26,604
edits
સૌરાષ્ટ્રની રસધાર ભાગ-2/રા’ નવઘણ: Difference between revisions
સૌરાષ્ટ્રની રસધાર ભાગ-2/રા’ નવઘણ (view source)
Revision as of 09:51, 4 November 2022
, 09:51, 4 November 2022no edit summary
KhyatiJoshi (talk | contribs) No edit summary |
KhyatiJoshi (talk | contribs) No edit summary |
||
| (3 intermediate revisions by the same user not shown) | |||
| Line 206: | Line 206: | ||
એ દુઃખી બહેનના ભાઈનું ગીત જાણે ઝપડો ઘોડો ભજવી રહ્યો છે. વિમાસણના ઊંડા ઊંડા દરિયામાં ઊતરી ગયેલ નવઘણ બહેનની અવધે પહોંચાશે કે નહિ તેની ફિકર કરે છે અને ઝપડો ઘોડો પણ જાણે કે ધણીની એ ચિંતાને સમજે છે. એકલવાયો ચાલે છે. માર્ગે પાણી પણ પીતો નથી. | એ દુઃખી બહેનના ભાઈનું ગીત જાણે ઝપડો ઘોડો ભજવી રહ્યો છે. વિમાસણના ઊંડા ઊંડા દરિયામાં ઊતરી ગયેલ નવઘણ બહેનની અવધે પહોંચાશે કે નહિ તેની ફિકર કરે છે અને ઝપડો ઘોડો પણ જાણે કે ધણીની એ ચિંતાને સમજે છે. એકલવાયો ચાલે છે. માર્ગે પાણી પણ પીતો નથી. | ||
એવામાં એક દિવસ બપોરની વેળાએ એક નેસડાનું ઘટાદાર શીળું પાદર આવ્યું. મોરલા અને ઢેલડીઓ ઢૂંગે ઢૂંગે ચણે છે. આસપાસથી ગાયોનાં ગળાંની ટોકરીઓના રણકાર સંભળાય છે. સહુને અચંબો થાય છે કે આ શું! આખી સોરઠ સળગી ઊઠી છે તેમાં આ શીતળ લીલું સ્થાન ક્યાંથી? આસપાસ બીજું કોઈ માનવી નથી. તાજી નાહીને નીતરતી લટો ઝુલાવતી સાત નાની નાની બહેનો વડને થડે ‘ઘોલકી ઘોલકી’ની રમત રમી રહી છે. સાતેય અંગે કાળી લોબડીઓ ઓઢી છે. | એવામાં એક દિવસ બપોરની વેળાએ એક નેસડાનું ઘટાદાર શીળું પાદર આવ્યું. મોરલા અને ઢેલડીઓ ઢૂંગે ઢૂંગે ચણે છે. આસપાસથી ગાયોનાં ગળાંની ટોકરીઓના રણકાર સંભળાય છે. સહુને અચંબો થાય છે કે આ શું! આખી સોરઠ સળગી ઊઠી છે તેમાં આ શીતળ લીલું સ્થાન ક્યાંથી? આસપાસ બીજું કોઈ માનવી નથી. તાજી નાહીને નીતરતી લટો ઝુલાવતી સાત નાની નાની બહેનો વડને થડે ‘ઘોલકી ઘોલકી’ની રમત રમી રહી છે. સાતેય અંગે કાળી લોબડીઓ ઓઢી છે. | ||
{{ | {{Poem2Close}} | ||
<poem> | <poem> | ||
<center> | <center> | ||
[2] | [2] | ||
બાયુત <ref>બાયૂત = બાઈઓની સાથે. | બાયુત <ref>બાયૂત = બાઈઓની સાથે.</ref> રમવા વેશ બાળે નેસહુંતે3 <ref>નેસહુંતે = નેસમાંથી. </ref> નીસરી, | ||
માહેશ4 <ref>માહેશ ડાડો, શેષ નાનો : ચારણી જાતિની ઉત્પત્તિકથામાં શંકર પિતૃપક્ષના પૂર્વજ અને શેષનાગ માતૃપક્ષના પૂર્વજ મનાય છે.</ref> ડાડો, શેષ નાનો, એહ બઉ પખ5 <ref>બઉ = બેઉ. પખ = પક્ષો. </ref> ઊજળી, | |||
દેશોત6 <ref>દેશોત = દેશપતિ .</ref> નવઘણ જમત જણદન, ચાડ્ય7 <ref>ચાડ્ય = ચડાવીને. </ref> છોટી ચરુવડી,8 <ref>ચરૂવડી = કુરડી, કુલડી.</ref> | |||
નત્ય વળાં નવળાં દિયણ નરહી, વળાંપૂરણ વરૂવડી! | નત્ય વળાં નવળાં દિયણ નરહી, વળાંપૂરણ વરૂવડી! | ||
</poem> | </poem> | ||
| Line 243: | Line 243: | ||
<center> | <center> | ||
[3] | [3] | ||
દળ9 વાટ વહેતે કિયો દવીઅણ10, થાટ11 કુણ સર12 થંભવે? | દળ9 <ref>દળ = લશ્કર. </ref> વાટ વહેતે કિયો દવીઅણ10, <ref>દવીઅણ = દુવેણ, ખરાબ વચન.</ref> થાટ11 <ref>થાટ = સેના. </ref> કુણ સર12 <ref>કુણસર = કોના સારુ. </ref> થંભવે? | ||
મખ13 નાટ14 બોલ્યો જાટ15 | મખ13 <ref>મખ = મુખ. </ref> નાટ14 <ref>નાટ = ખરાબ. </ref>બોલ્યો જાટ15 <ref>જાટ = જડ, જાડી</ref> મત16 <ref>મત = બુદ્ધિ. </ref>સે, હાટ બળહટ કણ હુવે? | ||
ફેરવે અણ દન17 ભાટ ફડચી, ઘાટ અવળે તે ઘડી, | ફેરવે અણ દન17 <ref>અણ દન = એ દિવસે. </ref> ભાટ ફડચી, ઘાટ અવળે તે ઘડી, | ||
નત્ય વળાં નવળાં દિયણ નરહી, વળાંપૂરણ વરૂવડી! | નત્ય વળાં નવળાં દિયણ નરહી, વળાંપૂરણ વરૂવડી! | ||
</poem> | </poem> | ||
| Line 262: | Line 262: | ||
<center> | <center> | ||
[4] | [4] | ||
શવદેવ બે’નડ, આપ સમવડ, ચોજ18 રાખણ વડ ચડી, | શવદેવ બે’નડ, આપ સમવડ, ચોજ18 <ref>ચોજ = આબરૂ. </ref> રાખણ વડ ચડી, | ||
ત્રાસળાં કીધાં પાન ત્રોડી, ઘણું19 સમસર20 તણ ઘડી. | ત્રાસળાં કીધાં પાન ત્રોડી, ઘણું19 <ref>ઘણું = મોંઘું, દુકાળનું. </ref> સમસર20 <ref>સમસર = સંવત્સર વરસ. </ref>તણ ઘડી. | ||
તોય21 કળા વરવડ! ધ્રપે22 કટકળ, કિયા તૃપતા કૂલડી, | તોય21 <ref>તોય = તારી. </ref> કળા વરવડ! ધ્રપે22 <ref>ધ્રપે = ધરાવી, તૃપ્ત કરી દીધા.</ref>કટકળ, કિયા તૃપતા કૂલડી, | ||
નત્ય વળાં નવળાં દિયણ નરહી, વળાંપૂરણ વરૂવડી! | નત્ય વળાં નવળાં દિયણ નરહી, વળાંપૂરણ વરૂવડી! | ||
</poem> | </poem> | ||
| Line 274: | Line 274: | ||
<poem> | <poem> | ||
<center> | <center> | ||
ખટ સુંદરચગલી23 ખડી,24 સાવળ25 વાઈ સપ્રે,26 | ખટ સુંદરચગલી23 <ref>ખટ = છ, છરૂડી - રૂડી-કુચરડી. ચગલી - ચુગલી - ચાડી. ‘ચાડી’ | ||
મરખટ27 બોરંગ મેં, તેં વાકળિયો28 વરૂવડી! | સુંદર = રૂડી શબ્દ ચારણી ભાષામાં ‘ચડાવી’ એ અર્થમાં વપરાય છે. | ||
</ref> ખડી,24 <ref>ખડી = ઊભી રહી. </ref> સાવળ25 <ref>સાવળ = સાદ. </ref> વાઈ સપ્રે,26 <ref>સપ્રે = પ્રીતથી.</ref> | |||
મરખટ27 <ref>મર = ત્રણ </ref> બોરંગ મેં, તેં વાકળિયો28 <ref>વાકળિયો = બોલાવ્યો.</ref> વરૂવડી! | |||
</poem> | </poem> | ||
</center> | </center> | ||
| Line 283: | Line 285: | ||
<poem> | <poem> | ||
<center> | <center> | ||
કાજળકાં29 ધડ ધડ કટક, પાહડકી!30 પોખે, | કાજળકાં29 <ref>કાજળ = ઘન</ref>ધડ ધડ કટક, પાહડકી!30 <ref>પાહડકી = પાડા = વિભાગ. ચારણ જાતિના સાડા ત્રણ પાડા છે તેમાં પ્રથમ પાડો નરા ચારણનો કહેવાય છે. વરૂવડીના પિતા નરા હતા. આંહીં ‘પાહડકી’ શબ્દ વરૂવડીને સંબોધીને વપરાયો છે. પાહડકી = નરા ચારણની પુત્રી. પોખે = તેં પોષ્યા. ધડ ધડ કટક = સૈન્યના પ્રત્યેક શરીરને, અર્થાત્ આખા સૈન્યને. </ref>પોખે, | ||
ચાલી ચોંપ કરે, રૂપાળી! દેવા રજક. | ચાલી ચોંપ કરે, રૂપાળી! દેવા રજક. | ||
</poem> | </poem> | ||
| Line 301: | Line 303: | ||
<poem> | <poem> | ||
<center> | <center> | ||
આઈ ઉતરતી, કાંસેલી પાંખા31 કિયા, | આઈ ઉતરતી, કાંસેલી પાંખા31 <ref>પાંખો = કંટેવાળો.</ref>કિયા, | ||
વાનાં32 વરણ તણાં, તેં વધાર્યાં વરૂવડી! | વાનાં32 <ref>વાનાં = ચારણપણું, આબરૂ.</ref>વરણ તણાં, તેં વધાર્યાં વરૂવડી! | ||
</poem> | </poem> | ||
</center> | </center> | ||
| Line 325: | Line 327: | ||
‘જે જગદંબા!’ એવી હાકલ કરીને જુવાન નવઘણે ઝપડાને જળમાં ઝીંક્યો. પહાડનો તોખાર જાણે કે હણહણાટી મારતો જળઘોડલીઓની સાથે રમવા ચાલ્યો. પાછળ આખી ફોજનાં ઘોડાં ખાબક્યાં. મોજાં બેય બાજુ ખસીને ઊભાં. વચ્ચે કેડી પડી ગઈ. પાણીનાં ઘોડલાં ડાબાં ને જમણાં ઘણે દૂર દૂર દોડ્યાં ગયાં. (આજ એ કોરી ખાડીને કચ્છનું રણ કહેવામાં આવે છે.) | ‘જે જગદંબા!’ એવી હાકલ કરીને જુવાન નવઘણે ઝપડાને જળમાં ઝીંક્યો. પહાડનો તોખાર જાણે કે હણહણાટી મારતો જળઘોડલીઓની સાથે રમવા ચાલ્યો. પાછળ આખી ફોજનાં ઘોડાં ખાબક્યાં. મોજાં બેય બાજુ ખસીને ઊભાં. વચ્ચે કેડી પડી ગઈ. પાણીનાં ઘોડલાં ડાબાં ને જમણાં ઘણે દૂર દૂર દોડ્યાં ગયાં. (આજ એ કોરી ખાડીને કચ્છનું રણ કહેવામાં આવે છે.) | ||
કચ્છ વળોટીને ગરવોરાજ સૂમરાની ધરા ઉપર ઊતર્યો : “સંસતિયા! હવે ઝટ મને લઈ જા, ક્યાં છે તમારા નેસ? ક્યાં બેઠી છે દુખિયારી બહેન? તું આગળ થા! બહેનનાં આંસુડે ખદબદી રહેલી એ ધરતી મને દેખાડ.” એમ તડપતો અધીર નવઘણ સિંધનો વેકરો ખૂંદતો ધસી રહ્યો છે. | કચ્છ વળોટીને ગરવોરાજ સૂમરાની ધરા ઉપર ઊતર્યો : “સંસતિયા! હવે ઝટ મને લઈ જા, ક્યાં છે તમારા નેસ? ક્યાં બેઠી છે દુખિયારી બહેન? તું આગળ થા! બહેનનાં આંસુડે ખદબદી રહેલી એ ધરતી મને દેખાડ.” એમ તડપતો અધીર નવઘણ સિંધનો વેકરો ખૂંદતો ધસી રહ્યો છે. | ||
— અને બહેન જાહલ પણ ફફડતી નેસમાં ઊભી છે. ઊંચે ટીંબે ચડીને સોરઠની દિશા ઉપર આંખો તાણે છે : ક્યાંય ભાઈ આવે છે? વીર મારાનો ક્યાંય નેજો કળાય છે? આજ સાંજ સુધીમાં નહિ આવે, તો પછી રાત તો સૂમરાની થવાની છે. સૂમરો સોયરે આંખો આંજીને, લીલી અતલસનો કસકસતો કસબી કબજો અંગે ધરીને, ડોલર-મોગરાના અર્ક ભભરાવતો આજે રાતે તો આવી પહોંચશે અને સૂમરાને ઢોલિયે આજ અધરાતે તો મારું મડદું સૂતું હશે. ઓહોહો! ભાઈ શું નહિ જ આવે? ભાઈ શું બોલકૉલ ભૂલ્યો? ભોજાઈના ફૂલહૈયા માથે શું એનું માથું મીઠી નીંદરમાં પડી ગયું? જીવવાની મમતા ન મુકાઈ? મરવું શું મારા વીરને વસમું લાગ્યું? | |||
સાંજ પડી. તારોડિયા ઊગવા લાગ્યા. આખો નેસ નજીવા નગર જેવો સૂનસાન બન્યો. આહીરોએ માન્યું કે આજ રાતે આપણો જણેજણ ખપી જશે. એ ટાણે ઉત્તર ને દક્ષિણ બેય બાજુના સીમાડા ઉપર આભધરતી એકાકાર બની રહ્યાં હતાં. ડમરીઓ ચડતી હતી. દિશાઓ ધૂંધળી બની હતી. | સાંજ પડી. તારોડિયા ઊગવા લાગ્યા. આખો નેસ નજીવા નગર જેવો સૂનસાન બન્યો. આહીરોએ માન્યું કે આજ રાતે આપણો જણેજણ ખપી જશે. એ ટાણે ઉત્તર ને દક્ષિણ બેય બાજુના સીમાડા ઉપર આભધરતી એકાકાર બની રહ્યાં હતાં. ડમરીઓ ચડતી હતી. દિશાઓ ધૂંધળી બની હતી. | ||
ડમરીઓ ઢૂંકડી આવી. ઘોડાના ડાબલા બોલ્યા. ધરતી થરથરી. મશાલોની ભૂતાવળ મચી. એક દિશામાંથી સોરઠિયાણીનાં શિયળ લૂંટનારો આવે છે, ને સામી દિશામાંથી બહેનને કાપડું કરવા ધર્મનો ભાઈ ચાલ્યો આવે છે. બેયના નેજા ઝળેળ્યા. ભાઈને ભાલે બહેનને દેવાનું કાપડું ફરુકી ઊઠ્યું. સૂમરાને નેજે શાદીના કિનખાબ લહેરાતા હતા. | ડમરીઓ ઢૂંકડી આવી. ઘોડાના ડાબલા બોલ્યા. ધરતી થરથરી. મશાલોની ભૂતાવળ મચી. એક દિશામાંથી સોરઠિયાણીનાં શિયળ લૂંટનારો આવે છે, ને સામી દિશામાંથી બહેનને કાપડું કરવા ધર્મનો ભાઈ ચાલ્યો આવે છે. બેયના નેજા ઝળેળ્યા. ભાઈને ભાલે બહેનને દેવાનું કાપડું ફરુકી ઊઠ્યું. સૂમરાને નેજે શાદીના કિનખાબ લહેરાતા હતા. | ||
| Line 363: | Line 365: | ||
<center> | <center> | ||
[5] | [5] | ||
કાપડી છો લખ જાત્ર કારણ એહ વહેતા આયિહા,33 | કાપડી છો લખ જાત્ર કારણ એહ વહેતા આયિહા,33 <ref>આયિહા = આયા, આવ્યા. </ref> | ||
દોહણે હેંકણ34 તેં જ દેવી પંથ વહેતા પાહિયા.35 | દોહણે હેંકણ34 <ref>દોહણે હેંકણ = એક જ દોણામાંથી. </ref>તેં જ દેવી પંથ વહેતા પાહિયા.35 <ref>પાહિયા = જમાડ્યા. </ref> | ||
સત ધન્યો વરૂવડ, કિરણ સૂરજ પ્રસધ નવખંડ પરવડી, | સત ધન્યો વરૂવડ, કિરણ સૂરજ પ્રસધ નવખંડ પરવડી, | ||
નત્ય વળાં નવળાં દિયણ નરહી, વળાંપૂરણ વરૂવડી! | નત્ય વળાં નવળાં દિયણ નરહી, વળાંપૂરણ વરૂવડી! | ||
| Line 375: | Line 377: | ||
<center> | <center> | ||
[6] | [6] | ||
અણ ગરથ36 ઉણથે37 સગ્રેહ38 હેકણ, પોરસે દળ પોખિયા, | અણ ગરથ36 <ref>અણ ગરથ = ધન વગર. </ref> ઉણથે37 <ref>37 ઉણથે = સાધનહીન. </ref>સગ્રેહ38 <ref>સગ્રેહ = સારે ઘરે, વરૂવડીને નિવાસસ્થાને.</ref>હેકણ, પોરસે દળ પોખિયા, | ||
કે વાર જીમણ ધ્રવે કટકહ, સમદર પડ સોખિયા. | કે વાર જીમણ ધ્રવે કટકહ, સમદર પડ સોખિયા. | ||
અણરૂપ ઊંડી નાખ્ય આખા, સજણ જળતણ શગ ચડી, | અણરૂપ ઊંડી નાખ્ય આખા, સજણ જળતણ શગ ચડી, | ||
| Line 388: | Line 390: | ||
[7] | [7] | ||
કામઈ તુંહી તુંહી કરનલ, આદ્ય દેવી આવડી, | કામઈ તુંહી તુંહી કરનલ, આદ્ય દેવી આવડી, | ||
શવદેવી તુંહી તુંહી એણલ, ખરી દેવલ ખૂબડી39, | શવદેવી તુંહી તુંહી એણલ, ખરી દેવલ ખૂબડી39, <ref>ખોડિયાર એક પગે ખોડાં હોવાથી ‘ખૂબડી’ કહેવાય છે.</ref> | ||
વડદેવ વડીઆ પાટ વરૂવડ, લિયા નવલખ લોબડી, | વડદેવ વડીઆ પાટ વરૂવડ, લિયા નવલખ લોબડી, | ||
નત્ય વળાં નવળાં દિયણ નરહી, વળાંપૂરણ વરૂવડી! | નત્ય વળાં નવળાં દિયણ નરહી, વળાંપૂરણ વરૂવડી! | ||
| Line 396: | Line 398: | ||
'''[કામઈ, કરનલ, શવદેવ્ય, એણલ અને ખોડિયાર એ તમામ દેવીઓરૂપે તું લીલા કરે છે. ‘નવલખ લોબડિયાળી’ નામથી વિખ્યાત એ તમામ ચારણી દેવીઓ તારાં જ સ્વરૂપો છે.]''' | '''[કામઈ, કરનલ, શવદેવ્ય, એણલ અને ખોડિયાર એ તમામ દેવીઓરૂપે તું લીલા કરે છે. ‘નવલખ લોબડિયાળી’ નામથી વિખ્યાત એ તમામ ચારણી દેવીઓ તારાં જ સ્વરૂપો છે.]''' | ||
{{Poem2Close}} | {{Poem2Close}} | ||
<br> | |||
{{HeaderNav2 | |||
|previous = ધૂંધળીનાથ અને સિદ્ધનાથ | |||
|next = એક તેતરને કારણે | |||
}} | |||
<br> | |||