સાહિત્ય પલ્લવ – ભાગ ૧/નરસિંહ મહેતાની હૂંડી: Difference between revisions

no edit summary
No edit summary
No edit summary
 
Line 5: Line 5:
{{Poem2Close}}
{{Poem2Close}}
{{Block center|<poem>જેને વેદ પુરાણે વખાણિયે રે,
{{Block center|<poem>જેને વેદ પુરાણે વખાણિયે રે,
મારો વહાલોજી થયો છે વાણિયો રે;
{{gap|4em}}મારો વહાલોજી થયો છે વાણિયો રે;
એના આગમની ગત છે ઊલટી રે,
એના આગમની ગત છે ઊલટી રે,
મારો નાથ થયો નાણાવટી રે.
{{gap|4em}}મારો નાથ થયો નાણાવટી રે.
વહાલો ગોમતીજીના ઘાટમાં રે,
વહાલો ગોમતીજીના ઘાટમાં રે, ૫
મળ્યો તીરથવાસીને વાટમાં રે;
{{gap|4em}}મળ્યો તીરથવાસીને વાટમાં રે;
વેશ પૂરો આણ્યો મારે વહાલે રે,
વેશ પૂરો આણ્યો મારે વહાલે રે,
નાથ ચૌટાની ચાલે ચાલે રે.
{{gap|4em}}નાથ ચૌટાની ચાલે ચાલે રે.
છે અવળા આંટાની પાઘડી રે,
છે અવળા આંટાની પાઘડી રે,
વહાલાજીને કેમ બાંધતાં આવડી રે! ૧૦
{{gap|4em}}વહાલાજીને કેમ બાંધતાં આવડી રે! ૧૦
દીસે વાણિયો ભીને વાન રે,
દીસે વાણિયો ભીને વાન રે,
એક લેખણ ખોસી છે કાન રે;
{{gap|4em}}એક લેખણ ખોસી છે કાન રે;
હસતાં ખાડા પડે બહુ ગાલ રે,
હસતાં ખાડા પડે બહુ ગાલ રે,
મોટું કપાળ જાણીએ ઢાલ રે.
{{gap|4em}}મોટું કપાળ જાણીએ ઢાલ રે.
અધર બિંબ જાણો પરવાળી રે, ૧૫
અધર બિંબ જાણો પરવાળી રે, ૧૫
મોટી આંખ દીસે અણિયાળી રે.
{{gap|4em}}મોટી આંખ દીસે અણિયાળી રે.
બે કાને કુંડળ ઝળકે રે,
બે કાને કુંડળ ઝળકે રે,
નાસિકા તે દીવાની સગ રે;
{{gap|4em}}નાસિકા તે દીવાની સગ રે;
દીસે દાંત રૂડા હસતા રે,
દીસે દાંત રૂડા હસતા રે,
હીરા તેજ કરે છે હસતાં રે. ૨૦
{{gap|4em}}હીરા તેજ કરે છે હસતાં રે. ૨૦
ત્રિકમજી વણિકની તોલે રે,
ત્રિકમજી વણિકની તોલે રે,
નાથ ઉતાવળું ને બોબડું બોલે રે;
{{gap|4em}}નાથ ઉતાવળું ને બોબડું બોલે રે;
સોનાની સાંકળી ને કંઠે દોરો રે,
સોનાની સાંકળી ને કંઠે દોરો રે,
કેડે પાટીવાળો કંદોરો રે.
{{gap|4em}}કેડે પાટીવાળો કંદોરો રે.
ઝળકે ધનરેખા હથેળીમાં રે, ૨૫
ઝળકે ધનરેખા હથેળીમાં રે, ૨૫
આંગળીએ વીંટી ને વેઢિયાં રે;
{{gap|4em}}આંગળીએ વીંટી ને વેઢિયાં રે;
સાદો એક વાઘો પહેર્યો છે હરજી રે,
સાદો એક વાઘો પહેર્યો છે હરજી રે,
એનો સીવનારો કોણ દરજી રે?
{{gap|4em}}એનો સીવનારો કોણ દરજી રે?
સેલું કેડે બાંધ્યું બેવડું રે,
સેલું કેડે બાંધ્યું બેવડું રે,
ગુણ ક્યાંથી શીખ્યા પ્રભુ એવડું રે! ૩૦
{{gap|4em}}ગુણ ક્યાંથી શીખ્યા પ્રભુ એવડું રે! ૩૦
કરે હીંડતાં હાથના લટકા રે,
કરે હીંડતાં હાથના લટકા રે,
સાદી દોરીના કેડે પટકા રે.
{{gap|4em}}સાદી દોરીના કેડે પટકા રે.
પટકે લટકે ફૂમતડાં જ્યોત રે,
પટકે લટકે ફૂમતડાં જ્યોત રે,
કેડે ખોસી પીતળની દોત રે;
{{gap|4em}}કેડે ખોસી પીતળની દોત રે;
કિયાં કિયાં તે કૌતુક ભાળીએ રે, ૩૫
કિયાં કિયાં તે કૌતુક ભાળીએ રે, ૩૫
ઠાલી ગાંઠ વાળી બેચાર ફાળીએ રે.
{{gap|4em}}ઠાલી ગાંઠ વાળી બેચાર ફાળીએ રે.
એક ઓઢી પછેડી ખાંધે રે,
એક ઓઢી પછેડી ખાંધે રે,
નાથ દુંદાળો, ને મોટી ફાંદે રે;
{{gap|4em}}નાથ દુંદાળો, ને મોટી ફાંદે રે;
વસ્ત્ર પહેર્યાં તે પાંચે સોજાં રે,
વસ્ત્ર પહેર્યાં તે પાંચે સોજાં રે,
પાયે પહેર્યાં તે સુન્દર મોજાં રે. ૪૦
{{gap|4em}}પાયે પહેર્યાં તે સુન્દર મોજાં રે. ૪૦
કાંઈ વાઘો બિરાજે કેસરી રે,
કાંઈ વાઘો બિરાજે કેસરી રે,
બન્યા મોટો પારીખ લખેશરી રે;
{{gap|4em}}બન્યા મોટો પારીખ લખેશરી રે;
મારો નાથજી નીચે ખામણે રે,
મારો નાથજી નીચે ખામણે રે,
ભટ પ્રેમાનંદ જાય તેને ભામણે રે.
{{gap|4em}}ભટ પ્રેમાનંદ જાય તેને ભામણે રે.
સાથે વાણોતર છે સાત રે, ૪૫
સાથે વાણોતર છે સાત રે, ૪૫
ઓધ્ધવ ને અક્રૂર ભ્રાત રે;
{{gap|4em}}ઓધ્ધવ ને અક્રૂર ભ્રાત રે;
હનુમાન, વિદુર, ગરુડ રે,
હનુમાન, વિદુર, ગરુડ રે,
ભક્ત સુદામો દીસે દીન રે.
{{gap|4em}}ભક્ત સુદામો દીસે દીન રે.
પારથના હાથમાં પાન રે,
પારથના હાથમાં પાન રે,
આગળ જ્યેષ્ટિકાદાર હનુમાન રે; ૫૦
{{gap|4em}}આગળ જ્યેષ્ટિકાદાર હનુમાન રે; ૫૦
ચમ્મર સુદામાએ ગ્રહી રે,
ચમ્મર સુદામાએ ગ્રહી રે,
છે વિદુરના હાથમાં વહી રે.
{{gap|4em}}છે વિદુરના હાથમાં વહી રે.
બોલી બોલે પ્રભુ તોતળી રે,
બોલી બોલે પ્રભુ તોતળી રે,
ઉધ્ધવને ખાંધે કોથળી રે;  
{{gap|4em}}ઉધ્ધવને ખાંધે કોથળી રે;
એમ આવ્યા શામળા અવિનાશી રે,
એમ આવ્યા શામળા અવિનાશી રે,
તે જોઈ રહ્યા તીરથવાસી રે. ૫૫
{{gap|4em}}તે જોઈ રહ્યા તીરથવાસી રે. ૫૫
એ તો કોઈ પારખ દીસે નવો રે,
એ તો કોઈ પારખ દીસે નવો રે,
આપણાં અર્થ સરશે હવો રે;
{{gap|4em}}આપણાં અર્થ સરશે હવો રે;
કાંઈક ભારે માણસ ભાસે રે,
કાંઈક ભારે માણસ ભાસે રે,
ભલા વાણોતર છે પાસે રે. ૬૦
{{gap|4em}}ભલા વાણોતર છે પાસે રે. ૬૦
હીંડે સહુને શીશ નમાવતા રે,
હીંડે સહુને શીશ નમાવતા રે,
દીસે પૈસાદાર કોઈ પામતા રે;
{{gap|4em}}દીસે પૈસાદાર કોઈ પામતા રે;
એ તો કારણરૂપ કંઈ મળિયું રે,
એ તો કારણરૂપ કંઈ મળિયું રે,
એને દર્શને દુઃખડું ટળિયું રે.
{{gap|4em}}એને દર્શને દુઃખડું ટળિયું રે.
હૂંડીવાળા એમ વદે વાણી રે, ૬૫
હૂંડીવાળા એમ વદે વાણી રે, ૬૫
મળ્યું શામળે અંગે એંધાણી રે;
{{gap|4em}}મળ્યું શામળે અંગે એંધાણી રે;
આઘા આવીને પાછા શાણી રે,
આઘા આવીને પાછા શાણી રે,
તેના મનની વારતા જાણી રે.
{{gap|4em}}તેના મનની વારતા જાણી રે.
બોલ્યા પોતે તે શાઙ્ર્ગપાણિ રે,
બોલ્યા પોતે તે શાઙ્ર્ગપાણિ રે,
કાંઈક ઓછી લજ્જા આણી રે. ૭૦
{{gap|4em}}કાંઈક ઓછી લજ્જા આણી રે. ૭૦
તીરથવાસી બોલ્યા શિર નામી રે,
તીરથવાસી બોલ્યા શિર નામી રે,
‘જુનાગઢથી આવ્યા છીએ સ્વામી રે,
{{gap|4em}}‘જુનાગઢથી આવ્યા છીએ સ્વામી રે,
અમે જુનાગઢથી આવ્યા રે,
અમે જુનાગઢથી આવ્યા રે,
નરસૈયાની હૂંડી લાવ્યા રે.’
{{gap|4em}}નરસૈયાની હૂંડી લાવ્યા રે.’
જ્યારે સાંભળ્યું નરસૈયાનું નામ રે, ૭૫
જ્યારે સાંભળ્યું નરસૈયાનું નામ રે, ૭૫
ત્યારે ધાઈ ભેટ્યા શ્રીશ્યામ રે.
{{gap|4em}}ત્યારે ધાઈ ભેટ્યા શ્રીશ્યામ રે.
ભર્યાં આંસુ નેત્રાંબુજે રે,
ભર્યાં આંસુ નેત્રાંબુજે રે,
હૂંડી લીધી તે ચતુરભુજે રે;
{{gap|4em}}હૂંડી લીધી તે ચતુરભુજે રે;
જ્યારે ઓળખ્યા અક્ષર નાથે,
જ્યારે ઓળખ્યા અક્ષર નાથે,
હૂંડી ચાંપી તે હૈડાં સાથે રે. ૮૦
{{gap|4em}}હૂંડી ચાંપી તે હૈડાં સાથે રે. ૮૦
હૂંડી વાંચી તે વહેલી વહેલી રે,
હૂંડી વાંચી તે વહેલી વહેલી રે,
શ્રીહરિએ તે હૂંડી ઉકેલી રે;
{{gap|4em}}શ્રીહરિએ તે હૂંડી ઉકેલી રે;
‘શુભ નગર દુવારામતી રે,
‘શુભ નગર દુવારામતી રે,
જ્યાં વસે છે જાવદપતિ રે.
{{gap|4em}}જ્યાં વસે છે જાવદપતિ રે.
પેર કરજો દીનદયાળ રે, ૮૫
પેર કરજો દીનદયાળ રે, ૮૫
છો ગૌબ્રાહ્મણપ્રતિપાળ રે.
{{gap|4em}}છો ગૌબ્રાહ્મણપ્રતિપાળ રે.
સર્વે ઉપમા જોગ શ્યામ રે,
સર્વે ઉપમા જોગ શ્યામ રે,
નાથ નાણાવટીમાં નામ રે.
{{gap|4em}}નાથ નાણાવટીમાં નામ રે.
પરમારથ કરો તતખેવ રે,    
પરમારથ કરો તતખેવ રે,
શેઠ શામળશાહ વાસુદેવ રે; ૯૦    
{{gap|4em}}શેઠ શામળશાહ વાસુદેવ રે; ૯૦
છે જુનાગઢમાં વાસ રે,              
છે જુનાગઢમાં વાસ રે,
તે તો પ્રભુજી તમારો દાસ રે;
{{gap|4em}}તે તો પ્રભુજી તમારો દાસ રે;
લખી હૂંડી નરસૈંયો સેવક નામ રે
લખી હૂંડી નરસૈંયો સેવક નામ રે
હૂંડી શિકારજો તમે શ્યામ રે;
{{gap|4em}}હૂંડી શિકારજો તમે શ્યામ રે;
એક ઘડીનો કરશો ઉધારો રે, ૯૫
એક ઘડીનો કરશો ઉધારો રે, ૯૫
તો જાશે કાર અમારો રે.
{{gap|4em}}તો જાશે કાર અમારો રે.
છે મોટા શેઠનું ધામ રે,
છે મોટા શેઠનું ધામ રે,
રાખે વાણોતરનો વિશ્રામ રે;
{{gap|4em}}રાખે વાણોતરનો વિશ્રામ રે;
લખી હૂંડીમાં એંધાણી રે,
લખી હૂંડીમાં એંધાણી રે,
નાથ આપીને પીજો પાણી રે. ૧૦૦
{{gap|4em}}નાથ આપીને પીજો પાણી રે. ૧૦૦
ધનના તીરથવાસી ધણી રે,
ધનના તીરથવાસી ધણી રે,
વિનતિ થોડામાં છે ઘણી રે.
{{gap|4em}}વિનતિ થોડામાં છે ઘણી રે.
‘એવડું લખવું પડ્યું શાને રે, ‘
‘એવડું લખવું પડ્યું શાને રે, ‘
મસ્તક ધુણાવ્યું શ્રીભગવાને રે.
{{gap|4em}}મસ્તક ધુણાવ્યું શ્રીભગવાને રે.
‘અમે નરસૈયાના કહેવાઉં રે, ૧૦૫
‘અમે નરસૈયાના કહેવાઉં રે, ૧૦૫
જ્યાં નરસૈયો વેચે ત્યાં વેચાઉં રે;  
{{gap|4em}}જ્યાં નરસૈયો વેચે ત્યાં વેચાઉં રે;
આવું લખવું નહોતું લેશે રે,
આવું લખવું નહોતું લેશે રે,
રૂપૈયા આપત હું સંદેશે રે.’
{{gap|4em}}રૂપૈયા આપત હું સંદેશે રે.’
કહે જાત્રાળુને અવિનાશ રે
કહે જાત્રાળુને અવિનાશ રે
‘રૂપૈયા આવ્યા મુજ પાસ રે; ૧૧૦
{{gap|4em}}‘રૂપૈયા આવ્યા મુજ પાસ રે; ૧૧૦
તમે શોધતા ફરો તે શુંયે રે,
તમે શોધતા ફરો તે શુંયે રે,
ભાઈ, શામળદાસ તે હુંય રે.
{{gap|4em}}ભાઈ, શામળદાસ તે હુંય રે.
નરસૈંયો વાણોતર મુજ જાણો રે,
નરસૈંયો વાણોતર મુજ જાણો રે,
આ નગરમાં રહું છું હું છાનો રે;
{{gap|4em}}આ નગરમાં રહું છું હું છાનો રે;
કરું વૈષ્ણવ જનની સેવા રે,
કરું વૈષ્ણવ જનની સેવા રે,
મુને ઓળખે છે નરસૈંયાના જેવા રે.
{{gap|4em}}મુને ઓળખે છે નરસૈંયાના જેવા રે.
મેં તો બીજી વિધિ છોડી રે,
મેં તો બીજી વિધિ છોડી રે,
મહેતાને પુણ્યે કોથળી માંડી રે;
{{gap|4em}}મહેતાને પુણ્યે કોથળી માંડી રે;
પરિવાર જીવે શામળશાહનો રે,
પરિવાર જીવે શામળશાહનો રે,
તે તો આશરો નરસૈંયાનો રે.’ ૧૨૦
{{gap|4em}}તે તો આશરો નરસૈંયાનો રે.’ ૧૨૦
છોડી કોથળી કરુણા કરી રે,
છોડી કોથળી કરુણા કરી રે,
કાઢ્યા રૂપૈયા તે મૂઠી ભરી રે;
{{gap|4em}}કાઢ્યા રૂપૈયા તે મૂઠી ભરી રે;
જોવા મળ્યાં ચૌટાનાં લોક રે,
જોવા મળ્યાં ચૌટાનાં લોક રે,
ગણી આપ્યા રૂપૈયાના થોક રે.
{{gap|4em}}ગણી આપ્યા રૂપૈયાના થોક રે.
સો ઉપર આપ્યા મહારાજ રે,
સો ઉપર આપ્યા મહારાજ રે,
તે તો ખરચ-ખૂટણને કાજ રે;
{{gap|4em}}તે તો ખરચ-ખૂટણને કાજ રે;
‘નરસૈંયાને વિનતિ કહેજો મારી રે,
‘નરસૈંયાને વિનતિ કહેજો મારી રે,
કાગળ લખજો,’ કહે દેવ મોરારિ રે.
{{gap|4em}}કાગળ લખજો,’ કહે દેવ મોરારિ રે.
{{gap|6em}}'''વલણ'''
{{gap|6em}}'''વલણ'''
મોરારિએ કાગળ લખ્યો, અંતરમાં છે આનંદ રે;
મોરારિએ કાગળ લખ્યો, અંતરમાં છે આનંદ રે;
કેવો વિવેક કરે વહાલો, કહે વિપ્ર પ્રેમાનંદ રે. ૧૩૦</poem>}}
કેવો વિવેક કરે વહાલો, કહે વિપ્ર પ્રેમાનંદ રે. ૧૩૦</poem>}}
{{center|'''સ્વાધ્યાય'''}}
{{center|'''સ્વાધ્યાય'''}}
{{hi|1em|૧. દમયન્તીના સ્વયંવરની કંકોત્રી મળતાં ઋતુપર્ણના મનની સ્થિતિનું વર્ણન કરો.}}
{{hi|1em|૧. દમયન્તીના સ્વયંવરની કંકોત્રી મળતાં ઋતુપર્ણના મનની સ્થિતિનું વર્ણન કરો.}}