠાણી જેઓએ નવી વહુની સ્થિતિ અનુભવી હોય છે છતાં નવી વહુ પર પોતાની સત્તાનો ઉપયોગ કર્યા વિના રહેતાં નથી. તેમની સેવામાં ખડાં ને ખડાં રહી શાબાશી મેળવવી એ ખરેખર પ્રશંસનીય છે.

માને વાલી બેટડી, સૌથી હોય વિશેષ,

પુત્રી ને જનની કહે, દુઃખ ન ધરશો લેશ.

{{Poem2Open}}

‘સુખદુઃખ’ કહેવાનું ત્યાં કોઈ ન હોવાથી માતાની આંખમાં આંસુ આવે છે, અને છેવટે પ્રારબ્ધને આધીન રહી સુખદુઃખ સમાન ગણી ત્યાં સમાસ કરવા શીખામણ આપે છે. સ્ત્રીને ‘સુખદુઃખ’ની વાત કરવાનું સ્થાન તેનો સ્વામી છે, પરંતુ અવિભક્ત કુટુંબમંડળ હોવાથી અને બાળલગ્ન થવાથી આ સ્થાન ઉપયોગી થવા જતું તો તેના પ્રયાસ વિફળ થતા.

x x x સાસુ વહુને વેર,

સુખ દેખી કોઈ નવ શકે, જુવતી જાતમાં ઝેર.

સાસુ મારી કપરી કોડ, મુજ સાથે બાંધી હોડ,

વઢી રાતે મુજને ઘણું, તેના અવગુણ કેટલા ગણું.

મુજને કહે છે વાંઝણી તું, તુજને તો રાખું નહિ હું;

બીજી નારી પરણાવું કાલ, નારી તારું મોઢું બાળ.

{{Poem2Open}}

સાસુને વહુ સાથે ઘણીવાર બનતું નહિ. વહુ માબાપથી વિખૂટી પડીને રહેતી હોવા છતાં તેની માની ખોટ પૂરી પાડવાને બદલે તે ગુલામડી હોય તેમ તેની સાથે વર્તવાથી કંકાસ થતો. સાસુ વહુનું સુખ દેખી ખમી શકતી નહિ. પોતાની પણ વહુદશા આવી ગઈ હતી અને તેમાં આવી જ રીતે દુઃખ ખમેલું હોવા છતાં તેવું જ દુઃખ પોતાની વહુને દેવા તૈયાર થાય એ અજાયબ જેવું છે. શામળ વનિતા દ્વેષી હોઈ ‘સ્ત્રીઓમાં કુદરતી રીતે માંહેમાંહેનું વેર હોય છે’ એમ કહી આનો ફડચો આપે છે. આની સત્યાસત્યતાનો નિર્ણય કરવાનું કામ માનસશાસ્ત્રી અને સમિતિ- શાસ્ત્રીનું હોવાથી તેમને સોંપીએ છીએ.

{{Block center|'''<poem>જો અવસર આ સૂનો જશે, ભવનું મેણું મુજને થશે,

બોલબાણ નણદી મારશે, શત્રુનું કામ દિયર સારશે.

{{Poem2Open}}  

નણંદનાં મહેણાંના નમૂના પ્રેમાનંદ કૃત ‘મામેરા’માં છે તે નમૂના અહીંયાં આપવા કરતાં આખું ‘મામેરું’ વાંચી જોવાથી યથાર્થ કલ્પી શકાશે.

{{Block center|'''<poem>વીસ વરસ વનિતાને થયાં, ભરાયો નહિ માસ,

દાન પુણ્ય ઘણાં કરે, ગરભ કેરી આશ.

{{Poem2Open}}

દાન પુણ્ય કરતાં, બાધાઆખડી રાખતાં પણ છોકરાં નહિ થતાં તો વૈદ પાસે ઔષધ લેવામાં આવતું.

માથાનું મેણું ટળે, ટળે વંઝાની ગાળ,

વૈદ આગળ દુઃખ દાખીએ, તો તો આવે બાળ.

{{Poem2Open}}

સાસુને મનાવવા, વાંઝણીમહેણું ટાળવા, અને અઘરણીનો ઓરિઓ લેવા આ પ્રસંગની વાટ ઘણી આતુરતાથી જોવાતી અને તે વહેલો આવે એટલા સારું બનતા અને ચાંપતા — પરંતુ છાના ઉપાય વહુઓ અને કેટલીક વાર સાથે તેમની મા પણ લેતી.

{{Block center|'''<poem>વનિતા હોયે વાંઝણી, દારૂણ તેને દુઃખ,

સુકન કો વાંચ્છે નહીં; માનવ નવ જુવે મુખ.

પ્રાત સમે જોવું નહી; વાંઝીઆનું વદન.

પ્રેમાનંદ

ગોરમા ઓરિઓ વીત્યો ન એક્કે, હઘરણી રાતનો રે લોલ.

{{Poem2Open}}

માલતી : ધાના ત્યાં પાના નહિ, અને પાના ત્યાં ધાના નહિ. એ પણ મારું રડ્યું સો મણ તેલે ઈશ્વરને ત્યાં અંધારું સ્તો. બિચારી મારી બાઈ વ્રત અપવાસ કરી કરી વાજ આવી જાય છે, અને કુલપતિને તો ભગવાનથી ભલે પ્રકારે પૂજે છે, તેમ દેરાં તેટલા દેવ કરવાને ચૂકતી નથી, તોપણ આશા તો અંતરિયાળ જ લટક્યા કરે છે, અને મારી પાડોશમાં પેલા જીવાનન ભટ્ટને ત્યાં શીતળા મા વગર આરાધે આવી અમીનો છાંટો નાખી જાય છે.

આટઆટલું કર્યા છતાં ઘણી વંધ્યા રહેતી. જેને સીમંત આવતું તે ભાગ્યશાળી ગણાતી.

સીમંતની બીજી વિધિ — મામેરું વગેરેનું તાદૃશ ચિત્ર પ્રેમાનંદના ‘મામેરા’માં છે. સીમંત સમયે પણ નાત જમાડવાનો ચાલ હતો. આથી એક સ્ત્રી અથવા પુરુષના સંબંધમાં ત્રણ નાત ઓછામાં ઓછી જમાડવી પડતી — લગ્ન ટાણે, સીમંત વખતે, અને મરણ પછવાડે.

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>કુશાગ્ર બુદ્ધિ શું કરૂં વખાણ, આપી રત્ન સાટે લખ્યા પાષાણ.

{{Poem2Open}}

નાનાં છોકરાંઓ આંખ અંજાવતાં, નહાતાં તોફાન કરી જે રમ્યતા ઉપજાવતાં તેનું પ્રેમાનંદનું વર્ણન ઉતારીશું :

રમે પિતા ઉછંગ, તાણે મૂછ દહાડી,

નંદમુખ તો તંબોળ, અધવચ લે કાઢી.

{{Poem2Open}}

છોકરાંને રમવાને જાતજાતનાં રમકડાં મળતાં. છોકરા ગેડીદડુલ ખેલતા; અને છોકરીઓ નીચે જણાવેલાં રમકડાંથી રમતી :

તેને ઢીંગલી ને ટોલડી, કુડલી કોથળી જેહ;

પાંચ કોડા દાબડી, વેલણ રમવા આવ્યાં તેહ.

જેમ બાલકીના ઘોલીઆ, રમે રમાડે એકલી.

{{Poem2Open}}

છોકરાંઓને નાનપણથી કરવાના સંસ્કાર હાલના જેવા જ ત્યારે થતા ઓળી ઝોળીનું વર્ણન :

ચંદન કુંકમ ઘણાં, પીખ્યાં કપાળ ગોપિકા તણાં.

મળ્યાં બહુ નાના છોકરાં, જસોદાજી વહેંચે કોપરાં.

{{Poem2Open}}

ત્યારનાં છોકરાંઓ તોફાની હોય એમ લાગે છે. શેરીમાં ગેડીદડાની અથવા એવી રમતો રમતાં ઘણી વઢવાડો લાવતાં; વૃદ્ધોને ખીજવતાં.

{{Block center|'''<poem>માતપિતાને વા‘લું બાળ, રમવા જાય કરે બહુ આળઃ

વઢવાડો તો લાવે ઘણી, નિશાળેથી ઊતર્યો ભણી.

જોબન નારીનાં મન રીઝવે, વૃદ્ધ ડોસીને ઘણું ખીજવે.

ઋષિ સુદામે કીધું સ્નાન, પછી પુરમાં પેઠા ભગવાન;

નગર લોક બહુ જોવા મળે, ખિજવે બાળક પુંઠળ પળે.

પૂઠે બાળક કાંકરા નાંખે, ઋષિ રામકૃષ્ણ મુખથી ભાખે.

દેખી માણસ ખસે અરાંપરાં, ધાય બાહુક પુંઠે છોકરાં

{{Poem2Open}}

છોકરાઓ સહેજ ભણતા હશે એમ લાગે છે. બ્રાહ્મણ આદિના છોકરાને ઘણુંખરું પોતાની આજીવિકાને અર્થે ભણ્યા વગર ચાલતું નહિ.

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>બ્રાહ્મણને આપે છોકરો, કહે નિશાળે મોકલો.

વઢવાડો તો લાવે ઘણી, નિશાળેથી ઊતર્યો ભણી,

એટલે આવ્યું વેવિશાળ, પરણ્યો થયાં જ્યાં વર્ષ બાર.

{{Poem2Open}}

જો દ્વારકાનું કહેવું ખરું હોય તો બાર વર્ષની અંદર તેઓ પોતાનો વિદ્યાભ્યાસ શી રીતે કરી શકતા હશે? પ્રખ્યાત શિક્ષકને ત્યાં પોતાને તે જે શીખવતો હોય તે શીખવાની ઇચ્છા હોય તો શિષ્યો ભણવા જતા. પ્રેમાનંદને ત્યાં ૧૦૦ શિષ્યો ભણતા હતા. (પ્રાચીન કાવ્યમાળા ૧ કવિચરિત્ર,) વૈદું શીખવા વૈદને ત્યાં પણ શિષ્યો રહેતા.

છે વીર પંચમ જી ગણિયે ત્રણ, નંદ ચતુરથ નામ સુહાવે;

છે વીર વલ્લભ શે ભણિયે ગણ, એક જ પ્રેમનું નામ પુહાવે.

{{Poem2Open}}

આ ઉપરથી તેમ જ શામળ અને ત્યારના જૈન ગોરજીઓનાં લખાણોમાં મરદો પાસે કન્યાઓ શિક્ષણ મેળવતી હશે. પરંતુ આ શિક્ષણ સર્વત્ર પ્રસરેલું નહોતું. મોટાઓની કન્યાઓ કાં તો થોડો અભ્યાસ કરતી, અથવા પરણેલી સ્ત્રીઓ પોતાના પતિની અનુમતિથી શાસ્ત્રીના પાઠ થાય તે સારુ તે ઓળખીતા પાસે શીખતી હશે. સ્ત્રીશિક્ષકો તો તે કાળમાં હોય એ અસંભવિત હોવાથી—તેમ જ સ્ત્રીઓ સારી ભણેલી મળવાની મુશ્કેલી હોવાથી—મરદ પાસે સ્ત્રીઓ ભણતી.  

હાલની ગામઠી નિશાળો જેવી નિશાળો ત્યારે હશે. આવી નિશાળોનો ચિતાર શામળનાં લખાણમાં ઘણી જગ્યાએ મળી આવે છે. છોકરાઓને વડા નિશાળીઆના હાથમાં સોંપી પંડ્યાજી ભિક્ષાવૃત્તિ કરવા જતા.  

સાસુ અને વહુના સંબંધમાંથી તેના સીમંત અને માતાઅવસ્થાની સ્થિતિ આપણે અવલોકી ગયા. ફરી એક વખત સાસરિયાંની સ્થિતિ જોવા જઈએ.  

વહુને સાસરામાં લાજ કાઢી ફરવું પડતું. પોતાના સ્વામી અને તેનાથી મોટા સર્વ પુરુષોની મર્યાદા પાળવી પડતી.

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>શાક પાક મેં ન પીરસ્યાં, આઘો પાલવ તાણી રે.

પગ દાબે સાસુ તણા, શિયલવતી સસનેહ;

દીઠો વાહલો આવતો, ઉલસી આપણી દેહ.

લલનાએ લજ્જા ધરી, ઊભી આળસ મોડ;

ઝીણા અંબરના ઘુંઘટા, તે તાણીને રાખે.

આઘું ઓઢિયે વાત કરતાં, ઘણું જ રૂડાં શોભિયે;

સાસુ અને માના જણ્યા વિન, પલક પાસ ન થોભિયે.

ભક્તાધીન દીનને પૂજે, દાસ પોતાનો જાણી;

સુખ સજ્જા પર ઋષિને બેસારી, ચમર કરે ચક્રપાણિ રે.

નેત્ર સમશા નાથે કીધી, આવ્યાં આઠ પટરાણી;

મંદ મંદ હસે સત્યભામા, આઘો ઘુંઘટ તાણી રે.

{{Poem2Open}}

‘ઓખાહરણમાં’ ઓખા કૃષ્ણની અને પ્રદ્યુમ્નની છબી જોઈ લાજ કાઢે છે.

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>સાસર પક્ષ મોસાળમાં, હેતે લે સહુ હાથ.

સસરા આગળ સર્વ કો, હેત ઓઢે હાથ

{{Poem2Open}}

કોઈ સ્થળે ઘણો સારો સંબંધ રહેતો; તે છતાં લોકલાજને માન આપનારા કેવી રીતે વર્તતા હતા?  

સાળાવેલીને તેડવા ગયા, વહુજીના વેચાણ થયા;

માત તાત કુટુંબ સમેટી, કહેશે સાસરી પર હેત.

{{Poem2Open}}

આ વિષયનું તત્ત્વ સુજ્ઞો સમજી શકશે. તેના પર લંબાણ વિવેચન કરવાની કોઈ સાર્થક નથી.  

શું ખાશે શું રાંધશે, આળસ એને અપાર;

આપી આવ ઉતાવળે, ભૂખ્યો હશે ભરથાર.

{{Poem2Open}}

જમાઈ સસરાનો સંબંધ કેવો હશે? જમાઈ સસરાને પૂજ્ય ગણાતો હશે? તેની આજ્ઞાને અનુસરતો હશે કે તેને કનડતો હશે? આ સર્વનો આધાર જમાઈના સ્વભાવ અને આસપાસના સંબંધીઓ પર રહેતો.  

{{Block center|'''<poem>પારો પેટ ન રે’ ટુકડો,(છાનો) ન રહે બહુચરકુકડો;

વિનતા પેટમાં ન રે’ વાત, રૂડી કે ભુંડી સાક્ષાત્.

{{Poem2Open}}

કુટુમ્બભાવનામાં પ્રેમ અને વિશ્વાસ આવશ્યક છે. આ બન્નેથી હક અને કર્તવ્યનું સમતોલન જળવાઈ રહે છે. આપણે જોઈ ગયા કે પ્રેમને સ્થાન નહોતું અને વિશ્વાસને પણ નથી, ત્યારે આ કુટુંબભાવના કેવી નિરસ હશે? જ્યારે સ્ત્રીને मिथः सखी તરીકે આલેખવામાં આવી હતી ત્યારનો કાળ વીતી ગયો હતો, અને આ કાળમાં મિત્ર મહિલા કરતાં ચઢતો હતો. લગ્નમૈત્રી નહોતી એ પણ આ ઉપરથી સ્પષ્ટ થાય છે. કદાચ ત્યારનો સ્ત્રીવર્ગ મૂર્ખ અને અક્કલ વગરનો હશે, અને તેથી તેમનાથી ઊંચું સ્થાન મિત્રને આપવાની ત્યારથી સમાજને ફરજ પડી હોય; પરંતુ આ ફરજ પડવાનો અવસર લાવનાર કોણ? મહિલાને તેના યોગ્ય સ્થાન સારુ શિક્ષણ અને અનુભવ તથા આ બન્ને માટે જોઈતી સ્વતંત્રતા મળતી હતી? તેમના આત્માને વિહરવા કોઈ પણ પ્રકારનો પ્રત્યવાય નહોતો? આપણા જીવન પર, મુખ્યત્વે ‘કર્મ’ અને ‘પ્રારબ્ધ’ને આપણે માનતા હોવાથી જીવનના પ્રારબ્ધથી ગ્લાનિ પ્રસરી છે. અને તે ઉપરાંત આપણી સ્ત્રીઓને નાનપણથી જ સાસરાને સારુ નિર્મિત થયેલી એમ કેળવાતી હોવાથી તેઓનાં હૃદય અને મન સંપૂર્ણ ખીલી વિશાળ બની શકતાં નથી. હજુ બાળપણું અને રમતિયાળપણું ગયાં નથી એટલામાં તો પરણી ગૃહિણી થાય છે. આથી સહેજ ફૂટેલી પાંખડી સંકોચાય છે અને તેથી ફૂલ બરાબર ખીલી તેની સુવાસ પ્રસરાવી નથી શકતું. તેઓનું શરીર તો પરાવલંબિત હોય છે જ, પણ તેની સાથે તેમનું મન પણ તેવું રહે છે. આથી ઉચ્ચાભિલાષ અને મહત્વાકાંક્ષાને સ્થાન નીચે જણાવેલા વિષયોમાં તેઓ પરિતૃપ્તિ પામે છે.

{{Block center|'''<poem>જો અતિ દુઃખ પામે અર્ભકો, વનિતા ન પામે વીંટી છલો;

કવિ શામળ કહે સ્ત્રીને મને, ભરતાર મૂર્ખ તેથી ભલો.

આ બાળક પરણાવવાં પડશે, સત કુળની કન્યા ક્યાંથી જડશે;  

{{Poem2Open}}

બાળકને પરણાવી, ‘માથાની ગાળ’ ઉતારવામાં, નાતજાત ને સગાસંબંધીમાં પોતાની લાજ રાખવામાં, પોતાને સારુ વસ્ત્ર અને આભૂષણ મેળવવામાં તેમનું જીવન સમાપ્ત થતું. માથાની ગાળ અને માથાનો ભાર ઉતારવાના હાથ આવેલા પ્રસંગ બનતા લગી જવા દેવામાં આવતા નહિ.

આવા સંજોગોમાં વસતા પુરુષો અને સ્ત્રીઓમાં ઉત્કટતા નહોતી. એકબીજાના મેળાપ સારુ આતુરતા નહોતી. બહાર આઘે કામે ગયેલો પુરુષ ‘રોટલા ભેગો થવા’ ઉતાવળથી ઘર ભણી આવતો – પત્ની અને બાળકોને છાતી સરસાં ચાંપવા નહિ. અવિભક્ત કુટુમ્બસંસ્થાઓમાં આવી ક્રિયા નિંદ્ય અને વર્જ્ય ગણાતી હોવાથી આ માર્ગે કોઈ જતું જ નહિ.

ત્યારના લગ્નને આપણે ઉપર પાશવ સંબંધ કહી ગયા છીએ. અને આ સંબંધ પર પુરુષવર્ગની અને તેમના ઊપજાવેલા સંજોગોમાં કાળના કાળથી ઊછરેલા સ્ત્રીવર્ગની પ્રબળ સત્તા હતી. આ પ્રબળ સત્તા પુરૂવનિતા વિવાહને શાસન નહિ કરતી, પરંતુ વિવાહોચ્છન અને વિધવાવિવાહ પાપાચરણમાં લેખતી. આ બે આચારો સમાજના બંધારણને અમુક સ્થિતિમાં હાનિકારક હશે કે કેમ તે સવાલ જુદો છે; પરંતુ તેમનો પ્રતિબંધ બતાવે છે કે સ્ત્રીવર્ગને પુરુષવર્ગ ઘણો અન્યાય આપતો હતો.

સ્ત્રી પુરુષની દાસી હોવાથી તેની સાથે જમી શકતી નહિ. અવિભક્ત કુટુંબસંસ્થામાં મર્યાદા રાખવાની હોવાથી પુરુષો અને સ્ત્રીવર્ગ સાથે જમી નહિ શકે. આથી સ્ત્રીવર્ગ પુરુષવર્ગ પછી જમે, અને તેમાં સ્વામીનું ઉચ્છિષ્ટ પત્ની ખાય એ પણ બની શકે.

આ મર્યાદા–મલાજો પાળવાનો રિવાજ સ્ત્રીજાતિ વિષે પ્રચલિત વિચારો, તેમની અધમદશા અને લગ્નપાશવ સંબંધ ગણાતો હોવાથી નીકળ્યો હોવો જોઈએ. આ જે ત્રણ કારણો વર્ણવ્યાં છે તે સ્ત્રીને પુરુષની કિંકરી ગણવાથી ઉદ્ભવ્યાં છે. સ્વામીનું ઉચ્છિષ્ટ ખાવું તે સૌભાગ્યનું ચિહ્ન નહિ પરંતુ દાસત્વનું લક્ષણ છે એમ જણાશે.

આ બધું શું બતાવે છે? પુરુષની સ્વાર્થવૃત્તિ. તેમની સ્વાર્થવૃત્તિથી નારીવર્ગને કેટલો બધો અન્યાય થયો છે?  

{{Poem2Close}}

ભુંડા કરમાની ભુંડી ભાત, એવી તે નારીની જાત.

નીચ બુદ્ધિના નીચાં કામ, નીચમાં નીચ નારીનું નામ.  

ઓછી અક્કલ ને દુશ્મન દેહ, નીચ સ્વભાવ ને ઝાઝું ખાય,

જૂઠું ગાય ને નાગી નહાય, × ×  

સ્ત્રીમાં ડહાપણ ગણાશે જેહ, મુરખનો શિરોમણી તેહ.

ક્યાં માસી ક્યાં માવડી, ક્યાં ભગની ક્યાં ભાણેજ,

સર્વની બુદ્ધિ પાનીએ, તરુણી લક્ષણ તે જ.

જેટલું સાગરમાં નીર, તેટલા અવગુણી તરુણીને તીર.

એકલી નારી સાથે, મારગે ન જાવું હો, વળી વાટે વાત ન કીજીયે,

સુલોચના : આર્યપુત્ર કહે છે એમ પણ હોય, તથાપિ આપ ક્યાં નથી જાણતાં કે સ્ત્રીઓની બુદ્ધિ તો પગની પાનીએ જ હોય.  

નારીવર્ગ સંબંધી આવા અભિપ્રાય ત્યારે પ્રચલિત હતા. તેમના સંબંધી જે ઉચ્ચ(!) વિચારો હતા તે જોઈએ.

અવગુણ અદકા અયુતો ગણા, જુવતી વણ નર જોગવે.

નારી નરનું અંગ, સુખ દેવણ કર સેવા.

ભળે પુણ્યમાં ભાગ, લાભ જશ લાંબો લેવા.

શામાથી સંતાન, ધર્મબુદ્ધિ તે ધારે,

પ્રગટે પુત્ર સપુત્ર, કુળઈકોતર તારે.

નિર્મળ મનની નાર, સ્વામીને સ્વર્ગ પમાડે,

જુવતી જોબન માહિં; રીઝથી રંગ રમાડે.

ઢાંકે કુળકલંક, સરસ ચલવે ઘરસૂત્ર,

વધે તેહથી વંશ, પરસવે પુત્ર સપુત્ર.

પ્રમદા તે જ પ્રધાન, પ્રીત પ્રમદાની પ્રૌઢી

પ્રમદાથી શો પુરુષ, કહે નરનારી જોડી.

પ્રમદાથી ઘરસૂત્ર, પુત્ર પ્રમદાથી પામે,

અર્ધાંગા પુણ્યભાગિ, દુઃખ વિનતાથી વામે.

{{Poem2Open}}

ગુજરાતી સાહિત્યમાં ‘સ્ત્રીચરિત્ર’ વિષે ઘણું લખાયું છે. વચ્છરાજની ‘રસમંજરી’માં સ્ત્રીચરિત્રનો વિષય છે. શામળની ‘સૂડાબોંતેરી’ અને બીજા વાર્તાના ગ્રંથોમાં આનું જ કથન છે. બત્રીસ પૂતળીમાંની એક પૂતળી ‘સ્ત્રી- ચરિત્ર’ ની વાર્તા કહે છે. સ્ત્રીચરિત્ર શું છે?  

{{Block center|'''<poem>જે પ્રારબ્ધ લખી આણિયાં છે, તે તે મિથ્યા ના બને જાણિયાં છે;

કાળે તો આ વિશ્વ સર્વે રમાડ્યું, વાળે ટાળે કોણ? એવું ભમાડ્યું.

સુખ દુઃખ જે જગ પામિયે તે સર્વ કર્મ પ્રસાદ.

તત્ત્વ વિચારો તાતજી, મત આણો મન રોષ,

કર્મે તુજ કુલ અવતરી રે, મેં કિયાં જોવો જોષ.

મલાવો મોટે મને રે, નવ નવ કરો નિવેદ;

તે સવિ કર્મ પસાઉ લે રે, એ અવધારો ભેદ.

{{Poem2Open}}

સુલોચના : શું સાચે જ મહર્ષિ! એમ થઈ ગયું? કહ્યું છે તે ખરું છે કે, કર્મ કરે તે કોઈ ના કરે. લખ્યા લેખ ટાળવા કોણ સમર્થ છે? કુલપતિ સરખા યજ્ઞ કરનાર અને તે પુરોડાશને શ્વાનસ્પર્શ, એ મારા વાંકા પ્રારબ્ધ વગર બીજું કંઈ એ કેમ કહી શકાય?

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>લખ્યા પ્રમાણે પામે લોક, મનના મનોરથ કરવા ફોક.

કમાર્ધીન કઠોર કૃષ્ણ જપજે, શો શોર બીજો કરે?

અન્ન ને પાણી વજન; નેત્ર પલકારાં જેહ;

શ્વાસોચ્છ્વાસ દમો દમી, સરવે લખ્યાં વશ એહ.

જપ તપ ને પુન્ય પ્રાક્રમ, અસત્ય અન્યા જે આપ,

અધર્મ અન્યા જે આચરે, તે તો લખ્યાં પ્રતાપ.

{{Poem2Open}}

પોતાના જીવનના હરેક બનાવ પૂર્વભવના કર્મ સાથે સંબદ્ધ છે. આ પૂર્વભવોના સંચિત કર્મથી બનેલું પ્રારબ્ધ બ્રહ્માવિધાત્રી મારફત દરેક નવા જન્મેલા બાળકના લલાટ પર લખાવતો. જ્યારે ત્યારે કર્મનો જ આશરો લેવાતો હોવાથી દુર્બળ સંતોષ પેદા થયો હતો. પ્રવૃત્તિમય કોઈથી થવાતું નહિ. પ્રવૃત્તિ વખોડી કાઢવામાં આવતી અને નિવૃત્તિનાં વખાણ થતાં. પરદેશ સાથે ધમધોકાર વેપાર ચાલતો હતો છતાં વેપાર વિષે ઘણા હલકા વિચારો ધરાવવામાં આવતા હતા.

{{Block center|'''<poem>કરમ તણું ન કાંઈ કાર્ય સીધે,

પુરુષ પ્રયત્નથી કર્મ કંપી બાંધે.

કર્મ તણી આશે રહે, તે કાયર કે‘વાય,

રૂડા પુરુષે કરવો ઘટે, કર્મોદ્યોગ વિવાય.

{{Poem2Open}}

કોઈ જરા માંદું પડતું કે તેને વળગાડ છે એવો વહેમ રાખવામાં આવતો.

ઉતાર્યા અક્ષત ઉતાર, ઓસડ વેસડ અપરંપાર.

પ્રશ્ન કરાવી પ્રશ્નોતરી, જોવરાવી તે જન્મોતરી.

ભૂતપ્રેત સંબંધીના વહેમ અને તેથી થતા દેખાવો નીચે ટાંકીએ છીએ :

ઉઘાડી બાર નારી નીસરી, લાજ મુરજાદ સરવેની વીસરી.

મનની મનમાં થાયે મગન, નિશંકપણેથી છેક નગન.

મરડતી હોઠ કરડતી દંત, કરડવા માંડ્યો પોતાનો કંથ.

વળગી ચોટલે મારી માર, ભુવાનો નાંખ્યો ભાર.  

કો બાઈ તમે કારણ કોણ, એટલે દિવસે આવ્યા ઓણ.

ડાકણ સાકણ કે દેવી દેવ, ભૂત પ્રેત કે શક્તિ સેવ.

વંતરવસી કે છો વીર, સિદ્ધ શકતા કે છો પીર.

ભુઆ સાથ ચડવા ચાહો છો, ક્યાંથી આવ્યા ને ક્યાં જાઓ છો.  

અંધારી ચઉદશને દિવસ, પુજ મંડાવી પ્રીત;

મંડળ મુંકું મેલડી, રાજવીયાની રીત.

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>કીધું કે’ તે શાનો કવિ, શીખી વાત તે શાની નવી.

માગણ શોભે મીઠાશથી, સુકંઠ ગાન શોભે ઘણું;

શામળ જન શોભે શ્રેષ્ઠતા, કૃષ્ણ કીરતનથી કવિપણું.

જ્ઞાનીની કવિતા ન ગણીશ, કિરણ સૂર્યના કેમ વરણીશ;

શબ્દ તણો છેડો કેમ થાય, આકાશને કેમ તોળ્યું જાય.

શું કરીએ પિતા કે’ છે, દુનિયા સૌ ડાહ્યાં લે છે,

કવિ કવિ લોક કહે છે, તેણે સુણવું પડે;

કે’ છે કૂડાં કામ કરો, લખી લખી નામ ધરો,

ચોરી કરી ચોર કહો, વદો એ શું ના નડે?

{{Poem2Open}}

પ્રેમાનંદની ભાવના વલ્લભે હાસ્યજનક રીતે કહી બતાવી છે. શામળ અને પ્રેમાનંદના વિચારની તુલના કરવા આ સ્થળે અમે ઊતરતા નથી. આ વિચારને અનુસરી તેઓએ તેમના ગ્રંથો રચ્યા હતા.

શુદ્રનું તો સાહિત્ય નહોતું જ એવી હરેક વાંચનારની પ્રતીતિ થઈ હશે. વેપારીઓનું સાહિત્ય હતું, તેમના ધર્મ અને વ્યવહારનું પ્રતિબિમ્બ હતું. તેમના હૃદયભાવ જે આ સાહિત્યમાં પરાવર્તિત થયા છે તેમાંના ઘણા ગુજરાતની સમસ્ત પ્રજાને સાધારણ હતા.  

ગુજરાતની દક્ષિણે આવેલા દેશના સાહિત્યથી તેનો રાજકીય ઉત્કર્ષ થયો અને ગુજરાતનો ત્યાંનાં જેવાં જ સાધનો સાહિત્ય બનાવવામાં વપરાયાં છતાં ન થયો—ગુજરાતને તે દેશને આધીન થવું પડ્યું. આની કૂંચી પણ ગુજરાત વેપારીનું નગર અને તેનું સાહિત્ય વેપારીનું હતું એમાંથી મળશે.

ગુજરાતનો સાહિત્યપ્રવાહ પ્રથમ રમણ-હૃદયમાંથી જ વહ્યો છે, અને તેનો જ આત્મા સમગ્ર સાહિત્યમાં વસી રહ્યો છે.

રા. જટિલ કહે છે, ‘નરસિંહની ગોપીઓ, દયારામની રાધા અને મીરાં પોતે વિશ્વના નાથ પાસે ભક્તિ માગીને અબળાતુલ્ય માની પોતે તેમાં ભળે છે અને એ વિશ્વના નાથ સાથે જ અનન્ય ભાવે સંલગ્ન થવા વળી જાય છે.’ રા. જટિલ વળી જણાવે છે કે આ વિશ્વવૃત્તિ ‘વિરહ માસના’ લખનારાઓથી ગૃહવૃત્તિ તરીકે પ્રકટી છે.

આ સાહિત્ય ઉત્પન્ન કરનારામાં કવિત્વ કે કલા હો કે ન હો પરંતુ તેમણે તેમનું જીવન સાફલ્યને પમાડ્યું છે. તેમનું કાર્ય સમાપ્ત થયું છે. નવા યુગ સાથે નવું સાહિત્ય ઘડનારાઓનું પોતાના સ્વદેશીઓની ખરી નસ ઝાલી તેમાં માફક આવે એવું રક્ત રેડવાનું કર્તવ્ય સાધવા જતાં નવા યુગના નવા પવનની ધૂનમાં જૂનાની સેવા ભૂલી – વખોડી કૃતઘ્ન ન બનતાં તેમના આત્માને યોગ્ય નિવાપાંજલિ અર્પાશે એવી આશા છે. તેમની કદર બુઝાઈ તેમના સ્મરણ કરવા યોગ્ય પ્રયાસ થાઓ.

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

વિ. સં.ના અઢારમા શતકની સ્થિતિ પરથી આપણા ભવિષ્યના ધાર્મિક, સાંસારિક, ઔદ્યમિક અને પ્રજાકીય ચણતર ચણાવવામાં જોઈતો બોધ મળી શકશે. આ બોધના ઉપયોગ એ સારુ જ આ લેખ લખવામાં આવ્યો છે.

આ બોધનું રેખાદર્શન આપીએ છીએ. આ ભૂમિમાં વૈશ્યત્વને પ્રાધાન્ય છે. આની સાથે સંયુક્ત સાહસિકતા, ઉત્સાહ, નીડરપણું, વિશાળતા આદિ ગુણો દરેક જણે કેળવવા. સંસારમાં કીર્તિસાનુએ ચડી જવાની કે મૃત્યુ પછી મોક્ષ મેળવવાની જુદી જ પ્રણાલિકામાં વહેવડાવી આપણી પ્રજાના સમુત્કર્ષ સારું આપણા ગુણોની બુદ્ધિ અને દુર્ગુણોનું નીંદણ કરવું જરૂરનું છે.