ભાષાવિજ્ઞાન/અર્થવિચાર: Difference between revisions

'''શબ્દોની અર્થવત્તા''' સ્થિર હોતી નથી; '''એમાં નિરંતર ફેરફાર''' થતા રહે છે. બાલ્યાવસ્થામાં બાળક શબ્દના જે અર્થો સમજતું થાય છે તેમાં પણ વિશેષ અનુભવે સુધારાવધારા, પરિવર્તન થાય છે. એ જ પ્રમાણે એક જ સમાજમાં કાળક્રમે શબ્દના અર્થો પલટાતા રહે છે. કેટલીક વખત એ પરિવર્તન આંશિક હોય છે, તો કોઈ વખત એ આમૂલ હોય છે. આથી શબ્દોનો અર્થ સ્થિર કે શાશ્વત નહીં પણ શબ્દ પ્રયોજાય તે દેશકાળમાં જે અર્થ પ્રચલિત હોય તે જ સમજવાનો છે. ઉ. ત. સંસ્કૃતમાં विहार શબ્દનો અર્થ ‘વિચરણ કરવું’ થતો; પાલિમાં એનો અર્થ ‘સાધુઓનું નિવાસસ્થાન’ એવો થઈ રહ્યો; અને એમાંથી બૌદ્ધવિહારો વિશેષ હોવાને કારણે ભારતના એ પ્રદેશનું નામ ‘બિહાર’ પડ્યું. સંસ્કૃતમાં गिरिनगर એ પર્વત પાસે વસેલા નગરનું નામ હતું; વર્તમાન ગુજરાતીમાં ‘ગિરનાર’ પર્વતનું જ નામ થઈ રહ્યું. સંસ્કૃતમાં यात्राનો વ્યાપક અર્થ હતો ‘પ્રવાસ’; વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓમાં (‘યાત્રા’, ‘જાત્રા’) એ શબ્દ ‘તીર્થયાત્રા’ના અર્થમાં બદ્ધ થઈ ગયો. સંસ્કૃતમાં देवનો જે અર્થ (= દેવતા) છે, એથી બરાબર ઊલટો અર્થ ઈરાનિયન ભાષામાં दइवનો મળે છે.૧<ref>૧ अथर्ववेदમાં ક્વચિત્ ‘અનિષ્ટ સત્ત્વો’ કે ‘રાક્ષસો’ માટે देव શબ્દનો પ્રયોગ થયેલો મળે છે.<br>

Notes : ``The sense `devas who shut off again’ has an Avestan rather than a Vedic ring.’’ – Atharva Veda, Maurice Bloomfield, SBE Vol. XLII, Oxford, 1897, p. 354</ref> असुरનો ઋગ્વેદના પ્રાચીનતર ભાગોમાં તેમ પ્રાચીન ઈરાનિયન ભાષામાં (अहुर) દેવતા-વાચક અર્થ છે, તે પછીના સમયમાં પલટાઈને ‘રાક્ષસ’ કે ‘દૈત્ય’ એવો થયો છે.૨<ref>૨ असुरના આદિ अને નિષેધાત્મક સમજતાં એમાંથી પછીના કાળનો सुर શબ્દ બન્યો.</ref> આફ્રિકાની ‘કાફિર’ નામની જાતિ ઉપરથી મુસલમાનો હિંદુ આદિ વિધર્મી લોકોને અવહેલનામાં ‘કાફિર’ કહેતા. મુસ્લિમ વિજેતાઓમાંથી કેટલાક તુર્ક હતા. એમાંના કેટલાક ઝનૂની ને તકરારી જણાયા હશે; એથી ગુજરાતી જેવી વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓમાં અત્યંત તકરારી કે મિજાજી માણસને અવહેલનામાં ‘તરકડો’ કહે છે.

કેટલીક વાર આવાં અર્થપરિવર્તનોની પશ્ચાદ્ભૂમિમાં '''ઐતિહાસિક''' '''કારણો''' રહેલાં હોય છે. ઉ. ત. ફ્રેન્ચ ‘plume’ (=feather; pen)નો વર્તમાન અર્થ છે ‘કલમ’ કે ‘લેખિની’.૩<ref>૩ સરખાવો: અંગ્રેજી ‘quill’ = ‘feather,’ ‘pen,’ etc.</ref> મૂળ પક્ષીનાં પીછાંમાંથી કલમો બનાવાતી એ સમયથી કલમના અર્થમાં આ શબ્દ પ્રયોજાતો થયો છે. પ્રથમ એ ‘પીંછાં’ના અર્થમાં, પછી વચ્ચેની અવાન્તર સ્થિતિમાં ‘પીંછા(માંથી બનેલી) કલમ’ એમ રૂપક રૂપે, અને વર્તમાનમાં કેવળ ‘કલમ,’ એ પ્રમાણે આ અર્થસંક્રમણ થયું હશે એમ માની શકાય. આવાં ઉદાહરણોમાં ભાષાવૈજ્ઞાનિકો ‘plume’ (=feather) અને ‘plume’ (=pen) એ બેને ભિન્ન ભિન્ન શબ્દો ગણવાનું વધારે સમુચિત ગણે છે,૪<ref>૪ સરખાવોઃ Vendryes, op. cit., p. 177.</ref> કારણ કે ભાષાપ્રયોગમાં એક શબ્દનો એક સમયે એક જ અર્થ હોઈ શકે. આ રીતે ગુજરાતીમાં ‘ગ્લાસ’ શબ્દ હવે કેવળ ‘કાચ’નો દ્યોતક નથી રહ્યો, ધાતુના ‘પ્યાલા’ માટે પણ એ વપરાય છે.

એક જ શબ્દના જ્યાં ભિન્ન ભિન્ન અર્થ થતા હોય ત્યાં વાક્યસંદર્ભ (context) તત્ક્ષણે ઉદ્દિષ્ટ અર્થ નિશ્ચિત કરી આપે છે. ઉ.ત. सैन्धर्व आनय એ આજ્ઞા રસોઈઘરમાંથી થઈ હોય તો सैन्धवंનો અર્થ ‘મીઠું’ થાય, અને બહાર જતા કે પ્રવાસે નીકળતા અધિકારીની એ આજ્ઞા હોય તો એ જ શબ્દનો અર્થ (સિંધુ પ્રદેશનો ઉત્તમ જાતિનો) ‘ઘોડો’ થાય. દરેક શબ્દને એના તત્કાલ પ્રયોગ અનુસાર તાત્કાલિક અર્થ (present value) હોય છે, જે સંદર્ભ નિશ્ચિત કરે છે. પણ આવા ભિન્ન ભિન્ન સંદર્ભોમાં થતા ભિન્ન ભિન્ન અર્થોમાંથી અર્થનું કોઈ મધ્યવર્તી તત્ત્વ (mean), પુદ્ગલ કાઢી શકાતું નથી—ભિન્ન ભિન્ન અર્થોની છટાઓ પરસ્પરથી એટલી બધી વિભિન્ન હોય છે!૫<ref>૫ ઉ.ત. काम (= વાસના) અને काम (= ધંધો, કાર્ય), ‘सूर’ (=સ્વર) અને सुर (=દેવ), माटी (= જમીનની, ખેતરની) અને माटी (= માંસ; જેમકે ‘પરમાટી’ ખાનાર ઈ૰)</ref> કોઈપણ શબ્દની મનમાં એકાકી અવસ્થિતિ હોતી નથી; પરસ્પર સંબદ્ધ શબ્દવર્ગો મનમાં એક વ્યવસ્થિત સુસંકલિત જૂથ (linguistic family) રૂપે ગોઠવાઈ રહે છે. ઉ. ત. આકાર–આકૃતિ કે વિકાર–વિકૃતિ–વિકરણનું શબ્દજૂથ મનમાં ગોઠવાઈ રહે છે. શબ્દોનું ધ્વન્યાત્મક સાદૃશ્ય લૌકિક વ્યુત્પત્તિનું એક મહત્ત્વનું કારણ છે.૬<ref>૬ ઔષધિઓના નામકરણમાં ને પ્રચારમાં ઘણી વાર ધ્વનિસાદૃશ્યનો લાભ લેવામાં આવે છે. ઉ. ત. સરખાવો: ‘ઘોડાને તંગ ને મરદને બંગ’ (= બંગભસ્મ), ઈ૰ કહેવતો.</ref>

પ્રત્યેક શબ્દની આસપાસ એને સર્વતઃ સ્પર્શતું, આવરી લેતું એક સૂક્ષ્મ, ભાવાત્મક વાતાવરણ હોય છે, જે એના પ્રત્યેક અર્થને વિશિષ્ટ છાયા અર્પતું હોય છે. સામાન્ય માણસને પણ શબ્દના અમૂર્ત, સાધારણીકૃત (general) અર્થની સાથે એની વિશેષાભિવ્યક્તિની નિરનિરાળી છટાઓનું ભાન થયા વિના રહેતું નથી, એટલી એ ઉત્કટ હોય છે. ઉ. ત. કાન્તનાં કાવ્યોમાં ‘કુમુદવનને માતરિશ્વા’માં એ પવનની લોકોત્તરતાનું, કે ‘વિચરતી હતી દેવતાઓ’માં વનદેવી કે જલદેવી સમાં સત્ત્વોની સુકુમારતાનું ભાન થયાં વિના રહેતું નથી.૭<ref>૭ જુઓ: ‘પૂર્વાલાપ’નાં ‘દેવયાની’ અને ‘ચક્રવાકમિથુન’ એ કાવ્યો.</ref>

આવી વિશેષાભિવ્યક્તિની પાછળ ઘણી વાર શબ્દનો અર્થ અને શબ્દના ધ્વનિઓ વચ્ચે કોઈ વિલક્ષણ સામંજસ્ય રહેલું હોય છે. શબ્દના ધ્વનિઓનું સ્વરૂપ એવું હોય છે કે એમના ઉચ્ચારમાત્રથી સહજપણે, સહસૈવ શબ્દનો અર્થ જાગૃત થાય છે. ઉ. ત. ‘સરવું’, ‘સરરર’, ‘સ્રોત’ ઈ૰ ત્વરિત અભિસરણનો; ‘ગંભીર’ ગહનતાનો, કે ‘ઘોર’ ભયાનકતાનો ભાવ સહજપણે જ જાગૃત કરે છે. પ્રત્યેક સંગીતકારને ધ્વનિઓની આ ભાવોત્તેજક શક્તિનો ખ્યાલ હોય છે. <ref>અમુક પ્રકારના સૂરોથી કરુણનું, તો અન્યથી વીરનું, તો અમુકથી મંગલતાનું વાતાવરણ એ સરજી શકે છે૮<ref>૮ ઉ.ત. કાવ્યોમાં ‘વૈતાલીય’ કે ‘વિયોગિની’, ‘હરિણી’, ને ‘લલિત’ કરુણ માટે, ‘મનહર’ કે ‘કવિત’ વીર માટે, અને શાર્દૂલવિક્રીડિત મંગલવચન કે આશીર્વાદ માટે વિશિષ્ટપણે પ્રયોજાય છે.</ref>—જોકે સમર્થ સર્જક આ ઉપકરણો વિના પણ અભીષ્ટ કાર્યસિદ્ધિ કરી શકવા સમર્થ હોય છે. પણ સામાન્ય રીતે શબ્દોમાં અર્થથી અતિરિક્તપણે, કેવળ એમના ધ્વનિ વડે જ, પ્રસન્ન કે ઘેરી, મનોહર કે ભીષણ, લઘુતાની કે વિશાળતાની છાયા ઉત્પન્ન કરવાની શક્તિ રહેલી છે એ સ્વીકારવું પડશે. ઉદાહરણ તરીકે અર્થથી સ્વતંત્રપણે ‘પ્રસન્ન’ શબ્દ પ્રસન્નતાની, ‘કઠોર’ કઠોરતાની, ‘ઘોર’ કે ‘ભીષણ’ ભયાનકતાની, ‘વિશાળ’ વિશાળતાની, ‘દૂર’ દૂરતાની, કે ‘ધીમે’ મંદતાની છાયા સહજભાવે વ્યક્ત કરે છે.૯<ref>૯  સરખાવો: ‘वज्रादपि कठोराणि’, ‘अयि कठोर यशः किल ते प्रियम्’ (भवभूति); ‘દૂર, દૂર, સુદૂર એ’ (નરસિંહરાવ, ‘નૂપુરઝંકાર’); ‘ધીમે ધીમે છટાથી’ (કાન્ત, ‘વસંતવિજય’); ‘मन्दं मन्दं नुदति पवनः’ (कालिदा</ref>स, मेघदूत, पूर्वमेघ १०).</ref>

શબ્દોની આ શક્તિને કારણે જ પુરાતન કાળમાં નામોને શબ્દોનાં અવિભાજ્ય અંગ ગણવામાં આવતાં, અને ધ્વનિરૂપ શબ્દોમાં અભિહિત પદાર્થોના ગુણોનું અસ્તિત્વ કલ્પવામાં આવતું હતું. શબ્દમાં મહાન આંતરિક શકિત રહેલી છે એમ મનાતું.૧૦<ref>૧૦ સરખાવોઃ `एक शब्दः सम्यग्ज्ञातः शास्त्रान्वितः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुग्भवति।’ पतज्जलिविरचित व्याकरणमहाभाष्य 6-1-84; મ. મ. વાસુદેવશાસ્ત્રી અભ્યંકર સંપાદિત, (1953, ભાગ 5મો, પૃ. 119)</ref> મંત્રતંત્ર પ્રક્રિયાઓ અને જપયોગની ઉત્પત્તિ આમાંથી છે. શબ્દના જ્ઞાનથી એ વડે અભિહિત પદાર્થ ઉપર પ્રભુત્વ છે એમ મનાતું.૧૧<ref>૧૧ સરખાવોઃ `हूडु र्नामासि हरितस्य देव स नः संविद्वान् परि वृङ्ग्धि तक्मन्।’ अथर्ववेद, 1-25-2. अथर्ववेदसंहिता, संपा૰ श्री. दा. सांतवलेकर, 1943, पृ. 10.

ભિન્ન ભિન્ન સ્તરના વક્તાઓનો શબ્દકોશ (vocabulary) કેટલો હોય એનો અડસટ્ટો કાઢવાનો ભાષાવૈજ્ઞાનિકોએ પ્રયત્ન કર્યો છે. મૅક્સમૂલરે ગામડાના કોઈ પાદરીએ આપેલી માહિતી ઉપરથી ઇંગ્લાંડનો સામાન્ય અશિક્ષિત ખેડૂત જીવનવ્યવહારમાં આશરે ૩૦૦ જેટલા શબ્દો વાપરે છે એવો અડસટ્ટો કાઢ્યો હતો. શેકસ્પિયરની સર્વ રચનાઓમાં બધું મળીને ૧૫૦૦૦ — કે અન્ય ભાષાવિદોને મતે ૨૪૦૦૦ — શબ્દોનો પ્રયોગ કર્યો છે. મિલ્ટને સાતથી આઠ હજાર શબ્દો વાપર્યા છે. હોમરનાં કાવ્યોમાં આશરે નવ હજાર શબ્દો છે, અને બાઈબલના જૂના કરારમાં ૫૬૪૨ શબ્દો અને નવા કરારમાં ૪૮૦૦ શબ્દો છે.૧૨<ref>૧૨ સરખાવો: Vendryes, op. cit., p. 186; Bloomfield, op. cit., p. 277; Sturtevant, op. cit., p. 123.</ref> સંસ્કૃત મહાકવિઓની કૃતિઓ કે વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓના સમર્થ કવિઓની કૃતિઓ લઈને આવી કોઈ શબ્દગણતરી કરવામાં આવી નથી. તોપણ વ્યાસ કે વાલ્મીકિનો શબ્દભંડાર અખૂટ હશે, તેમ બાણ અને માઘની શબ્દસમૃદ્ધિ અતિ વિશાળ હશે એ નિઃશંક છે.૧૩<ref>૧૩ સરખાવો પ્રસિદ્ધ ઉક્તિઓ: ‘बाणोच्छिष्टं जगत् सर्वम्’, ‘नवसर्गगते माघे नवशब्दो न विद्यते.’</ref> (પુરાની) અવધીમાં તુલસી કે જાયસીની, વ્રજભાષામાં સુરદાસની, અને પુરાની હિંદીમાં કબીરની, કે મધ્યકાલીન ગુજરાતીમાં પ્રેમાનંદની શબ્દસમૃદ્ધિ અસાધારણ હતી. પ્રેમાનંદની ‘મામેરું’ જેવી એક નાનીસરખી રચના પણ એની વિપુલ શબ્દસમૃદ્ધિથી આપણને છક કરી દે છે.

જે અશિક્ષિત માનવી જીવનભરના વ્યવહારમાં કેવળ ત્રણસો શબ્દ જ વાપરતો હોય૧૪<ref>૧૪ કેટલાક ભાષાવૈજ્ઞાનિકો અનુસાર સામાન્ય વક્તાનું શબ્દભંડોળ ઘણું વિશાળ હોય છે. સરખાવો: “The myths about peasants, working men, or savages who use only a few hundred words have no foundation in fact; every adult speaker uses at least somewhere round 20,000 to 30,000 words; if he is educated — that is, if he knows technical and learned words — he uses much more. Everyone, moreover, understands more words than he uses.”

ભારતીય ભાષાઓનો શબ્દકોશ પાંચ પ્રકારના શબ્દોથી બંધાયેલો છે. સંસ્કૃતના જેવા જ, સંસ્કૃતમાંથી તે જ સ્વરૂપે યથાવત્ ઊતરી આવેલા, તત્સમ શબ્દો (ઉ. ત. કર્મ, કાર્ય, કૃષ્ણ, કર્ણ, યમુના, ગૃહ, ઈ૰); સંસ્કૃતમાંથી પ્રાકૃતઅપભ્રંશ દ્વારા આવેલા, ધ્વનિવિકાસ દ્વારા ઉદ્ભવેલા તદ્ભવ શબ્દો (ઉ. ત. કરમ, કાજ, ક્હાન, કાન, જમના, ઘર, ઈ૰); આ દેશના અતિ પ્રાચીન વતનીઓની ભાષામાંથી આવેલા દેશ્ય શબ્દો (ઉ. ત. ડુંગરો, વોંકળો, ઢેફું, ઝાડ, હેલી, ઈ૰); આ દેશની ભગિનીભાષાઓમાંથી ઉછીના લેવાયેલા શબ્દો (ઉ. ત. હિંદીમાંથી આવેલા बीन, बाल, कहानी, मिलाप, આદિ, મરાઠીમાંથી આવેલા परियट, टकाउ, कादंबरी, चळवळ, हलकट આદિ શબ્દો); અને વિદેશી શબ્દો (ઉ. ત. અક્કલ, અકસીર, અનામત, અરજ, આદિ અરબી શબ્દો; અવાજ, આસમાન, અંજીર, અંદાજ વગેરે ફારસી શબ્દો; કલગી, જાજમ, તોપ, બેગમ, મુગલ આદિ તુર્કી શબ્દો; આફૂસ, અનનાસ, ઇજનેર, કાજુ, કપ્તાન, તમાકુ, બટાટા આદિ પોર્ટુગીઝ શબ્દો; અને ઑફીસ, માસ્તર, રસીદ, સ્ટેશન, ટિકિટ, ડાક્ટર, બૅન્ક, કોરટ, હોટેલ આદિ અંગ્રેજી શબ્દો).  

આમાંથી પ્રથમ ત્રણ પ્રકારના શબ્દોનું—તત્સમ, તદ્ભવ અને દેશ્યનું—અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં પ્રાધાન્ય છે, પછીના બે પ્રકારના શબ્દોની સંખ્યા પરિમિત છે. સંસ્કૃતમાં પણ વિદેશી શબ્દો મળે છે૧૫<ref>૧૫ ઉ. ત. किकच, गङ्गा ચીનીમાંથી; अम्ब, कदम्ब, उदुम्बर, जम्बु, नारिकेल, जङ्घा ઈ૰ મુંડા ભાષાઓમાંથી; उलूखल, कज्जल, कुद्दाल, कुवलय, घूक, चन्दन, पण्डित, हेरम्ब આદિ દ્રાવિડી ભાષાઓમાંથી; गो અને लोह સુમેરિયન (gu) અને (urudu)માંથી; द्रम्म ગ્રીક drakhmē માંથી આવ્યા છે. —સરખાવો: ડૉ. ભોળાશંકર વ્યાસ, संस्कृतका भाषाशास्त्रीय अध्ययन, पृ. 272-275; Suniti Kumar Chatterjee, Indo-Aryan and Hindi, p. 24.</ref> પણ તેમની સંખ્યા અતિ મર્યાદિત છે. અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં વિદેશી શબ્દોની સંખ્યા એથી ઘણી વધારે છે. ગુજરાતીમાં ફારસી-અરબી શબ્દો ઠીક ઠીક પ્રમાણમાં વપરાય છે, પણ પંજાબી, સિંધીમાં એમનો પ્રચુરપણે ઉપયોગ થાય છે, અને ઉર્દૂમાં તો એની સીમા જ રહી નથી.

અંગ્રેજીએ આ પ્રમાણે જરૂર પડ્યે ભિન્ન ભિન્ન ભાષાઓમાંથી શબ્દો ગ્રહણ કર્યા છે. ઉ. ત. અંગ્રેજીએ જર્મનમાંથી frankfurter (= a preparation of beef and pork sausage), hamburger (= a kind of beef-steak) ઈ૰ ખાદ્યપદાર્થોનાં નામ, અને wanderlust (= unconquerable longing for wandering), umlaut (= vowel mutation) ઈ૰ દાર્શનિક કે શાસ્ત્રીય પરિભાષાના શબ્દો; ફ્રેન્ચમાંથી chauffeur (= driver of a motor-car), garage, chef (= head-cook), beef, champagne (= a kind of wine), ઈ૰ અનેક શબ્દો; ઈટાલિયન ભાષામાંથી piano, sonata (= an instrumental composition), virtuoso (= a person with special knowledge of art) જેવા સંગીત કે કલાના શાસ્ત્રીય શબ્દો; ભારતીય ભાષાઓમાંથી sugar (મૂળ સં. शर्कराનાં પ્રાચીન રૂપાન્તરો દ્વારા), pundit, curry, calico, bungalow ઈ૰ શબ્દો; અમેરિકન-ઈન્ડિયન ભાષાઓમાંથી tomahawk (= war-axe), wampum (= a decoration of shells), moccasin (= foot-wear of deer-skin) ઈ૰; અરબીમાંથી algebra, alcohol, alchemy, આદિ; ચીની ભાષામાંથી typhoon અને tea આદિ લીધા છે, અને એમના ધ્વનિતંત્રમાં આવશ્યકતા અનુસાર રૂપાન્તર કર્યું છે.૧૬<ref>૧૬ સરખાવો: Bloomfield, Language, p. 458.</ref>

ભાષાનું ધ્વનિતંત્ર તો માણસને પોતાના શૈશવકાળ દરમિયાન જ સિદ્ધ થઈ જાય છે, તેમ એનું પદબંધારણ પણ એને બાલ્યાવસ્થામાં જ અવગત થઈ જાય છે. પરંતુ એનો શબ્દકોશ કદીએ સ્થિર થઈ શકતો નથી; એમાં નિરંતર સુધારાવધારા, ઉમેરા, ઈ૰ થયાં કરે છે. અનેક નવા શબ્દો એ ગ્રહણ કરે છે, તો ઘણા જૂના શબ્દોનો એ ત્યાગ કરે છે. પણ શબ્દોની ભરતી થવાને કારણે જ જૂનાનો ત્યાગ થાય એમ હંમેશાં બનતું નથી—ઘણીવાર બંને પ્રકારના શબ્દો એકબીજાના પર્યાયવાચક (synonyms) બનીને કે પરસ્પર પૂરક (doublets) બનીને રહે છે. ઉ. ત. ફ્રેન્ચ chaire (=pulpit, desk) અને chaise (=chair, seat);૧૭<ref>૧૭ જુઓઃ Vendryes, op. cit., p. 192</ref> ગુજ૰ ‘ગોર’ અને ‘ગુરુ’. પરિવર્તન પામતી સામાજિક પરિસ્થિતિ, નૂતન વ્યવસાયો, કે વિવિધ ટેક્નિકલ સાધનસામગ્રી (technical equipment)— એ સર્વ આ પ્રકારે જૂના શબ્દોના પરિત્યાગમાં કે એમના અર્થપરિવર્તનમાં અને નૂતન શબ્દોના નિર્માણમાં કારણભૂત બને છે.  

શબ્દો મનમાં અલગ એકમો (isolated entities) તરીકે રહેતા નથી પણ એક સુસંકલિત સમૂહ રૂપે—જેમાં કાં તો શબ્દમૂળ (radical element) સમાન હોય, અથવા તો પરસર્ગ-પ્રત્યયાદિક (suffixes) સમાન હોય—ચિત્તમાં અવસ્થિત હોય છે. કેટલીક વાર પરસર્ગાદિકની શબ્દ ઉપર એટલી બધી પ્રબળ અસર પડે છે કે શબ્દ એવા જ પરસર્ગાદિકયુક્ત પણ અન્ય અર્થવાળા શબ્દોની અર્થચ્છાયા ગ્રહણ કરી લે છે. ઉ. ત. meurtrir (= to bruize)માંથી બનેલું નામ virtre-vitrier જેવા અન્ય શબ્દોની અસરને કારણે પોતાનો અર્થ છોડી દઈને નવો અર્થ (= murderer) ધારણ કરે છે— virtre (=[window]-pane): vitrier (= glazier):: meurtre (= murder): meurtrier (= murderer).૧૮<ref>૧૮ જુઓઃ Vendryes, op. cit., p. 192.</ref> ગુજરાતી ઉદાહરણ—ઉત્તમ: અનુત્તમ (= અત્યુત્તમ), શુદ્ધ: અનશુદ્ધ (અત્યંત શુદ્ધ), ∴ ઘોર (= ભયંકર): અઘોર (=‘અતિ ભયંકર’) (સંસ્કૃતમાં મૂળ અર્થ ‘ભયંકર નથી તેવું’). એ જ પ્રમાણે, તાગ: અતાગ (રૂપાન્તર ‘અથાગ’) (=‘જેનો તાગ ન લઈ શકાય તેવું’); (‘થાક’: ‘અથાક’ ના સાદૃશ્યે) ‘અથાગ’ = ‘અવિરત’, ‘થાક્યા વિના’, ‘અત્યંત’.  

અનેકાર્થતાનું સરસ ઉદાહરણ ફ્રેન્ચ શબ્દ bureau છે. ફ્રેન્ચ bureauનો અર્થ પ્રથમ ‘ટેબલ-ક્લૉથ’ (drugget), પછી ‘ટેબલ-ક્લૉથ નાંખેલું હોય એવું ફર્નિચર’, પછી ક્રમશઃ, લખવાનું ટેબલ, એવા ટેબલવાળો ઓરડો, એમાં થતા વ્યવસાય, એ વ્યવસાયમાં રોકાયેલા મનુષ્યો, અને છેલ્લે, કોઈ સંસ્થા કે સમાજના સંચાલકો—એમ ભિન્ન ભિન્ન અર્થો થાય છે. આવી જ ક્રમિક અર્થસંક્રાન્તિ અંગ્રેજી dress (ફ્રેન્ચ dresser) માં નજરે પડે છે. એનો મૂળ અર્થ હતો ‘to make straight’ (ઉ. ત. dress timber). એમાં વધારાની સામગ્રી કાપી નાંખવાનો ભાવ હતો, એટલે એમાંથી બીજે ક્રમે dress hides, dress poultry જેવા પ્રયોગો નીકળ્યા. એ પ્રયોગોમાં ‘બનાવવું’, ‘તૈયાર કરવું’ એવો અર્થ ધ્વનિત હતો. એમાંથી dress a salad, dress a wound, dress the hair ઈ૰ પ્રયોગો નીકળ્યા. છેલ્લા પ્રયોગમાં ‘સુશોભિત કરવું’ એવો ભાવ સૂચિત રહે છે. એમાંથી, છેલ્લે, ‘પોષાક’નો અર્થ નીકળ્યો. (ઉ.ત. he dresses well).૧૯<ref>૧૯ જુઓઃ Sturtevant, op. cit., p. 134.</ref> આ જ પ્રમાણે અંગ્રેજી શબ્દ gameનો મૂળ અર્થ ‘રમત’, પછી ‘મૃગયા(ની રમત)’ ‘જેનો શિકાર થાય છે એવું કોઈ પણ પ્રાણી’, અને છેલ્લે, ‘જંગલી પશુપંખી’, એમ મૂળ એક અર્થમાંથી વિકાસ પામીને વિવિધ અર્થો થયા છે. સંસ્કૃતમાં मृगના કોઈપણ ‘જંગલી પ્રાણી’, ‘હરણ’, ‘આકાશનું મૃગ નક્ષત્ર’ ઇ૰; जनના ‘જન્મેલું’, ‘કોઈપણ જીવન્ત વ્યક્તિ’ (living being), ‘માણસ’, ‘લોકો’, ‘પ્રજા’; अन्नના ‘ખાધેલું’, ‘ભોજન’, ‘ભાત’, ‘અનાજ’; અને शिक्षाના ‘જ્ઞાન’, ‘શિક્ષણ’, ‘પાઠ’, ‘ઉચ્ચારશાસ્ત્ર’, ‘સજા’, એમ વિવિધ અર્થો થાય છે. આ ઉદાહરણોમાં એક પ્રચલિત અર્થમાંથી બીજો નવીન અર્થ નીકળ્યો છે, અને ભાષામાં એ સર્વ એકસાથે પ્રચારમાં છે. ભાષાવિજ્ઞાન અનુસાર જ્યાં જ્યાં એક શબ્દના તદ્દન નિરનિરાળા, પરસ્પરથી સ્વતંત્ર ઘણા અર્થો થતા હોય ત્યાં એટલા સ્વતંત્ર (સમ-ધ્વનિ પણ ભિન્નાર્થ) શબ્દો અસ્તિત્વમાં છે એમ ગણવું જોઈએ. કોઈક વાર શબ્દના જૂના અર્થને હઠાવીને નવીન અર્થ જ પ્રચલિત થઈ જાય એમ પણ બને છે, ત્યાં શબ્દનું અર્થપરિવર્તન થયેલું ગણવાનું છે. શબ્દોના અર્થ પણ સબળ નિર્બળ હોય છે. શબ્દનો સબળ અર્થ મન ઉપર સુદૃઢપણે અંકિત હોય છે, અને સવિશેષપણે પ્રચરિત થતો રહે છે; નિર્બળ અર્થો વિરલપ્રયુક્ત હોઈ મનની પશ્ચાદ્ભૂમિમાં રહે છે, અને ઘણી વાર એમનો પ્રયોગ કરતાં અન્ય શબ્દોના ટેકાની એમને આવશ્યકતા રહે છે. ઉ. ત. ‘લિંગ’ (=જાતિ, ચિહ્ન), ‘બાણ’ (=તીર), ‘રીત’ (=રીતિ, પ્રકાર), ‘રંગ’, ‘તાર’, ‘બોલ્યું’ (=બોલેલું, વચન), ‘ધર્મ’, ઈ૰ શબ્દોના દર્શાવેલા અર્થો સબળ અર્થો છે; એ તરત જ, શબ્દના ઉચ્ચારની સાથેસાથ, મનમાં સ્ફુરી રહે છે. એ શબ્દોના વિરલપ્રયુક્ત અર્થો સમુચિત અભિવ્યક્તિ માટે અન્ય ટેકારૂપ શબ્દોનો આશ્રય લે છે : જેમકે ‘શિવલિંગ’ કે ‘શિવનું બાણ’, ‘રીતભાત’ (=વર્તણૂક, સભ્યતા), ‘રંગરોગાન’ (મકાનનાં), ‘રંગરાગ’ (= આનંદપ્રમોદ, વિલાસ), ‘તારકસબ’, ‘બોલ્યુંચાલ્યું’ (=અપ્રિય વાણી, વર્તન), ‘ધર્મધ્યાન’(=ધાર્મિક ક્રિયાઓ).  

અર્થસંકોચમાં શબ્દના સંકેત (connotation)નું ક્ષેત્ર સીમિત થઈ જાય છે; જે નામ પ્રથમ સામાન્ય રૂપે જાતિ (species) દર્શાવતું તે પછી એમાંથી કોઈ એક વર્ગ (particular group) નું નિર્દેશક બની રહે છે. ભાષાના ચાલુ વપરાશમાં તો ઘણુંખરું સામાન્ય રૂપના શબ્દો (general terms) સામાન્ય અર્થ (general significance) માં ભાગ્યે જ વપરાતા હોય છે; એ પ્રત્યેક જુદા જુદા વિશિષ્ટ (particular) અર્થમાં જ પ્રયોજાતા હોય છે. ઉ. ત. operation એ સામાન્ય રૂપના શબ્દનો વૈદ્યકીય સંદર્ભમાં એક અર્થ (= વાઢકાપ), લશ્કરી પ્રવૃત્તિ માટે બીજો અર્થ

અર્થવિસ્તાર–ઉપરનાથી બરાબર ઊલટી પ્રક્રિયા છે. એમાં વિશિષ્ટ અર્થ દર્શાવતા શબ્દો વધારે વ્યાપક બનીને સામાન્ય (general) અર્થ પ્રદર્શિત કરે છે. અર્થાત્, કોઈ એક વર્ગ (species) માટેનો શબ્દ સમસ્ત જાતિ (genus) માટે વપરાતો થાય છે. ઉ. ત. Middle English ‘bridde’ (= young birdling) > bird; M. E. ‘dogge’ (= dog of a particular breed) > dog.

દક્ષિણ સ્લાવોનિક ભાષાઓમાં ગુલાબને માટેનો શબ્દ સમાન રૂપે ‘ફૂલ’ને માટે વપરાય છે. ઉ. ત. Slovenian ‘roža’ Crotian ‘rožica.’ એ બંને મૂળ ‘ગુલાબ’ના અર્થના શબ્દો હવે માત્ર ‘ફૂલ’ના અર્થમાં પ્રયોજાય છે.૨૦<ref>૨૦ સરખાવો: Bloomfield, op. cit., p. 426; Vendryes, op. cit., p. 202.</ref> સંસ્કૃતમાં तैलનો મૂળ અર્થ હતો ‘તલનું સત્ત્વ’; એ પછી કોઈ પણ પ્રકારના તેલ માટે વપરાતો થઈ ગયો. (ઉ. ત. ‘મગફળીનું તેલ’, ‘સુખડનું તેલ’). સં. कुशल અને प्रवीणના મૂળ યૌગિક અર્થો (derivational meanings) હતા ‘કુશ તોડવામાં નિષ્ણાત’, અને ‘વીણા વગાડવામાં હોશિયાર’. એ મૌલિક અર્થો વધારે વ્યાપક બનીને પછી ‘નિષ્ણાત’ કે ‘ચતુર’ એ અર્થમાં વપરાવા શરૂ થયા. गोष्ठનો વ્યુત્પત્ત્યર્થ હતો ‘ગાયની કોઢ’ (cow-pen, ગૌશાળા); એમાંથી પછી વિકાસ પામીને ‘પશુઓનો વાડો’ એવો અર્થ પ્રચલિત થયો. એ જ પ્રમાણે अभ्यासનો પ્રારંભમાં અર્થ હતો ‘શર આદિ વારંવાર ફેંકવાં (अभि+अस्)’, અને द्रव्यનો અર્થ થતો ‘द्रु (વૃક્ષ)માંથી બનેલી વસ્તુ’. એ બંને અર્થો વિસ્તરીને अभ्यास = ‘કોઈ ક્રિયાનું ફરી ફરીને આવર્તન’ અને द्रव्य = કોઈ પણ ‘પદાર્થ કે વસ્તુ’ એવા અર્થો રૂઢ થઈ ગયા. મહાભારતમાં कल्य = ‘આવતી કાલ’, અને परश्वः = ‘આવતી કાલ પછીનો દિવસ’–એવો અર્થ થાય છે. વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓમાં એનો વિસ્તાર થઈને ‘ગઈ કાલ’ અને ‘ગઈ કાલનો આગળનો દિવસ’ એ અર્થમાં પણ ક્રમશઃ પ્રયોજાય છે (ઉ. ત. ‘કાલે હું અમદાવાદ ગયો હતો’; ‘परसों मैं आपके घर आया था’). સંસ્કૃતના गङ्गा શબ્દનો ભારતીય ભાષાઓમાં સામાન્ય ‘નદી’વાચક અર્થ પણ મળે છે – ઉ. ત. ‘દમણગંગા’, ‘બાણગંગા’, ઈ૰.

ભાષામાં અલંકારોનો ઉપયોગ વિચારને વધારે સુસ્પષ્ટપણે વ્યક્ત કરવાને તેમજ કોઈ વિશેષાર્થ વ્યંજિત કરવાને પ્રચુરપણે થાય છે. એથી જ કોઈએ ભાષાને ઘસાઈ ગયેલા રૂપકોના ભંડારની ઉપમા આપી છે.૨૧<ref>૨૧ cf, “Language is a book of faded metaphors.”

અત્યુક્તિ (Hyperbole)માં પ્રબળ અર્થવાળો શબ્દ નિર્બળ અર્થ વ્યક્ત કરતો થઈ જાય છે. ઉ. ત. pre-French ‘ex-tonāre’ (=to strike with thunder) > French ‘étonner’ (‘to astonish’); સં. नष्टः (= `નાશ પામેલો’) > ગુજ. ‘નાઠો’, સં. भग्नः (=‘ભાંગેલો’, ‘તૂટી પડેલો’) > ગુજ. ‘ભાગ્યો’, ઈ૰.

વ્યંગ્યોક્તિ (Litote)માં નબળો અર્થ દર્શાવતો શબ્દ પ્રબલાર્થ બને છે. ઉ. ત. pre-English ‘kwalljan’(= `to torment’) > O. E. ‘cwellan’ (‘to kill’); પ્રા. ગુજ. कारिम (=કૃત્રિમ) > વર્ત. ગુજ. ‘કારમું’ (=ભયંકર); પ્રા. ગુજ. कामा सारइ, મૂળ અર્થ ‘કામ પતાવે છે’ > ‘આત્મબલિદાન આપે છે’.૨૩<ref>૨૩ જુઓ: कान्हडदे प्रबन्ध 4-234; સંપા. કાન્તિલાલ બ. વ્યાસ</ref>

અપકર્ષ (Degeneration)માં શબ્દનો મૂળ સારો અર્થ કાળક્રમે હીન અર્થ દર્શાવતો થઈ જાય છે. ઉ. ત. O. E. ‘cnafa’ ( =‘boy’, ‘servant’) > knave (=લુચ્ચો, હરામી); સં. श्याल કે शकार (‘રાજાનો સાળો’) > (‘મૂર્ખ’, ‘અધમ’, ‘ક્રૂર’) (રાજસંબંધી) (સંસ્કૃત નાટ્યસાહિત્યમાં); સં. आर्या (=સંમાન્ય સન્નારી) > अज्जुआ, अज्जुका (‘કુટ્ટણી’).૨૪<ref>૨૪ જુઓઃ  भगवदज्जुकीयम् એ પ્રહસન.</ref>

ઉત્કર્ષ (Elevation) માં મૂળ સામાન્ય અર્થવાળો શબ્દ ઉત્તમ અર્થ દર્શાવતો થાય છે. ઉ. ત. O. E. cniht (= ‘boy’, ‘servant’) > knight; સં. गणिका > મધ્ય ગુજ. ‘ગુણીજન’;૨૫<ref>૨૫ સરખાવો : ‘ગુણીજન ગાયે ગીત રસાળ.’

અન્યને સંતાપવા, પીડવા એ શક્તિ અને સામર્થ્યનું દ્યોતક મનાયું છે. ઉ. ત. प्रतप् (= ‘તાપથી સંતાપવું’, ‘પીડવું’) ઉપરથી ‘પ્રતાપી’ (= તેજસ્વી, ગૌરવવંત). તો, સ્વભાવની ઋજુતા, ભલાપણું કે સીધાપણું મૂર્ખતાની સાથે સંકલિત થયું છે. ઉ. ત. અંગ્રેજી તેમજ ફ્રેન્ચ simple (= મૂર્ખ), ‘ભલોભોળો’(< ભદ્ર), સં. ऋजुक (= સીધોસાદો). અંગ્રેજી શબ્દ ‘silly’નો પ્રથમ અર્થ હતો ‘happy’; પછી ‘innocent’, ‘helpless’, ‘insignificant’; એમાંથી હવે સત્તરમા સૈકા પછી ‘foolish’ એવો અર્થ છેલ્લે રૂઢ થયો છે.૨૬<ref>૨૬ સરખાવો : Sturtevant, op. cit., p. 128.</ref> ફ્રેન્ચ શબ્દ innocent (= harmless, guileless) નું પણ આવું જ અર્થપરિવર્તન થયું છે.૨૭<ref>૨૭ સરખાવો : Vendryes, op. cit., pp. 207-208.</ref>

કેટલીક વાર અત્યંત ક્રોધ અને ધિક્કાર સૂચવતા શબ્દો પણ મૃદુ સંદર્ભમાં વપરાય છે. ઉ.ત. મા પોતાના બાળકને વ્હાલમાં ‘લુચ્ચો’ કે ‘બદમાશ’ કહેશે કે પત્ની પોતાના પ્રિયતમને ‘ધૂર્ત’ કે ‘જૂઠા’ કહેશે.૨૮<ref>૨૮ સરખાવોઃ दृष्टः स्वप्ने कितव रमयन्कामपि त्वं मयेति। —मेघदूत, उत्तरमेघ ५२<br>

{{right|—કીલાભાઈ કૃત અનુવાદ.}}

{{right|—ત્રિભુવન ગૌરીશંકર વ્યાસકૃત અનુવાદ.}}</ref> અંગ્રેજી આદિ ભાષાઓમાં પણ આવા પ્રયોગો થાય છે. ઉ. ત. (માતાનું બાળકને સંબોધન) ‘you little rogue’! આવા પ્રયોગો બહુધા રૂઢિનું પરિણામ હોય છે.

શબ્દનાં અર્થપરિવર્તનો લોકમાનસનું તેમ સામાજિક પરિસ્થિતિનું સૂચન કરે છે. ઉ. ત. જર્મનમાં Onkel (= uncle) કોઈ પણ ‘વૃદ્ધ અને માયાળુ સજ્જન’ માટે વપરાય છે, ત્યારે die Tante (= aunt) ‘ઝઘડાખોર અને છિદ્રો શોધનારી સ્ત્રી’ને માટે વપરાય છે. એ લોકમાનસની નર્મવૃત્તિ સૂચવે છે. ફ્રેન્ચ અને અંગ્રેજીમાં madame નો અર્થ સારો છે, ત્યારે જર્મનમાં એ ઉછીનો શબ્દ હોઈ એનો અર્થ હલકો છે. એ જ પ્રમાણે મરાઠી पंतोजीનો અર્થ (=બ્રાહ્મણ વિદ્યાગુરુ) સારો છે; જ્યારે એના ઉપરથી ગુજરાતીમાં ઉછીનો લીધેલો શબ્દ ‘પંતૂજી’ હીન અર્થમાં (= વેદિયો) પ્રયોજાય છે. સંસ્કૃતમાં भ्रातृव्य (= પીતરાઈ ભાઈ)નો એક અર્થ ‘પ્રતિસ્પર્ધી, શત્રુ’ એવો છે.૨૯<ref>૨૯ સરખાવો: કહેવત–`સો મણ રાઈ અને એક પિતરાઈ.’</ref> પશુપાલક પ્રજાઓમાં પોતાની પાસેનાં પશુઓની સંખ્યા ઉપરથી માણસની સમૃદ્ધિ મપાતી. એથી ઈન્ડો–યુરોપિયન પ્રજાઓમાં પૈસાના નિર્દેશક શબ્દોનો મૂળ અર્થ ‘પશુ’ એવો છે: ઉ. ત. લેટિન pecunia, અંગ્રેજી pecuniary લૅટિન pecu (સરખાવો: સં. पशुः) ઉપરથી આવ્યા છે. જર્મન શબ્દ ‘vich’ આજે માત્ર ‘પશુ’નો નિર્દેશક છે, પણ એનો સમાન્તર અંગ્રેજી શબ્દ fee (<O. E. feoh = cattle) ‘વેતન’નો અર્થ દર્શાવે છે. સ્લાવોનિકમાં skotu શબ્દ ‘ઢોરઢાંખર’ તેમજ ‘સમૃદ્ધિ’ બંને દર્શાવે છે. જર્મન શબ્દ feder અને ફ્રેન્ચ plume એ યુગમાંથી ઊતરી આવ્યા છે, જ્યારે પક્ષીઓનાં પીંછાંની કલમ ઘડાતી. ગુજ૰ ‘ગ્લાસ’ (= પ્યાલો) શબ્દ સૂચવે છે કે આવાં પાત્ર મૂળ કાચનાં બનેલાં હતાં અને યુરોપમાંથી આયાત થતાં. આવાં સંખ્યાબંધ ઉદાહરણો ઉદ્ધૃત કરી શકાય તેમ છે. વસ્તુતઃ તો પ્રાગ્વૈદિક આર્યોની જીવનચર્યાની આછીપાતળી રૂપરેખા ઈન્ડોયુરોપિયન ભાષાના તુલનાત્મક અભ્યાસથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.

આમાંથી આપણે પ્રથમ માનસશાસ્ત્રીય કારણો લઈએ. નિરંતર વપરાશને કારણે કેટલાક શબ્દોને એટલો બધો ઘસારો, એમના ધ્વનિતંત્રમાં કે અર્થનિર્દેશમાં, લાગે છે કે ભાષામાંથી એ શબ્દો સહજ જ લુપ્ત થઈ જાય છે. ધ્વનિવિકાસને કારણે અતિ ટૂંકાં થઈ ગયેલાં શબ્દરૂપો અર્થાભિવ્યક્તિ માટે નિર્બળ બનતાં લુપ્ત થઈ જાય છે. ઉ. ત. લૅટિન os (=mouth) માંથી ઉદ્ભવેલું કોઈ શબ્દરૂપ લૅટિનમાંથી આવેલી ફ્રેન્ચ આદિ રોમાન્સ (Romance) ભાષાઓમાં સચવાયું નથી.૩૦<ref>૩૦ સરખાવોઃ Vendryes, op. cit., p. 213.</ref> લૅટિન ‘apis’ (=‘bee’) ફ્રેન્ચમાંથી ચાલ્યું ગયું, કારણ કે ફ્રેન્ચમાં એનું અવતરણ થતાં કેવળ એક જ ધ્વનિ [e] બાકી રહેતો હતો.૩૧<ref>૩૧ સરખાવોઃ Bloomfield, op. cit., p. 395.</ref> આ પ્રમાણે કેટલાંક પુરાતન ઈન્ડોયુરોપિયન ક્રિયારૂપો અતિ હ્રસ્વતાને કારણે પ્રચારમાંથી જતાં રહ્યાં. ક્વચિત્ ભાષા અતિ ટૂંકા શબ્દોને અન્ય શબ્દોનો ટેકો આપીને સાચવી લે છે. આ રીતે ફ્રેન્ચમાં sain (=sound) અને sauf (=safe) શબ્દો ભાગ્યે જ એકલા આવે છે; સામાન્ય રીતે એ બંને જોડાઈ જઈને sain et sauf એમ સંયુક્ત રૂપે વપરાય છે.૩૨<ref>૩૨ સરખાવોઃ Vendryes, op. cit., p. 214.</ref> (સરખાવો ગુજ૰ ‘હેમખેમ’.) અતિ ટૂંકાં સ્થળનામોને પણ આવી રીતે સંદર્ભમાં અનુરૂપ સામાન્ય નામનો ટેકો આપવામાં આવે છે. ઉ. ત. ‘સેર’ કે ‘સેરિયા’ને બદલે ‘મુનિની સેર’, કે ‘ખેડ’[બ્રહ્મા]ને બદલે ‘બ્રહ્માની ખેડ’, Eu કે Batz ને બદલે la ville d’ Eu (Eu [નામ]નું ગામ), le Bourg de Batz (Batz [નામ]નું નગર).

આવા અળગા થયેલા શબ્દોના અર્થને એકાકી અર્થો (marginal meanings) કહે છે. O.E. wԑd (= garment), O. E. we:od (= weeds) થી ભિન્ન શબ્દ છે. એ આજે એક પ્રયોગ (widow’s weeds) સિવાય લુપ્તવત્ છે. ગુજરાતીમાં પણ धण (< અપ. धण < સં. धन्या = ‘નાયિકા’, ‘સુંદરી’), ધણ (= પશુઓનું ટોળું)થી વિભિન્ન શબ્દ છે, અને વર્તમાનમાં એ માત્ર સીમંતપ્રસંગ સિવાય વપરાતો નથી. ઉ. ત. ‘ધણ (= સીમન્તિની સ્ત્રી) શણગારી.’ આવા એકાકી અર્થોનાં અન્ય ઉદાહરણોમાં ‘please do this’ (= if it pleases you), “proof of pudding lies in eating’ (= test) ગણાવી શકાય. એના મૂળ અર્થ ‘to give pleasure’ અને ‘to give conclusive evidence’ એવા છે.૩૩<ref>૩૩ સરખાવો: Bloomfield, op. cit., pp. 434, 436, 438.</ref>

અત્યંત વપરાશને કારણે અર્થનાં ઘસારાનાં પણ અનેક ઉદાહરણો મળે છે. ઉ. ત. માનવ લાગણીઓ વ્યક્ત કરતા શબ્દો અત્યધિક વપરાશને કારણે ધીમે ધીમે પોતાની અર્થાભિવ્યક્તિ ગુમાવી દે છે. ઉ. ત. ‘વહાલા’ (=પ્રિયતમ)૩૪<ref>૩૪ જુઓ: ‘સરસ્વતીચન્દ્ર’માં ગુણસુંદરી અને સૌભાગ્યદેવીએ પોતાના પતિને કરેલાં સંબોધનો.</ref> શબ્દ પોતાની વિશિષ્ટ અભિવ્યક્તિ ગુમાવીને માત્ર ‘પસંદ’નો અર્થ વ્યક્ત કરતો થઈ ગયો છે. ક્વચિત્ તો એ કેવળ અર્થવિહીન (રિક્તાર્થ) થઈ રહ્યો છે. (ઉ. ત. ‘એમને મગ વહાલા છે, માટે આજે મગ રાંધો’; ‘મારો વા’લો! આપણને છેતરી ગયો!’)  

કેટલીક વાર આ રીતનો શબ્દવિવર્ત બે સાથે રહેતાં તત્ત્વો (objects) વચ્ચેની વિભિન્નતા સુસ્ફુટ કરવાને કારણે ઉત્પન્ન થાય છે. બે જુદી જુદી જાતિઓ માટેના જુદા જુદા શબ્દો ઘણી ભાષાઓમાં પ્રયોજાયેલા મળે છે તેનું કારણ આ છે. ઉદા. father, mother; brother, sister; husband, wife; માતા પિતા ભાઈ બહેન; વર વહુ. ભાષાના વિકાસની કોઈ પુરાતન કક્ષાએ આમાંથી કોઈ કોઈ જોડકાં સમાન હશે એમ ધારી શકાય. ઉ. ત. ફ્રેન્ચ dame (f.) કે જર્મન Frau (f.) નાં કે સં. कन्याનાં નરજાતિનાં રૂપો (ઉ. ત. જર્મન frô, કે સં. *कन्यः૩૫<ref>૩૫ ઉ.ત. [गौतमीपुत्र] शातकर्णी કે शातकर्ण (પ્રા. सातकण्णी)માં ઉત્તરપદ *कन्यः હશે (* शातकन्यः, = शातનો પુત્ર) એવો તર્ક થઈ શકે છે.</ref> ઈ૰) ભાષાના કોઈક કાળે અવશ્ય હતાં.  

આવા નિષિદ્ધ શબ્દોને સ્થાને અન્ય શબ્દો યોજવામાંથી અને ચાલુ વપરાશના શબ્દોને સ્થાને વધારે ચટાકેદાર (racy, spicy) શબ્દો વાપરીને વિશેષ અભિવ્યક્તિ સાધવામાંથી slangની ઉત્પત્તિ થઈ છે. સમાજના નર્મમર્મવિદ્ લોકો (wits of the community) આવા પ્રયોગો સરજાવે છે, જે અમુક સમય પર્યંત અતિ પ્રચલિત રહી પાછા વિલય પામે છે અને એમને સ્થાને નવા શબ્દો નિર્માણ થાય છે. ઉ. ત. અંગ્રેજીમાં બે ત્રણ પેઢી પહેલાં ‘you are off the base’, ‘I have done my bit’ જેવા પ્રયોગો નવીનતા કે વિશેષાભિવ્યક્તિ માટે થતા. આજે એ પ્રયોગો વાસી થઈ ગયા છે. ગુજરાતીમાં ‘એનું ચસકી ગયું છે’,૩૯<ref>૩૯ સરખાવો: ‘વાવડી ચસકી’ એ પ્રયોગ અને એની ઉત્પત્તિ વિષેની હાસ્યકથા.</ref>  ‘એના ટાંટિયો ભાંગી નાંખીશ’, ‘ભાઈસાહેબ ચારસોવીસ છે’,૪૦<ref>૪૦ ‘શ્રીમાન ૪૨૦’ શીર્ષક ચલચિત્ર ઉપરથી—જેમાં નાયક જબરો ઠગ-ધૂતારો છે—આ પ્રયોગ નીકળેલો સંભવે છે. ઠગાઈ માટે પિનલકોડની કલમ ૪૨૦ લગાડવામાં આવે છે, એનો સંદર્ભ અહીં છે. સરખાવો અમેરિકન અંગ્રેજી પ્રયોગ ‘twenty-three’ (=‘get out’!). (જુઓ: Bloomfield, ibid, p. 402)</ref> ‘ચૌદકૅરૅટિયો’,૪૧<ref>૪૧ ‘ગુજરાત સમાચાર’ના તાજેતરના એક વ્યંગચિત્રમાં આ નવીન સ્લૅન્ગનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.</ref> ઈ૰ જેવા પ્રયોગો સ્લૅન્ગની સરજત છે.  

કેટલીક વાર અમુક શબ્દોથી નિર્દિષ્ટ પદાર્થો ગહન (magic, mystic) તત્ત્વના અધિષ્ઠાનરૂપ મનાય છે. એથી એમનો સીધો નામોલ્લેખ કરવામાં આવતો નથી, પણ નામાન્તરોથી એમનો નિર્દેશ કરવામાં આવે છે.૪૨<ref>૪૨ સરખાવોઃ ‘नामान्तरैर्निरूप्येषा, नाम्ना नान्येन केनचित् ।’

{{Gap}}— मार्कण्डेय पुराण, सप्तशती</ref> આવા જ કોઈ કારણસર ઘણીખરી ઈન્ડોયુરોપિયન ભાષાઓમાં ‘જમણા’ અંગને માટે એકજ શબ્દ છે, જ્યારે ‘ડાબા’ અંગને માટે ભિન્ન ભિન્ન શબ્દો પ્રયોજાય છે. આયરિશ ભાષામાં ‘રીંછ’ ને માટે અને ‘સામન’ (salmon) માછલી માટે ડઝનેક શબ્દો છે, જે એ શિકારનાં પ્રાણીઓ હોઈ અનુલ્લેખ્ય (taboo) હતાં એમ દર્શાવે છે. રીંછ માટેનો આદિમ ઈન્ડોયુરોપિયન શબ્દ સંસ્કૃતમાં ऋक्षः, ગ્રીકમાં arktos, લૅટિનમાં ursus, એ રૂપે સચવાઈ રહેલો, તે જર્મેનિક અને બાલ્ટો-સ્લાવિક સમૂહની ભાષાઓમાંથી લુપ્ત થઈ ગયો. રશિયન ભાષાનો રીંછ માટેનો શબ્દ medvet સમાસ છે, જેનો અર્થ ‘મધ-ખાનાર’ છે. Menomini માં રીંછને માટે જે શબ્દ પ્રયોજાય છે તેનો અર્થ ‘little what-you-may-call-him’ એવો થાય છે.૪૩<ref>૪૩ સરખાવોઃ Bloomfield, op. cit., p.400.</ref> સંસ્કૃતમાં वानर, शाखामृग આદિ શબ્દો આવી રીતે ઉત્પન્ન થયા હશે એમ તર્ક કરી શકાય. ગુજરાતીમાં સાપને માટે લોકભાષામાં વિવિધ શબ્દો વપરાય છે—‘જનજનાવર’, ‘જીવજંત’, ‘મોટો જીવ’ ‘એરુઝાંઝરુ’ ઈ૰—તેનું કારણ પણ કાંઈક આવું જ હશે.

શિષ્ટાચારને નિમિત્તે જ માનાર્થ પ્રયોગોનું અસ્તિત્વ છે. ઉ. ત. ઇટાલિયનમાં પોતાની સ્ત્રી માટે mia moglie (= my wife), પણ અન્યની પત્ની માટે la sua signora (= your lady) વપરાય છે. એ જ પ્રમાણે જર્મનમાં meine Frau (= my wife), પણ Ihre Frau Gemahlin (= your Mrs. Consort) એવો પ્રયોગ થાય છે. Algonquian ભાષાઓમાં ‘my wife’ અને ‘thy wife’ એ પ્રયોગો થતા નથી; એને બદલે ‘the old woman’ અથવા તો ‘the one I live with’ એમ કહેવાય છે.૪૪<ref>૪૪ સરખાવોઃ Bloomfield, op. cit., p. 402.</ref> ગુજરાતીમાં સામાન્ય વર્ગમાં પત્નીને ‘કીકીની બા’ કે ‘ઘરમાંથી’ એમ મોઘમ કહેવું એમાં શિષ્ટાચારની મર્યાદા ગણાય છે.

આ પ્રક્રિયા ઘણા જૂના વખતથી ચાલતી આવી હશે એમ લાગે છે. માનવ ઉદ્યોગોમાં નવાં સાધનો ને નવી પદ્ધતિઓ શોધાતાં નવા શબ્દો અસ્તિત્વમાં આવ્યા છે. ઉ. ત. જર્મૅનિક ભાષાઓમાં ‘રોટી’ માટે ગૉથિક hlaifs (=loaf) માંથી નીકળેલા શબ્દો પ્રચારમાં હતા, જે પછી લિથુએનિઅન અને સ્લાવિક ભાષાઓએ પણ ઉછીના લીધા હતા. ઉ.ત. O. Eng. ‘hláfweard’ = loaf-ward (Mod. Eng. ‘lord’) અને ‘hlaefdige’= loaf-server ( = Mod. Eng. ‘lady’). ગૉથિક hlaifs ( = loaf) નો અર્થ ‘ખમીર નાખ્યા વિના તૈયાર કરેલી રોટી’ (unleavened bread) થતો હતો. કણેકમાં ખમીર નાંખવાનું શોધાયું ત્યારે રોટી માટે નવો શબ્દ “brôt” Old High Germanમાંથી લેવામાં આવ્યો, જેમાંથી જર્મન “brôt” અને અંગ્રેજી “bread” નીકળ્યા.૪૫<ref>૪૫ સરખાવો: Vendryes, op. cit., p. 222.</ref>

અન્ય પ્રસંગોએ એક પ્રધાન શબ્દને અન્ય શબ્દ જોડીને એક સમસ્ત પદ બનાવવામાં આવે છે. ઉ. ત. Old Eng. frēond-līc (કે līce) (= friend-form) > Mod. Eng. friendly; O. E. cild-hād (= child-rank) > Mod. Eng. childhood; O. E. cyni(n)g-dōm (= king-jurisdiction) > Mod. Eng. kingdom. ફ્રેન્ચ botte (= high boot) > bottine (= half boot); અરબી मौज > ગુજ. મોજડી; ફા. गुल > ગુજ. ગુલાબ. ઘણાં ઈન્ડોયુરોપિયન પ્રત્યયાન્તરૂપો (inflectional endings) અને પ્રાતિપદિક અનુસર્ગો (stem-forming suffixes)ની ઉત્પત્તિ આ રીતે થઈ હશે એમ કલ્પી શકાય છે.૪૭<ref>૪૭ સરખાવો: Sturtevant, op. cit., pp. 130-131.</ref>

અન્ય ક્ષેત્રોમાં વ્યક્તિઓનાં વિશેષ નામ ઉપરથી નામાદિક પદો બન્યાંનાં ઉદાહરણો મળે છે, જે ભાષાની એક વિશેષ સ્વરૂપની પ્રક્રિયા સમજવી ઘટે છે. ઉ. ત. પહેલા વિશ્વયુદ્ધ પૂર્વેના જર્મન અને રશિયન સમ્રાટોનાં નામ Kaiser (कायझर) અને Tsar (झार) બંને રોમન વિજેતા Julius Caesar ના નામ ઉપરથી નીકળેલાં છે. હાલ અપ્રયુક્ત ક્રિયાપદ ‘to burke’ (=to suppress) Burke નામના એક હત્યારાના નામ ઉપરથી, to pander (=હલકી વાસનાઓમાં સહાયભૂત થવું) Pandarus ઉપરથી, Tawdry (=ભડક દેખાતું, પણ મામુલી કિંમતનું) St. Audrey ઉપરથી, dollar જર્મન Taler ઉપરથી નીકળ્યાં છે.૪૮<ref>૪૮ સરખાવો: Bloomfield, op. cit., p. 429.</ref>  

પડોશની કે સંસર્ગમાં આવેલી પ્રજાઓ પાસેથી પણ ભાષામાં સંખ્યાબંધ શબ્દો ઉછીના લેવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે એ પ્રજાઓ પાસેથી જે નવીન સાંસ્કૃતિક તત્ત્વો લેવામાં આવ્યાં હોય તેનાં નામ આ રીતે અપનાવવામાં આવે છે. ઉ.ત. સંસ્કૃતમાં ચીની (Ki-cŏk)માંથી  कीचक (= વાંસ), અતિ પુરાતન ઑસ્ટ્રિક(Austric)માંથી સં. गङ्गा— તેમ ઈન્ડો-ચાઈનીઝ ભાષાનો Khong, અને ચીની ભાષાનો Kiang (ઉ.ત. यांग-त्से-क्यांग) આદિ નીકળ્યા છે—સુમેરિયનમાંથી गो, लोह આદિ, ફારસીમાંથી पातशाह, सुरत्राण, शाहानुशाहि, तरवारि આદિ, દ્રાવિડી ભાષાઓમાંથી अनल, उलूखल, कज्जल, कुंतल, पण्डित, हेरम्ब આદિ, મુંડા ભાષાઓમાંથી कदम्ब, निम्ब, रम्भा૪૯<ref>૪૯ સરખાવો: ડૉ. ભોળાશંકર વ્યાસ, संस्कृतका भाषाशास्त्रीय अध्ययन, પૃ. ૨૭૨, ૨૭૪-૨૭૫; અને Suniti Kumar Chatterjee, Indo-Aryan and Hindi, 1942, pp. 35, 36, 73</ref> આદિ અનેક શબ્દો ઉછીના લેવામાં આવ્યા છે.