ભાષાવિજ્ઞાન/પદવિચાર: Difference between revisions

વાક્યમાં બે તત્ત્વો સંમીલિત હોય છે: કેટલાંક તત્ત્વો વિચારો (concepts) નો અર્થ પ્રકટ કરતાં હોય છે; તો અન્ય તત્ત્વો એમનો પરસ્પર સંબંધ દર્શાવતાં હોય છે. વિચારોનો બોધ કરાવતાં, અર્થાત્ અર્થ પ્રકટ કરતાં તત્ત્વોને અર્થતત્ત્વ (semanteme) કહે છે; ભિન્ન ભિન્ન અર્થતત્ત્વો વચ્ચે સંબંધ દર્શાવનાર તત્ત્વોને સંબંધ તત્ત્વ (morpheme) કહે છે.૧<ref>૧ સરખાવો : “By semantemes we understand the linguistic elements which express the ideas of the concepts; and by morphemes we understand those elements which express the connexions between the ideas... The morpheme is generally a phonetic element (a sound, syllable, or even several syllables) indicating the grammatical relations between the ideas in the sentence.” <br>{{right|—J. Vendryes, Language, p. 74}}<br>{{gap}}પ્રસિદ્ધ અમેરિકન ભાષાવૈજ્ઞાનિક એડવર્ડ સેપિએ (Edward Sapir) એમના Language નામના પુસ્તકમાં શબ્દમૂળ કે ધાતુને radical concepts (ઉ. દા.[to] ‘farm’, ‘duck’), એમાંથી સાધિત શબ્દો બનાવતાં જે પ્રત્યયાદિક લાગે તેને derivational concepts (ઉ. ત. [farm]-er; [duck]-ling); અને વ્યાકરણ-સંબંધદર્શક પુરઃસર્ગ (the આદિ), પરસર્ગ કે પ્રત્યયાદિક (-s, -ed ઈ૰)ને relational conceptsની સંજ્ઞા આપી છે. કેટલીક વાર, સંક્ષેપમાં, એમણે અર્થતત્ત્વને radical elements કે main concepts અને ઈતર તત્ત્વોને માત્ર elements કે secondary concepts તરીકે વર્ણવ્યા છે. <br>

(૧) સંબંધતત્ત્વ અર્થતત્ત્વથી સંપૂર્ણપણે અલગ હોય: ઉ. ત. સંસ્કૃત इति, अपि, चेत्, च, तु; ગુજ૰ જ્યાં, ત્યાં, જ્યારે, ત્યારે, પણ, જ; અંગ્રેજી a, the, in, out ઈ૰.૨<ref>૨ તિબેટન ભાષામાં ભારપૂર્વક બહુવચનતત્ત્વ દર્શાવવાને rnams જેવો બહુસંખ્યાસૂચક વિશિષ્ટ શબ્દ મુકાય છે. ઉ. ત. nga-s mi mthong (= ‘by me a man see [=is seen]’); nga-s mi rnams mthong (=‘by me men plural see).<br>

—જુઓ: E. Sapir, Language, p. 106</ref> કવચિત્ એક સંબંધતત્ત્વ વ્યક્ત કરવાને બે શબ્દો આવે અને એ પણ વાક્યમાં ભિન્નભિન્ન સ્થાને પ્રયોજાતા હોય. ઉ. ત. જો...તો, અંગ્રેજી no sooner...than, ફ્રેન્ચ ne...pas.  

સેમિટિક ભાષાઓમાં આ પ્રકારના સંબંધતત્ત્વનો અતિ પ્રચુરપણે ઉપયોગ થાય છે. એમાં અર્થતત્ત્વ વ્યંજનો દ્વારા – જે બહુધા ત્રણ હોય છે – દર્શાવાય છે, અને એ પ્રત્યેક વ્યંજનને ભિન્ન ભિન્ન સ્વરો લાગતાં ભિન્ન ભિન્ન રૂપો બને છે. ઉ. ત. હિબ્રૂ (Hebrew) ભાષામાં sh-m-r (= રક્ષણ કરવું) એ ધાતુમાં ભિન્ન ભિન્ન સ્વરોની મેળવણી કરીને shamar (=he has guarded), shomer (=guarding), shamur (=being guarded), shmor ([to] guard), ઈ૰ રૂપો સિદ્ધ થાય છે.૩<ref>૩ જુઓઃ Edward Sapir, Language, p. 59</ref> એજ પ્રમાણે અરબી क़्त्ल् (qtl) ધાતુમાં ભિન્ન ભિન્ન સ્વરોની ઉમેરણી કરીને क़ातिल (qātil, = killing), क़त्ल, (slaughter) मक़तूल, (maqtūl, = killed), क़ातल, (qātal,

અરબી ભાષામાં નામના રૂપોની સિદ્ધિ પણ આ પ્રકારે જ થાય છે. જેમકે, અરબી हिमर (ગધેડું), हमीर (ગધેડાં).૪<ref>૪ સરખાવો:– “The peculiar way the Semitic languages have of expressing the fundamental idea by consonants and secondary modification by vowels brings about a system of internal inflection of words.” “An Arabic root is characterized only by its consonants. As to the vowels, every consonant in every root may be followed by ă, ā, ĭ, ī, ŭ, ū, or zero, and each of these seven serves to characterize the grammatical function.”<br>

અંગ્રેજીમાં પણ સહેજ ઉચ્ચારભેદે – વસ્તુતઃ વ્યંજનપરિવર્તન વડે – વ્યાકરણકોટિમાં પરિવર્તન થયાંનાં (–નામમાંથી ક્રિયાપદ બન્યાંનાં–) ઉદાહરણો મળે છે. ઉ. ત. Wreath (નામ)(ઉચ્ચાર, रीथ्) = ‘માળા’ કે ‘હાર’,[to] wreathe (ક્રિયાપદ) (ઉચ્ચાર, रीध्) = ‘હાર કે માળા ગૂંથવી’; house (નામ) (ઉચ્ચાર, हाउस्) = ‘ઘર’, [to] house (ક્રિયાપદ) (ઉચ્ચાર, हाउझ्) = ‘ઘરમાં રાખવું’.૫<ref>૫ જુઓઃ Edward Sapir, Language, p. 74</ref>

ચીની ભાષામાં તેમજ આફ્રિકાની કેટલીક ભાષાઓમાં સૂરભેદે અર્થભેદ થાય છે. ઉ. ત. ચીની ભાષામાં ba (ब) શબ્દનો ધીમા સૂરે ઉચ્ચાર કરતાં અર્થ થાય છે ‘સ્ત્રી’; ઉચ્ચ સૂરે ઉચ્ચારતાં એનો અર્થ થાય છે, ‘મરડવું’ ‘ખેંચવું’; અને ઉચ્ચતમ, તીવ્ર સૂરે ઉચ્ચારતાં અર્થ થાય ‘રાજાનો કૃપાપાત્ર.’ એજ પ્રમાણે feng સમ સૂરે (level tone) ઉચ્ચારતાં અર્થ થાય ‘પવન’; ધીમા સૂરે ઉચ્ચારતાં અર્થ થાય ‘સેવા કરવી’; chungનો સમ સૂરે ઉચ્ચાર કરતાં અર્થ થાય ‘મધ્ય’, નીચે સૂરે ઉચ્ચારતાં અર્થ થાય ‘મધ્યે લાગવું’;૬<ref>૬ જુઓ: Edward Sapir, Language, pp. 79-80.</ref> mu (मु)ના ઉચ્ચારભેદે ‘આંખ’, ‘ખ્યાલ કરવો’, ‘મુખ્ય’, ‘આવશ્યક’ એ પ્રમાણે ભિન્ન ભિન્ન અર્થ થાય છે. ચીની ભાષાઓમાં આવા આઠ પ્રકારના સૂરભેદ ભાષાવૈજ્ઞાનિકોએ ગણાવ્યા છે. આફ્રિકાની ફુલ (Ful) નામની ભાષામાં मि वरत (mi warata) વાક્યમાં છેલ્લો अ-કાર અન્ય ધ્વનિઓ જેટલા જ સૂરે ઉચ્ચારાય તો એનો અર્થ થાય ‘હું મારી નાંખીશ’; પણ જો એ અંત્ય अ-ધ્વનિ એ વાક્યના બીજા ધ્વનિઓ કરતાં ઊંચે સૂરે ઉચ્ચારાય તો એનો અર્થ બિલકુલ ઊલટો–‘હું નહીં મારું’–એવો થાય.૭<ref>૭ જુઓ: Vendryes, op. cit., p. 77-78.<br>

—જુઓ: Edward Sapir, Language, p. 80.</ref> આ ઉદાહરણોમાં સૂરભેદ એ જ સંબંધતત્ત્વ (morpheme) બની રહે છે.

(૬) અર્થતત્ત્વનું વાક્યમાં સ્થાન (position of the semanteme), અર્થાત્ શબ્દક્રમ (word-order) એ કેટલીક વાર સંબંધતત્ત્વનો નિર્દેશક બની રહે છે. ઉ. ત. ગુજરાતીમાં ‘રવીન્દ્ર પુસ્તક વાંચે છે’, ‘એ પુસ્તક ખરેખર સુંદર છે’, એ વાક્યોમાં ‘પુસ્તક’ની વિભક્તિ(કારક) પદક્રમ દ્વારા જ વ્યક્ત થાય છે. એજ રીતે ફ્રેન્ચમાં પણ શબ્દક્રમ કર્તા અને કર્મના નિર્દેશ કરે છે.૮<ref>૮ જુઓ: Vendryes, op. cit., p. 79.</ref> અંગ્રેજીમાં John hit Bill અને Bill hit John, કે He is here અને Is he here એ વાક્યો સરખાવીએ તો પદક્રમ કારક અર્થ દર્શાવવામાં તેમજ વાક્યના વિધાનનું સ્વરૂપ પલટાવી નાંખવામાં

કેટલો મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે એનો ખ્યાલ આવે છે.૯<ref>૯ સરખાવો: “Every language shows part of its meanings by the arrangement of its forms.”<br>

— Bloomfield, Language, p. 163.<br>

કેટલીક ભાષાઓમાં તદ્દન અલગ શબ્દોથી સંબંધતત્ત્વ વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. ચીની ભાષા પદક્રમ ઉપરાંત કેટલાક અપૂર્ણ કે રિક્ત શબ્દો (empty words) દ્વારા સંબંધતત્ત્વ વ્યક્ત કરે છે. અર્થતત્ત્વવાળા શબ્દો પૂર્ણ (full words) કહેવાય છે. ઉ. ત. ti (ति) સંબંધદર્શક રિક્ત શબ્દ છે: wo ti ul-tsu = ‘મારો પુત્ર’ (wo = મને; ul-tsu = પુત્ર). અહીં tiનું સ્થાન અંગ્રેજી ષષ્ઠી-પ્રત્યય s જેવું છે. આવા પ્રત્યય કે અનુગનું કામ સારતા અન્ય કેટલાક શબ્દો ચીનીમાં છે. ઉ. ત. ch’u (=-ness, ‘પણું’); hău(=good), hăuch’u (=goodness); ch’áng (=long), ch’āngch’u (=length). આ રિક્ત શબ્દો પૂર્ણ શબ્દોથી સંપૂર્ણપણે અળગા રહે છે. એ મૂળ પૂર્ણ શબ્દોના ઘસાઈ ગએલાં રૂપો છે. શબ્દકોશમાં એના કોઈ વિશિષ્ટ અર્થ મળતા નથી. અન્ય ભાષાઓમાં પણ કોઈ કોઈ રિક્ત શબ્દોનાં ઉદાહરણો મળે છે. ઉ.ત. સંસ્કૃતમાં इति, કે અંગ્રેજીના shall, will, do, એ રિક્ત શબ્દો છે.૧૦<ref>૧૦ સરખાવો: Vendryes, op. cit., p. 84.</ref>  

કેટલીક બાન્ટૂ જેવી ભાષાઓમાં સંબંધતત્ત્વ પ્રકટ કરવાને ઘણા નિર્દેશક શબ્દો (classifiers) વપરાતા હોય છે. ઉ. ત. બાન્ટૂ સમૂહની Soubiya ભાષામાં ba એ બહુવચન-નિર્દેશક છે.૧૧<ref>૧૧ આજ પ્રકારે Yana ભાષામાં ક્રિયાપદના ધાતુને -ba- અનુસર્ગ જોડીને બહુવચન દર્શાવવામાં આવે છે. ઉ. ત. Ya-hau-si (=‘It burns in the east’); Ya-ba-hau-si (=‘They burn in the east’).(ya ધાતુ છે).<br>

—જુઓ: Edward Sapir, Language, p. 105.</ref> ‘છોકરીઓ ચાલે છે’ એ વાક્ય ‘ba-kazana ba-enda’ એ રીતે નિર્દેશક ba શબ્દે શબ્દે જોડીને દર્શાવાય છે. બાન્ટૂમાં ૧૭ જેટલા નિર્દેશકો મળે છે, અને એના કેટલાક ભાષાપ્રભેદોમાં તો ૨૩ જેટલા હોય છે.૧૨<ref>૧૨ સરખાવો: Vendryes, op. cit., p 86.</ref>

એથી બરાબર ઊલટી પરિસ્થિતિ કેટલીક અમેરિકન ભાષાઓમાં પ્રવર્તે છે. એમાં પ્રથમ બધાં જ સંબંધતત્ત્વો વાક્યમાં આગળથી જ કહી દેવામાં આવે છે, અને એ પછી મહત્ત્વનાં પદો, ને છેલ્લે નામો મુકાય છે. ઉ.ત. અમેરિકાની Chinook ભાષામાં ‘The man has killed the woman with a knife’ એ વાક્યનું સ્વરૂપ આ રીતનું બનશે: he-her-that-with || to kill-man-woman -knife.૧૩<ref>૧૩ જુઓ: Fr. Boas, Handbook of American-Indian Languages, (Washington, 1911), Introduction, p. 38.</ref>  બાન્ટૂ ભાષાઓમાં પણ મહત્ત્વનાં બધાં વ્યાકરણાત્મક સંબંધતત્ત્વો શબ્દમૂળ (radical element)ની પૂર્વે જ આવી જાય છે. ઉ. ત. te-s-e-ya-te એ Hupa ભાષાના વાક્યમાં ya = ‘જવું’ એ શબ્દમૂળ છે; અન્ય સર્વ સંબંધતત્ત્વો છે.૧૪<ref>૧૪ જુઓ: Edward Sapir, Language, p. 68.</ref>  

એથી ઊલટું Nootka ભાષામાં કે મિસિસિપીની ખીણની Fox ભાષામાં એક જ શબ્દમૂળ (radical element)ને સ્વકીય સ્પષ્ટ અર્થવત્તાવાળાં થોડાં કે ઘણાં સંબંધતત્ત્વો(suffixes) જોડવામાં આવે છે, જે શબ્દમૂળ સાથે અવિશ્લેષ્યપણે જડાયેલાં હોય છે.૧૫<ref>૧૫ જુઓ: Edward Sapir, Language, pp. 66, 71.</ref>

કેટલાક ભાષાપરિવારોમાં (ફિનીશ, ઉગ્રિઅન, તુર્કી, તાર્તરી આદિમાં) સંબંધતત્ત્વ અર્થતત્ત્વની સાથે લાગેલું હોય છે, પરંતુ એને અર્થતત્ત્વથી અતિ સરળતાથી જુદું પાડી શકાય છે. ઉ. ત. તુર્કીમાં kiz = પુત્રી, kizi = તેની પુત્રી, kizlari = તેની પુત્રીઓ (-lar બહુવચન દર્શાવે છે). ev = ઘર, ev-den = ઘરમાંથી, ev-im = મારું ઘર, ev-lar-im-den = મારાં ઘરોમાંથી. તુર્કીમાં અનુગો પ્રકૃતિરૂપ શબ્દો સાથે અતિ શિથિલ બંધથી જોડાયેલા હોય છે.૧૬<ref>૧૬ જુઓ: Sturtevant, op. cit., pp. 55-56.</ref> <ref></ref> ઉ. ત. Sevmišlerdir (= they have loved). Sevmišdirler એ રીતે પણ આવી શકે છે.  

કેટલીક ભાષામાં વાક્યના આ પ્રમાણે વ્યાકરણાત્મક અંશો જ ઘટાવી શકાતા નથી. ઉ. ત. ગ્રીન્લેન્ડની એસ્કિમો બોલીમાં એક એક વાક્ય એક એક શબ્દરૂપે વ્યક્ત થાય છે.૧૭<ref>૧૭ સરખાવો: Vendryes, op. cit., p. 89.</ref>  

ભાષા ઉપર દર્શાવેલા પ્રકારેમાંથી કેવળ એક જ પ્રકારનું અવલંબન કરી રહેતી નથી. એક પ્રકારના સંબંધતત્ત્વનું એમાં પ્રાચુર્ય હોય છે,૧૮<ref>૧૮ સામાન્ય રીતે ભાષાઓમાં સંબંધતત્ત્વદર્શક રીતિઓમાંથી પૂર્વગ-અનુગાદિકનું સંયોજન(affixing)—અર્થાત્, પુરઃસર્ગ(prefix), અંતઃસર્ગ(infix), અને અનુસર્ગ કે પ્રત્યય(suffix)નો ઉપયોગ વિશેષતયા થતો હોય છે, અને તેમાં પણ અનુસર્ગ કે પ્રત્યયોનો ઉપયોગ સવિશેષપણે વ્યાપક હોય છે. <br>{{gap}}

લૅટિન કે રશિયન જેવી ભાષાઓમાં તો અનુસર્ગ(suffix) જ પદનો વાક્યગત અર્થ દર્શાવે છે, પુરઃસર્ગ(prefix) તો અર્થતત્ત્વને માત્ર વિશિષ્ટ કરતા હોય છે. <br>{{gap}}

—સરખાવો: Edward Sapir, Language, pp. 67-68.</ref> તો અન્ય પ્રકારના સંબંધતત્ત્વોનાં ઉદાહરણો પણ એમાં મળતાં હોય છે.૧૯<ref>૧૯ ઉદાહરણ તરીકે બ્રિટિશ કોલંબિયાની Nass નામની (આદિમ) Indian ભાષામાં બહુવચન ચાર પ્રકારે સિદ્ધ કરવામાં આવે છે: ઘણાંખરાં નામોના શબ્દમૂળના અંશનો અભ્યાસ (= આવર્તન) થાય છે (ઉ. ત. gyat = ‘person’; gyigyat = ‘people’); તો કેટલીક વાર પુર:સર્ગો (prefixes) લગાડવામાં આવે છે (ઉ.ત. an’on = ‘hand’; Ka-an’on = ‘hands’); તો કેટલાંક બહુવચનો આંતરિક સ્વરક્રમથી સિદ્ધ થાય છે (ઉ. ત. gwula = ‘cloak’; gwila = ‘cloaks’); તો વળી અન્ય પ્રકારનાં બહુવચનો વ્યાકરણાત્મક સંબંધતત્ત્વ લગાડીને (suffixing) બનાવવામાં આવે છે (ઉ. ત. waky = brother; wakykw = brothers).

–જુઓ: Edward Sapir, Language, p. 60.</ref> ઉ. ત. સેમિટિક ભાષામાં સ્વરક્રમની સાથે જ શબ્દની પછી (કે ક્વચિત્ પૂર્વે) અનુગો (કે પૂર્વગો) લગાડેલા મળે છે.૨૦

<ref>૨૦ ઉ. ત. અરબી ભાષામાં ભૂતકાળ (Imperfect) માં શબ્દને આરંભે પૂર્વગ કે પુર:સર્ગ (affix) લગાડેલો હોય છે. qtl નું ભૂતકાળ ૧ લો પુ૰ એક૰ નું રૂપ aqtulu, અને બહુ૰ નું રૂપ naqtulu થાય છે. — જુઓ: Vendryes, op. cit., p. 83.</ref>  ગુજરાતી ભાષાનું જ ઉદાહરણ લઈએ તો એમાં સંસ્કૃતની માફક ઘણા શબ્દોમાં સંબંધતત્ત્વ અર્થતત્ત્વની સાથે પૂર્ણપણે સંમીલિત હોય છે, તો ચીનીની માફક સંબંધતત્ત્વ દર્શાવતા અલગ શબ્દો પણ પ્રયોજાયેલા મળે છે. કેટલીક વાર એક કરતાં વધારે શબ્દોથી પણ સંબંધતત્ત્વ દર્શાવાય છે (ઉ. ત. ‘જો...તો’); તો, ઘણાયે શબ્દોમાં તુર્કી કે ફીનીશ ભાષાની માફક સંબંધતત્ત્વ અર્થતત્ત્વની સાથે બહુ શિથિલ બંધથી જોડાયેલ હોય છે.

શબ્દ અને પદ— સંસ્કૃત વૈયાકરણોએ વાક્યમાં પ્રયોજાયેલા શબ્દને પદનું નામ આપ્યું છે. સાર્થક ધ્વનિસમૂહ તે શબ્દ; એને પ્રત્યયાદિક લગાડીને વાક્યમાં પ્રયોજવા યોગ્ય બનાવીએ ત્યારે એ પદ બને છે.૨૧

<ref>૨૧ સરખાવો: सुप्तिङन्तं पदम् । ૧-૪-૧૪; The Ashṭādhyāyī of Pāṇini – ed. S. C. Vasu, 1962, Vol I, p. 173.</ref> જ્યાં સુધી શબ્દ (प्रकृति)માં પ્રત્યય લગાડાતો નથી ત્યાં સુધી એનો કશો અર્થ થતો નથી એમ વૈયાકરણો માને છે.૨૨<ref>૨૨ સરખાવો: अर्थात् पदं साभिधेयं पदाद् वाक्यार्थनिर्णयः ।<br>{{gap}}

पदसंघातजं वाक्यं वर्णसंघातजं पदम् ॥<br>{{gap}}

ગ્રીન્લેન્ડની એસ્કિમો બોલીમાં એક પદ (શબ્દ) જ પૂરું વાક્ય બની રહે છે, અથવા સમગ્ર વાક્ય જ એક પદ (શબ્દ) બને છે, એ આપણે આગળ જોઈ ગયા. ચીની ભાષામાં પણ કોઈ કોઈ વાર એક કરતાં વિશેષ શબ્દો મળીને અર્થતત્ત્વ બને છે. ઉ. ત. ई + फ़ु (= કપડું); फ़ु + च्श (= પિતા). तुंग –ह्सी (tung – hsi = વસ્તુ) એ બે એકાક્ષરી શબ્દો tung (= પૂર્વ) અને hsi (પશ્ચિમ) એકત્ર થઈને બન્યો છે.૨૩<ref>૨૩ સરખાવો: Sturtevant, op. cit., p. 55</ref> ચીનીમાં બે શબ્દો એકત્ર થઈને પદ બન્યાંનાં અન્ય ઉદાહરણો મળે છે. આમ ભાષાએ ભાષાએ શબ્દનું સ્વરૂપ જુદું પડશે.  

ઉપરની સર્વ ચર્ચાને લક્ષમાં રાખીને પદની નીચે પ્રમાણે વ્યાખ્યા આપી શકાય: “વાક્યમાં ભાષાની પરંપરા અનુસાર જે ધ્વનિસમૂહ સંબંધતત્ત્વ, અર્થતત્ત્વ, કે બંનેને વ્યક્ત કરે તે પદ. એમાં એક કરતાં વધારે અંશો હોય તો એ એકસાથે કે અલગ અલગ પણ રહી શકે.”૨૪<ref>૨૪ સરખાવો: “A word is the result of association of a given meaning with a given combination of sounds, capable of a given grammatical use.” - M. Meillet. (cf. Vendryes, op. cit., p. 89.)</ref>

સંબંધતત્ત્વો (morphemes) જે વિશિષ્ટ અર્થ વ્યક્ત કરે છે તેને વ્યાકરણાત્મક કોટિઓ (grammatical categories) કહેવામાં આવે છે. આ રીતે જે જે ભાષાઓમાં જાતિ, વચન, કારક (કર્તા, કર્મ, કરણ આદિ), પુરુષ (૧લો, ૨જો, ૩જો), કાળ (ભૂત, વર્તમાન, ભવિષ્ય), અર્થ (moods), પ્રશ્ન, નિષેધ આદિ, વિશિષ્ટ સંબંધતત્ત્વથી વ્યક્ત કરવામાં આવતાં હોય ત્યાં ત્યાં, એ વ્યાકરણાત્મક કોટિઓ બને છે. જ્યાં આ રીતે વિશિષ્ટ અર્થ વ્યક્ત કરવાને વિશિષ્ટ સંબંધતત્ત્વનો વિનિયોગ થતો હોતો નથી ત્યાં એ વ્યાકરણાત્મક કોટિ લુપ્ત થઈ ગઈ છે એમ કહેવાય. ઉદાહરણ તરીકે ગુજરાતી કે હિન્દીમાં ક્રિયાપદના રૂપમાં કર્તાની જાતિ અનુસાર વિકાર થાય છે. (ઉ. ત. ‘રવીન્દ્ર અભ્યાસ કરતો હતો’, ‘રમા વાંચતી હતી’), તેમ બંગાળીમાં કે અંગ્રેજી સમી કેટલીયે વિદેશી ભાષાઓમાં થતું નથી. ગુજરાતીમાં પ્રાકૃત-અપભ્રંશ દ્વારા ઊતરી આવેલી એ કોટિ જળવાઈ રહી છે, જ્યારે અન્ય ભાષાઓમાંથી એ લુપ્ત થઈ ગઈ છે. સંસ્કૃતમાં વિશેષણ વિશેષ્યની જાતિ ગ્રહણ કરતું હતું (ઉ. ત. विद्वान् पुरुषः, विदुषी नारी; चतुरः जनः, चतुरा स्त्री). વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓમાં અધિકાંશ વિશેષણો અવિકારી છે સંસ્કૃતમાં આશીર્લિંગ અને વિધ્યર્થમાં ભિન્ન ભિન્ન રૂપો થતાં; પ્રાકૃતોમાં એ એકરૂપ થઈ ગયાં, અને ગુજરાતી જેવી વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓમાં એમાં આજ્ઞાર્થનાં (તેમ સંકેતાર્થનાં) રૂપો પણ ભળી ગયાં. (ઉ. ત. ‘ઇશ્વર તમને સુખી રાખે’ (આશીર્વાદાર્થ); ‘વિદ્યાર્થીઓ ખંતથી અભ્યાસ કરે’ (વિધ્યર્થ); ‘તેઓ જલદી તૈયારી કરે’ (આજ્ઞાર્થ); ‘જો તેઓ સોંપેલું કામ કરે’ (સંકેતાર્થ). આ રીતે એમ કહી શકાય કે ગુજરાતી જેવી વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓમાં આશીર્વાદાર્થ, વિધ્યર્થ અને આજ્ઞાર્થ માટે ભિન્ન ભિન્ન કોટિઓ નથી. એ જ પ્રમાણે પ્રાચીન ગ્રીક ભાષામાં ઇચ્છાદર્શક અર્થ (optative) હતો તે ફ્રેન્ચ જેવી વર્તમાન યુરોપીય ભાષાઓમાં સંકેતાર્થમાં વિલીન થઈ ગયો, અને અદ્યતન અને પૂર્ણ ભૂતકાળ એકરૂપ થઈ ગયા.૨૫<ref>૨૫ જુઓઃ J. Vendryes, op. cit., p. 90.</ref>  

શબ્દની વ્યાકરણાત્મક જાતિ (grammatical gender)ની પાછળ કોઈ તર્કબદ્ધ કારણ હોતું નથી. નૈસર્ગિક પુરુષત્વ કે સ્ત્રીત્વ સાથે શબ્દોની જાતિ સંકળાયેલી નથી. ઉદાહરણ તરીકે, સંસ્કૃતમાં ‘સ્ત્રી’નો અર્થ દર્શાવતા શબ્દો ત્રણે લિંગ (જાતિ)માં મળે છે: पत्नी स्त्री भार्या (સ્ત્રીલિંગ); दाराः (પુંલિંગ); कलत्रं (નપુંસકલિંગ). એ રીતે સંસ્કૃત, ગુજરાતી, હિન્દી જેવી ભારતીય આર્ય ભાષાઓમાં, તેમજ ફ્રેન્ચ, જર્મન જેવી યુરોપીય ભાષાઓમાં કે અરબી સમી સેમિટિક ભાષામાં નિર્જીવ પદાર્થો દર્શાવતા શબ્દોમાંથી કોઈ નર-જાતિના હોય છે, તો કોઈ નારી જાતિના હોય છે. ઉ. ત. સંસ્કૃત वायुः (પું.), मृद् (સ્ત્રી.) (=માટી); ગુજ૰ ‘ચાહ’ (સ્ત્રી.) ‘સોપારી’ (સ્ત્રી.), ‘ઘડો’ (પું.); ફ્રેન્ચ ‘la table’(= ‘the table’; fem.), ‘une pomme’ ( =‘an apple’; fem.), ‘le tabouret’ (=‘the stool’; masc.), ‘un arbre’ (=‘a tree’; masc.);૨૬<ref>૨૬ જુઓ: Edward Sapir, Language, (New York, 1949), p. 97.</ref>  જર્મન ‘der stuhl’ (=‘the chair’; masc), ‘die Uhr’ (=‘the clock’; fem.); અરબી कुर्सी (fem. ‘throne’), संग (masc. ‘a stone’), खाना (masc. ‘a house’).  

મુંડા ભાષાઓમાં પુંલિંગ અને સ્ત્રીલિંગનો ભેદ નથી.૨૭<ref>૨૭ આ જ પ્રમાણે Yana ભાષામાં પણ જાતિની કોટિનો સર્વથા અભાવ છે. જુઓ: E. Sapir, ibid., p. 91.</ref> જ્યાં નૈસર્ગિક જાતિ બતાવવાની જરૂર પડે ત્યાં અર્વાચીન ફારસીની માફક ‘નર’ અને ‘માદા’ના અર્થ દર્શાવતા શબ્દો જોડવામાંવે છે. ઉ. ત. आंडिया कूल (= વાઘ); एंगा कूल (= વાઘણ).૨૮<ref>૨૮ સક્સેના, सामान्य भाषाविज्ञान, पृ. 93.</ref> (સરખાવો અંગ્રેજી bull-elephant, cow-elephant; he-goat- she-goat; lady-students).

દ્રાવિડી ભાષાઓમાં નામના બે પ્રકાર પડે છે – ઉચ્ચજાતિયુક્ત અને જાતિવિહીન. નર અને નારી જાતિ દર્શાવવી આવશ્યક હોય ત્યાં ફારસીની માફક નર અને નારી સૂચક શબ્દો જોડવામાં આવે છે. અંગ્રેજીમાં ક્યારેક નિર્જીવ પદાર્થોમાં પણ પુરુષત્વ અને સ્ત્રીત્વનો આરોપ થયેલો મળે છે. ઉ. ત. the sun (masc.); the moon (fem.); the ship (fem.); the train (fem.). આઇરિશ ભાષામાં પણ આવશ્યક હોય ત્યાં શબ્દોની પૂર્વે સ્ત્રી-વાચક શબ્દાંગ જોડીને નારીજાતિનો શબ્દ બનાવવામાં આવે છે. ઉ ત. ban-dia (= goddess; અહીં ‘ban’ સ્ત્રી-વાચક શબ્દાંગ જોડવામાં આવ્યો છે), ban-file (= poetess).૨૯<ref>૨૯ જુઓઃ J. Vendryes, op. cit., p. 93</ref>

ઈન્ડો–યુરોપિયન ભાષાઓમાં નાન્યતર જાતિ (=નપુંસકલિંગ) નૈસર્ગિક જાતિઓ કરતાં સ્વાભાવિક રીતે જ જુદી પડે છે, અને એનું વ્યાપન મર્યાદિત છે. પુંલિંગ અને સ્ત્રીલિંગની એ પૂર્તિ કરે છે. એ બહુધા અચેતન અને વ્યક્તિત્વ સામર્થ્ય (personal power)નું આરોપણ ન કરી શકાય એવા પદાર્થો દર્શાવે છે તેમજ સમૂહનો અર્થ વ્યક્ત કરે છે. કેટલીક અમેરિકાની અને આફ્રિકાની બોલીઓમાં જાતિવ્યવસ્થા સાવ જુદા પ્રકારની મળે છે. ઉ. ત. એલ્ગોન્કિન (Algonkin) ભાષામાં બે જાતિઓ છે—ચેતન અને અચેતન. ચેતનમાં પ્રાણીઓ ઉપરાંત વૃક્ષો, પત્થરો, સૂર્ય, ચન્દ્ર, તારાઓ, ગાજવીજ, બરફ, અનાજ, રોટી, તમાકૂ, ચકમક ઈ૰નો સમાવેશ થાય છે.૩૦<ref>૩૦ સરખાવોઃ J. Vendryes, op. cit., p. 95</ref> એ જ પ્રમાણે આર્મેનિયન(Armenian) ભાષામાં ચેતન અને અચેતન પદાર્થોની ભિન્ન ભિન્ન જાતિ હોય છે. પૂર્વ આફ્રિકાના મસાઈ લોકોની ભાષામાં જે જે મોટું અને પ્રબળ હોય તેની એક જાતિ, અને જે જે ન્હાનું અને નિર્બળ હોય તેની બીજી જાતિ—અર્થાત્, સબળ જાતિ, અને નિર્બળ જાતિ—એમ બે જાતિઓ મળે છે. આફ્રિકાની બાંટૂ ભાષાઓમાં જાતિને એક વર્ગ (class) ગણવામાં આવે છે. આવા અનેક વર્ગો એ ભાષાઓમાં હોય છે, જે વિશિષ્ટ પુરઃસર્ગ (affix)થી દર્શાવાય છે.

વચન— જાતિ કરતાં વચન અને કાળ જેવી વ્યાકરણકોટિઓમાં વિશેષ વાસ્તવિકતા છે. જગતની ઘણીખરી વર્તમાન ભાષાઓમાં એકવચન અને બહુવચન વ્યક્ત કરી શકાય છે. પરંતુ કેટલીક ભાષાઓમાં એ ઉપરાંત દ્વિવચન પણ મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઈન્ડો-યુરોપિયન ભાષાઓમાં વૈદિક અને શિષ્ટ સંસ્કૃત કક્ષાએ દ્વિવચન હતું, જે પછીથી પ્રાકૃત અને પાલિમાં લુપ્ત થઈ ગયું. પ્રાચીન ફારસી ઝંદની ભાષામાં દ્વિવચનનો વ્યવસ્થિતપણે ઉપયોગ થતો હતો, પણ એમાંથી ઉદ્ભવેલી પહેલવી ભાષામાં એ મળતું નથી. આર્મેનિયન અને લૅટિનમાં દ્વિવચન નહોતું, પણ પુરાતન સ્લાવોનિકમાં એ હતું. ગૉથિકમાં સર્વનામ અને ક્રિયાપદોનાં રૂપોમાં દ્વિવચન દર્શાવાતું હતું, અને પુરાણી આઈરિશ ભાષામાં નામનાં દ્વિવચનનાં રૂપો મળે છે. પ્રાચીન ગ્રીકમાંથી એ ક્રમે ક્રમે લુપ્ત થઈ ગયું.૩૧<ref>૩૧ જુઓ: Vendryes, op. cit., p. 97</ref>

અને સામાન્ય (non-durative) ભૂતકાળ (Perfect)—મળે છે.૩૨<ref>૩૨ જુઓ: Sturtevant, An Introduction to Linguistic Science, p. 59.</ref>  ઈન્ડો-યુરોપિયન વર્ગની આ સર્વ પુરાતન ભાષાઓમાં કાળ કરતાં ક્રિયાસમાપ્તિની અભિવ્યક્તિ પ્રધાન રહે છે. પુરાતન સ્લાવોનિક ભાષાઓમાં પણ ક્રિયાના કાળ કરતાં સાતત્યદર્શન (aspect)નું પ્રાધાન્ય હતું, જેના અવશેષો (traces) વર્તમાન રશિયન જેવી ભાષાઓમાં આજે પણ મળે છે.

સેમિટિક ભાષાઓમાં વસ્તુતઃ બે જ કાળ છે —અપૂર્ણ (Imperfect) અને પૂર્ણ (Perfect), જે અપૂર્ણ ને પૂર્ણ ક્રિયા દર્શાવે છે.૩૩<ref>૩૩ આમ અરબીમાં અપૂર્ણ કાળ(Imperfect) સમાન રીતે ભૂતકાળ તેમજ વર્તમાનકાળ દર્શાવે છે. જુઓ: Vendryes, op. cit., p. 100.</ref> પરંતુ, એ ભાષામાં ક્રિયાનાં વિવિધ સ્વરૂપો—પ્રેરિત, ઇચ્છાદર્શક, તીવ્રતયા થતી ક્રિયા—અનેક રીતે દર્શાવી શકાય છે.

ઈન્ડો–યુરોપિયન વર્ગની વર્તમાન ભાષાઓમાં કાલવ્યવસ્થા વધારે સમૃદ્ધ છે. ફ્રેન્ચમાં ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન એ ત્રણે પ્રભેદો છે, એટલું જ નહિ પણ એ દરેકમાં કાલભેદ દર્શાવી શકાય છે. ઉ. ત. ફ્રેન્ચ ભૂતકાલીન ભવિષ્ય કે ભવિષ્યકાલીન ભૂતકાળ દર્શાવી શકે છે. એથી ઊલટું જર્મનમાં સ્પષ્ટ કાળ એક ભૂતકાળ જ છે. જર્મન ભાષા ભવિષ્યને સ્થાને વર્તમાનકાળ વાપરે છે. એ જ પ્રમાણે રશિયન, વેલ્શ વગેરે ભાષાઓમાં પણ પુરાતન વર્તમાનકાળનાં રૂપો ભવિષ્ય માટે પ્રયોજાય છે. અંગ્રેજીમાં પણ ભવિષ્યકાળ વ્યક્ત કરવાને અલગ રૂપો નથી – ધાતુને વર્તમાનકાળનાં shall ને will નાં રૂપો લગાડીને ભવિષ્યકાળ બનાવવામાં આવે છે!૩૪<ref>૩૪ વસ્તુતઃ તો સંસ્કૃતમાં પણ ધાતુ અને વર્તમાનકાળના પ્રત્યયોની વચ્ચે स्य અંગ જોડીને ભવિષ્યકાળનાં રૂપો બનાવવામાં આવે છે.</ref> અર્વાચીન હિંદીમાં વર્તમાનકાળ માટે ભૂતકાળનાં રૂપોને જોડીને ભવિષ્યકાળ બનાવવામાં આવે છે. ઉ. ત. जायगा (= તે જશે) એ ભવિષ્યકાળનું રૂપ जाए < સં. याति અને गा < સં. गतः સંલગ્ન થઈને બનેલું છે.૩૫<ref>૩૫. જુઓ: સક્સેના, એજન, પૃ. ૯૬.</ref>  

અર્વાચીન રશિયન ભાષામાં ક્રિયાપદો ઈન્ડો-યુરોપિયનની માફક કાળ(tense)ની સાથે ક્રિયાસ્વરૂપ (aspect) પણ પ્રકટ કરે છે. રશિયનમાં ત્રણ ક્રિયાસ્વરૂપો છે: ક્રિયાસાતત્યદર્શક (durative), તત્કાલીન ક્રિયાસૂચક (momentaneous), અને ક્રિયાવર્તનસૂચક (iterative). ઉ. ત. અંગ્રેજી pity ક્રિયાપદ ક્રિયાસાતત્યદર્શક રૂપથી દર્શાવાશે; take pity on તત્કાલીન ક્રિયાસૂચક રૂપથી વ્યક્ત થશે; અને beat (મારવું) એ ક્રિયાવર્તનસૂચક રૂપથી દર્શાવાશે.૩૬<ref>૩૬ બીજું એક ઉદાહરણ લઈએ. ‘be crying’ એ ક્રિયાસાતત્યદર્શક (durative) રૂપથી, ‘cry out’ તત્કાલીન ક્રિયાસૂચક (momentaneous) રૂપથી, અને ‘cry now and again’ એ ક્રિયાવર્તનસૂચક રૂપથી દર્શાવાશે. આ ત્રણે aspects (ક્રિયાસાતત્યસ્વરૂપ) ના પણ પાછા કેટલાક પ્રભેદો છે.<br>

– જુઓઃ Edward Sapir, Langauge, p. 108 f.n.</ref> રશિયનમાં ક્રિયાપદ તથા ત્રણમાંથી કોઈ પણ એક સ્વરૂપનું હોવું જ જોઈએ.૩૭<ref>૩૭ સરખાવોઃ Sturtevant, op. cit, p. 58</ref>

ચીની ભાષામાં ક્રિયાપદનું રૂપ કોઈ કાળભેદ દર્શાવતું નથી; કાળ સૂચવવો હોય તો ‘હમણાં’, ‘કાલે’ એવા શબ્દો મૂકવામાં આવે છે. વાંકુવર (Vancouver Island) ની Nootka નામની ભાષામાં તો નામ અને ક્રિયાપદ વચ્ચે પણ ભેદ દર્શાવાતો નથી. ઉ. ત. inikw – શબ્દમૂળ (radical element) ‘અગ્નિ’ કે ‘બાળવું’ બંને દર્શાવે છે. એમાંથી કયો અર્થ ગ્રહણ કરવો તે સંદર્ભ ઉપરથી નક્કી કરવામાં આવે છે.૩૮<ref>૩૮ સરખાવોઃ Sturtevant, op. cit, p. 59.</ref> ક્રિયાપદોની કાળવ્યવસ્થા ઘણી રીતે અધૂરી છે. ઘણી ઈન્ડો-યુરોપિયન ભાષાઓમાં ભવિષ્ય અને ભૂતકાળ જે રૂપોથી દર્શાવવામાં આવે છે તે ભવિષ્યકાળ કે ભૂતકાળનાં હોતાં નથી. જર્મન ભાષામાં ભવિષ્યને સ્થાને વર્તમાન પ્રયોજાય છે. સામાન્ય રીતે ભાષાઓ વર્તમાન પાસેથી ભવિષ્યનો અર્થ કઢાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે પુરાતન વર્તમાનકાળ (Old Present) હજી પણ રશિયન, વેલ્શ અને ગૅલિક ભાષામાં ભવિષ્યનો અર્થ વ્યક્ત કરે છે; જોકે, એથી ઊલટું, ફ્રેન્ચમાં સાદો ભવિષ્યકાળ (Simple Future) વર્તમાનને સ્થાને પ્રયોજાય છે. વર્તમાનકાળ ભૂતકાળનો અર્થ દર્શાવી શકે છે. ઐતિહાસિક કથનમાં તેનો વિશેષતયા ઉપયોગ થાય છે; એથી એને ઐતિહાસિક વર્તમાનકાળ (Historic Present) નું નામ આપવામાં આવ્યું છે. પુરાતન ગ્રીક ભાષામાં સર્વકાલીન સત્યકથનમાં વર્તમાનને સ્થાને ભૂતકાળ (Aorist) વપરાયેલો મળે છે. એને

બોધાર્થક ભૂતકાળ (Gnomic Aorist) કહે છે, કારણ કે એ ત્રિકાલાબાધિત સત્યનો બોધ કરાવે છે.૩૯<ref>૩૯ સરખાવોઃ Vendryes, op. cit, p. 102.</ref>

આ રીતે આધુનિક ભાષાઓમાં વર્તમાનકાળનાં રૂપો જ સુનિશ્ચિત સ્વરૂપનાં છે, ભૂતકાળનું સ્વરૂપ એટલું સ્થિર નથી હોતું. અંગ્રેજી કે ફ્રેન્ચ જેવી આધુનિક યુરોપિયન ભાષાઓમાં વર્તમાનનો પ્રસ્તાર કરીને ભવિષ્ય કે ભૂતકાળ વ્યક્ત કરી શકાય છે.૪૦<ref>૪૦ અંગ્રેજીમાં વર્તમાનકાલીન ક્રિયાપદ (ઉ. ત. He comes) સંદર્ભ અનુસાર ભવિષ્યકાળ વ્યક્ત કરી શકે છે (ઉ. ત. He comes tomorrow), તેમ અનિશ્ચિત કાળ પણ વ્યક્ત કરે છે (ઉ.ત. Whenever he comes, I am glad to see him).<br>

– જુઓઃ Edward Sapir, Language, p. 97.</ref> હિંદીમાં વર્તમાન સાથે ભૂતકાળનાં રૂપો જોડીને ભવિષ્યકાળ વ્યક્ત કરાય છે એ આપણે આગળ જોઈ ગયા. ફ્રેન્ચમાં સંકેતાર્થક ભૂતકાળ (Conditional Past) ભવિષ્યનો અર્થ દર્શાવી શકે છે: ઉ. ત. ‘If this matter were left to me, I should soon have finished it.’૪૧<ref>૪૧. સરખાવો: Vendryes, op. cit., p. 102.</ref>

સંસ્કૃતમાં ધાતુઓના દસ ગણ પાડવામાં આવ્યા છે અને એ પ્રત્યેકને એના વિશિષ્ટ વિકરણ હોય છે (ઉ. ત. अ, य, अय, नु, उ, ना, ઈ૰), જે ધાતુને જોડીને પછી પ્રત્યયો લગાડવામાં આવે છે. આ વિકરણોના પૂર્વે કોઈ વિશિષ્ટ અર્થ થતા હશે એમ કલ્પી શકાય છે.૪૨<ref>૪૨ સરખાવોઃ લૅટિન vin-co = `I conquer’, vic-i = `I conquered’. Bontoc Igorot નામની ફિલિપ્પાઈન ટાપૂની ભાષામાં in - અને um -- અંતઃસર્ગો (infix) વિકરણની માફક જ  લગાડવામાં આવે છે, જેનાથી સ્પષ્ટપણે અર્થભેદ સધાય છે. ઉ. ત. Kaya = `wood’; kinayu = `gathered wood’; sad = ‘to wait’ sumid-ak = ‘I wait’.<br>

—જુઓઃ Edward Sapir, Language, p. 72</ref> ઉપરાંત જે ગણોમાં ધાતુઓના આદિ વ્યંજન અભ્યાસ (આવર્તન) પામે છે તે પણ પૂર્વે વારંવાર થતી ક્રિયા દર્શાવતા હશે એમ માનવું સયુક્તિક છે. ‘जुहोति’ ‘ददाति’ ઈ૰ના ‘પૂર્વે’ ફરી ફરીને આહુતિ આપે છે’, ‘વારંવાર દાન કરે છે’ એવો અર્થ થતો હશે.૪૩<ref>૪૩ જગતની ઘણી આદિમ ભાષાઓમાં શબ્દમૂળ (radical element)ના અંશનું આવર્તન કરીને ક્રિયાનું સાતત્ય કે આવર્તન દર્શાવવામાં આવે છે. ઉ. ત. Shilh ભાષામાં gen = ‘to sleep’, ggen = ‘to be sleeping’; Ful ભાષામાં fewa = ‘to lie’, fefeu- ‘be = ‘those who always lie; liars’; Nass ભાષામાં gyibayuk = ‘to fly’, gyigyibayuk = ‘one who is flying’. — Edward Sapir, Language, p. 78.</ref>

ક્રિયાપદોની ક્રિયાના કર્તા સાથેના સંબંધ ઉપરથી પ્રયોગનું સ્વરૂપ સમજાય છે. એ સંબંધ ત્રણ પ્રકારનો સંભવે છે—કર્તા પોતે જ ક્રિયા કરે, અથવા કર્તા થતી ક્રિયાનો અનુભવ કરે કે કર્તાને અનુલક્ષીને (અન્ય કોઈ દ્વારા) ક્રિયા થાય. આમ ગ્રીકમાં ત્રણ પ્રયોગ મળે છે—સક્રિય કે કર્તરિ(Active), ઉદાસીન કે મધ્ય (Middle), અને અક્રિય કે કર્મણિ (Passive). ઉ ત. ‘I wash’ (Active); ‘I wash myself’ (Middle); ‘I am washed’ (Passive).૪૪<ref>૪૪ સરખાવો: Vendryes, op. cit., pp. 102-3.</ref> ગ્રીકમાં પણ આ ત્રણે પ્રકારના પ્રયોગ વચ્ચે સુસ્પષ્ટ ભેદરેખા નથી જ.

ક્રિયાફળને અનુલક્ષીને સંસ્કૃતમાં ધાતુઓના બે વર્ગ પાડવામાં આવ્યા હતા—પરસ્મૈપદી અને આત્મનેપદી. જેમાં ક્રિયાનું ફળ કર્તાને પોતાને જ (आत्मने) મળતું હોય તે ક્રિયાપદ ‘આત્મનેપદી,’ અને જેમાં એ અન્યને (परस्मै) મળતું હોય તે ‘પરસ્મૈપદી’ હતું. ઉ. ત. यजमानः यजते અને ऋत्विक् यजतिः सूदः पचति (=‘રસોઈઓ [બીજા માટે] રાંધે છે’); ब्राह्मणः पचते (બ્રાહ્મણ [પોતાને માટે] રાંધે છે). આ રીતે ક્રિયાપદના પ્રયોગની વ્યવસ્થા ક્રમે ક્રમે શિથિલ બનતી ગઈ૪૫<ref>૪૫ શ્રેષ્ઠ સંસ્કૃત કવિઓએ પણ પોતાની રચનાઓમાં આ ભેદ જાળવ્યો નથી. कादम्बरी અને दशकुमारचरितમાં બંને પદો સમાન અર્થમાં વપરાયાંનાં અનેક ઉદાહરણો મળે છે.<br>

–સરખાવો: ડૉ. ભોળાશંકર વ્યાસ, संस्कृतका भाषाशास्त्रीय अध्ययन, पृ. २५६-२५७.</ref> અને પાલિ-પ્રાકૃતાદિમાંથી આ પદભેદ સંપૂર્ણપણે લુપ્ત થઈ ગયો.

વિભક્તિ – વાક્યમાં પ્રયુક્ત થતાં નામ, સર્વનામ અને વિશેષણનાં જે જુદાં જુદાં રૂપો બને છે તેને વિભક્તિ કહે છે. અંગ્રેજીમાં બે વિભક્તિઓ છે (he, him); જર્મનમાં કેટલાંક ક્રિયાપદો પ્રયોજતાં આ ઉપરાંત સંપ્રદાન વિભક્તિ (Dative) પણ થાય છે (ઉ. ત. ‘er dankte mir’ = ‘he thanked me’); તો ફિનીશ જેવી ભાષાઓમાં વીસ વિભક્તિઓ મળે છે.૪૬<ref>૪૬ જુઓ: Bloomfield, Language, p. 272.</ref> સંસ્કૃતમાં સાત વિભક્તિઓ છે. એમાં સંબોધન વિભક્તિ પ્રથમા વિભક્તિમાં અંતર્ગત છે. એને જુદી વિભક્તિ માનીએ તો આઠ વિભક્તિઓ થશે. એમાંથી પાલિની કક્ષાએ ચતુર્થી અને ષષ્ઠીનો ભેદ લુપ્ત થવાની શરૂઆત થઈ – ચતુર્થીની જગાએ ષષ્ઠી અને ષષ્ઠીની જગાએ ચતુર્થીના ઉપયોગનાં અનેક ઉદાહરણો મળે છે. પ્રાકૃતમાં ચતુર્થીનો લોપ થઈ ગયો અને એને સ્થાને ષષ્ઠીનો પ્રયોગ વ્યાપક બન્યો, એટલું જ નહીં પણ અન્ય વિભક્તિઓને સ્થાને ષષ્ઠીનો પ્રયોગ છૂટથી થવા લાગ્યો. અપભ્રંશના કાળમાં તો ધ્વનિવિકાસ નિયમાનુસાર પ્રત્યયો ઘસાઇને લગભગ સમરૂપ બની ગયા, અને તેથી તેમને સ્થાને અનુગોનો પ્રયોગ થવાનો પ્રારંભ થયો.

ચીની ભાષામાં શબ્દક્રમ વડે—શબ્દોના પૌર્વાપર્યથી—વિશેષણરૂપ શબ્દને વિશેષ્ય શબ્દની પૂર્વે મૂકીને ષષ્ઠ્યર્થ દર્શાવવામાં આવે છે. ઉ. ત. Han tchaou (the Han dynasty).૪૭<ref>૪૭ સરખાવોઃ Vendryes, op. cit., pp. 111.</ref>

'''પદરૂપોની તાર્કિક ભૂમિકા''' – સૂક્ષ્મતાથી પદવિશ્લેષણનો વિચાર કરતાં એમ અવશ્ય લાગે છે કે આ સર્વ વ્યાકરણકોટિઓ (grammatical categories) સ્વાભાવિક પણ નથી, તેમ તેમના વિકાસ પાછળ કોઈ તાર્કિક ભૂમિકા (logical system) રહેલી નથી. ઉદાહરણ તરીકે કેટલીયે આર્યકુલની ભાષાઓમાં નિર્જીવ પદાર્થોમાં નરજાતિ કે નારીજાતિનું આરોપણ કરેલું મળે છે, જે અસ્વાભાવિક અને અનાવશ્યક છે. પ્રાચીન ઈન્ડોયુરોપિયનમાં ક્રિયારૂપોમાં કાળ કરતાં ક્રિયાસ્વરૂપની અભિવ્યક્તિ ઉપર સવિશેષ ભાર રહેતો; મલય (Malay) ભાષામાં પ્રેરક અર્થ વ્યક્ત કરવાને વિશિષ્ટ ક્રિયારૂપો નથી. ફિલિપ્પાઈન ટાપુની તગલોગ (Tagalog) ભાષામાં ઉદ્દેશ્ય (subject) અને વિધેય (predicate) માટેનાં રૂપો સમાન છે—એ બંને કોટિઓ પદક્રમ ઉપરથી અને પૂર્વે લગાડવામાં આવતા, બંને માટે જુદાજુદા પુરઃસર્ગ (particle) ઉપરથી નિર્ણીત થાય છે. ang પુરઃસર્ગ કર્તા કે ઉદ્દેશ્યને લાગે છે અને ક્રિયા કે વિધેયને ay લગાડવામાં આવે છે.૪૮<ref>૪૮ જુઓઃ Sturtevant, An Introduction to Linguistic Science, p. 60.</ref> આવી ઊણપો દૂર કરવાને જૂની કોટિઓનો લોપ કરીને ભાષા નવીનવી કોટિઓ સરજાવે છે. આમ ક્રમે ક્રમે વિકાસ કરતાં વર્તમાન ઈન્ડો-યુરોપિયન ભાષાઓમાંથી પુરાતન દ્વિવચન, વાચ્ય કે પ્રયોગના ભેદ લુપ્ત થયા છે, અને ક્રિયાસાતત્ય (aspects) દર્શક કોટિઓને લોપ થઈને તેને સ્થાને કાળ (tenses)ની સુરેખ અભિવ્યક્તિ આવી છે. એ જ રીતે સામાન્ય રીતે જગતની ભાષાઓના વિકાસક્રમનું સૂક્ષ્મ નિરીક્ષણ કરીને ભાષા-વૈજ્ઞાનિકોએ એવો મત બાંધ્યો છે કે માનવમન ક્રમશઃ સ્થૂલ વિચારધારામાંથી સૂક્ષ્મ તરફ પ્રગતિ કરતું રહ્યું છે.૪૯<ref>૪૯ જુઓઃ Vendryes, op. cit., p. 108.</ref> આવો વિકાસ સ્વાભાવિક પણ છે. પદાર્થવિશેષ કે વ્યક્તિવિશેષને જોઈને માનવ-મનમાં તે તે પદાર્થનું કે વ્યક્તિનું સામાન્ય રૂપ (general concept) બંધાય છે. ભિન્ન ભિન્ન ગુણધર્મવાળા પદાર્થો કે વ્યક્તિઓનું અવલોકન કરીને તે તે ગુણધર્મનું અમૂર્ત સ્વરૂપ માનવમન ગ્રહણ કરે છે. આ વિકાસનું પ્રતિબિંબ ભાષાની વ્યાકરણ-કોટિઓની ઉત્ક્રાન્તિમાં પણ પડ્યું હોય છે. ઉ ત. પ્રાચીન ઈન્ડો-યુરોપિયનમાં ‘હું કરું છું,’ ‘હું બોલું છું,’ એ પ્રકારનાં રૂપો હતાં, પણ સામાન્ય ક્રિયાવાચક નામ (Infinitive) – ‘કરવું’ (to do), ‘બોલવું’ (to speak) ઈ૰ અમૂર્ત વ્યાકરણકોટિ નહોતી. ધીમે ધીમે પ્રત્યેક ઈન્ડોયુરોપિયન ભાષામાં એ વિકસી. આ મૂર્તમાંથી અમૂર્તની અભિવ્યક્તિ તરફ એક મહત્ત્વનું પુરસ્ક્રમ (step forward) હતું.

અવિશષ્ટ રહેલાં પદોમાંથી વિશેષણ અને નામ વચ્ચે નહિવત્ ભેદ છે. ઈન્ડોયુરોપિયન ભાષાઓમાં બંનેનો વિકાસ એક સાથે થયો છે અને બંનેનાં રૂપો પણ એકસરખાં મળે છે. વૈદિક ભાષામાં સૂરભેદથી જ કોઈ પદ નામ છે કે વિશેષણ એ નક્કી કરી શકાય છે.૪૯अ<ref>૪૯अ ઉ. ત. वर નો અર્થ છે ‘ઈચ્છા’; જ્યારે (સૂરભેદે) वर નો અર્થ થાય ‘પસંદ કરનાર’. स्वंयवर માં પહેલો અર્થ છે; स्वयंवरा (पतिंवरा – स्वयंवरा क्लृप्तविवाहवेषा – रघुवंश सर्ग ૬-૧૦ टीका)માં બીજો અર્થ છે. એ જ પ્રમાણે शोक = ‘પ્રકાશ’, शोक = ‘પ્રકાશમાન’. – જુઓ. ડૉ. ભોળાશંકર વ્યાસ, संस्कृतका भाषाशास्त्रीय अध्ययन, પૃ. ૧૪૨-૧૪૩.</ref>  અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં ઘણે સ્થળે નામને સ્થાને કેવળ વિશેષણ જ વપરાય છે. ઉ. ત. ‘મોટો એટલો ખોટો,’ ‘ગરીબને સૌ દબાવે.’ ‘મીઠી કેરી તું રાખ અને ખાટી મને આપી દે.’ ઈ૰. આ રીતે વ્યાકરણદૃષ્ટિએ નામ અને વિશેષણ વચ્ચે કોઈ સુરેખ ભેદરેખા જણાતી નથી, તેથી બંનેનો એક જ કોટિમાં – નામમાં સમાવેશ કરવો ઘટે છે.

આમ છેવટે બે જ મહત્ત્વનાં પદસ્વરૂપ બાકી રહે છે—'''નામ''' અને '''ક્રિયાપદ''', જેમની વચ્ચે પરસ્પર મૌલિક ભેદ રહેલો છે. ઈન્ડો-યુરોપિયન ભાષાઓમાં બંને વચ્ચે તાત્ત્વિક ભેદ નજરે પડે છે.૫૦<ref>૫૦ સરખાવો: “No language wholly fails to distinguish noun and verb, though in particular cases the nature of the distinction may be an elusive one. It is different with the other parts of speech. Not one of them is imperatively required for the life of language.”<br>

— Edward Sapir, Language, p. 119</ref> સંસ્કૃતમાં નામને વિભક્તિપ્રત્યયો (सुप्; सु આદિ) અને ક્રિયાપદને આખ્યાતપ્રત્યયો (तिङ्; ति આદિ) લાગે છે. બંનેની રૂપરચના સ્વતંત્ર, પરસ્પરથી ભિન્ન છે.

પરંતુ, સેમિટિક ભાષાઓમાં નામ અને ક્રિયાપદ વચ્ચે આવો સુનિશ્ચિત ભેદ નથી. ઉદાહરણ તરીકે અરબી ભાષામાં નામ અને ક્રિયાપદનાં સમાન રૂપો મળે છે. ઉ. ત. નરજાતિનાં નામોનાં બહુવચનનો પ્રત્યય ऊन (ūna) ક્રિયાપદના નરજાતિના બીજા ને ત્રીજા પુરુષનાં અપૂર્ણકાળ (Imperfect)નાં રૂપો સિદ્ધ કરે છે. ફિનીશ-ઉગ્રિઅન ભાષાઓમાં નામ અને ક્રિયાપદ વચ્ચે એટલી બધી સમાનતા છે કે બંને વચ્ચે ભેદ પાડવો મુશ્કેલ થઈ પડે છે. ઉ. ત. એ વર્ગની Wogulian ભાષામાં mimi (=તે જાય છે), ali (=તે મારે છે) એ ક્રિયારૂપો puri (=લેવું), uri (=પકડી રાખવું) એ નામરૂપોનાં જેવાં જ છે—બંનેને એક જ પ્રત્યય લાગ્યો છે, इ.૫૧<ref>૫૧ સરખાવોઃ Vendryes, op. cit., p. 118.<br>

બની જાય છે.૫૩<ref>૫૩ પદક્રમ, સૂરભેદ તેમજ રિક્ત શબ્દોની સહાયતાથી ચીની વાક્ય કર્તા, ક્રિયાપદ અને કર્મ એ ત્રણ જ કોટિઓ વ્યક્ત કરી શકે છે. નામરૂપ પદાર્થની નિશ્ચિતતા-અનિશ્ચિતતા, વચન, ક્રિયાના કર્તાનો પુરુષ, કાળ કે જાતિ દર્શાવવા એ સમર્થ નથી. — જુઓઃ Edward Sapir, Language, p. 92.</ref> અંગ્રેજીમાં પણ આને મળતી પરિસ્થિતિ છે. અંગ્રેજીમાં ઘણાં નામ ક્રિયાપદ તરીકે પણ વાપરી શકાય છે, એટલું જ નહીં પણ નામ તરીકે પ્રયોજાતું પદ વિશેષણ તરીકે પણ આવી શકે છે. ઉ ત. Fire is burning (નામ); I fire a pistol (ક્રિયાપદ); A fire-fly (વિશેષણ). અંગ્રેજીમાં કોઈ શબ્દ નામ છે કે ક્રિયાપદ એનો નિર્ણય બલાઘાત (stress accent)થી થાય છે. ઉ. ત. An ।in-crease, to in।crease.

પ્રાચીન ઈન્ડો-યુરોપિયન ભાષાઓમાં પ્રધાન નામ અને એને વિશિષ્ટ કરનાર તત્ત્વ વચ્ચે પ્રારંભમાં તો સંયોજક ક્રિયા (copula) પણ મળતી નથી. ઉ. ત. વેદમાં अहं राजा वरुणो (=‘હું રાજા વરુણ છું’); अहमिन्द्रो वरुणः (=‘હું વરુણ ઇન્દ્ર છું’)૫૪<ref>૫૪ જુઓ: ऋग्वेद-मं. ४-सू. ४२-ऋक् २-३.</ref> કે शं नो देवी-रभिष्टये । (=દેવી અમને કલ્યાણકારક અને રક્ષણકર્ત્રી૫૫<ref>૫૫ જુઓ: पतज्जलिविरचित व्याकरणमहाभाष्य, अध्याय 1, पद 1 – संपादित वासुदेवशास्त्री अभ्यंकर, भाग 1, पृ. 1; અને ऋग्वेद मं. 10-सू. 9-ऋक् 4.</ref>[હો]) કે પ્રાચીન ઈરાનમાં manā pitā Vištāspa (=મારા પિતા[છે] વિશ્તાસ્પ).૫૬<ref>૫૬ જુઓઃ Vendryes, op. cit., p. 122.</ref> પછીના સમયમાં બંને વચ્ચે સંયોજક ક્રિયા આવે છે; એ જેનો અર્થ ઘસાઈ ગયો છે એવાં ધાતુઓનાં રૂપ હોય છે. ઉ. ત. અંગ્રેજી ‘Life is short’.  

ભારતીય ભાષાઓમાં અને આયર્લેન્ડની કેલ્ટિક ભાષામાં '''ક્રિયા-નામાત્મક વાક્ય''' (verbal-substantive sentence) આવે છે. સંસ્કૃતમાં છેક महाभारतના સમયથી ક્રિયાપદનાં પુરુષવાચક રૂપો (तिङन्त) ને સ્થાને शतृ (अत्-પ્રત્યયાન્ત પરસ્મૈપદી વર્તમાન કૃદંત), शानच् (आन અને अमान પ્રત્યયાન્ત આત્મનેપદી વર્તમાન કૃદંત), क्त (त-પ્રત્યયાન્ત કર્મણિ ભૂતકૃદંત), क्तवतु (तवत् પ્રત્યયાન્ત કર્તરિ ભૂતકૃદંત) આદિ કૃદંત રૂપોનો વપરાશ શરૂ થયેલો જણાય છે. ઉ.ત. क्व भवान् उषितः (= તમે ક્યાં રહ્યા હતા?),પ૭<ref>પ૭  સરખાવોઃ  पतञ्जलिविरचित व्याकरणमहाभाष्य, अध्याय ३-पाद २ -सूत्र ११०; म. म. वासुदेवशास्त्री अभ्यंकर संपादित, भाग ३, पृ. २४६.</ref> क्व त्वमुषिता (= તું ક્યાં રહી હતી?) એ પ્રયોગોમાં ક્રિયાપદના પુરુષવાચક રૂપનું સ્થાન કૃદંતે લીધું છે, જે વિશેષણની માફક કર્તાનાં જાતિવચન ગ્રહણ કરે છે.૫૮<ref>૫૮ વૈદિક ભાષામાં તો तुमन्त પદો (= હેત્વર્થ કૃદંતો) પણ નામની માફક જ વિભક્તિપ્રત્યયો ગ્રહણ કરે છે. ઉ.ત. पातवे (ऋग्वेद, मं. 1-सूक्त 116 – ऋक् 22), सर्तवै (ऋग्वेद मं. 3-32-6), अवितवे (ऋग्वेद मं. 7-33-1).</ref> આવા પ્રયોગો ઉત્તરોત્તર વધતા રહ્યા છે, અને વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓમાં તો ક્રિયારૂપો બહુધા સંસ્કૃત शतृ અને क्त પ્રત્યયાંત કૃદંત રૂપોમાંથી અવતીર્ણ થયાં છે. આનો ઉપયોગ કાળે કરીને વધતો ગયો, અને એને પરિણામે કર્તરિને સ્થાને કર્મણિ પ્રયોગનો વપરાશ પણ વધ્યો. ઉ ત. त्वयाઽपराद्धम् (= ‘તેં અપરાધ કર્યો છે’), मया वृतः उपाध्यायः (‘મેં ગુરુની વરણી કરી છે’) એ વાક્યોમાં કર્તરિ વિચાર કર્મણિ રચના દ્વારા વ્યક્ત કર્યો છે. મહાભારતમાં જ આવાં સંખ્યાબંધ ઉદાહરણો મળે છે.

ભાવવાચક નામ (abstract noun)ની ઉત્પત્તિ સામાન્ય રીતે નામાત્મક વાક્યમાંથી થયેલી છે. ઉ. ત. ‘ઈશ્વર દયાળુ છે,’ એ નામાત્મક વાક્યમાંથી સહજપણે ‘દયા’નો ભાવ નિષ્પન્ન થાય છે. ભાવવાચક નામમાંથી અમૂર્ત ભાવને સ્થાને એનું મૂર્ત અધિષ્ઠાન મૂકતાં સામાન્ય નામ બને છે. કોઇક વાર એક સમગ્ર વાક્ય નામ રૂપે પ્રયોજાય છે ઉ. ત. अहंपूर्वः (= હું પહેલો) એ ऋग्वेद (૧-૧૮૧-3) માં ‘રથ’નું નામ છે (=જે શરતમાં પહેલો આવવા મથે છે).૫૯<ref>૫૯ वृष्णः स्थातारा मनसो जवीयानहंपूर्वो यजतो धिष्ण्या यः।<br>{{gap|3em}}

ઉપરના વિવેચન ઉપરથી જણાશે કે ઇન્ડો-યુરોપિયન વર્ગની ભાષાઓમાં પણ નામ અને ક્રિયાપદ વચ્ચે દેખાય છે એટલો સ્પષ્ટ ભેદ નથી. ક્રિયા નામ સાથે સંબદ્ધ છે, તેમ નામમાં વિશેષણ અંતર્ગત છે.૬૦<ref>૬૦ સરખાવો: “Our conventional classification of words into parts of speech is only a vague, wavering approximation to a consistently worked out inventory of experience.....We say ‘it is red’ and define ‘red’ as a quality word or adjective.....Yet we say ‘it reddens’. No one denies that ‘reddens’ is as good a verb as ‘sleeps’... ... ... Various parts of speech not merely grade into eachother but are to an astonishing degree actually convertible into eachother.” — Edward Sapir, Language, pp. 117-118</ref> અર્થતત્ત્વો સંબંધતત્ત્વ (morphemes) કરતાં વિશેષ ધ્યાન ખેંચે છે; નામોનું ક્રિયાપદો કરતાં વિશેષ મહત્ત્વ રહે છે; અને એમાં પણ પદાર્થાદિકનાં સામાન્ય (concrete) નામોનું અમૂર્ત (abstract) નામો કરતાં સવિશેષ મહત્ત્વ છે. વ્યક્તિઓનાં અને સ્થળોનાં નામો આપણું સૌથી વધારે ધ્યાન ખેંચે છે. તો, એથી ઊલટું, વિશેષ નામો ભુલાઈ પણ સૌથી પહેલાં જાય છે. અમૂર્ત (abstract) નામો અને વિશેષણો કરતાં મૂર્ત (concrete) નામો સત્વર ભુલાઈ જાય છે. ક્રિયારૂપોમાં નિશ્ચયાર્થ (indicative) કરતાં નામરૂપ કૃદંત (तुमन्त—infinitive)ની છાપ વધારે દૃઢ રહે છે. વ્યાકરણાત્મક કોટિઓ મનમાં સૌથી વધારે ટકી રહે છે.

સંસ્કૃતમાં ધાતુઓના દસ ગણ છે, જેના વિકરણાદિક ભિન્ન ભિન્ન છે. પ્રાકૃતોમાં એ સર્વ ધાતુઓનાં રૂપો પ્રથમ ગણ (अ વિકરણ)ના भू આદિ ધાતુઓનાં રૂપો પ્રમાણે થાય છે. ઉ. ત. गृह्णाति (૯મો ગણ), करोति (૮મો ગણ)ને સ્થાને गहेइ કે करइ ઈ૰. અંગ્રેજીમાં વર્ત૰ work ના ભૂત૰નાં રૂપ wrought (જે ક્વચિત્ પ્રયોજાય છે)ની સાથેસાથે worked૬૧<ref>૬૧ અંગ્રેજી ભાષાની ઉત્ક્રાન્તિના પ્રારંભકાળે drove કે sank જેવાં સ્વરક્રમથી સિદ્ધ થતાં ક્રિયાપદરૂપો worked કે killed જેવાં પ્રત્યયસાધિત રૂપો કરતાં અર્થમાં સહેજ જુદાં—ભલે અત્યંત સૂક્ષ્મ રીતે અત્યલ્પાંશે પણ જુદાં—પડતાં હશે એમ ભાષાવૈજ્ઞાનિકો માને છે.<br>

—જુઓ: Edward Sapir, Language, p. 98</ref> રૂપ વિપુલ પ્રચારમાં આવ્યું છે,૬૨

<ref>૬૨ અંગ્રેજી નવલકથાઓમાં તો પાત્રોની બોલચાલની ભાષામાં આવાં, સાદૃશ્યવ્યાપારથી અન્ય પદરૂપો સાથે સમરૂપ બનેલાં અનેક પદરૂપો મળે છે. ઉ. ત. ‘Pickwick Papers’માં knowed (knewને બદલે) અને seed (sawને બદલે) રૂપો વપરાયેલાં મળે છે.</ref> એ આ એકરૂપતાની પ્રવૃત્તિનું ઉદાહરણ છે.  

પદોની એકરૂપતા '''સાદૃશ્યવ્યાપાર'''થી સધાય છે. સંસ્કૃતનાં નામોનાં લિંગોમાં પ્રાકૃત – અપભ્રંશમાં આ કારણે જ પુષ્કળ રૂપાંતર થયું છે. ઉ. ત. પ્રાકૃતમાં अच्छी (< સં. अक्षि નપું.) (પ્રા. लच्छी < સં. लक्ष्मीના સાદૃશ્યે), जम्मो (< સં. जन्म નપું.) (પ્રા. धम्मो < સં. धर्मः ના સાદૃશ્યે), जसो (< સં. यशस् નપું.) (પ્રા. वंसो < સં. वंशः, પ્રા. सेसो < સં. शेषः ના સાદૃશ્યે); તેમ અપભ્રંશમાં अब्भा (પું.) (સં. अभ्राणि) (પ્રા. અપ. दब्भा  < સં. दर्भाः ના સાદૃશ્યે), सिरु (પું.) (સં. शिरस् નપું.) (અપ. नरु, < સં. नरःના સાદૃશ્યે).૬૩<ref>૬૩ સરખાવોઃ लिङ्गमतन्त्रम्। – सिद्धहेमचन्द्र 8-4-445</ref> ગુજરાતીમાં ‘મિત્ર’, ‘પત્ર’ની નરજાતિ સમાનાર્થ ‘ભાઈબંધ’ ‘કાગળ’ ઈ૰ ની નરજાતિને કારણે છે, અને ‘વનસ્પતિ’ની નારીજાતિ इકારાંત નારીજાતિનાં નામોનાં સાદૃશ્યને કારણે છે.  

સાદૃશ્ય દ્વારા એકરૂપતાનાં ઘણાં ઉદાહરણો '''બાળકોની ભાષા'''માં મળશે. ઉ. ત. ‘કરી શકાતું નથી’, ‘ખાઈ શકાતું નથી’, ઈ૰ પ્રમાણે ‘શકી શકાતું નથી’ પણ બાળક બોલી નાંખશે. આવા ઘણા પ્રયોગો પછી એ વડીલો કે શિક્ષકની સૂચનાથી સુધારી લે છે, તોપણ કેટલાક પ્રયોગો — જે ભાષાની પરંપરામાં અત્યંત સુઘટિત હોય છે તે — યથાવત્ રહી જાય છે અને છેવટે ભાષામાં સ્થાન પામે છે. આવી રીતે ‘શાળાના સમારંભમાં ઘણા વાલીઓ અને બાળકો હતા’ જેવાં નિરનુસ્વાર રૂપો કે ‘બેસવું’, ‘ચાલવું’, ના સાદૃશ્યથી (સૌરાષ્ટ્રની ભાષામાં) ‘ઊભવું’, બાલભાષામાંથી શિષ્ટ ભાષા-પ્રયોગમાં સ્થિર થયેલાં રૂપો છે. ક્વચિત્ કોઈક કાળે સર્વ માણસો સમાન રીતે કોઈક ખોટો પ્રયોગ અપનાવી લે તો તે પણ પછીના સમયમાં શિષ્ટ ભાષામાં સ્વીકારાઈ જાય છે. જેમકે, એક સમયે સરકારી વાચનમાળાની લેખનપદ્ધતિની અસરથી ‘નાનું’, ‘મોટું’, કે ‘બહેન’, ‘કહેવું’, જેવાં રૂપો સૌ ભણેલા માણસો વાપરતા. એ રૂપો ગુજરાતી ભાષાની પરંપરાને અનુરૂપ નહીં હોવા છતાં શિષ્ટ ભાષામાં પ્રચલિત થઈ ગયાં. ઘણા લેખકો ચાલુ ક્રિયા દર્શાવવાને ‘કરે જવું’, ‘કર્યા કરે છે’, ‘બોલે ગયા’, ‘બોલ્યા કરે છે’, ઈ૰ પ્રયોગો શુદ્ધ ‘કર્યે જવું’, ‘કર્યાં કરે છે’ ‘બોલ્યે ગયા’, ‘બોલ્યાં કરે છે’ ઈ૰ ને સ્થાને કરે છે, એ ભાષામાં બહુજનસંમત ક્ષતિના સ્વીકારનું ઉદાહરણ છે.૬૪<ref>૬૪ આ જ રીતે અંગ્રેજીમાં બોલચાલની ભાષામાં It’s me; me, I like coffee, જેવા પ્રયોગો (વ્યાકરણશુદ્ધ I ને સ્થાને) ખૂબ જ પ્રચલિત છે, જેમને હઠાવવા દુષ્કરવત્ છે. સરખાવો :– E. H. Sturtevant, An Introduction to Linguistic Science, p. 54.</ref>

જે રૂપો આ પ્રમાણે સાદૃશ્ય-વ્યાપારની અસર નીચે આવતાં નથી તે અનિયમિત (irregular) કે '''સબળ''' (strong) '''રૂપો''' કહેવાય છે, અને જે સાદૃશ્ય-વ્યાપાર દ્વારા પરિવર્તન પામીને અન્ય રૂપો સાથે સમરૂપ બને છે તે '''નિર્બળ'''(weak) '''રૂપો''' કહેવાય છે. ભાષામાં વારંવાર પ્રયોજાતાં રૂપો સબળ રૂપો છે—સ્મૃતિ ઉપર એમની પ્રબળ છાપ હોય છે તેથી એ સચવાઈ રહ્યાં હોય છે. ઈન્ડો-યુરોપિયન ભાષાઓમાં સાહાય્યકારક ક્રિયાપદનાં રૂપ—ગુ૰ ‘છે’, મરાઠી असणे, હિંદી है નેપાલી छु, કાશ્મીરી छुह्, આસામી- બંગાળી आछि, ઓરિયા अछइ (સં. आक्षेति, પાલિ अच्छति, પ્રા. अच्छइ માંથી અવતીર્ણ થયેલાં)૬૫<ref>૬૫ જુઓ: R. L. Turner, Dictionary of the Nepali Language, London, 1931, p. 191.<br>

આ પ્રમાણે સાદૃશ્યાદિને કારણે રૂપોમાં એકરૂપતા આવતી ટાળવાને નવાં રૂપો ઘડાય છે એમાં સંબંધતત્ત્વદર્શક અનુગો કે પરસર્ગો (suffixes) વિશિષ્ટ ઉલ્લેખનીય છે. ગુજ૰ ‘થી’–‘થકી’, ‘માં’, ‘નો’, ‘કને’, ‘પાસે’, કે હિંદી ‘में’, ‘का’, અંગ્રેજી a, an, –ly (<like), એ પૂર્વે તો '''સ્વતંત્ર શબ્દો''' હતા, જે ક્રમશઃ '''ઘસાઈને''' પોતાનો વિશિષ્ટાર્થ ખોઈ બેઠા અને કેવળ '''વ્યાકરણ-કોટિ''' બની ગયાં. ગુજ૰ ‘શું’ (‘ભાર લાગે શું?’) મૂળ વિશેષણમાંથી કેવળ પ્રશ્નાર્થસૂચક સંબંધતત્ત્વ, ‘છે ને...,’ ‘છે તે...’ જેવાં કેવળ વાક્યપ્રારંભક તત્ત્વો, ‘માળું’ એ મૂળ સર્વનામમાંથી હવે વિસ્મયબોધક તત્ત્વ, ઈ૰ પણ આ પ્રકારનાં ઉદાહરણો છે. સાહાય્યકારક ક્રિયાપદો આવા રિક્તાર્થ શબ્દો જ છે, જે હવે માત્ર વ્યાકરણસંબંધદર્શક તત્ત્વરૂપ બની ગયાં છે. ઉ. ત. Do you see? I don’t see—માં do નો, અને I will go, I shall see માં will અને અને shall નો સ્વકીય અર્થ લુપ્ત છે, અને એ કેવળ વ્યાકરણનાં સંબંધતત્ત્વો બની ગયાં છે. અંગ્રેજીમાં concerning, past (half past three) કે જર્મનમાં trotz ( = despite) પૂર્ણ શબ્દ કરતાં સંબંધતત્વરૂપ – પુરઃસર્ગ (preposition) રૂ૫ ગણવાં ઘટે છે. ફ્રેન્ચમાં વિશેષણને –ment પરસર્ગ લગાડીને ક્રિયા-વિશેષણો બનાવવામાં આવે છે એનો લૅટિન mente (mens = ‘મન’, એનું પંચમ્યન્ત—ablative—રૂપ)માંથી ઉદ્ગમ છે. આ પ્રમાણે શબ્દમાંથી પરસર્ગ બની જતાં પહેલાં શબ્દ ધીમે ધીમે અને અજ્ઞાતપણે પોતાનો સ્વકીય અર્થ ગુમાવતો જાય છે.૬૬

<ref>૬૬ ઉ. ત. ચીની અને કંબોડિઅન (Cambodgian) ભાષામાં ‘give’ ક્રિયાપદ અમૂર્ત અર્થમાં વપરાય ત્યારે લગભગ સંપ્રદાનનો (‘for’ જેવો) અર્થ દર્શાવે છે. અંગ્રેજીમાં full પ્રથમ ‘પૂર્ણતા’નો અર્થ દર્શાવતું (ઉ. ત. tea-spoonful); એ ક્રમે ક્રમે કેવળ સંબંધતત્ત્વ—અનુસર્ગ (suffix) રૂપ બની ગયું (ઉ. ત. dutiful).<br>

—જુઓ: Edward Sapir, Language, pp. 102-103</ref> ઉ. ત. જર્મન Bergmann (=miner), Kaufmann (=merchant), કે સં. बन्धुजनः, सखीजनः, ગુજ. ‘અબળાજન’ (=સ્ત્રીઓ) ઇ૰માં mann ને जन પોતાનો સ્વકીય અર્થ છોડીને વ્યાકરણના સંબંધતત્ત્વ બનવાને પંથે છે. પોતાના અર્થનો લોપ થવા દઈને અનુગ કે પરસર્ગરૂપ બનેલા શબ્દો અમૂર્ત ભાવકોટિ વ્યક્ત કરવાને માટે સવિશેષ યોગ્ય હોય છે. એમાંના કેટલાક ગુણ કે સ્થિતિ દર્શાવતા હોય છે; તો અન્ય ક્રિયાત્મક (active) કર્તાર્થ (agental) નામોને લાગતા હોય છે. રિક્ત શબ્દનું લાક્ષણિક તત્ત્વ એની અમૂર્તતામાં રહેલું છે. એથી જ કેટલાક શબ્દો કેવળ બીજગણિતની સંજ્ઞા (algebraic symbols) સમ બની રહે છે. ઉ. ત. સં. इति, કે ફ્રેંચ પ્રશ્નાર્થક—ti. ઈન્ડો-યુરોપિયન અને સેમિટિક ભાષાઓના પ્રત્યયો મૂળ આ પ્રકારના સ્વતંત્ર શબ્દાંગો કે તત્ત્વો (elements) હતાં કે જે મૂળ અંગ કે પ્રાતિપદિક (stem) ની સાથે પ્રથમ શિથિલ બંધથી જોડાયેલા (agglutinated) હતા, ને કાળક્રમે એની સાથે સંપૂર્ણપણે ભળી ગયા.૬૭<ref>૬૭ ઉ. ત. ફ્રેન્ચ ભવિષ્યકાલીન રૂપો—irai = ‘I shall go’ જેવાં—મૂળ સ્વતંત્ર શબ્દો સંપૂર્ણપણે એકરૂપ થઈ જવાથી બન્યાં છે: ir a ‘i= ‘to-go I have.’ —Edward Sapir, Language, p. 112.</ref> જેમ જેમ એમનું ધીમે ધીમે સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ઘટતું ગયું તેમ તેમ એ કેવળ વ્યાકરણાત્મક કોટિ સમાં બનતાં ગયાં. ઈન્ડો-યુરોપિયન ભાષાના પ્રત્યયોનો ઇતિહાસ