ભાષાવિજ્ઞાન/ધ્વનિવિચાર: Difference between revisions

(૨) બંને સ્વરતંત્રીસમૂહો પાસે પાસે આવી જાય પણ એની બાજૂઓ શિથિલ રહે. વચ્ચેના સાંકડા માર્ગમાંથી શ્વાસ નીકળતાં સ્વરતંત્રીની બાજૂઓમાં પ્રકંપન થાય, ત્યારે એ સ્વરતંત્રીસમૂહો પ્રસ્પંદિત બનીને વીણાના તારોની માફક પરસ્પર સાથે ટકરાઈને રણઝણી ઊઠે છે. ત્યારે સંગીતના સ્વરો તેમ ઘોષ ધ્વનિઓ ઉદ્ભવે છે.૧<ref>૧ બે હાથથી કાન ઢાંકી દઈને આપણે ‘ક’ અને ‘ગ’, કે અંગ્રેજીના [f] અને [v] ધ્વનિઓ ઉચ્ચારીએ તો પછીના ધ્વનિઓના ઉચ્ચારણ વખતે આપણને સ્વરતંત્રીઓના અનુરણન (buzz)નો ખ્યાલ આવશે.<br>જુઓ : E. H. Sturtevant, An Introduction to Linguistic Science, p. 10.</ref>

ભાષાવૈજ્ઞાનિકો ધ્વનિનું શાસ્ત્રીય લક્ષણ આ પ્રમાણે બાંધે છે : “ધ્વનિ એ મનુષ્યના નિશ્ચિત (વાણી) '''સ્થાન''' અને '''પ્રયત્ન''' વડે ઉત્પન્ન થયેલાં અને શ્રવણેન્દ્રિય દ્વારા એ જ પ્રકારે નિશ્ચિત રૂપે ગ્રહણ કરાતાં અવાજનાં આંદોલનો છે.”૨<ref>૨ સરખાવો : Daniel Jones, op. cit., p 48: “A speech-sound is a sound of definite organic formation and definite acoustic quality which is incapable of variation.”</ref>

ગુજરાતી ભાષામાં પણ આવા એક જ ધ્વનિગ્રામમાં ભિન્ન ભિન્ન સમાન ધ્વનિઓ અંતર્ગત થયેલા હોય એવાં કેટલાંક ઉદાહરણો ટાંકી શકાય તેમ છે. ઉ. ત. ‘ડગલો’, ‘પડવું’, એ શબ્દોમાંના ડ-ધ્વનિ, કે ‘ઢગલો’ અને ‘કઢી’ એ શબ્દોમાંના ઢ – ધ્વનિ સમાન નથી.૩ <ref>૩ અનાદિ ડ઼, ઢ઼ ને સદ્. નરસિંહરાવ ‘મૂર્ધન્યતર’ ધ્વનિઓ ગણે છે.</ref> છતાં એમને એક જ ધ્વનિગ્રામમાં અંતર્ગત ગણીએ છીએ. પ્રથમ શબ્દયુગ્મમાં / ડ/ ધ્વનિગ્રામ છે; બીજામાં /ઢ/ ધ્વનિગ્રામ છે.  

આમ એક જ ધ્વનિ કે સમાન રૂપના ધ્વનિઓના સમુદાય—જેનું એ ભાષામાં સમાન રીતે પ્રવર્તન થાય છે (અર્થાત્, જેની વિભિન્નતાને કારણે અર્થભેદ થતો ન હોય) તેને—ધ્વનિગ્રામ કહે છે.૪<ref>૪ સરખાવો: Sturtevant, op. cit. pp. 15-16: <br>

વર્ણમાલા કરતાં '''પ્રાચીન ભારતીય વર્ણમાલા'''માં અતિ ચીવટથી, શાસ્ત્રીયપણે ધ્વનિગ્રામોનું પ્રતિફલન થયેલું છે. ભારતીય વર્ણમાલામાં આદિમ ભારત-યુરોપીય (Primitive Indo-European)ના કેટલાક સ્વરો લુપ્ત થઈ ગયા છે એ ખરું,૫<ref>૫. એથી જ વર્તમાન ભારતીય આર્યભાષાઓમાં ઉદ્ભવેલા ગોળ (rounded) વિવૃત (open) ऑ માટે કોઈ ખાસ લિપિસંજ્ઞા યોજાયેલી નથી–જો કે કોઈ કોઈ મધ્યકાલીન રાજસ્થાની હસ્તપ્રતોમાં आ સંજ્ઞા મુકાયેલી મળી આવે છે. ઉ. ત. मकरंदरा मकवाणरा हाय नित जुद्ध हमेश.’<br>

'''અર્વાચીન''' ધ્વનિવિજ્ઞાન અનુસાર સ્વરની '''વ્યાખ્યા''' નીચે પ્રમાણે બાંધી શકાય : “સ્વર એવા ઘોષયુક્ત (voiced) ધ્વનિ છે, જેના ઉચ્ચારણમાં શ્વાસ કોઈ પણ જાતના અંતરાય વિના મુખવિવરમાંથી બહાર નીકળે છે, અને મુખવિવરમાં એવું કોઈ સંકોચન થતું નથી જેથી જિહ્વાને મુખના કોઈ વાણીસ્થાન સાથે સ્પર્શ થાય કે સંઘર્ષ થાય.”૬<ref>૬  સરખાવો : Daniel Jones. An Outline of English Phonetics, (1936), p. 23 :<br>

સ્વર સિવાય સર્વ ધ્વનિઓ વ્યંજન છે. જે ઘોષ કે અઘોષ ધ્વનિઓનો ઉચ્ચાર કરતાં શ્વાસને મુખવિવરમાંથી નીકળતાં સંપૂર્ણપણે કે થોડોક અવરોધ થાય છે તેને વ્યંજન કહે છે.૭<ref>૭  સરખાવો : Daniel Jones, op. cit., p. 231 <br>

કેટલાક વ્યંજનો અને તેમના જ સ્વરૂપના સ્વરો વચ્ચે તાત્ત્વિક ભેદ બહુ જ ઓછો રહે છે. ઉ. ત. વેદકાળ પૂર્વેની આદિમ ઈન્ડો-યુરોપિયન ભાષામાં છ અંતઃસ્થ [(સ્વર અને વ્યંજન) વચ્ચેની સ્થિતિના] ધ્વનિઓ હતા, જે શબ્દમાં એમના સ્થાન પ્રમાણે સ્વર કે વ્યંજન ગણાતા. એ ધ્વનિઓ વ્યંજન રૂપે આવ્યા હોય ત્યારે એમની સંજ્ઞા य्, र्, ल्, व्, म्, न् રહેતી: અને એ સ્વરરૂપે આવ્યા હોય ત્યારે इ ऋ, लृ, उ તથા સ્વરરૂપ ધ્વનિઓ म़ અને ऩ એ પ્રમાણે અંકિત થતા. આ આદિમ ઈન્ડો-યુરોપિયન ભાષામાંથી કાલક્રમે પશ્ચિમની પ્રાચીન ગ્રીક, લૅટિન વગેરે, અને પૂર્વની ઈરાનિયન અને વૈદિક ભાષાઓ અવતાર પામી છે. ઉપરના આદિમ ઈન્ડો-યુરોપિયન સ્વરોમાંથી વૈદિક તથા ઉત્તરકાલીન સંસ્કૃતમાંથી સ્વરરૂપ म़ અને ऩ૮<ref>૮ આ ધ્વનિઓ [म़, ऩ] વર્તમાન અંગ્રેજી bottom [બૉટમ્], pardon [પાડન્] ના અંત્ય ધ્વનિઓને મળતા હશે એવું અનુમાન થઈ શકે છે.</ref> ધ્વનિઓ વિલુપ્ત થઈ ગયા અને એમને સ્થાને अ નો આદેશ થયો (ઉ. ત. यम्+त = यत); लृ૯<ref>૯ लृનો ઉચ્ચાર અંગ્રેજી little [લિટલ્]ના અંત્ય ધ્વનિને મળતો હશે એમ કલ્પી શકાય છે.</ref> ધ્વનિ લિપિમાં એક ધ્વનિસંજ્ઞા રૂપે જ માત્ર અવશિષ્ટ રહ્યો; અને ऋ નું વિશિષ્ટ ધ્વનિસ્વરૂપ ભુલાઈ ગયું. य्, व् વ્યંજન રૂપે ખૂબ નિર્બળ થઈ ગયા. એ સ્વર છે કે વ્યંજન એનો નિર્ણય એમની સંજ્ઞા ઉપરથી નહીં પણ વાક્યના ધ્વનિઓમાં એ કયે સ્થાને આવ્યા છે તે ઉપરથી નક્કી કરવો પડે એવી સ્થિતિ આવી ગઈ. ઉ. ત. વૈદિક સંસ્કૃતમાં य કેટલેક સ્થળે સ્વરને સ્થાને વપરાયેલો હોય એમ જણાય છે. ઉ. ત. त्र्यंबकं यजामहे (शुक्ल यजुर्वेद 3 60) માં त्रिअंबकं यजामहे ઉચ્ચારણ થતું હશે એમ એના અન્ય સ્વીકૃત રૂપ त्रियंबकं ઉપરથી સૂચવાય છે. એ જ પ્રમાણે ऋग्वेदના वाग्देवीसूक्त (मं-૧૦, सू. ૧૨૫)માં ૧લી ઋચામાં(ત્રિષ્ટુભ્છંદ) अहंरुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्य-हमादित्यैरुत विश्वदेवैः। નું ઉચ્ચારણ अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चरामि अहमादित्यैरुत विश्वदेवैः થતું હોય તો જ રચનાશૈલીની તેમજ છંદોરચનાની અનવદ્યતા સચવાય.

વિવૃત સ્વરો [a]૧૦<ref>૧૦ ગુજરાતી તેમજ અંગ્રેજી સ્વરાવલીમાં ક્રમાંક ૪[a] મળતો નથી.</ref> અને आ [ɑ] (૪, ૫) માં મુખવિવર વધારેમાં વધારે ઊઘડે છે-મુખનું એથી વિશેષ ખૂલવું શક્ય નથી. અર્ધસંવૃત સ્વરો ए [e] અને ओ [o] (૨, ૭) ના ઉચ્ચારણમાં ई, ऊ કરતાં મુખ સહેજ વધારે ખૂલે છે. અર્ધવિવૃત સ્વરો ઍ અને ઑ૧૧<ref>૧૧ પાશ્ચાત્ય ધ્વનિવિજ્ઞાન અનુસારની આ સંજ્ઞા મુખવિવરની અર્ધવિવૃતિને અનુલક્ષીને અપાયેલી છે; ગુજરાતી ભાષાશાસ્ત્રમાં સદ્. સાક્ષરવર્ય નરસિંહરાવ દીવેટિયાએ એમને ‘વિવૃત’ ધ્વનિઓ તરીકે ઓળખાવ્યા છે.</ref> (૩, ૬) ના ઉચ્ચારણમાં ઉપરના અર્ધસંવૃત સ્વરો ए, ओ (૨, ૭)ની અપેક્ષાએ મુખ વિશેષ ખૂલે છે – વિવૃત બને છે – છતાં [a] કે आ (ɑ) (૪, ૫) જેટલું મુખનું વિવરણ (ખુલ્લા થવું) થતું નથી. અંગ્રેજી તેમ જ ગુજરાતીમાં आ [ɑ] થી જરા વધારે ઊંચા સ્થાનનો છતાં અર્ધવિવૃત ऑ [ɔ] (જેને સદ્. નરસિંહરાવે ‘વિવૃત’ની સંજ્ઞા આપી છે) કરતાં જરા નીચા સ્થાનનો, ઇષદ્વિવૃત ऑ (જેને નરસિંહરાવ ‘અર્ધવિવૃત’ કહે છે) સ્વર મળે છે. ઉ. ત. ગુજ. ‘કરૉ’, ‘ધસૉ’, ‘બૅસૉ, ‘અમૉ’; અંગ્રેજી ‘often’, ‘stop,’ ‘not’, ‘long’, ‘from’ ઈ૰. આ સ્વર હ્રસ્વ છે. એના ઉચ્ચારણમાં મુખ (=ઓષ્ઠ) સહેજ માત્ર વર્તુલાકાર બને છે, બાકી બહુધા સંપૂર્ણ ખુલ્લું રહે છે.

અગ્રસ્થાનીય સ્વરોના ઉચ્ચારણમાં આદર્શસ્વર ૪ થી ૧ સુધી હોઠ ક્રમશઃ પહોળા (spread) થતા જાય છે, જ્યારે પશ્ચસ્થાનીય સ્વરોના ઉચ્ચારણમાં આદર્શ સ્વર ५ થી ૮ સુધી હોઠ ક્રમશઃ વધારે ને વધારે ગોળાકાર ધારણ કરે છે (rounded). ૧૨<ref>૧૨ ભાષાભાષાએ આમાં અપવાદ પણ નીકળે. ઉ. ત. ફ્રેન્ચ અને જર્મન ભાષામાં અગ્રસ્થાનીય ई નો ઉચ્ચાર કરતાં હોઠ उ ની માફક વર્તુલાકાર ધારણ કરતા હોય છે [ઉ. ત vous]; તેમ પશ્ચસ્થાનીય સ્વરોના (उ, ओ આદિના) ઉચ્ચારમાં હોઠ પહોળા થતા હોય છે.</ref>

ઉદા. ગુજ૰–જે, તે, એ,૧૩<ref>૧૩ ડૉ. ટી. એન. દવેએ એમની ‘ગુજરાતી ભાષામાં વર્ણવ્યવસ્થા’ (સૂરત, ઈ. સ ૧૯૩૩) એ પુસ્તિકામાં (પૃ. ૨૨, ૨૩ ઉપર) ए [e] કરતાં નીચો, સહેજ પાછળનો, એના કરતાં હ્રસ્વ અને સહેજ પહોળો એવો ઍ [E] સ્વર માન્યો છે, જે એમને મતે ‘જેટલું’, ‘તેટલું’, ‘એટલું’, ‘એવડું’, એ શબ્દોમાં સંભળાય છે. વસ્તુતઃ આ ઉદાહરણોનો સ્વર ઉપરના નં. ૨ ના ‘જે’ ‘તે’ ‘એ’ ના ए[e] કરતાં સ્વરૂપમાં ભિન્ન જણાતો નથી—ઉદાહરણ-રૂપ શબ્દોના વિસ્તારને લીધે ભિન્નતાનો આભાસ ઉત્પન્ન થાય છે એટલુંજ.</ref> ‘કેશ’, ‘ફેર’, ‘દેવતા’, ‘હંમેશ’, ‘કમલેશ’, ઈ૰

કેટલાક સ્વરોનું ઉચ્ચારણ બે શુદ્ધ સ્વરો સાથે મેળવવાથી થતું હોય છે.૧૪<ref>૧૪ વિરલ ઉદાહરણામાં ત્રણ કે ચાર સ્વરો પણ આ રીતે જોડાતા હોય છે. અપભ્રંશ અને પ્રાચીન ગુજરાતીમાં આવાં ઉદાહરણો મળે છે. (ઉ. ત. करिअउ, बोल्लिअइ ઈ૰). વર્તમાન ગુજરાતીમાં સ્વરસંયોગનાં આવાં ઉદાહરણો ખૂબ વિરલ છે. દા. ત. જેઓએ, તેઓએ, ઇ૰.</ref>

ઔ [əU]૧૫<ref>૧૫ અંગ્રેજીમાં આ ઉપરાંત નીચે પ્રમાણેનાં સ્વરયુગ્મો મળે છે. ઉ. ત.<br>

એક જ સ્વરનું કાલમાન શબ્દમાં એનાં સ્થાન પ્રમાણે વધે ઘટે છે. સામાન્ય રીતે ખુલ્લા અક્ષર (open syllable)૧૬<ref>૧૬ જેના ઉચ્ચારણમાં સ્વર પછી વ્યંજન આવતો ન હોય, કે સ્વરની સાથે તરત જ (પછીનો) વ્યંજન બોલાતો ન હોય. ઉ. ત. ‘તો’, ‘ઘી’, ‘જો’, ‘આ’, તથા ‘કરો’, ‘ઘડો’, ‘ગમત’, ઈ૰ શબ્દોમાં પ્રથમ અક્ષર ખુલ્લો (open syllable) છે. C V (=consonant+vowel) એની સંજ્ઞા છે.</ref>  વાળા શબ્દોમાંના સ્વરો બંધ અક્ષર (closed syllable)૧૭<ref>૧૭ જેના ઉચ્ચારણમાં સ્વરની પછીનો વ્યંજન સાથે જ બોલાતો હોય તેને બંધ અક્ષર (closed syllable) કહે છે. ઉ. ત. ‘હાથ’, ‘પગ’, ‘કર’, ‘home’ [houm] ઈ૰ ના પ્રથમ અક્ષર બંધ છે. CVC એની સંજ્ઞા છે.</ref>માં આવતા તે જ સ્વરો કરતાં વધારે દીર્ઘ પરિમાણના હોય છે. ઉ. ત. ‘જા’ નો आ સ્વર ‘જાય’ ના કરતાં વધારે દીર્ઘ છે. તેમ ‘ગોળ’, ‘ખીજ’, ‘પૂછ’ ના ओ, ई, ऊ, કરતાં ‘ગોળી’, ‘ખીજડો’, ‘પૂછવું’ ના તે સ્વરો વધારે દીર્ઘ છે.

આ રીતે વ્યંજનોના બે મુખ્ય પ્રકાર પડે છે : જેમાં સ્વરતંત્રીના પ્રકંપનને કારણે ઘોષ સંભળાય છે તે સઘોષ વ્યંજન (voiced or sonant consonants); અને જેમાં સ્વરતંત્રી નિઃસ્પંદ રહે અને શ્વાસ વચ્ચેના વિવર (glottis) માંથી કશા જ વિકાર કે ફેરફાર વિના યથાવત્ પસાર થઈ જાય છે તે અઘોષ વ્યંજન. પાશ્ચાત્ય ભાષાવૈજ્ઞાનિકો અઘોષ વ્યંજનોને ‘surds’ કે ‘non-sonant consonants’ કહે છે.૧૮<ref>૧૮ જુઓ: J. Vendryes, Language, p. 22.</ref> ઘોષ (voice) થી ઈતર હોવાથી એમને અવાજ (noises) પણ કહેવામાં આવે છે. નૂતન ભારતીય ભાષાઓમાં (New Indo-Aryan) ક્, ખ્, ત્, થ્, પ્, ફ્, આદિ વ્યંજનો અઘોષ છે, જ્યારે ગ્, ઘ્, દ્, ધ્, બ્, ભ્, આદિ વ્યંજનો સઘોષ છે.  

સઘોષ વ્યંજનોમાંથી કેટલાક '''પૂર્ણ સઘોષ''' છે–એમનું ઉચ્ચારણ સંપૂર્ણ થતાં સુધી ઘોષ ચાલુ રહે છે; તો કેટલાક અપૂર્ણ સઘોષ છે–એમના ઉચ્ચારણ વખતે પ્રારંભે, મધ્યમાં કે અંતભાગમાં જ ઘોષ સંભળાય છે. ઉ.ત. ગુજરાતી કે સંસ્કૃત ब् પૂર્ણ સઘોષ છે; અંગ્રેજી [b] '''અપૂર્ણ સઘોષ''' છે. શબ્દને પ્રારંભે [b] હોય તો એના ઉચ્ચારણનો આરંભ થયા પછી ક્ષણાર્ધમાં ઘોષ સંભળાય છે (ઉ.ત. bees નો ઉચ્ચાર [pbi: zs] જેવો સંભળાશે); શબ્દને અંતે [b] હોય તો ઉચ્ચારણ સમાપ્ત થતાં પહેલાં ઘોષ બંધ થઈ જાય છે. (ઉ.ત. ebb નો ઉચ્ચાર લગભગ [ebp] જેવો સંભળાશે). આ જ પ્રમાણે કેટલીક વાર શબ્દના મધ્યભાગમાં આવેલા [b] માંથી પણ ઘોષતત્ત્વ લુપ્ત થયું હોય છે. ઉ.ત. ambition.૧૯<ref>૧૯ જુઓ: E. H. Sturtevant, op. cit., p. 12.</ref> જર્મન ભાષામાં પણ ba, da, ga ઈ૰ ધ્વનિઓમાં ઉચ્ચારણનો પ્રારંભ થયા પછી થોડેક વખતે ઘોષ (voice) શરૂ થાય છે, તેથી ઈતરભાષાભાષીઓને–વિદેશીઓએ–એ ધ્વનિઓ જાણે pa, ta, ka, હોય એવો ભાસ થાય છે.૨૦<ref>૨૦ જુઓ: Vendryes, op. cit., p. 32.</ref>

(૧) (अ) જ્યારે બંને હોઠ દ્વારા, મુખમાંથી નીકળતા શ્વાસનો પ્રથમ અવરોધ થઈ પછી સહસા નિર્ગમન થાય ત્યારે ઓષ્ઠ્ય (labial) વ્યંજનો બને છે. ઉ.ત. પ, ફ્, બ્, ભ્. બંને હોઠ દ્વારા આ વિકાર થતો હોઈ કેટલાક ભાષાશાસ્ત્રીઓ વધારે ચોકસાઈ માટે આ ધ્વનિઓને દ્વયોષ્ઠ્ય૨૧<ref>૨૧ જુઓ: Bloomfield, Language, p. 98; તેમજ બાબૂરામ સક્સેના, सामान्य भाषाविज्ञान, पृ. ૬૦.</ref> વ્યંજનો કહે છે. (જુઓ આકૃતિ ૫ મી). [પ્] અલ્પપ્રાણ અઘોષ દ્વયોષ્ઠ્ય સ્પર્શ વ્યંજન છે, [બ્] એનું સઘોષ રૂપ છે. [ફ્] એ [પ્] નો મહાપ્રાણ-ધ્વનિ અને [ભ્] એ [બ્]નો મહાપ્રાણ ધ્વનિ છે. આ મહાપ્રાણધ્વનિઓ ગુજરાતી હિંદી જેવી ભારતીય ભાષાઓમાં મળે છે; અંગ્રેજીમાં એ ધ્વનિઓ નથી.

(ब) જ્યારે મુખમાંથી શ્વાસનું નિર્ગમન થતાં નીચેના હોઠ ઉપરના દાંતને સ્પર્શતા હોય ત્યારે દન્ત્યોષ્ઠ્ય (labio-dental) વ્યંજનો બને છે. ઉ.ત. અંગ્રેજી [v] અને [f]. વસ્તુતઃ આ બંને ધ્વનિઓ એક જ સ્વરૂપના છે–[f] અઘોષ છે. વ્ [v] ઘોષ છે.૨૨<ref>૨૨ આ અંગ્રેજી ધ્વનિઓ સ્પર્શ [plosives કે stops] નથી, પરંતુ સંઘર્ષી [fricative કે spirant] છે.</ref>  ઉ.ત. અંગ્રેજી: fine, van; ઉર્દૂ: फ़ौरन (જુઓ આકૃતિ ૬ ઠ્ઠી).

ફ્રેન્ચ [t, d] ધ્વનિઓ ઉપરના દાંત સાથેના સ્પર્શથી થાય છે.૨૩<ref>૨૩ આમ સમાન દેખાતા અને સમાન સંજ્ઞાથી નિર્દેશાતા ધ્વનિઓનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ ભાષાભાષાએ ભિન્ન હોય છે. ઉ. ત. અંગ્રેજી અને ફ્રેન્ચ સ્વરમાલામાં બંનેમાં સમાન હોય તેવો એક પણ સ્વર નથી.

સરખાવો : Vendryes, op. cit., p. 22.</ref> સંસ્કૃત-ગુજરાતીની માફક ફ્રેન્ચ ધ્વનિઓ દંત્ય, અથવા, વધારે ચોકસાઇથી કહેવું હોય તો, ઉપરિદંત્ય (post-dental) છે.૨૪<ref>૨૪ જુઓ : Bloomfield, op. cit., p. 98.</ref> એમની ધ્વનિવૈજ્ઞાનિક સંજ્ઞા [t̪] અને[d̪] છે. ઉ. ત. ગુજ૰ ‘પિતા’[pit̪a], ‘દમ’ [d̪əm]. ફ્રેન્ચ tette [t̪ɛt̪], duc[d̪yk]. આનાં મહાપ્રાણ રૂપો थ्, घ् ભારતીય ભાષાઓમાં છે; ઉ. ત. ‘થાક’ [t̪hak], ‘ધામ’ [d̪ham]; અંગ્રેજી ફ્રેન્ચમાં નથી.

ગુજરાતી સ્ અને અંગ્રેજી [t, d, s, z] ધ્વનિઓ આ સ્થાનમાં – વર્ત્સભાગમાં – ઉત્પન્ન થાય છે. એના ઉચ્ચારણમાં જીભ વર્ત્સભાગ (alveolae) સાથે સ્પર્શ - સંઘર્ષ કરે છે એથી એ વર્ત્સ્ય ધ્વનિઓ કહેવાય છે.૨૫<ref>૨૫ જુઓઃ Sturtevant, op. eit, p. II.</ref> [t, d] ધ્વનિઓ '''સ્પર્શ''' વડે બને છે. [t] અઘોષ અલ્પપ્રાણ છે; [d] એનું સઘોષ રૂપ છે. ઉ. ત. અંગ્રેજી tin, din. ભારતીય ભાષાઓના ट [t], ड [d] થી એ ભિન્ન છે.

સ્ અને ઝ [s, z] ધ્વનિઓ '''સંઘર્ષ'''થી ઉત્પન્ન થાય છે. આ અંગ્રેજી ઉપરિદંત્ય (gingival) સંઘર્ષી ધ્વનિઓ [s, z] '''સિસકારધ્વનિ''' (hisses) કે સોષ્મધ્વનિ (sibilants) છે. એમાં જિહ્વાફલક (blade) વર્ત્સભાગ ને સામેના દાંતના સંયોગમાં આવે છે; જીભનું ટેરવું: નીચેના દાંતોની પાછળ દબાઈ રહે છે, જીભનો વચ્ચેના ભાગ સંકોચાય છે અને બાજૂઓ ફૂલે છે, અને વચ્ચેના સાંકડા માર્ગમાંથી શ્વાસ જોરથી પેઢાં કે દાંત સામે અથડાઈને બહાર નીકળે છે, જેથી એક કર્ણમધુર (sonorous) સિસકારો કે ગુંજન (buzz–ગણગણાટ) સંભળાય છે. સ્ [s] અઘોષ વર્ત્સ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ છે; [z] એનું સઘોષ રૂપ છે. ઉ. ત. અંગ્રેજી see, zink; ગુજ૰ સેના પાસે; હિંદી ज़िन्दगी ઈ૰.૨૬<ref>૨૬ જુઓ: Bloomfield, op. cit., p. 100.</ref> (જુઓ અનુક્રમે આકૃતિ ૮ મી અને ૯ મી). ભારતીય स् દંત્ય સિસકાર-ધ્વનિ છે એ નોંધવું ઘટે છે.

(૩) (अ) વર્ત્સ્યથી જરા ઉપર કઠોર તાલુનો ભાગ આવેલો છે. (જુઓ આકૃતિ ૧ લી). જીભનો અગ્રભાગ એને (એની બંને બાજુઓને–પાર્શ્વને) સ્પર્શે ત્યારે સંસ્કૃત '''તાલવ્ય'''૨૭<ref>૨૭ સરખાવો: ‘इचशेयास्तालौ ।’ – शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्य १–६६.</ref> સ્પર્શ વર્ણો (च्, छ्, ज्, झ्) બને છે. આ શુદ્ધ તાલવ્ય ધ્વનિઓ છે. એ સ્પર્શ ધ્વનિઓ છે. અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં આ ધ્વનિઓ '''સ્પર્શ-સંઘર્ષી''' છે.૨૮<ref>૨૮ આથી જ ગ્રામ્ય બોલીઓમાં શિષ્ટ ગુજરાતી (Standard Gujarati) ચ્ નો ઉચ્ચાર સ્ જેવો, છ્ નો ઉચ્ચાર શ્ જેવો, જ્ નો ઝ્ જેવો સંભળાય છે. છતાં ગુજરાતીમાં ચ્ નો ઉચ્ચાર મરાઠીમાં થાય છે તેવો, છેક ત્સ્ જેવો થતો નથી, કારણ કે ગુજરાતીમાં ચ્ [tʃ] નું વાણીસ્થાન [ts] કરતાં જરાક વધારે ઉપરનું છે. (સરખાવો આકૃતિ ૧૦ અને ૧૦ अ) કેટલાક અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓનાં કથ્યરૂપો (dialects) માં च् નું ઉચ્ચારણ બે પ્રકારનું त्स् [ts] જેવું દંત્ય, કે તાલવ્યધ્વનિઓ પૂર્વે त्श् [tʃ] જેવું (તાલવ્ય) થાય છે. ज् નું ઉચ્ચારણ પણ એ જ રીતે બે પ્રકારનું द्+દંત્ય झ् જેવું [dz] જેવું (દંત્ય), અને તાલવ્ય ધ્વનિઓ પૂર્વે द्+તાલવ્ય झ् જેવું(તાલવ્ય) થાય છે. આનાં નિદર્શનો, બહુધા, શિષ્ટ રૂપમાં મળતાં નથી; પણ શિષ્ટ સંસ્કાર વિનાની લોકબોલીમાં વિશેષતયા મળે છે — જોકે મરાઠીમાં આ ઉચ્ચારણો શિષ્ટ(Standard) ભાષાનાં અંગભૂત ઉચ્ચારણો છે.</ref> ઉ.ત. ગુજરાતી હિંદી च् [ʧ], ज् [ʤ] સ્પર્શ-સંઘર્ષી છે.

ગુજરાતી શ્ ધ્વનિ અને અંગ્રેજી ધ્વનિઓ [ʃ] (sure કે shineમાં છે તેવો શ્) અને [ʒ] (pleasure કે vision માં છે તેવો શ્ઝ્) આ સ્થાનના, પણ સંઘર્ષી (fricative) ધ્વનિઓ છે. આ ધ્વનિઓ ઉચ્ચારતાં જીભ વર્ત્સની સામે  રહીને એક ચપટું રન્ધ્ર બનાવે છે, જીભના અગ્રભાગ વડે કઠોર તાલુ સાથે શ્વાસનો અપૂર્ણ અવરોધ (= સંઘર્ષ) થાય છે, જીભનું ટેરવું નીચેના દાંતની પાછળ દબાય છે કે વર્ત્સની સામે રહે છે, અને જીભ જરા પાછળ ખેંચાઈને શ્વાસ (s, z ની માફક) સીધો પેઢાં કે દાંત ઉપર ન અથડાતાં સહેજ મ્હોંમાં ઘૂંટાઈને વત્સની સામે જીભના ચપટા રન્ધ્રમાંથી બહાર નીકળે છે. એમને hushes (= શાન્તિપ્રેરક ધ્વનિઓ), કે '''અસામાન્ય સોષ્મ ધ્વનિઓ''' (abnormal sibilants) કહે છે.૨૯<ref>૨૯ સરખાવો : Bloomfield, Language, p. 100-101.</ref>

ફ્રેન્ચ તાલવ્ય (palatal)[c] (qui [=કી] માં છે તેવો) જીભનો પશ્ચભાગ કઠોરતાલુને સ્પર્શવાથી બને છે.૩૦<ref>૩૦ જુઓ: Vendryes, op. cit., p. 23.</ref>

(ब) અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓના ટ –[t] વર્ગના ધ્વનિઓનું સ્થાન પણ આ જ – કઠોર તાલુ (hard palate) છે. એના ઉચ્ચારણમાં જિહ્વાગ્ર ઊંચું થઈને, પાછળ વીંટાઈને (curling backwards) કઠોર તાલુના કોઈક ભાગને સ્પર્શે છે.૩૧<ref>૩૧ સરખાવો : આકૃતિ ૮ મી. આ આકૃતિના અંગ્રેજી [t, d] ધ્વનિઓ કરતાં નૂતન ભારતીય ભાષાઓના ટ્, ડ્ નું સ્થાન જરા ઉપરનું છે એ લક્ષમાં રાખવું ઘટે છે.<br>

આ (ટ–વર્ગના) ધ્વનિઓના ઉચ્ચારણમાં જિહ્વાગ્ર ‘ઊલટીને’ (અર્થાત્, નીચે રહેવાને બદલે ‘પાછળને ભાગે ઉપર વળીને’) કઠોર તાલુને સ્પર્શતું હોય છે, તેથી આધુનિક ભાષાવૈજ્ઞાનિકો એમને retroflex ધ્વનિઓ કહે છે. ધ્વનિશાસ્ત્ર અનુસાર એમની સંજ્ઞા [t] ट्, [th] ठ्, [d] ड् ,[dh] ढ् એ પ્રમાણેની છે. ઉ. ત. ટાંકણી [tā̃kəṇi], ઠપકો [thəpko], ઢાળ [dhal,]. પ્રાતિ-શાખ્યોમાં આને ‘પ્રતિવેષ્ટિત’ ધ્વનિઓ૩૨<ref>૩૨ સરખાવો : जिह्वाग्रेण प्रतिवेष्ट्य मूर्धनि ट-वर्गे।–तैत्तरीय प्रातिशाख्य २-३७; मूर्धन्यानां जिह्वाग्रं प्रतिवेष्टितम् ।–अथर्वप्रातिशाख्य १-२२.</ref> કહ્યા છે. આ વર્ગના ड् [Ꞅ], ळ् [l], ण्, [Ƞ] આદિ વર્ણોના ઉચ્ચારણમાં જિહ્વાગ્રનો ઉત્ક્ષેપ થવાથી (ઉપર ફેંકાવાથી) અર્વાચીન ભાષાવૈજ્ઞાનિકો એમને ઉત્ક્ષિપ્ત (flapped) ધ્વનિઓની સંજ્ઞા આપે છે.૩૩<ref>૩૩ તાલુના (palate) ગોલાકૃતિ (ગુંબજ જેવા) ભાગના (domal position) સ્પર્શથી બનતા હોવાને કારણે બ્લૂમફીલ્ડે આ  [T, D] અર્થાત્ [t, d] ધ્વનિઓને Domalsની સંજ્ઞા આપી છે. જુઓઃ Bloomfield, Language, p. 98</ref> વધારે ચોકસાઈથી કહેવું હોય તો એમ કહેવું જોઈએ કે આ ધ્વનિઓમાં જિહ્વાગ્ર ઉપર ફેંકાઈને તરત પાછું યથાસ્થાન આવી જાય છે.

 

(૪) કોમલ તાળુ (soft palate કે velum) નો જીભના પશ્ચભાગને૩૪<ref>૩૪ સંસ્કૃત વૈયાકરણોએ આ ધ્વનિઓનું જિહ્વામૂલ ગણ્યું છે. સરખાવોઃ `ऋक्कौ जिह्वामूले।’ - शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्य 1-65.</ref> સ્પર્શ થવાથી ક્, ખ્, ગ્, ઘ્ એ ધ્વનિઓ ઉત્પન્ન થાય છે. સર્વ ભાષાઓમાં એ ધ્વનિઓ મળે છે. સંસ્કૃત વૈયાકરણોએ એમને કંઠ્ય ગણ્યા છે, પરંતુ વસ્તુતઃ એ કોમલતાલુજન્ય (velar) ધ્વનિઓ છે. ઉ. ત. સં. कर्म [kərmə], ગતિ [gətı] (જુઓ આકૃતિ ૧૧ મી).

અંગ્રેજી [k] તથા [g] ધ્વનિઓ (ઉ. ત. અંગ્રેજી cake, gate) અને જર્મન [k] (ઉ.ત. kuh) પણ આ જ પ્રકારના કોમલતાલુજન્ય (velar) સ્પર્શ ધ્વનિઓ છે.૩૫<ref>૩૫ જુઓઃ Vendryes, op. cit., p. 23.</ref> આનાં મહાપ્રાણરૂપે ख्, [kh] घ् [gh] ભારતીય ભાષાઓમાં છે.  

આ ઉપરાંત, ભારતીયેતર ભાષાઓમાં અલિજિહ્વા (પડજીભ–uvula), કંઠમૂલ (Pharynx = જીભના પશ્ચભાગ અને ગળાની પાછળની દિવાલ વચ્ચેનો ભાગ); સ્વરતંત્રીવિવર (glottis) ઈ૰ સ્થાનોએ કેટલાક ધ્વનિઓ થતા હોય છે, જેમનું ભારતીય ભાષાઓમાં નિદર્શન મળતું નથી. ઉ. ત. અલિજિહ્વા (uvula) થી અરબી અઘોષ क़् (uvular unvoiced stop) [q]૩૬<ref>૩૬ આ ઉપરાંત અરબીમાં કોમલતાલુજન્ય (velar) क्  [k] પણ છે. જુઓઃ Bloomfield, op. cit., p. 99.</ref> ઉચ્ચારાય છે. ઉ. ત. ઉર્દૂ क़ीमत [qi:mət], क़रीब [qəri:b].[ɢ] ग़् એ એનું સઘોષ રૂપ છે. અંગ્રેજી ફ્રેન્ચ આદિ યુરોપીય ભાષાઓમાં આ ધ્વનિઓ નથી. અલિજિહ્વાના પ્રકંપન(vibration) થી ઉત્તરીય જર્મન બોલીઓનો પ્રકંપિત અલિજિહ્વીય र् (trilled uvular [R]) થાય છે.૩૭ કંઠમૂલ (Pharynx) માંથી અરબી અઘોષ ह् [h] ઉચ્ચારાય છે.૩૭<ref>૩૭ જુઓઃ E. H. Sturtevant, op. cit., pp. 10-11.</ref> સ્વરતંત્રીવિવર (glottis) માંથી અરબી હમજ઼ા ह् (hain) ઉત્પન્ન થાય છે.૩૮<ref>૩૮ સરખાવોઃ J. Vendryes, op. cit., p. 25.</ref>

સ્વરતંત્રી જ્યારે તદ્દન પાસે પાસે આવી જાય ત્યારે સ્વરતંત્રીવિવર (glottis) બંધ થઈ જાય છે, અને (ફેફસાંમાંથી આવતા) શ્વાસનો અવરોધ થાય છે. ત્યારે ફેફસાંમાંથી આવતા શ્વાસના દબાણ (pressure) થી સ્વરતંત્રીઓ એકદમ ટકરાઈને સહસા છૂટી પડે–અલગ અલગ થઈ જાય–ત્યારે એક સહેજ ખાંસી જેવો અવાજ સંભળાય છે. એને સ્વરતંત્રીવિવરધ્વનિ અથવા સ્વરતંત્રીય સ્પર્શ (glottal stop[?]) કહે છે. એ ઘોષ નથી તેમ અઘોષ નથી. સ્કૉટલૅન્ડની બોલીમાં Saturday, bottle ઈ૰ ના ઉચ્ચારણમાં [t] ને સ્થાને glottal stop[?] બહુધા સંભળાય છે.૩૯<ref>૩૯ જુઓ: Sturtevant, op. cit., p 10</ref> ઉ. ત. [sae?ədei], [bc?t]. જર્મનમાં glottal stop ખૂબ સાધારણ છે.૪૦<ref>૪૦ સરખાવો: Bloomfield, op. cit., p 11.</ref> પ્રમાણભૂત અંગ્રેજીમાં સામાન્યતયા એ ધ્વનિ મળતો નથી; છતાં અંગ્રેજો જ્યારે સ્વરથી આરંભાતા શબ્દ ઉપર ભાર મૂકવા માગતા હોય૪૧<ref>૪૧ સરખાવો: “A glottal or laryngal stop is produced... ....sometimes before an initial vowel when speaking under a strain.” — Bloomfield, op. cit., p. 99.</ref> ત્યારે glottal stop સંભળાય છે. ઉ. ત. [?Anyone can do this; અથવા ?I ?always do this;૪<ref>૪૨ સંસ્કૃતમાં વિસર્ગસંધિમાં જ્યાં વિસર્ગનો લોપ થાય છે ત્યાં વિસર્ગને સ્થાને ક્ષણિક વિરામનો ભાસ થાય છે. આ વિરામનું સ્વરૂપ glottal stop ને મળતું આવે છે. ઉ.ત. असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुः सुमंगलः । (रुद्रसूक्त) નું ઉચ્ચારણ असौ जस्ताम्रो? अरुण? उत बभ्रुः सुमंगलः । એમ થાય છે. અહીં[?] સંજ્ઞા glottal stop દર્શાવે છે.<br>જુઓ: ડૉ. ભોળાશંકર વ્યાસ, संस्कृतका भाषाशास्त्रीय अध्ययन, (૧૯૫૭), પૃ. ૧૨૧.</ref>૨ it’s ?absolutely false. ક્વચિત્ સસંકોચ વક્તવ્યમાં આદિ સ્વર પૂર્વે આ ધ્વનિ સંભળાય છે. (જુઓ: Daniel Jones, op. cit., p. 139).

સ્વરતંત્રીઓ પાસે આવે છતાં સ્વરતંત્રીવિવરનો અવરોધ ન થાય ત્યારે બહાર નીકળતા શ્વાસથી સ્વરતંત્રીઓ વેગથી પ્રકંપિત (vibrate) થાય છે, અને ધ્વનિમાં ઘોષ (voice) સંભળાય છે, (ઉ. ત. ગુજ૰ ગ્, ઘ્, દ્, ધ્, ન્: તેમ અંગ્રેજી [g], [d], [v] આદિ ધ્વનિઓમાં) એ આપણે આગળ જોઈ ગયા છીએ. આ પ્રમાણે સ્વરતંત્રીઓ પાસે પાસે આવી હોય, છતાં એ તંગ રહે ને એમનું કંપન ન થાય, ત્યારે બહિર્ગમન થતા શ્વાસથી માત્ર છન્નગોષ્ઠિ કે કાનગોષ્ઠિ (સં. कर्णजाप) whisper સંભળાય છે.૪૩<ref>૪૩ Whisper માં બહાર નીકળતો શ્વાસ સ્વરતંત્રીઓમાંથી નહીં, પરંતુ એના છેડા ઉપર આવેલાં બે અસ્થિઓ (artynoids) વચ્ચેની જગામાંથી નીકળતો હોય છે. એથી સ્વરતંત્રીઓનું સ્પંદન થતું નથી, તેથી ઘોષ ધ્વનિને બદલે માત્ર whisper સંભળાય છે; અઘોષ ધ્વનિઓ, સામાન્ય બોલચાલ વખતે સંભળાય તેવા, યથાવત્ રહે છે. — સરખાવો: Bloomfield, op. cit., p. 95. કેટલાક ધ્વનિવિદો સઘોષ અને અઘોષ વચ્ચેની સ્થિતિને whisper માને છે.</ref> કેટલીક વાર એમાં ઉપરની કૃત્રિમ સ્વરતંત્રીઓ જ પાસે પાસે આવી હોય છે, ને નીચેની મુખ્ય સ્વરતંત્રી અલગ હોઈ કંઠદ્વાર ખુલ્લું રહે છે. બંને સ્વરતંત્રીઓ અલગ અલગ, નિ:સ્પંદ, રહે, અને એમની વચ્ચેના માર્ગમાંથી શ્વાસનું નિર્ગમન થાય, ત્યારે ક્, ખ્, ત્, થ્, [k], [t], [f] જેવા અઘોષ ધ્વનિઓ સંભળાય છે.

સ્વરતંત્રીઓ જ્યારે એકબીજાથી એટલી બધી અળગી અળગી આવેલી હોય કે ઘોષ શુદ્ધ રૂપે ન સંભળાતાં એની સાથે (સ્વરતંત્રી-વિવરમાંથી નીકળતા શ્વાસનો) ઘર્ષણધ્વનિ સંભળાતો હોય ત્યારે મર્મરધ્વનિ (murmur, = મૃદુ, મંદ અવાજ; ગણગણાટ) સંભળાય છે. અંગ્રેજીમાં બલાઘાતરહિત (unstressed) સ્વરો ઘોષ ધ્વનિને બદલે મર્મરધ્વનિ (murmur) રૂપે બોલાય છે. કેટલીક ભાષાઓમાં મર્મરધ્વનિ (murmur) ધ્વનિગ્રામ તરીકે આવે છે. ત્યારે તેની સંજ્ઞા [h] થી દર્શાવી શકાય.૪૪<ref>૪૪ જુઓ: Bloomfield, op. cit., p. 95.</ref>

ઉચ્ચારણના (વાણી)સ્થાન અનુસાર ધ્વનિઓના પ્રકારો આપણે જોયા; હવે ઉચ્ચારણના પ્રયત્ન અનુસાર ધ્વનિઓના કેવા પ્રકારો પડે છે તેની સમીક્ષા કરીએ. આપણે આ સંબંધે આગળ, અન્ય સંદર્ભમાં, થોડીક પ્રાથમિક ચર્ચા કરી ગયા છીએ.

જે ધ્વનિના ઉચ્ચારણમાં જીભ મુખવિવરનાં ભિન્ન ભિન્ન વાણી-સ્થાનને પૂર્ણસ્પર્શ કરીને બહાર નીકળતા શ્વાસને ક્ષણભર સંપૂર્ણપણે અટકાવી દઈને પછી મુક્ત થવા દે છે તેમને સ્પર્શ ધ્વનિઓ (stops; explosives – ટૂંકામાં, plosives; કે occlusives) કહે છે. ઉ. ત. ક્, ગ્, ત્, દ્, પ્, આદિ.

પરંતુ, એમ શ્વાસનો પૂર્ણ અવરોધ (complete closure) ન થતાં મુખમાંથી શ્વાસના નિર્ગમનનો માર્ગ ઘણો સંકીર્ણ (સાંકડો) થઈ જાય, અને તેથી શ્વાસ ઘર્ષણધ્વનિ (friction - noise; અર્થાત્, સિસકારા, hissing sound) સાથે બહાર નીકળે ત્યારે સંઘર્ષી ધ્વનિઓ (spirants, fricatives) ઉત્પન્ન થાય છે. ઉ.ત. સ્, શ્. આ ધ્વનિઓ ક્ષણિક સ્ફોટ (explosion) થી ઉત્પન્ન થઈને વિરામ પામવાને બદલે કેટલીક વાર સુધી સતત ચાલુ રહે છે તેથી તેમને સાતત્ય ધ્વનિઓ (duratives, continuants)૪૫<ref>૪૫ સાતત્યધ્વનિઓ (continuants)માં સંઘર્ષી ધ્વનિઓ ઉપરાંત નાસિકય, પાર્શ્વિક અને લોડિત ધ્વનિઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. એમને (છેલ્લા ત્રણને) કેટલાક ભાષાવિદોએ પ્રવાહી ધ્વનિઓ (liquids) ની સંજ્ઞા આપી છે. (જુઓ: Daniel Jones, Outline of English Phonetics, p. 47.)</ref> પણ કહેવામાં આવે છે.

સૈદ્ધાન્તિક દૃષ્ટિએ સ્પર્શ વ્યંજનો જેટલાં જ વાણીસ્થાનોએથી સંઘર્ષી ધ્વનિઓ પણ નીકળી શકે. ઉ. ત. અંગ્રેજી તથા ફ્રેન્ચ દન્ત્યોષ્ઠ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ [f]; ફ્રેન્ચ દંત્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ [s]; અંગ્રેજી વર્ત્સ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ [θ] [=th] (ઉ. ત. અંગ્રેજી thin); જર્મન તાલવ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ ch (ઉ. ત. Ich [=ઇશ્]); ફ્રેન્ચ મધ્ય તાલવ્ય (medio palatal) ch (ઉ. ત. Cheval [=શેવાલ્]); જર્મન કોમલતાલુજન્ય (velar) સંઘર્ષી ધ્વનિ ch [ख्] (ઉ. ત. Buch [=બુખ્]) (સરખાવો ઉર્દૂ સંઘર્ષી ધ્વનિ [x]).૪૬<ref>૪૬ જુઓ: Vendryes, op. cit., p. 24. સરખાવો : ‘સખ્ત’નો ख् તાલવ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ.</ref> સ્ફોટની માફક આ સંઘર્ષી ધ્વનિઓ પણ ઘોષ અને અઘોષ બંને પ્રકારના હોઈ શકે છે. અઘોષ સંઘર્ષીમાં સંઘર્ષ તીક્ષ્ણ હોય છે; સઘોષ સંઘર્ષીમાં સંઘર્ષ એટલો તીક્ષ્ણ હોતો નથી. અંગ્રેજીમાં [f], [s] એ અઘોષ સંઘર્ષી ધ્વનિઓ, અને [v], [z] એ સઘોષ સંઘર્ષી ધ્વનિઓ છે.૪૭<ref>૪૭ ઘર્ષણનું પ્રમાણ પુષ્કળ વત્તુંઓછું કરી શકાય છે; તેથી ઘર્ષણધ્વનિઓ અને (ઈ. કે લ્ જેવા) સંગીતધ્વનિ (musical sounds) વચ્ચે કોઈ સુરેખ ભેદરેખા આંકી શકાતી નથી. – જુઓ: Bloomfield, op.<br>

કેટલીક વાર જીભ વાણીસ્થાન સાથે સંપૂર્ણ શ્વાસાવરોધ ન કરતાં સહેજ માત્ર સ્પર્શ કરીને પછી તરત જ સંઘર્ષ કરે છે (શ્વાસના નિર્ગમનમાર્ગને સંકુચિત કરે છે). આ રીતે સ્પર્શસંઘર્ષી (affricate) ધ્વનિઓ (કે affricatives) બને છે. એમાં મુખમાં ક્ષણભર શ્વાસનો અપૂર્ણ અવરોધ થઈને પછી મુખ ખૂલી જાય છે, જેથી સ્ફોટ (occlusive) રૂપે આરંભાયેલો ધ્વનિ ઘર્ષણધ્વનિ (spirant) માં રૂપાન્તરિત થાય છે.૪૮<ref>૪૮ સરખાવો: Vendryes, op. cit, p. 25.</ref> એથી કેટલાક આને અર્ધસ્ફોટ (semi-occlusives) પણ કહે છે. એમનું સ્થાન સ્ફોટ અને સંઘર્ષી ધ્વનિઓ વચ્ચેનું છે. સ્પર્શસંઘર્ષી ધ્વનિઓ (affricates) પણ ઘોષ તેમજ અઘોષ બંને સ્વરૂપના હોઈ શકે.૪૯<ref>૪૯ સરખાવો: Vendryes, op. cit., p. 26.</ref> સંઘર્ષી ધ્વનિઓની માફક જેટલા સ્પર્શ ધ્વનિ તેટલા જ તત્સંબંધી (corresponding) સ્પર્શસંઘર્ષી ધ્વનિઓ હોઈ શકે છે. (ઉ. ત. b નો bβ; d ના dð, dz, dʒ; t ના tθ, ts, tʃ ઈ૰ (જુઓ Daniel Jones, op. cit., p. 146).

જીભ એક કે બંને બાજૂઓને ઉપર ઉઠાવીને ટેરવાંથી દાંતને કે વર્ત્સભાગ (alveolar ridge)ને સ્પર્શી રહીને બહાર નીકળતા શ્વાસના માર્ગમાં એવી રીતે અવરોધ કરે કે શ્વાસ મુખના એક કે બંને પાર્શ્વ(બાજુઓ)માંથી નોંધપાત્ર ઘર્ષણ વિના બહાર નીકળે, ત્યારે પાર્શ્વિક (lateral) ધ્વનિઓ બને છે.૫૦<ref>૫૦ સરખાવો: Bloomfield, op. cit., p. 97.</ref>  ઉ. ત. સંસ્કૃત – ગુજરાતી લ્, અંગ્રેજી સ્ફુટ (કે અગ્રિમ) [l] (‘clear’ l; like, value, less જેવા શબ્દોમાંનો લ્-કાર).૫૧<ref>૫૧ ल् તેમજ र् અર્ધસ્વર જેવા પ્રવાહી કે દ્રવિત (liquid) ધ્વનિઓ છે. જુઓ : Vendryes, op. cit., pp. 26-27. સ્થાન પરત્વે ल् દંત્યસ્થાનીય છે, र् વર્ત્સ્ય છે.</ref> ફ્રેન્ચ આદિ યુરોપીય ભાષાઓમાં પણ આ પાર્શ્વિક ધ્વનિ મળે છે. અંગ્રેજીમાં સ્ફુટ [l] સ્વરોની અને य् [j] ની પૂર્વે જ આવે છે.

કેટલાક અંગ્રેજી શબ્દોમાં (ઉ. ત. read, write, horrid ઈ૰ માં) ર્–કાર ધ્રુજારી જેવો(र् र् र् र् જેવો) સંભળાય છે, એને પ્રકંપિત ધ્વનિ(trill)૫૨<ref>૫૨ સરખાવો : “Trill in which the tongue-tip vibrates in a few rapid strokes against the gums”. — Bloomfield, op. cit., p. 100. ઉપરાંત, સરખાવો: Vendryes, op. cit., pp 26-27.</ref> કહે છે. એ લોડિત (rolled) ધ્વનિનો જ એક પ્રકાર છે. એ દંત્ય (dental) ધ્વનિ છે અને વર્ત્સભાગના ઉપરને ભાગે૫૩<ref>૫૩ સરખાવો : ‘रो दन्तमूले।’ - शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्य १-५८;<br>

{{Gap|4em}}‘रेफं वर्त्स्यमेके।’ - ऋग्वेदप्रातिशाख्य १-२०.</ref> જીભનાં પ્રકંપન (vibration)થી ઉત્પન્ન થાય છે. આવાં પ્રકંપનો (trills) અલિજિહ્વા, હોઠ ઈ૰ વાણીસ્થાનોથી શક્ય છે.૫૪

<ref>૫૪ સરખાવો: Bloomfield, op. cit., p. 98. આ રીતે અલિજિહ્વીય र् (uvular[R]), દંત્ય (dental) र्, કંઠ્ય (guttural) र् સંભવે છે. જુઓ: Vendryes, op. cit., p. 27.</ref>  બધા ર્-ધ્વનિ ઘોષ છે. પણ અઘોષ ધ્વનિ સાથે સંયુક્ત હોય તો એ અઘોષ બને છે. ઉ.ત. prison, tree ઈ૰ માં અઘોષ र् છે.

ર્ અને લ્, ના ઉચ્ચારણમાં જીભની વિશિષ્ટ સ્થિતિને કારણે સ્વરો જેવું નિનાદન (resonance) થાય છે. એથી र्, ल् (તેમજ ळ्) ને પ્રવાહી ધ્વનિઓ (liquids) કહેવાય છે. બંનેનાં સ્વરવત્ રૂપો (syllabic forms) સ્વરની માફક વર્ણઘટન કરે છે. સ્વરયુગ્મોમાં ઉત્તર સ્થાને (second elements) र्, ल् (તેમજ य्, व्) એ અર્ધસ્વરો આવે છે. (ઉ.ત. ay, aw, ey, ew, er, el, ઈ૰).૫૫<ref>૫૫ સરખાવો: Vendryes, op. cit., p. 28</ref>   

ઉપરના વ્યંજનોના પણ પાછા ઘણા ઘણા પ્રભેદો સંભવે છે. ઉ. ત. સંસ્કૃત-ગુજરાતી સ્પર્શ વ્યંજનો બહિ:સ્ફોટાત્મક (expirated – જેમાં અવરોધ પામેલો શ્વાસ થડકાથી – જાણે સ્ફુટિત (explode) થઈને નીકળતો હોય તેમ – બહાર નીકળે છે, તેવા) છે; તો સિંધીના ज्, ब् જેવા વ્યંજનો૫૬<ref>૫૬ જુઓ : બાબૂરામ સક્સેના, सामान्य भाषाविज्ञान पृ. 62</ref> અંત:સ્ફોટાત્મક૫૭<ref>૫૭ સરખાવો: “Inspirated phonemes....are due simply to a suction movement; they are often called ‘clicks’.”<br>

અંતઃસ્ફોટાત્મક ધ્વનિઓ કે ક્લિક(clicks) નો ઉપયોગ ઈન્ડો–યુરોપિયન ભાષામાં અતિ વિરલ છે; પણ કેટલીક આફ્રિકન ભાષાઓમાં તો એનો પ્રયોગ આપણી ભાષાઓના સ્પર્શ-વ્યંજનો જેટલો સહજ છે. ગુજરાતી જેવી અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં ‘ક્લિક’ ભાવાતિરેક દર્શાવે છે, અને એમનું ઉચ્ચારણ ખૂબ પ્રયત્નપૂર્વક દંત, વર્ત્સ, કે તાલુસ્થાનથી થાય છે. ઉ. ત. [च् च् च्] એ ક્લિક ધ્વનિઓ કરુણા કે સહાનુભૂતિનો ભાવ વ્યક્ત કરે છે; [ट्ट्ट्] ધ્વનિઓ૫૮<ref>૫૮ અંગ્રેજી સાહિત્યમાં આ કિલક tut, tut ના સંકેત વડે બતાવી હોય છે. એ આશ્ચર્ય સાથે સહાનુભૂતિ, દયા વ્યક્ત કરે છે. એમાં જીભનો વર્ત્સભાગ (back of the upper teeth) સાથે સંબંધ થાય છે.—<br>

જુઓ: Bloomfield, op cit., p. 94.</ref> પાળેલાં ભારવાહક પશુઓને ચાલવાની પ્રેરણા કરતાં પ્રયોજાય છે. ફ્રેન્ચ ભાષામાં અંતઃસ્ફોટાત્મક [’t] (આપણા ચ્ ચ્ ચ્ ને મળતો, પણ એનાથી જરા નીચેના સ્થાનનો, ત્ ત્ ત્ જેવો ધ્વનિ) શંકા દર્શાવવાને કે ધ્યાન ખેંચવાને વપરાય છે; અને અંતઃસ્ફુટ વર્ત્સ્ય [’t] (ટ્ટ્ટ્ જેવો ધ્વનિ) વિસ્મય કે પ્રશંસાનો દ્યોતક છે. તેમ અંતઃસ્ફુટિત [’f] (ઉચ્ચારણમાં प्-ब्, प्ब જેવો સંભળાતો હશે) સરસ ભોજનતૃપ્તિ દર્શાવવાને કે શ્રમ અને વેદનાનો અનુભવ વ્યક્ત કરવાને આવે છે.૫૯<ref>૫૯ જુઓ: Vendryes, op. cit., p 33.</ref>

આને કંઇક અંશે મળતો ઓષ્ઠ્ય ક્લિક ધ્વનિ દક્ષિણ આફ્રિકાની કેટલીક ભાષાઓમાં સંભળાય છે. એમાં સ્વરતંત્રીવિવર(glottis) બંધ રાખીને સ્વરયન્ત્ર (larynx)ને નમાવવામાં આવે છે. એને ઓષ્ઠ્ય ક્લિક ધ્વનિ (labial click) કહેવામાં આવે છે, અને [pv] સંજ્ઞાથી એ દર્શાવાય છે.૬૦<ref>૬૦  જુઓ: Sturtevant, op. cit., p. 12.</ref>

આપણે આગળ, પ્રકરણને આરંભે, ચર્ચા કરી ગયા છીએ કે જ્યારે સુકુમાર તાલુ અને અલિજિહ્વા (uvula–પડજીભ) શિથિલ બનીને મુખમાં નીચેની બાજુએ ઢળી પડેલી સ્થિતિમાં આવી રહે ત્યારે મુખરન્ધ્ર બંધ થઈ જાય અને નાસારન્ધ્રમાંથી જ શ્વાસ નીકળે ત્યારે અનુનાસિક વ્યંજનો ઉચ્ચારાય છે. ઉ. ત. म [m], न [n]. સુકુમાર તાલુ થોડું નીચે ઢળે ત્યારે કેટલોક શ્વાસ મુખમાંથી અને કેટલોક નાસિકામાંથી નીકળે છે, ત્યારે સાનુનાસિક સ્વરો ઉચ્ચારાય છે.૬૧<ref>૬૧  સરખાવો: “with the velum lowered so that the passage into the nose is opened, we pronounce nasal consonants and all nasalised vowels and consonants”. -- Sturtevant, op. cit., p. 10.</ref> ઉ. ત. आँ [ã], ईँ [ĩ]. એ બધા સઘોષ ધ્વનિ છે. સાનુનાસિક સ્વરો અંગ્રેજી કે ભારતીય ભાષાઓ કરતાં ફ્રેન્ચમાં સવિશેષ પ્રમાણમાં મળે છે. ઉ. ત. ફ્રેન્ચ bon [bɔ̃], sans [sɑ̃].

ब् અને म् ના ઉચ્ચારણમાં માત્ર એટલો જ ફરક પડે છે કે ब् નું ઉચ્ચારણ કરતાં બધો શ્વાસ મુખમાંથી નીકળે છે, જ્યારે म् ઉચ્ચારતાં એ શ્વાસ નાસિકામાંથી નીકળે છે.૬૨<ref>૬૨ સરખાવો: “A [b] pronounced with the nasal passage open becomes [m]”. — Sturtevant, op. cit., p. 12.</ref> (જુઓ આકૃતિ ૧૭ મી; એની સાથે સરખાવો આકૃતિ ૫ મી).

સંસ્કૃત વ્યાકરણમાં અનુસ્વારનું કેવળ નાસિકા–સ્થાન બતાવવામાં આવ્યું છે. પરંતુ આ પ્રકારનો નાસિક્યધ્વનિ અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં આજે મળતો નથી. આજે તો અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં જ્યાં લેખનમાં અનુસ્વાર દર્શાવવામાં આવ્યું હોય ત્યાં ઉચ્ચારણમાં વર્ગીય અનુનાસિક જ (પ્રત્યેક વર્ગનો પંચમાક્ષર) હોય છે. ઉ. ત. ‘મંગલ’ (= मङ्गल), ‘કાંચન’ (= काज्जन), ‘સુંદર’ (= सुन्दर). ग्નું અનુનાસિક ઉચ્ચારણ ङ् અને य् નું અનુનાસિક ઉચ્ચારણ व् છે. (सिंहનો सिंव्ह અને संशय નો संव्शय ઉચ્ચાર થાય છે; ત્યાં અનુસ્વાર પછી ઉચ્ચારસૌકર્ય માટે वશ્રુતિ-પ્રવેશ સમજવાનો છે.) આથી એમ કલ્પી શકાય છે કે સંસ્કૃતમાં ધ્વનિનો મુખથી ઉચ્ચાર થયા પછી અવશિષ્ટ શ્વાસ નાસિકામાંથી સ્વતંત્ર રીતે (પૂર્વાપર ધ્વનિઓની અસર વિના) નીકળતો, તેને અનુસ્વાર કહેવામાં આવતો.

સંસ્કૃતના પાંચ અનુનાસિક વ્યંજનોમાંથી ण्, न्, म्, એ ત્રણ સ્વતંત્ર અનુનાસિક ધ્વનિઓ મનાયા છે. યૂલ્ બ્લૉખ્ જેવા ભાષા-વૈજ્ઞાનિકો ङ् અને ब् ને સ્વતંત્ર ધ્વનિ ગણતા નથી, પણ न् ના અંગભૂત ધ્વનિ (allophones) ગણે છે.૬૩<ref>૬૩  જુઓ: Bloch: L’Indo-Aryan, p. 71.<br>

Wackernagel નો પણ [Altindische Grammatik (= પ્રાચીન ભારતીય વ્યાકરણ), Vol I, p. 2] માં લગભગ આવો મત છે; માત્ર એ ङ् ને સ્વતન્ત્ર ધ્વનિ ગણે છે. સરખાવો: ડૉ. ભોળાશંકર વ્યાસ, संस्कृतका भाषाशास्त्रीय अध्ययन, पृ. ९१.</ref> ઐતિહાસિક કારણોથી न् ह् રૂપે પરિવર્તિત થયો છે.૬૪<ref>૬૪ ઉ. ત.युङ्धि એ વસ્તુતઃ युङ्ग्धि નું જ રૂપાન્તર છે.<br>

અંગ્રેજીમાં म् [m] ના અનુનાસિક વ્યંજનરૂપોની (ઉ.ત. middle, much) સાથે સ્વરરૂપ પણ મળે છે. ઉ.ત. ‘rhythm’, ‘bottom’ ઈ૰ નો અંત્ય म् ધ્વનિ એ સ્વરરૂપ (syllabic) છે.૬૫<ref>૬૫ જેની આગળ કે પાછળ સ્વર (ઉચ્ચારાતો) ન હોય તે ધ્વનિને syllabic (= સ્વરસદૃશ ધ્વનિ, સ્વરકારક ધ્વનિ) કહે છે.</ref> એની ભાષાશાસ્ત્રીય સંજ્ઞા (ṃ) કે [m̩] છે. આજ પ્રકારે न् ના વ્યંજનરૂપની સાથે (ઉ.ત. knee, neck) એનું સ્વરરૂપ [n̩] કે [ṇ] પણ કેટલાક શબ્દોમાં મળે છે. ઉ.ત. eleven, even, oxen. એનું ઉત્કટ રણકારતત્ત્વ (resonance) નોંધપાત્ર છે.

સંસ્કૃત વૈયાકરણે य्, व्, र्, ल् ને અંતઃસ્થ વર્ણો ગણતા હતા. પરંતુ વર્તમાન ભાષાવૈજ્ઞાનિકો र्, ल् ને અંતઃસ્થ ગણતા નથી. ल् એ પાર્શ્વિક (lateral) ધ્વનિ છે, જ્યારે र् એ લોડિત (rolled) ધ્વનિ છે. य् ને પ્રાતિશાખ્યોમાં તાલવ્ય ગણાવ્યો છે.૬૬<ref>૬૬ ‘इचशेयास्तालौ ।’ — शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्य, १-६६.</ref> વર્તમાન ભાષાશાસ્ત્રીઓમાંથી કેટલાક એને તાલવ્ય ધ્વનિ ગણે છે, તો કેટલાક વર્ત્સ્ય ગણે છે. व् દ્વ્યોષ્ઠ્ય ધ્વનિ છે.૬૭<ref>૬૭ ‘उवोपोपद्मा ओष्ठे ।’ — शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्य, १-७०.</ref> આ બંને ધ્વનિઓ સંઘર્ષી સ્વરૂપના છે.

પાશ્ચાત્ય ભાષાવૈજ્ઞાનિકો અનુસાર આ ધ્વનિઓને અર્ધસ્વર (semi-vowel) કે અર્ધવ્યંજન (semi-consonant) કહી શકાય. સ્વરના જેવા એ મુખર નથી, તેમ સ્વરાઘાત ધારણ કરવા એ સમર્થ નથી. એમના ઉચ્ચારણમાં મંદ ગતિથી શ્વાસનું નિર્ગમન થાય છે. વસ્તુતઃ એ એવા સ્વર છે કે જેમનું ઉચ્ચારણ વ્યંજન સમાન પ્રક્રિયાથી થાય છે. ઉ.ત. इ અને उ ના ઉચ્ચારણમાં જીભ અને તાલુસ્થાન વચ્ચે ઘણી ઓછી જગા રહે છે. તેથી એમનું ઉચ્ચારણ કરતી વખતે નિર્ગમન કરતો શ્વાસ થોડોક ઘર્ષણધ્વનિ (frictional noise) ઉત્પન્ન કરે છે. આ ઘર્ષણ ધ્વનિને કારણે આ સ્વરોમાં થોડુંક વ્યંજનતત્ત્વ પ્રવેશે છે. આથી જ ‘રાઉ’ કે ‘બાઈ’ જેવા શબ્દોનાં વિસ્તારિત કે પ્રત્યયાન્વિત રૂપે ઉચ્ચારમાં ‘રાવળ’ કે ‘બાયલો’ જેવાં થાય છે. આ વ્યંજનતત્ત્વના અસ્તિત્વનો નિર્ણય કરવાનું સાધન કર્ણગોષ્ઠિ (whisper) માં સ્વરો બોલવા એ છે. કર્ણગોષ્ઠિ (whisper) થી બોલાય ત્યારે ધ્વનિઓનું ઘોષતત્ત્વ (voice, sonority) લુપ્ત થાય છે અને અઘોષ ધ્વનિ (noise) એ જ માત્ર અવશિષ્ટ રહી સંભળાય છે. કર્ણગોષ્ઠિ (whisper) થી ઉચ્ચારાતા સ્વરોમાં अ [ʌ] નહિ જેવોજ સંભળાય છે, જ્યારે इ [I] અને उ [U] સહેલાઈથી સંભળાય છે, કારણ એ બંનેમાં વ્યંજનતત્ત્વ પ્રવિષ્ટ છે. એના સમાનકક્ષ કે સમસ્વરૂપ (corresponding) પૂર્ણ વ્યંજનો [j] [=य्] અને[w][=व्] છે.૬૮<ref>૬૮ સરખાવો: Vendryes, op. cit., p 26.</ref> [w] કંઠ્યૌષ્ઠ્ય (labio-velar) અર્ધસ્વર ધ્વનિ છે, અને [j] (ઓષ્ઠની વર્તુલાકૃતિ વિનાનો) તાલવ્ય અર્ધસ્વર ધ્વનિ છે. (જુઓ: Daniel Jones, op. cit., p. 191; 194.)

વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓમાં य् અને व् નાં બે સ્વરૂપો મળે છે—એક પૂર્ણ વ્યંજનરૂપ, જે શબ્દને આરંભે કે અન્ય વ્યંજનના સંયોગમાં આવે છે. (ઉ.ત. यशोदा, कृत्य; वारि, कर्तव्य); બીજું, શ્રુતિસ્વરૂપ (य-શ્રુતિ, અને व-શ્રુતિ), જે બે સ્વરોની વચ્ચે આવે છે. (य-શ્રુતિ બહુધા इ પછી, અને व-શ્રુતિ उ પછી આવે છે.)

સંસ્કૃત વૈયાકરણોએ સ્પર્શ વ્યંજનોના પાછા બે ભેદ પાડ્યા છે — અલ્પપ્રાણ અને મહાપ્રાણ. પ્રાણ એટલે શ્વાસ કે બલ. અલ્પપ્રાણ – અલ્પ બલથી પ્રમાણમાં કમી શ્વાસથી ઉચ્ચરિત ધ્વનિ તે અલ્પપ્રાણ; વિશેષ બલથી ઉચ્ચરિત ધ્વનિ તે મહાપ્રાણ. એમાં ઉચ્ચારણમાં વિશેષ શ્વાસ નીકળતાં એક પ્રકારનો હ્ [h] ધ્વનિ સંભળાય છે. ક્, ગ્ આદિ અલ્પપ્રાણ ધ્વનિઓ છે; ખ્, ઘ્ આદિ મહાપ્રાણ ધ્વનિઓ છે. ભાષાવૈજ્ઞાનિકોનું એવું અનુમાન છે કે મૂળ ક્, ગ્ આદિ ધ્વનિઓનાં બે પ્રકારનાં ઉચ્ચારણો થતાં — એક સાધારણ બલપૂર્વક અને બીજું વિશેષ બલપૂર્વક. સાધારણ બલપૂર્વકના ઉચ્ચારણથી ક્, ગ્ ધ્વનિઓ ઉચ્ચારાતા; જ્યારે સવિશેષ બલપૂર્વકના ઉચ્ચારણથી એ ધ્વનિઓ ખ્, ઘ્ રૂપે સંભળાતા. આજે પણ અંગ્રેજી ભાષામાં બલાઘાત (stress) થી ઉચ્ચારાતા ધ્વનિઓમાં ધ્વનિ પછી કેટલોક અઘોષ પ્રાણ નીકળવાથી૭૦<ref>૭૦ સરખાવો : ‘....followed by a puff of unvoiced breath (aspiration)’.<br>

જે ધ્વનિઓમાં શ્વાસનું દબાણ (breath pressure) તથા જીભ કે હોઠનું કાર્ય (action) બળવાન હોય તે ધ્વનિઓને તારધ્વનિ (કે બળવાન ધ્વનિ) (fortes) કહે છે, અને જેમાં શ્વાસબલ અને જિહ્વાદિનું કાર્ય મંદ (gentle) હોય તે ધ્વનિઓને મન્દ્ર ધ્વનિ (કે નિર્બળ ધ્વનિ) (lenes) કહે છે. અંગ્રેજીમાં અઘોષ ધ્વનિઓ મહાપ્રાણ તાર ધ્વનિઓ (aspirated fortes) છે; અને સઘોષ ધ્વનિઓ મંદ્ર ધ્વનિઓ(lenes) છે.૭૧<ref>૭૧. જુઓ : Bloomfield, op. cit., p. 99.</ref>

કેટલીક વાર એક જ ધ્વનિ એક સાથે બે સ્થાનથી ઉચ્ચારાતો હોય છે. એમાંનું એક સ્થાન એનું મુખ્ય સ્થાન હોય છે, બીજું સ્થાન એનું ગૌણ સ્થાન હોય છે. એમાં ગૌણ સ્થાન મુખ્ય સ્થાનને સહાયતા કરતું હોય છે. ઉ.ત. ફ્રેન્ચ oui [ઉચ્ચાર ‘વી’ જેવો; અર્થ = yes] ધ્વનિમાં જીભના અગ્રસ્થાનથી ઉચ્ચારણ મુખ્ય છે; એના ઉચ્ચારણ વખતે હોઠનું પ્રસારણ થાય એ ગૌણ છે. આ રીતે ઈન્ડો-યુરોપિયન ભાષામાં ઓષ્ઠ્યતત્ત્વ ગૌણ હોય(અર્થાત્, व्-શ્રુતિનો અલ્પાલ્પ પ્રવેશ હોય) એવા એક પ્રકારના क्-વર્ગની, અને તાલવ્યતત્ત્વ ગૌણ હોય (અર્થાત્, य्-શ્રુતિનો અલ્પાલ્પ માત્રામાં પ્રવેશ હોય) એવા બીજા પ્રકારના क्-વર્ગના અસ્તિત્વની કલ્પના કરવામાં આવી છે. સંસ્કૃત વૈયાકરણોએ च्-વર્ગના વ્યંજનોને સ્પર્શ વ્યંજનો ગણ્યા છે, અને પદઘટનામાં क् અને च् નો વ્યત્યય સ્થળે સ્થળે મળે છે (वच्-वाक्; मुच्, मुक्त) એ ઉપરથી તર્કશુદ્ધ અનુમાન થઈ શકે છે કે ઈન્ડો-યુરોપિયન તાલવ્યયુક્ત क्-વર્ગમાંથી च्-વર્ગના ધ્વનિઓની ઉત્પત્તિ થઈ છે. અહીં એટલું યાદ રાખવું ઘટે કે વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓના च्-વર્ગના ધ્વનિઓ સ્પર્શ નથી, પરંતુ સ્પર્શ-સંઘર્ષી (affricates) છે.

આ ઉપરાંત સંસ્કૃતમાં નીચેના જેવા કેટલાક વિશિષ્ટ ધ્વનિઓ હતા, જે વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓમાં અવતરણ પામતાં લુપ્ત થઈ ગયા છે. ઉ. ત. જિહ્વામૂલીય क, ઉપધ્માનીય प, અને દન્ત્યોષ્ઠ્ય व्व. જિહ્વામૂલીય कનું ઉચ્ચારણ ख ના જેવું થાય છે. ઉ. ત. अन्त करण (ઉચ્ચારણ अन्त [ख] करण). ઉપધ્માનીય प દન્ત્યોષ્ઠ્ય ધ્વનિ છે. એના ઉચ્ચારણમાં નીચેના હોઠ ઉપરના દાંતને જરાક સરખો સ્પર્શ કરે છે; એનું ઉચ્ચારણ ‘फ़’ ના જેવું થાય છે. ઉ. ત. अन्त पुर (ઉચ્ચાર अन्त[फ़्]पुर). દન્ત્યોષ્ઠ્ય व्व આ જ फ નું સઘોષ સ્વરૂપ છે. पની ભાષાવૈજ્ઞાનિક સંજ્ઞા ϕ છે, व्व ની β છે. व्व ને સ્વતંત્ર ધ્વનિ ન માનતાં, व् ના ધ્વનિગ્રામનો એક અંગભૂત ધ્વનિ ગણવો યોગ્ય છે. व्वનું ઉચ્ચારણ માત્ર વૈદિક સંસ્કૃતમાં મળે છે, જેમાં પદને આરંભે આવેલા व નું व्व ઉચ્ચારણ થાય છે.૭૫<ref>૭૫ સરખાવો : ‘गुरुर्व्वकारो विज्ञेयः पदादौ पठितो भवेत् ।’—माध्यन्दिनी शिक्षा २-३.</ref> ઉ. ત. ततो विराडजायत विराजो अधिपूरुषः (યજુર્વેદીય ઉચ્ચારણ: ततो व्विराडजायत व्विराजो अधिपूरुखः।).

સંસ્કૃતમાં र् અને ल् ના સ્વરસદૃશ (syllabic) રૂપો ऋ અને ल છે. लृ કેવળ એક જ સંસ્કૃત ધાતુ क/लृ प् માં મળે છે. ऋ लृ શુદ્ધ સ્વરો નથી, પરંતુ र् ल् નાં સ્વરીભૂત રૂપ છે. ऋक्प्रातिशाख्यના ટીકાકાર ઉવ્વટના મત પ્રમાણે ऋ ના ઉચ્ચારના ચાર પાદ કે અંશ પાડી શકાય એમાંથી પ્રથમ અને અંતિમ પાદ સ્વરનો છે, મધ્યના બે પાદ વ્યંજનના છે. ગણિતની સંજ્ઞાઓ આપીએ તો એ ધ્વનિઓનું ઘટન નીચે પ્રમાણે સમજાવી શકાય : ऋ = अ/4 + र्/2 + अ/4. અર્થાત્, ऋ નો પ્રથમ અંશ अ નો, પછી બે અંશ र् ના, અને પછી એક અંશ પાછો अ નો છે. એ જ પ્રમાણે लृ ની સંઘટના છે: ल = अ/4 +ल्/2 +अ/4. ऋ અને लृ બંનેનું સમાન રૂપ અવસ્તામાં अरअ [ərə] છે, જે ઉવ્વટના ઉપરના મતનું સમર્થન કરે છે.૭૬<ref>૭૬ જુઓ: ભોળાશંકર વ્યાસ, संस्कृतका भाषाशास्त्रीय अध्ययन, પૃ. ૯૪.<br>

સંસ્કૃતમાં શુદ્ધ સ્વરોની સાથે સાનુનાસિક સ્વરો પણ (आँ, ईँ, ऊँ) મળે છે, જે બહુધા દીર્ઘ હોય છે. ઉ. ત. વૈદિક સંસ્કૃત लोकाँऽऽ कल्पयन्, अहीश्चँ सर्वान्, पशूँस्ताँश्चक्रे. હ્રસ્વ સ્વરોમાં પણ અનુનાસિક તત્ત્વના પ્રવેશનાં ઉદાહરણો મળે છે. ઉ. ત. वँश (=वंश), सिँह (=सिंह), पुँश्चली (पुंश्चली)માં ક્રમશઃ સાનુનાસિક अ, इ, उ ધ્વનિઓ છે.૭૭<ref>૭૭ જુઓ: ભોળાશંકર વ્યાસ, એજન, પૃ. ૯૬.</ref>

મૂર્ધન્ય કે પ્રતિવેષ્ટિત (retroflex) ધ્વનિઓ ट. ठ. ड, ढ, ण, ઈન્ડો-યુરોપિયનમાં નહોતા; સંસ્કૃતમાં એ દ્રવિડી ભાષાઓના સંપર્કથી આવ્યા એમ મનાય છે. સંસ્કૃતના મોટા ભાગના ट् વર્ગવાળા શબ્દો ઉપર પ્રાકૃત ભાષાઓની અસર સ્પષ્ટ છે. ઉ.ત. विकट (< विकृत), उत्कट (< उत्कृत). આ ધ્વનિઓના ઉદ્ભવમાં સંમિલિત र् પ્રકારનો પ્રભાવ કારણભૂત છે.૭૮<ref>૭૮ नृणाम्, कृपण આદિ શબ્દોમાં र् ના પ્રભાવથી न् નો ण् થયો છે. જુઓ: ભોળાશંકર વ્યાસ, એજન, પૃ. ૧૦૨.</ref>

ઉચ્ચારણ ‘ततोव्विराडजायत’ થાય છે); ष्નો ઉચ્ચાર, એ ट्-વર્ગીય ધ્વનિઓ સાથે સંયુક્ત ન હોય તો, ख् થતો (ઉ. ત. सहस्त्रशीर्षा पुरुषः નું ઉચ્ચારણ सहस्त्रशीर्खा पुरुषः થાય છે). અનુસ્વાર પછી श्, ष्, स् કે ह् (મહાપ્રાણ ધ્વનિ) આવે તો गुम् ઉચ્ચાર થાય છે. (ઉ. ત. ‘पुरुष एवेदं’ નું ઉચ્ચારણ ‘पुरुष एवेदग्गुं’ થાય છે.)૭૯<ref>૭૯ જુઓ: ભોળાશંકર વ્યાસ, એજન, પૃ. ૧૧૩-૧૧૫ ઉપરનાં माध्यन्दिनीशिक्षा નાં અવતરણો.</ref>

હવે ધ્વનિનો સ્ફોટ (explosion) કેવી રીતે થાય છે તેનો વિચાર કરીએ. સંયુક્ત અને દીર્ઘ વ્યંજનોના ઉચ્ચારણની પ્રક્રિયા સમજવા માટે એની ઉપયોગિતા છે. પ્રત્યેક સ્ફોટાત્મક (plosive, occlusive; અર્થાત્, ‘સ્પર્શ’) વ્યંજનમાં ત્રણ સ્પષ્ટ કક્ષાઓ કે સ્થિતિઓ (stages) નજરે પડે છે — જિહ્વા ઉચ્ચારણસ્થાનનો સ્પર્શ કરી શ્વાસાવરોધ કરે (closure, implosion); એ સ્થિતિ કેટલાક કાળ ચાલુ રહે (retention); અને પછી શ્વાસનું બહિર્ગમન કે સ્ફોટ (release, explosion) થાય.૮૦<ref>૮૦ સરખાવોઃ Vendryes, Langauge, p. 23</ref> ઉ.ત. त् [t] ના ઉચ્ચારણમાં ‘સ્પર્શ’ (implosion) થાય પછી તરત જ ‘સ્ફોટ’ (explosion) થાય છે—વચ્ચેની ‘સ્થિતિ’ (retention) નહિવત્ હોય છે, પરંતુ દ્વિર્ભાવયુક્ત (બેવડાયેલા)

વ્યંજનોમાં (double consonants)—જે વસ્તુતઃ તો ભારપૂર્વક ઉચ્ચારાતા દીર્ઘ વ્યંજનો જ છે—(સ્પર્શવ્યંજનના ઉચ્ચારણના) આ ત્રણે અવયવો કે કક્ષાઓ સ્પષ્ટપણે જણાઈ આવે છે. આવા દીર્ઘ કે દ્વિર્ભાવયુક્ત વ્યંજનોમાં એકવડા વ્યંજન કરતાં (સ્પર્શ અને સ્ફોટ વચ્ચેની) મધ્ય`સ્થિતિ’ તરતજ નજરે તરી આવે એવી સુસ્પષ્ટ હોય છે. ઉ. ત. ‘પથ’ કરતાં ‘પથ્થર’ માં, ‘સાચુ’ કરતાં ‘સાચ્ચું’ માં, ‘ઘટ’ કરતાં ‘ઘટ્ટ’ માં બીજા વ્યંજનની મધ્યસ્થિતિ તરત ધ્યાનમાં આવે એવી દીર્ઘ છે – બાકીનાં તત્ત્વો—સ્પર્શ અને સ્ફોટ—સમાન જ છે. ‘થ્થ’, ‘ચ્ચ’, કે ‘ટ્ટ’ ના બે સ્ફોટ (plosions) થતા નથી; એક જ સ્ફોટમાં (માત્ર મધ્યસ્થિતિ દીર્ઘ હોય તે રીતે) એમનું ઉચ્ચારણ સંપૂર્ણ થાય છે. માટે સમુચિત રીતે જ, એ દ્વિત્વયુક્ત (બેવડાવેલા) નહીં, પણ દીર્ઘ વ્યંજનો ગણાય છે.

બે સ્પર્શ વ્યંજનો પાસે પાસે આવે, અર્થાત્ એમનો સંયોગ થયો હોય ત્યારે પ્રથમ વ્યંજનનો સ્પર્શ (implosion) થઈને પછી સ્ફોટ (explosion) ન થતાં જીભ પછીના વ્યંજનના વાણીસ્થાન ઉપર ચાલી જાય છે અને એ ઉત્તરવ્યંજનનો સ્ફોટ (explosion) થાય છે. ઉ. ત. મુક્ત, સપ્ત, ઈ૰. પ્રથમ શબ્દ (‘મુક્ત’) માં વ્યંજનસંયોગ (consonant cluster) ના પ્રથમ વ્યંજન ક્ માટે જીભનો પશ્ચભાગ સુકુમાર તાલુને સ્પર્શે એ પછી તરત જ શ્વાસનું નિર્ગમન ન થતાં જીભ તત્ક્ષણ ઉપરના દાંતને સ્પર્શી રહે છે, અને એ સ્થાને શ્વાસની મુક્તિ કે સ્ફોટ થાય છે. બીજા શબ્દ ‘સપ્ત’ માં ‘પ્’ નો ઉચ્ચાર કરવા માટે બે હોઠથી શ્વાસનો અવરોધ (closure) થયા પછી શ્વાસની મુક્તિ (plosion) ન થતાં તરત જ જીભ ઉપરના દાંતને સ્પર્શે છે અને એ સ્થાને શ્વાસનું નિર્ગમન (સ્ફોટ) થાય છે. ‘મુક્ત’ અને ‘સપ્ત’ ના ઉચ્ચારાનુસારી અવયવે मुक्–क्त અને सप्–प्त એમ થાય. પહેલા શબ્દમાં क् અને બીજામાં प् અપૂર્ણ ધ્વનિ છે. ભાષાવૈજ્ઞાનિકો આવા વ્યંજન-સંયોગના પ્રથમ વ્યંજનને–જેનો સ્પર્શ થાય છે પણ સ્ફોટ થતો નથી– implosive, અને ઉત્તર વ્યંજનને–જેનો સ્પર્શ થતો નથી પરંતુ સ્ફોટ થાય છે – explosive કહે છે.૮૧<ref>૮૧ સરખાવોઃ Vendryes, op. cit., p. 24</ref>

ગુજરાતી ભાષામાંથી ઉદાહરણ લઈએ તો, એ જ પ્રમાણે, ‘પાંચ’ ઉચ્ચારતાં આદિ ‘પ’ નો સ્ફોટ થાય છે, અંત્ય ‘ચ’નો થતો નથી, તો ‘ચાંપ’ના ઉચ્ચારમાં આદિ ‘ચ’નો સ્ફોટ થાય છે, ને ‘પ’ નો થતો નથી. lamp mat જેવા વાક્યાંશમાં પ્રથમ[m] માટે જે શ્વાસાવરોધ–સ્પર્શ–(closure) થયો એ પછીના [m] સુધી ચાલુ રહે છે; વચ્ચેના [p] ના ઉચ્ચારણ માટે સ્પર્શ કે સ્ફોટ થતો નથી. ત્યાં [p] નું અસ્તિત્વ કેવળ દ્વિતીય [m] ના આરંભ પહેલાં નાસિકામાં થતા શ્વાસના નિર્ગમનથી સૂચવાઈ જાય છે.૮૨<ref>૮૨ જુઓ: Sturtevant, op. cit., p. 12. <br>

ભાષાવૈજ્ઞાનિકોએ ધ્વનિઓના ત્રણ ગુણો દર્શાવ્યા છે—માત્રા (ધ્વનિનું કાલમાન – duration), સૂર (ધ્વનિના આરોહ-અવરોહ, pitch), અને બલાઘાત૮૩<ref>૮૩ ગુજરાતી વિદ્વાનોએ આને ‘સ્વરભાર’ની સંજ્ઞા આપી છે. અન્ય કેટલાક વિદ્વાનો એને ‘સ્વરાઘાત’ પણ કહે છે. એ બંને કરતાં ‘બલાઘાત’ સંજ્ઞા (stress accent) વધારે સમુચિત છે.</ref> (ધ્વનિનું ઉત્કટ બલપૂર્વક – તારસ્વરે (loudly) ઉચ્ચારણ – stress).

માત્રા ધ્વનિનું કાલમાન દર્શાવે છે. એક ધ્વનિના ઉચ્ચારણમાં વાણીઅવયવો એ ધ્વનિના વિશિષ્ટ સ્થાન ઉપર કેટલા સમય સુધી રહે છે એનું માપ ‘માત્રા’ દર્શાવે છે.૮૪<ref>૮૪ સરખાવો: “Duration (or quantity) is the relative length of time through which the vocal organs are kept in a position”<br>

— Bloomfield Language, p. 109.</ref> સામાન્ય રીતે, માત્રા (quantity) હ્રસ્વ (short) હોય કે દીર્ઘ (long) હોય. પ્રાચીન ભારતીય વૈયાકરણોએ કેવળ સ્વરોની માત્રા જ દર્શાવી છે અને એમને હ્રસ્વ, દીર્ઘ અને પ્લુતની સંજ્ઞા આપી છે. એક માત્રાવાળા સ્વર હ્રસ્વ, બે માત્રાવાળા દીર્ઘ, અને ત્રણ માત્રાવાળા સ્વરો પ્લુત કહેવાય છે. ભાષામાં પ્લુત સ્વરોનો પ્રયોગ માત્ર સંબોધનમાં જ થાય છે. સંયુક્ત સ્વરોનું કાલમાન પણ દીર્ઘ સ્વરો જેટલું જ દીર્ઘ હોય છે. સામાન્ય રીતે એક સેકન્ડમાં પાંચ અક્ષરો ઉચ્ચારી શકાય, પણ ત્વરિતપણે બોલતાં ૯ થી ૧૦ અક્ષરોનું ઉચ્ચારણ શક્ય છે.

આધુનિક ભાષાશાસ્ત્ર અનુસાર વ્યંજનનું પણ આ રીતે કાલમાન થઈ શકે અને એમને પણ હ્રસ્વદીર્ઘની સંજ્ઞા આપી શકાય. જે ધ્વનિનું ઉચ્ચારણ સામાન્ય કરતાં વિશેષ પ્રમાણમાં વિલંબિત હોય છે તેને દીર્ધ ધ્વનિ કહે છે.૮૫<ref>૮૫ સરખાવો: “Any vowel or consonant may be made long by simply holding the articulation”<br>

— Sturtevant, op. cit., p. 14.</ref> જે વ્યંજનોમાં સ્પર્શ (closure) અને સ્ફોટ (plosion) કરતાં મધ્ય સ્થિતિ (implosion) માં સામાન્ય કરતાં વધારે સમય લાગે છે તે દીર્ઘ ગણાય છે. ઉ. ત. ‘પથ’, ‘સાચું’, ‘ખોટું’ નો બીજો વ્યંજન હ્રસ્વ છે; જ્યારે, ‘પથ્થર’, નો મધ્ય, અને ‘સાચ્ચું’ અને ‘ખોટું’ ના અંત્ય વ્યંજનો દીર્ઘ છે, કારણકે એમાં તે વ્યંજન (થ, ચ, ટ) ના સામાન્ય ઉચ્ચારણ કરતાં સવિશેષ વિલંબિત મધ્ય સ્થિતિ (implosion) હોય છે. એ વિષે આપણે સવિસ્તર ચર્ચા આગળ કહી ગયા છીએ. સામાન્ય રીતે દ્વિત્વયુકત વ્યંજનો એ દીર્ઘ વ્યંજનો છે.૮૬<ref>૮૬ અંગ્રેજીમાં phrases (વાક્યખંડ) માં સપ્રત્યય શબ્દોમાં કે સમસ્ત શબ્દો (compound words)માં જ દીર્ઘ વ્યંજનો આવે છે. ઉ. ત. pen-knife, eat two, unknown. જુઓ Bloomfield, op. cit., p. 110.</ref> હ્રસ્વ અને દીર્ઘ સ્વરોના (ઉ. ત. इ અને ई, કે उ અને ऊ ના) ઉચ્ચારણમાં જેવો સ્થાનભેદ છે તેવો હ્રસ્વ અને દીર્ઘ વ્યંજનોના ઉચ્ચારણ વચ્ચે સંભવતો નથી એ સ્પષ્ટ છે.

શબ્દમાં આવતા એક જ પ્રકારના ધ્વનિઓનાં માત્રામાન શબ્દમાં એમના સ્થાન અનુસાર બદલાય છે. ઉ. ત. શબ્દને અંતે આવતો સ્વર નિર્બળ હોઈ આરંભ કે મધ્યના સમાન સ્વર કરતાં ઓછા માત્રામાનવાળો હોય છે. ઉ. ત. ‘રમત’ [rəmʌt] ના ‘ર’ અને ‘મ’ માં અંતર્ગત ‘અ’ કરતાં છેલ્લા વર્ણ ‘ત’ માં અંતર્ગત ‘અ’ નું માત્રામાન ઘણું ઓછું છે.૮૭<ref>૮૭ એથી કેટલાક ભાષાશાસ્ત્રીઓએ એને ‘શાન્ત’ (quiscent) अ ની સંજ્ઞા આપી છે. સરખાવો : N. B. Divatia, Gujarati Language and Literature, Vol I, p. 206-209</ref> ‘હર્ષવર્ધન’માં ‘ન’ કરતાં ‘ષ’ અને ‘ધ’ ના સ્વરનું માત્રામાન વધારે છે, અને એમના કરતાં ‘હ’ અને ‘વ’ ના સ્વરનું માત્રામાન વિશેષ છે.  

ધ્વનિ જેટલે દૂર સુધી સંભળાય એ ઉપરથી એમની sonority (મુખરતા) નિર્ણીત થાય છે. સ્વરો વ્યંજન કરતાં વધારે મુખર હોય છે, અને એમાંયે [i] [u] જેવા સંવૃત સ્વરો કરતાં [a] જેવો વિવૃત સ્વર વધારે મુખર હોય છે. વ્યંજનોમાં અઘોષ સ્પર્શ [t], [k] ઈ૰ સૌથી ઓછા મુખર, સઘોષ સ્પર્શ [d, g] એથી વિશેષ મુખર, નાસિક્ય [m] [n] અને પાર્શ્વિક [l] એથીયે વિશેષ મુખર, અને લોડિત [r] સૌથી વિશેષ મુખર હોય છે.  

અંગ્રેજી ભાષામાં સઘોષ (voiced) ધ્વનિઓની પૂર્વે આવેલા સ્વરો અઘોષ ધ્વનિ પૂર્વે આવેલા સ્વરની અપેક્ષાએ દીર્ઘ હોય છે. ઉ. ત. pan અને pad નો [æ] ધ્વનિ pat અને pack ના [æ] ધ્વનિ કરતાં કાલમાનમાં દીર્ઘ હોય છે. તે જ પ્રમાણે બલાઘાતયુક્ત સ્વર બલાઘાતહીન સ્વર કરતાં દીર્ઘ હોય છે. અંગ્રેજીમાં હ્રસ્વ સ્વરની એક mora (માત્રા) ગણીએ, તો દીર્ઘ સ્વરોની દોઢ કે બે mora ગણાય.૮૮<ref>૮૮ જુઓઃ Bloomfield op. cit., p. 110</ref>  

અમેરિકન અંગ્રેજીમાં સ્વરની હ્રસ્વદીર્ઘતાને કારણે અર્થમાં ફરક પડતો નથી. પરંતુ, ગુજરાતી કે હિંદી જેવી અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં ધ્વનિની હ્રસ્વ અને દીર્ઘતાથી ઘણો ફરક પડી જાય છે. ઉ. ત. ગુજ૰ ‘મરવું’, ‘મારવું’; ‘કળી’, ‘કાળી’; ‘સુર’ (=દેવ), ‘સૂર’(=ધ્વનિ); હિંદી रसा (=રસૉ), रस्सा (=દોરડું). એ જ સ્થિતિ ઈટાલિયન ભાષામાં પણ પ્રવર્તે છે. ઉ ત. ઈટાલિયનમાં fatto [ઉચ્ચાર ।fatto, ફાત્તો] ‘done’ અને fato [ઉચ્ચાર ।fato, ફાતો] ‘fate’.૮૯<ref>૮૯ જુઓ: એજન, પૃ. ૧૧૦.</ref>  

એક જ ધ્વનિની હ્રસ્વતા કે દીર્ઘતા વ્યક્ત કરવાને સામાન્ય રીતે વર્તમાન ભારતીય લિપિઓમાં સંજ્ઞા નથી – જો કે છંદમાં વર્ણની ઉપર (નાની આડી લીટી) – દીર્ઘતા, અને (નાની અર્ધ-ચન્દ્રરેખા) ˘ હ્રસ્વતા સૂચવે છે.૯૦<ref>૯૦ કેટલાક ઉત્તર ભારતીય પિંગળગ્રંથોમાં વર્ણની ઉપર (અવગ્રહ સમું) ऽ ચિહ્ન દીર્ઘતા અને (દંડ) । હ્રસ્વતા સૂચવે છે.</ref> અર્વાચીન ભાષાવિજ્ઞાન ધ્વનિદીર્ઘત્વ વિસર્ગ કે ગુરુવિરામ જેવા ચિહ્ન વડે દર્શાવે છે. ઉ. ત. Palm [pa: m]. અર્ધ-દીર્ઘ (half-long) ધ્વનિઓ પૂર્ણવિરામ જેવા બિન્દુથી દર્શાવાય છે. ઉ. ત. Beet [bi.t]. એ જ પ્રમાણે વિશેષ હ્રસ્વતા દર્શાવવાને ધ્વનિ-સંજ્ઞા ઉપર અર્ધચન્દ્રરેખા મુકાય છે: [i] હ્રસ્વ इ, [ĭ] અતિહ્રસ્વ इ.

જેમ સિતાર જેવાં તંતુવાદ્યોમાં તાર ખેંચવાથી કે ઢીલા કરવાથી એમાંથી નીકળતા સંગીતસ્વરોમાં ભિન્નતા આવે છે તેમ માનવકંઠની  (સ્વરયંત્રની) સ્વરતંત્રીઓના ખેંચાવાથી કે શિથિલ રહેવાથી, એના પ્રકંપનમાં વધઘટ થવાથી સૂર (pitch) ઉત્પન્ન થાય છે.૯૧<ref>૯૧ સરખાવો: “Differences of pitch, that is, frequency of vibration in the musical sound of voice.”<br>

સૂર (pitch) ના ત્રણ પ્રકાર છે – ઉચ્ચ (rising pitch), નીચ (falling pitch), અને સમ (level pitch). જેમાં સ્વરતંત્રી વધારે તણાય કે ખેંચાય તે ઉચ્ચ સૂર; જેમાં એ તાણને તદ્દન ઓછી કરી નાંખવામાં આવે તે નીચ સૂર; અને જેમાં સ્વરતંત્રીપ્રકંપન બરાબર એકસરખી (સમ) સ્થિતિમાં રહે તે સમ સૂર. વર્તમાન ભાષાશાસ્ત્રમાં ઉચ્ચ સૂર (rising pitch) / સંજ્ઞાથી, નીચ સૂર (falling pitch) \ સંજ્ઞાથી, અને સમ સૂર (level pitch) — સંજ્ઞાથી દર્શાવાય છે. આ સંજ્ઞાઓ ગ્રીક ભાષામાં grave, acute ઈ૰ સૂરભેદ દર્શાવવામાં વપરાઈ છે.

વૈદિક સંસ્કૃતમાં ઉદાત્ત, અનુદાત્ત અને સ્વરિત આ પ્રકારના સૂરભેદ જ છે. ઊર્ધ્વશક્તિથી—અર્થાત્, ઊંચે સૂરે૯૨<ref>૯૨ સરખાવો: ‘उच्चैरुदात्तः’ – शुक्लयजुःप्रातिशाख्य १-१०१</ref> ઉચ્ચારાતો અક્ષર ઉદાત્ત સ્વરવાળો ગણાતો; નીચે સૂરે૯૩<ref>૯૩ સરખાવો: ‘नीचैरनुदात्तः।’ – शुक्लयजुःप्रातिशाख्य १-१०१</ref> ઉચ્ચારાતો અક્ષર અનુદાત્ત સ્વરવાળો ગણાતો; અને બંને તત્ત્વવાળા૯૪<ref>૯૪ સરખાવો: ‘उभयवान्स्वरित।’ – शुक्लयजुःप्रातिशाख्य १-११०</ref> (બંને પ્રકારના સૂરતત્ત્વોના મિશ્રણરૂપ) તે સ્વરિત સ્વર ગણાતો. વસ્તુતઃ ઉદાત્ત સ્વરની પછી તરત આવતો અનુદાત્ત સ્વર સ્વરિત કહેવાય છે. આગળના સ્વર - ઉદાત્ત સ્વરનું ઉચ્ચારણ ઊંચેથી થતું હોઈ વાણીસ્થાનનો પ્રયત્ન આરોહાત્મક હોય, ત્યાં તરત અનુદાત્ત સ્વર આવતાં વાણીસ્થાનનો પ્રયત્ન મૃદુ, અવરોહાત્મક બને તે અક્ષર સ્વરિતસ્વરયુક્ત ગણાય છે. ત્યાં યુગપદ્ બે સ્થિતિ પ્રવર્તતી હોઈ એમાં બંને સ્વરોનું મિશ્રણ છે એમ મનાયું છે. ઉદાત્તની સંજ્ઞા નથી, અનુદાત્ત સ્વર વ્યક્ત કરવાને માટે અક્ષરની નીચે _ આડી લીટી મૂકવામાં આવે છે; સ્વરિત અક્ષર ઉપર ઊભી લીટી, દંડ (।) મૂકવામાં આવે છે. ઉ. ત. अग्निनां માં પ્રથમ અક્ષર अ અનુદાત્ત છે, દ્વિતીય અક્ષર ग्नि ઉદાત્ત છે; છેલ્લો ना અનુદાત્ત છે, પરંતુ ઉદાત્તની પછી તરત આવવાને કારણે એ સ્વરિત બન્યો છે. દ્વ્યક્ષરી પદો(disyllables)માં ઉદાત્ત સ્વર બહુધા પ્રથમ અક્ષર ઉપર આવે છે. પદમાં એક જ સ્વર ઉદાત્ત હોય છે. ક્વચિત્, ક્રિયાપદ જેવાં પદોમાં સર્વ અક્ષરો અનુદાત્ત હોય છે. ઉ. ત. अग्निमीळे पुरोहितम् । પદોનો સમાસ થાય ત્યારે, દ્વન્દ્વમાં બંને પદો પ્રધાન હોઈ બંને પદાંશોમાં ઉદાત્ત સ્વર આવે છે. ઉ. ત. मित्रा - वरुणा. કર્મધારય અને તત્પુરુષ સમાસમાં ઉદાત્ત સ્વર અંતિમ અક્ષર ઉપર આવે છે, કારણ કે એ બંને સમાસોમાં ઉત્તર પદ પ્રધાન છે. બહુવ્રીહિમાં ઉદાત્ત સ્વર પ્રથમ અક્ષર ઉપર આવે છે કારણ કે એમાં (સમાસગત પદો કરતાં) અન્ય પદનું પ્રાધાન્ય છે.

વર્તમાન આર્ય ભાષાઓમાં આ પ્રકારનાં શબ્દાન્તર્ગત સૂરનાં ઉદાહરણો મળવાં અતિ વિરલ છે. પરંતુ વાક્યમાં (બહુધા છેલ્લા) શબ્દના સૂરમાં પરિવર્તન કરીને વાક્યના મુખ્ય અર્થ ઉપરાંત મનની લાગણીઓ કે ભાવાતિરેક, તેમ વિધિ, નિષેધ, પ્રશ્ન, ઉત્તર, વિસ્મય, સંતોષ ઈ૰ વિશેષ અર્થો દર્શાવવામાં આવે છે. આથી બ્લૂમફીલ્ડ જેવા ભાષાવૈજ્ઞાનિકોએ સૂરભેદને ગૌણ ધ્વનિગ્રામો ગણ્યા છે.૯૫<ref>૯૫ સરખાવો: Bloomfield, op. cit., p. 114.</ref> ઉ. ત. અંગ્રેજીમાં He is coming જેવાં વાક્યમાં અંતિમ શબ્દ નીચલા સૂરે (falling accentથી) ઉચ્ચારાય ત્યારે ‘એ આવે છે’ એવા માત્ર વિધાનનો અર્થ દર્શાવે છે. પરંતુ, જો એમાં છેલ્લો શબ્દ ઉચ્ચ સૂરે (rising pitch થી) ઉચ્ચારાય—He is coming?—તો સમગ્ર વાક્યમાં પ્રશ્નનો અર્થ આવે છે. છેલ્લો શબ્દ નીચ સૂર કરતાં જરા ઊંચેથી, પરંતુ ઉચ્ચ સૂર કરતાં ઠીક ઠીક નીચેને સૂરે ઉચ્ચારાય ત્યારે વાક્યમાં વિસ્મયનો અર્થ આવે છે : He is coming! ઉપર પ્રમાણે શબ્દ ઉપરની રેખાઓ વડે સૂરભેદ ચિહ્નિત કરવાને બદલે કેટલાક ભાષાવૈજ્ઞાનિકો વિરામચિહ્નો દ્વારા (.  ?  !)  આ સૂરપરિવર્તન સૂચવવાનું વધારે પસંદ કરે છે.૯૬<ref>૯૬ સરખાવો: એજન, પૃ. ૧૧૪.</ref>

કોઈક વાર એક જ શબ્દના ઉચ્ચારણમાં પણ સૂરભેદે અર્થભેદ સંભવે છે. ઉ. ત. ‘John.’ (નીચલા સૂરે ઉચ્ચારેલા ‘જૉહ્ન’ પછી પૂર્ણવિરામ) કોઈએ નામ પૂછ્યું હશે તેનો ઉત્તર છે. ‘John!’ (‘જૉહ્ન’ પછી ઉદ્ગારચિહ્ન, જે નીચલા કરતાં સહેજ વધારે ઊંચે—લગભગ મધ્યમ—સૂરે શબ્દ બોલાયેલો છે એમ સૂચવે છે) એ જૉહ્ન નામની વ્યક્તિને કોઈએ બોલાવી છે—સંબોધી છે—એમ દર્શાવે છે. John? ઉચ્ચ સૂરે બોલાયેલો હોઈ માત્ર પ્રશ્ન સૂચવે છે. એની સાથે વિસ્મયસૂચક સૂર ઉમેરાય તો John?! (અરે! આ જૉહ્ન છે શું?) એવો આશ્ચર્યસહિત પ્રશ્ન સૂચવે છે.૯૭<ref>૯૭ જુઓ: Bloomfield, Language, p. 115</ref>

 

‘તમે આવો છો.’—આ નીચેના સૂરે વિરામ પામતું વાક્ય એ હકીકત કે વિધાન દર્શાવે છે. ‘તમે આવો છો?’ પ્રશ્નસૂચક છે. ‘તમે આવો છો!’ આશ્ચર્ય દર્શાવે છે. એ જ પ્રમાણે ‘તમે આવ્યા.’ એક હકીકત કે વિધાન સૂચવે છે. ‘તમે આવ્યા?’ એ પ્રશ્નસૂચક છે, અને ‘તમે આવ્યા!’ એ વિસ્મયદ્યોતક છે. ‘આવ્યા તમે’ તિરસ્કાર કે અવહેલના દર્શાવે છે. એ જ પ્રમાણે ‘રહેવા દો’ એ મધ્યમ કે નીચલા સૂરે બોલાયેલું કથન આજ્ઞા સૂચવે છે; તો ‘(હવે) રહેવા દો’ એ ઊંચા ચઢતા સૂરે બોલાયેલું વચન આજ્ઞા સાથે અશ્રદ્ધા, મજાકવૃત્તિ (derision) અવહેલના ઈ૰ ભાવાદિકનું સૂચક છે.

સૂરભેદે શબ્દનો અર્થ ફરી જતો હોય તેનું ઉદાહરણ ચીની ભાષા છે. ઉત્તર ચીની ભાષા (North Chinese)માં ચાર પ્રકારના સૂર (tones) છે—એકનો એક શબ્દ ભિન્ન સૂરે ઉચ્ચારવામાં આવે તો અર્થ તદ્દન ફરી જાય છે. ઉ. ત. શબ્દ [ma] લઈએ. એ ઊંચે સમ સૂરે (high level) ઉચ્ચારાયો હોય ત્યારે એનો અર્થ ‘માતા’ થાય છે; ઊંચે ચઢતા સૂરે (high rising) ઉચ્ચારાયો હોય તો એનો અર્થ ‘શણ’ થાય છે; નીચલા ચઢતા સૂરે (low rising) ઉચ્ચારાયો હોય ત્યારે એનો અર્થ ‘ઘોડો’ થાય છે; અને નીચલા પડતા (low falling) સૂરે ઉચ્ચારાયો હોય ત્યારે એનો અર્થ ‘ઠપકો આપવો’ એવો થાય છે. ચીની ભાષાની કેન્તોનીઝ બોલીમાં આવા છ સૂરભેદ (tones) નોંધાયા છે.૯૮<ref>૯૮ જુઓ: Bloomfield, op. cit., p. 116.</ref> આ કારણથી ચીની ભાષાને ભાષાવૈજ્ઞાનિકો (tone language) કહે છે. સિયામી, બર્મી, અમેરિકન ઈન્ડિયન, ઈ૰ ભાષાઓ પણ આ પ્રકારની છે.  

નૉર્વેજિયન ભાષામાં પણ એક જ શબ્દના સૂરભેદે ભિન્ન ભિન્ન અર્થ થાય છે. ઊંચે સૂરે ઉચ્ચારાયેલા [।aksel] શબ્દનો અર્થ ‘ખભો’ (shoulder) થાય છે; તો નીચે સૂરે ઉચ્ચારાયેલા એ જ[vaksel] શબ્દનો અર્થ ‘ધરી’ (axle) થાય છે.૯૯<ref>૯૯ જુઓ: એજન, પૃ. ૧૧૬</ref>  

કેટલીક આફ્રિકન ભાષાઓમાં પણ આ રીતે સૂરભેદે અર્થભેદ થાય છે. ઉ. ત. આફ્રિકાની ‘ફુલ’ નામની ભાષામાં ‘મિવરત’નો અર્થ અંતિમ ‘અ’ વાક્યના ધ્વનિઓના સમાન સૂરમાં ઉચ્ચારાયો હોય તો, ‘હું મારી નાંખીશ’ એવો થાય છે; પરંતુ, જો એ અંત્ય ‘અ’ અન્ય ધ્વનિઓ કરતાં ઊંચે સૂરે ઉચ્ચારાયો હોય તો એનો એથી બરાબર ઊલટો, નિષેધાર્થક અર્થ (‘હું નહીં મારું’) એવો થાય છે.૧૦૦<ref>૧૦૦ જુઓ: બાબૂરામ સક્સેના, सामान्य भाषाविज्ञान, पृ. ૬૭-૬૮.</ref>

બલાઘાત (stress accent) નો પ્રયોગ આર્યકુલની ભાષાઓમાં, વિશેષતઃ યુરોપની અંગ્રેજી જેવી ભાષાઓમાં, વિપુલ પ્રમાણમાં થયેલો મળે છે. બલાઘાતમાં કોઈ ધ્વનિ કે ધ્વનિસમૂહનું અપેક્ષા કરતાં અધિક બલપૂર્વક – તાર સ્વરે ઉચ્ચારણ થાય છે.૧૦૧<ref>૧૦૧ સરખાવો: “A variation of loudness within the limits of a single utterance is called stress accent.” – Sturtevant, op. cit., p. 14 <br>

।business-man[।biznis ।mɛn].૧૦૨<ref>૧૦૨ જુઓ: Bloomfield, op, cit., p. III.</ref>

ભાષાના આ વિકાસની પાછળ કામ કરતાં માનસશાસ્ત્રીય પરિબળોની સમીક્ષા આપણે આગળ કરી ગયા છીએ.૧૦૩<ref>૧૦૩ જુઓઃ પ્રકરણ ચોથું, પૃ. 70 થી 92.</ref> એમાંથી અહીં, પ્રસ્તુત સંદર્ભમાં, ધ્વનિવિકાસ સંબંધે ઊડતી નજરે થોડીક વિશેષ ચર્ચા કરી લઈએ.

પાલી ગ્રંથોમાં કેટલીક વાર આવા અસ્થાન સંસ્કૃતસમ ધ્વનિ-રૂપાન્તરો નજરે પડે છે. ઉ. ત. धम्मपद् માં મળતાં નીચેનાં ઉદાહરણો નોંધપાત્ર છે. कुसीत (< સં. कुसीद); अलापू (< સં. अलाबू).૧૦૪<ref>૧૦૪ જુઓઃ બાબૂરામ સક્સેના, सामान्य भाषाविज्ञान, पृ. 83</ref>