ભાષાવિજ્ઞાન/ભાષાનો વિકાસ: Difference between revisions

'''ભાષામાં કાળક્રમે પરિવર્તન કે વિકાસ—'''જગત સહજ પરિવર્તનશીલ છે. એમાં આપણાથી અજ્ઞાતપણે છતાં અવિરત પરિવર્તન થયાં જ કરે છે. કોઈ એક દેશનો ઇતિહાસ જુઓ કે માનવજાતિનો ઇતિહાસ તપાસો તો આ વાતની સત્વર પ્રતીતિ થશે. જગતની અનંત વસ્તુઓની માફક માનવભાષામાં ક્રમે ક્રમે, પરંતુ સતત, પરિવર્તન થતું જ રહ્યું છે. કોઈ એક ભાષાનો ઇતિહાસ લો. એમાં કાળક્રમે કેટલું બધું પરિવર્તન થયેલું મળે છે! એના ધ્વનિઓમાં, એનાં પદોમાં, એ પદોની ઘટનામાં, વાક્યવિન્યાસમાં, શબ્દોના અર્થોમાં, સર્વત્ર કાળક્રમે અસાધારણ પરિવર્તન થઈ જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે ‘મા ઘેર છે’ એ વાક્ય કાળક્રમે કેટલાં બધાં પરિવર્તન પછી એના વર્તમાન સ્વરૂપને પામ્યું છે તે જુઓ.

|*<ref>નોંધ:—આવી * ફુદડીની નિશાનીવાળા શબ્દો અને વાક્યો કાલ્પનિક, જો કે સંભવિત, સ્વરૂપનાં (hypothetical) સમજવાનાં છે.</ref> मार्तेस् घुघोइ एस्क्येति <ref>māters ghr̥dhoi es-ske-ti.<br>

'''શરીરરચનાની ભિન્નતા ભાષાભેદનું કારણ'''—શરીર–રચનાની ભિન્નતા એ ભાષાભેદનું કારણ છે એવું કેટલાક ભાષાવૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે.<ref>જુઓ: સક્સેના, सामान्य भाषाविज्ञान, पृ. ૩૭.</ref> અમુક જાતિઓને અમુક પ્રકારના ધ્વનિઓનું ઉચ્ચારણ ઘણું ફાવે છે (જેમકે ફ્રેન્ચ લોકોને અનુનાસિક અને દંત્ય વર્ણો, કે દક્ષિણ ભારતના લોકોને મૂર્ધન્ય વર્ણો, કે કેટલીક આદિવાસી જાતિઓને ડચકાર અને આશ્વાસ ધ્વનિઓ), તેમ કેટલીક જાતિઓને અમુક પ્રકારના ધ્વનિઓનું ઉચ્ચારણ ઘણું દુષ્કર થઈ પડે છે (જેમકે, પંજાબીઓને આદિ स् વાળા સંયુક્તાક્ષરોનું ઉચ્ચારણ; ઉ. ત. स्कूल, स्नान ઈ૰), એ સ્વીકારવા છતાં એ ભેદનું કારણ શરીરરચનાની ભિન્નતા છે એમ માનવું સયુક્તિક નથી. કારણ કે, ફ્રેન્ચ, અંગ્રેજ અને જર્મન લોકોની શરીરરચનામાં ખાસ તરી આવતી કશી ભિન્નતા નથી, છતાં એમની ભાષાઓની ઘટનામાં ઠીક ઠીક ભિન્નતા નજરે પડે છે. એથી ઊલટું, અન્ય જાતિનો મનુષ્ય—ભારતવાસી કે આફ્રિકન હબસી પણ—બચપણથી ઇંગ્લાંડ કે ફ્રાન્સમાં રહીને ત્યાંની શાળાઓમાં શિક્ષણ લીધું હોય તો અંગ્રેજી કે ફ્રેન્ચ જેવી પરભાષાઓ ત્યાંના દેશવાસી જેવી વિશુદ્ધ બોલશે એ જાણીતી હકીકત છે. આમ શારીરિક ભિન્નતા એ ભાષાભેદનું કારણ નથી એ નિર્વિવાદ છે.

'''ભૌગોલિક વિભિન્નતાને કારણે ભાષાભેદ'''—કેટલાક વિદ્વાનો એમ માને છે કે ભૌગોલિક વિભિન્નતા એ ભાષાભેદનું કારણ છે. શીત પ્રદેશના પહાડ ઉપર વસતા લોકો ઠંડીને કારણે બોલતી વખતે પોતાનું મ્હોં ઉષ્ણપ્રદેશમાં કે મેદાનોમાં રહેનારા લોકોના જેટલું ખોલી શકતા નથી.<ref>જુઓ: સક્સેના, सामान्य भाषाविज्ञान, पृ. ૩૮-૩૯;<br>

આ કારણ પણ તર્કશુદ્ધ નથી; કારણકે આથી ઊલટી દલીલ પણ કરી શકાય તેમ છે કે શીત પ્રદેશના લોકો ખડતલ અને પરિશ્રમી હોઈ મ્હોં ઉઘાડીને સ્પષ્ટ ઉચ્ચારણ કરવાને શક્તિમાન છે, જ્યારે ઉષ્ણ પ્રદેશના લોકો પ્રકૃતિએ આળસુ હોઇ બરાબર મ્હોં ઉઘાડીને સ્પષ્ટ ઉચ્ચારણ કરવામાં શિથિલ નીકળે એવો સંબંધ છે.<ref>જુઓ : સક્સેના : એજન, પૃ. ૩૯.</ref>

કૃષ્ણલાલ > કૃષ્ણા<ref>આ પ્રકારનાં રૂપો સંબોધનમાં સવિશેષ વપરાય છે.</ref>

आक्षेति > अच्छइ > अछइ > छइ > छे.

{{gap|1.5em}}”{{gap|2em}}आछइ > आछे > आहि > आहे, है.</nowiki><ref>જુઓ : સક્સેના, सामान्य भाषाविज्ञान, पृ. 43.</ref>

{{gap|1em}}”{{gap|1.5em}}न होइ > ન હોય > નો’ય.

આ ટાણે > અટાણ ({{gap|1em}}”{{gap|2em}}”{{gap|1.5em}})

ભાઈ સાહેબ > ભઈ સાબ > ભૈસાબ્ > ભઈશા.<ref>જુઓ  : ક. મા. મુનશી, `વેરની વસુલાત.’</ref>

મોટાભાઈ > મોટાઈ<ref>બોલચાલની ભાષામાં સાંભળેલો.</ref>

ઍગ્ઝામિનેશન > ઍગ્ઝામ્<ref name="Nine">૯ વિદ્યાર્થીઓની બોલચાલની ભાષામાં પ્રચલિત.</ref>

પ્રિલિમિનરી > પ્રિલિમ્<ref name="Nine"/>

બાઈસિકલ > બાઈક્<ref name="Nine"/>

વાઈસ ચાન્સેલર > વી. સી.<ref> યુનિવર્સિટીના કર્મચારીઓમાં પ્રચલિત.</ref>

ઑનરેબલ મિનિસ્ટર > એચ. એમ.<ref>સચિવાલયમાં સુપ્રચલિત. શાળાઓમાં શિક્ષકો `હેડમાસ્ટર’ને માટે પણ આ સંક્ષેપ વાપરે છે.</ref>

કોઈ શબ્દ ઉપર વિશિષ્ટ ભાર મૂકવો હોય તો એના ધ્વનિઓ લંબાવવામાં (બેવડાવવામાં) આવે છે. ઉ. ત. ‘સાચ્ચું’, ‘ખોટ્ટું’,<ref>કવિ ન્હાનાલાલનાં લખાણોમાં આ શબ્દરૂપો વાંરવાર મળે છે.</ref> ‘રાજ્જા’, ‘ડબ્બો’.

ધ્વનિપરિવર્તનોમાં વર્ણવ્યત્યય, વર્ણાપાય (=વર્ણલોપ), વર્ણાગમ(વર્ણોપજન), અને વર્ણવિકાર તો સંસ્કૃત વ્યાકરણશાસ્ત્રના ઉદયકાળથી પ્રસિદ્ધ છે.<ref>સરખાવો :<br>

પાસે પાસે આવેલા બે વિભિન્ન ધ્વનિઓમાંથી પરવર્તી (પાછળ આવેલો) ધ્વનિ પૂર્વવર્તી (આગળ આવેલા) ધ્વનિ જેવો બની જાય તેને '''પુરોગામી સમીકરણ''' કહે છે. અહીં મનમાં એક ધ્વનિ પ્રબળ રીતે સ્ફુરી રહ્યો હોય તે વખતે પછીનો ધ્વનિ સ્મૃતિમાં આવતાં તેના ઉપર પૂર્વવર્તી ધ્વનિની પ્રબળ અસર થઈને તે પૂર્વવર્તી ધ્વનિસમ બની જાય છે. સ્તુર્તવાઁ જેવા આધુનિક પાશ્ચાત્ય ભાષાવૈજ્ઞાનિકો આ પ્રકારના સમીકરણને '''પરાપેક્ષા'''(Lag)ના નામથી ઓળખાવે છે.<ref>જુઓ : E. H. Sturtevant: An Introduction to Linguistic Science, p. 85.</ref>

પશ્ચાદ્ગામી સમીકરણને કેટલાક પાશ્ચાત્ય ભાષાવૈજ્ઞાનિકો પૂર્વાપેક્ષા(Anticipation)ના નામથી ઓળખાવે છે.<ref>જુઓ : E. H. Sturtevant, op. cit., p. 85.</ref> સંસ્કૃત વૈયાકરણોની પરિભાષામાં ‘સમીકરણ’ને ‘સવર્ણીકરણ’નું નામ આપવામાં આવ્યું છે.

સમીકરણ વ્યાપારમાં સામાન્ય રીતે નિયમ એવો છે કે પાસે પાસે આવેલા ધ્વનિઓ કે વર્ણોમાંથી વધારે બળવાન વર્ણનો ઓછા બળવાન વર્ણ ઉપર પ્રભાવ પડે છે; પરંતુ જો એ બંને વર્ણો સમાન બળવાળા હોય તો તેમાં પરવર્તી (પાછળ આવેલા) ધ્વનિનો પૂર્વવર્તી વર્ણ ઉપર પ્રભાવ પડે છે. વર્ણમાળામાં અનુનાસિક સિવાયના સ્પર્શ વ્યંજનો સૌથી વધારે બળવાન હોય છે; એ પછીનું સ્થાન અનુનાસિક વર્ણોનું આવે છે; જ્યારે ल्, स्, व्, य्, र्, એ વર્ણો ક્રમશઃ સૌથી ઓછા બળવાળા છે.<ref>જુઓ : મંગળદેવ શાસ્ત્રી, भाषाविज्ञान, પૃ. ૧૧૨.</ref>

ઘણીવાર શબ્દ કે શબ્દસમૂહ બોલાતો હોય ત્યારે બોલનારના મનના ફલક ઉપર સહસા એનો ઉત્તરાંશ ઝબકી રહે છે, જેની અસર પૂર્વાંશ ઉપર પડે છે. એથી પૂર્વાંશના ધ્વનિઓ ઉપર ઉત્તરાંશના ધ્વનિઓનું આક્રમણ થાય છે. ઉ. ત. the optical illusion કહેવા ઈચ્છતો વક્તા the illoptical illusion કહી નાંખે છે, અથવા photograph કહેવાને બદલે સંભ્રમમાં એ phortograph કહી નાંખે છે.<ref>જુઓ : Sturtevant, op. cit., p. 86.</ref> અહીં પૂર્વાંશનો લોપ થયા વિના ઉત્તરાંશે પૂર્વાંશને આક્રાન્ત કર્યો છે. અર્થાત્, સાદા શબ્દોમાં કહીએ તો પૂર્વાંશમાં ઉત્તરાંશના ધ્વનિઓ ઘૂસી ગયા છે. ઉત્તરાંશનું સ્વરૂપ યથાવત્ રહ્યું છે.

Sharfen the knife<ref>ગ્રંથ : Sturtevant, op. cit., p. 87.</ref> (sharpen ને બદલે)

વૈશાલીની વીગોતોથી†<ref>† આવી કટારની નિશાનીવાળા ભાષાપ્રયોગો એલ્ફિન્સ્ટન કૉલેજના ઈન્ટર આર્ટસના વિદ્યાર્થીઓના ઑક્ટોબર ૧૯૫૮માં લેવાયેલી સત્રાન્ત પરીક્ષાના ઉત્તરપત્રોમાંથી અહીં નમૂનારૂપે લીધા છે.</ref> (‘વીગતોથી’    ,,  )

અંગ્રેજી sidown<ref name="twentyone">જુઓ : Sturtevant, op. cit. p. 88.</ref> બોલચાલની ભાષામાં) (sit downને બદલે)

{{gap|1em}}”{{gap|1em}} nem mind૨૧<ref name="twentyone"/> ({{gap|1.5em}}”{{gap|1.5em}}) (never mind{{gap|1em}}”{{gap|1em}})

{{center|'''પૂર્વાપેક્ષાજન્ય લોપ (Anticipatory Loss — Haplology)'''}}

બે સમાન ધ્વનિ કે ધ્વનિસમૂહ સમીપ આવતાં એમાંના એકનો વચ્ચેના અનુવર્તી અન્ય ધ્વનિઓ સાથે લોપ થાય છે. એને '''ધ્વનિલોપ''' કહે છે. આગળના પાશ્ચાત્ય ભાષાશાસ્ત્રીઓએ આ પ્રક્રિયાને '''‘અક્ષરલોપ’''' (Haplology)નું નામ આપ્યું છે. પ્રાચીન સંસ્કૃત વૈયાકરણોએ એને '''‘વર્ણનાશ’''' કે '''‘વર્ણાપાય’'''ની સંજ્ઞા આપી છે. આમાં પ્રયત્નલાઘવ અર્થે ત્વરિત ઉચ્ચારણ થતાં ઉત્તર ધ્વનિસમૂહ પૂર્વધ્વનિને દબાવી દે છે એ જ કારણ છે. પ્રાચીન અને અર્વાચીન બધાં ભાષાસ્વરૂપોમાં આનાં ઉદાહરણો મળશે. દા. ત.

અંગ્રેજી humble + ly = humbly<ref>જુઓ : Sturtevant, op. cit., p. 90.</ref>

અંગ્રેજી,  {{gap|2.5em}}”{{gap|2.5em}}  probly (probably {{gap|0.5em}}”{{gap|0.5em}})

અંગ્રેજી,  {{gap|2.5em}}”{{gap|2.5em}} canot (can not{{gap|0.5em}}”{{gap|0.5em}})

સામાન્ય રીતે પૂર્વાંશનો પરાગમન કરતો ધ્વનિ ઉત્તરાંશના ધ્વનિનો લોપ કરીને એનું સ્થાન લઈ લે છે (Lag with Substitution).<ref>આ ઉપરાંત સ્તુર્તવાઁએ ધ્વનિની પરાપેક્ષા (Lag) ના નીચેના બે પ્રકારો ગણાવ્યા છે, જેનું નિદર્શન અતિ વિરલ છે :<br>

સ્ત્રી અને '''પુરુષ''' એકબીજાનાં '''પુરુક''' છે. † (‘પૂરક’ ને બદલે)

વૈશાલી માટે તે '''પ્રાણો અર્પણા''' તૈયાર હતો.† (‘અર્પવા’ને બદલે)

આધુનિક ભાષાવૈજ્ઞાનિકોના મત પ્રમાણે ધ્વનિનું '''પૂર્વસ્ફુરણ''' કે '''પૂર્વાપેક્ષા'''(anticipation) અને પરાગમન કે '''પરાપેક્ષા'''(lag) એકીસાથે(લોપ અને આદેશ સહિત) પ્રવર્તે તો ધ્વનિવ્યત્યય થાય. એક ઉદાહરણ વડે આ વધાન સ્પષ્ટ કરીએ. અં. regular ને બદલે regural એવું સ્ખલન નોંધાયું છે. આ ઉદાહરણમાં બોલનાર વ્યક્તિની મનોભૂમિકામાં r ની પૂર્વસ્ફુરણ કે પૂર્વાપેક્ષા (anticipation) થઈ છે, જ્યારે l ની પરાગતિ કે પરાપેક્ષા (lag) થઇ છે. મૂળ શબ્દમાં મધ્યવર્તી l ઊડીને તેને સ્થાને પૂર્વસ્ફુરણને બળે rનો આદેશ થયો છે એ એકીસાથે સલોપ (with loss) અને સાદેશ (with substitution) પૂર્વાપેક્ષાની પ્રક્રિયા થઈ. બરાબર એ જ રીતે, પરંતુ વિરુદ્ધ દિશાની, પરાપેક્ષાની પ્રક્રિયાથી મૂળ શબ્દનો અંત્ય વર્ણ r પરિવર્તિત થઈને l બન્યો.

એના વ્યક્તિત્વમાં '''વૈધવ્ય''' હતું. †(‘વૈવિધ્ય’ ને બદલે)

રમતિયાળ > રમતિળાય.†<ref>આ સ્ખલન વિદ્યાર્થીના ઉત્તરપત્રમાંથી લીધું છે. એમાં ળ-કારનો મહાપ્રયત્ને ઉચ્ચાર કરનાર વિદ્યાર્થીના મનમાં ळ्-ધ્વનિ પ્રબળપણે સ્ફુરી રહ્યો છે, જે એના પુર:સરણમાં કારણરૂપ છે. એ ધ્વનિ આગળ ધસી જવાથી, સહજ રીતે य्-ધ્વનિને પાછું ખસવું પડ્યું છે.</ref>

{{gap|1.5em}}”{{gap|1.5em}} ‘ઉકરડો’ >{{gap|3em}}”{{gap|3em}}  ‘ઉકેડો’ ( મૂર્ધન્ય ‘ड्’ ના સાન્નિધ્યમાં र् નો લોપ અને ઉદ્વૃત્ત સ્વરને સ્થાને य > इ)

કઠિન સંયુક્તાક્ષરોના ઉચ્ચારણની મુશ્કેલી નિવારવાને બે સંયુક્તાક્ષરો વચ્ચે કોઇ સ્વર કે સ્વરભાગ (= સ્વરનો અંશમાત્ર) મુકાય છે તેને સ્વરભક્તિ કહે છે. ‘સ્વરભક્તિ’ એટલે સ્વર વડે બે ધ્વનિઓનું વિભાજન (= પૃથક્કરણ)<ref>બે ધ્વનિઓને વિભિન્ન કરવાની વિશિષ્ટતાને અનુલક્ષીને સ્વરભક્તિની આ પ્રક્રિયાને પ્રાકૃત વૈયાકરણોએ विप्रकर्षની સંજ્ઞા આપી છે. विप्रकर्षને પાશ્ચાત્ય ભાષાશાસ્ત્રમાં Diaeresis કહે છે.</ref>; અથવા તો સ્વરભાગ(ભક્તિ)નો જેમાં આગમ થાય છે તેવી વાગ્વ્યાપાર-પ્રક્રિયા<ref>જુઓ : મંગલદેવ શાસ્ત્રી, भाषाविज्ञान, पृ. 113</ref>. ઋગ્વેદ પ્રાતિશાખ્ય અનુસાર સ્વર પછી અને વ્યંજનની પૂર્વે આવતા र्કારની પહેલાં સ્વરભક્તિ(સ્વરનો ભાગ કે અંશ) ઉચ્ચારાય છે. ઉ. ત. अर्चन्तिનો ઉચ્ચાર अरिचन्ति જેવો સંભળાશે. એમાં रि નો इ-કાર અત્યંત મૃદુ કે દ્રુત સમજવાનો છે—એટલો સૂક્ષ્મ કે એની માત્રા અર્ધી કે તેથી યે ઓછી હોય, અને એથી સંયુક્ત વર્ણોનું સ્વરૂપ યથાવત્ સંયુક્ત જ લાગે.<ref>સરખાવો : ‘रेफात्स्वरोपहिताद् व्यञ्जनोदयाद् ऋकारवर्णा स्वरभक्तिः। स्वरभक्तिः पूर्वभागक्षराङ्गम् । द्राघीयसी सार्धमात्रा । अर्धोनान्या ।’ જુઓ : મંગળદેવ શાસ્ત્રી સંપાદિત    ऋग्वेद प्रातिशाख्य पटल ६-सूत्र ४६; १-३२,३३,३५. ‘न संयोगं स्वरभक्तिर्विहन्ति’ ।(ऋग्वेद प्रातिशाख्य ६-३५).</ref>

”&nbsp;  शाप > {{gap|0.7em}}”{{gap|0.7em}}  શ્રાપ (બોલચાલની ભાષામાં)

”&nbsp; वानर > હિંદી बन्दर

”&nbsp; पर्णकम् > ગુજ. પાંદડું

{{Poem2Close}}

 

'''નૂતન શબ્દનિર્માણ'''—ઘણીવાર ભાષામાં નવીન શબ્દો ઘડાય છે. ઉ. ત. અં. boycott મૂળ એક આયરીશ જમીનદારનું નામ હતું. એનો કોઈક કારણસર એના સમાજે બહિષ્કાર કરેલો, એ ઉપરથી એ શબ્દ એ પ્રકારના બહિષ્કારની ક્રિયાનો વાચક બન્યો. આજે અંગ્રેજીમાં સુપ્રચલિત gas શબ્દ ગ્રીક લૅટિન કે ગૉથિક જેવી પૂર્વકાલીન ભાષાઓમાંથી આવ્યો નથી; Van Helmont નામના એક ડચ રસાયણશાસ્ત્રીએ એ નવો જ ઘડ્યો છે.<ref>સરખાવો : Concise Oxford Dictionaryમાં boycott અને gas એ શબ્દોની વ્યુત્પત્તિ.</ref>

 

ગુજરાતીમાં ગયા જમાનામાં પારસી વર્તમાનપત્રોએ ‘કરપીણ’( ‘ભયંકર’, ‘gruesome,’ ના અર્થમાં) શબ્દ ઘડીને પ્રચલિત કર્યો છે.<ref>એ કદાચ સં. कृपणમાંથી અપભ્રષ્ટ બનીને આવ્યો હોય.</ref> સુવિખ્યાત સંસ્કૃત કથા कादंबरी ઉપરથી મરાઠીમાં ‘કાદંબરી’ શબ્દ ‘નવલકથા’ના અર્થમાં રૂઢ થયો છે. એ પ્રમાણે મરાઠીમાં ‘સૉનેટ’ને બદલે ‘સુનીત’ શબ્દ વિદ્વાનોએ વાપર્યો છે. ગુજરાતીમાં અંગ્રેજી ‘નૉવેલ’નું ‘નવલ’, અને એ ઉપરથી ‘ટૂંકી વાર્તા’ને (નાના નૉવેલ સમી ગણીને) ‘નવલિકા’નું નામ આપવામાં આવ્યું છે. આજે વર્તમાનપત્રની કટારોમાં ‘દ્વિભાષી’ bilingual stateના અર્થમાં છૂટથી પ્રયોજાય છે, એ પણ એક નવતર સર્જન છે.

 

'''અન્ય ભાષાઓમાંથી નૂતન શબ્દોનું આદાન'''—સંસ્કૃત ભાષાના કાળથી જ વિદેશી ભાષાઓમાંથી આવશ્યક શબ્દો ઉછીના લેવાનું શરૂ થયું છે. આ રીતે સં. जामित्र, होरा આદિ જ્યોતિષના શબ્દો ગ્રીકમાંથી, અને द्रम्म, दीनार જેવા વાણિજ્યના શબ્દો લૅટિનમાંથી, कार्षापण પ્રાચીન ફારસીમાંથી, कीचक (=વાંસ) ચીની ભાષામાંથી, उलूखल, एला (=એલચી), करीर (=વાંસ), कटु, कानन, कुटी, कुद्दाल, कुवलय, नीर, पण्डित, दण्ड, बिल्व, मुकुल, वलय, ઈત્યાદિ શબ્દો દ્રાવિડી ભાષાઓમાંથી,<ref>જુઓ : ડૉ. ભોલાશંકર વ્યાસ, संस्कृतका भाषाशास्त्रीय अध्ययन, 1957, पृ,. 274, 275</ref> અને अलाबु, उदुम्बर, कपोत, कदम्ब, गुड, जङ्घा, जम्बु, दाडिम्ब, नारिकेल, भेक, વગેરે શબ્દો મુંડા આદિ અનાર્ય ભાષાઓમાંથી<ref> જુઓ : એજન, पृ. 272</ref> ઉછીના લેવામાં આવ્યા છે. એ વિષે ચર્ચા આગળ આવશે. અંગ્રેજીમાંથી ઉછીના લેવાયેલા અને પછી દૈનંદિન બોલચાલની ભાષામાં રૂઢ બનેલા શબ્દોની ચર્ચા આગળ આવશે.

 

પાશ્ચાત્ય ભાષાવૈજ્ઞાનિકોએ આનાં કેટલાંક નોંધપાત્ર ઉદાહરણોની ચર્ચા કરી છે. ઉ. ત. સ્તુર્તવાઁના એક પુત્રને કાનમાં દુખવા આવ્યું, એથી ડૉક્ટરે એનો કાન પિચકારી મારીને (irrigated) સાફ કર્યો. ત્યારે કોઈએ પૂછતાં એણે કહ્યું કે ‘I have been irrigated.’ પછી એક વાર એને નાકમાં કાંઇક દર્દ ઊપડી આવ્યું તેથી એના નાકમાં પિચકારી મારવી પડી. એ વખતે એણે પોતાના અનુભવનું બ્યાન આપતાં કોઈને કહ્યું : ‘I have been nosigated’.<ref>જુઓ : E. H. Sturtevant, An Introduction to Linguistic Science, p. 97.</ref> અહીં એ બાળકે ડૉક્ટરે અગાઉ વાપરેલા irrigate એ પારિભાષિક શબ્દનો મનમાં ear સાથે સંબંધ કલ્પી લઇને (કારણ કે irrigateનો પૂર્વાંશ ear જેવો સંભળાવાની શક્યતા છે), એના સાદૃશ્યથી nose ઉપરથી એણે nosigate શબ્દ ઉપજાવી કાઢ્યો. અર્થાત્, એણે આવું શબ્દસમીકરણ કર્યું : ear : irrigated = nose : nosigated.

બીજા એક ઉદાહરણમાં એક માણસે પોતાના નાના પુત્રને ચાર ચારની હારમાં ઊડતાં વિમાનો બતાવીને કહ્યું : ‘That is a formation.’ પછી પાછળ બે વિમાનો આવતાં હતાં એ જોઈને એ બાળક તરત બોલી ઊઠ્યો, “There is a twomation.”<ref>જુઓ: Sturtevant, op. cit., p. 98.<br>{{gap}}આમ ધ્વનિસાદૃશ્યને કારણે બાળકે શબ્દને બીજી રીતે, જો કે સંદર્ભમાં બરાબર બંધ બેસે તે પ્રકારે, ઘટાવ્યાનો એક દાખલો મને સ્મરણમાં છે. અમારી મોટેરાંઓની વાતચીતમાં ‘નિર્વિવાદ’ શબ્દ(‘ચોક્કસ’, ‘સાચું’ એ અર્થસંદર્ભમાં વપરાયેલો) સાંભળીને મારા (પાંચેક વર્ષની ઉંમરના) પુત્રે એનો અર્થ = ‘નિરવી વાત’ (= સાચી વાત’) એવી રીતે ઘટાવ્યો. પછી એક દિવસે કોઈ ચોક્કસ બાબત સંબંધે બોલતાં એ કહે, “મોટાભાઈ, એ ‘વાત નિરવી’ છે.” અહીં ‘નિર્વિવાદ’ (હકીકત) = ‘સાચી વાત,’ ∴ ‘નિરવી’= ‘સાચી’ – એવું સમીકરણ એના મનમાં રચાયું હશે એમ સમજાય છે.</ref>  અહીં બાળકના મનમાં four : formation = two : twomation એવું સમીકરણ રચાયું છે.

મૂળ આ પ્રમાણે બનેલા શબ્દો કેવી સહજ રીતે ભાષામાં રૂઢ થઈ જાય છે તેનું ઉદાહરણ gas-light શબ્દ છે. fire-light, candle-light, lamp-light જેવા શબ્દોના સાદૃશ્યથી candle : candlelight = gas : gaslight એ રીતે શબ્દ ઘડાયો છે.<ref>જુઓ : Sturtevant, op. cit., p. 103.</ref>

એ રીતે વૈદિક ભાષામાં सूषन् =‘પ્રસવનો અધિષ્ઠાતા દેવ’) નો ઉલ્લેખ આવે છે. (अथर्ववेद 1-11-3) √सू ઉપરથી सूषन् જેવો શબ્દ બનવો શક્ય જ નથી; વસ્તુતઃ તો એ पूषन्ના સાદૃશ્યથી સૂક્તકારે ઉપજાવી કાઢ્યો છે.<ref>જુઓ : ડૉ. હરિવલ્લભ ચુ. ભાયાણી, ‘વાગ્વ્યાપાર,’ પૃ. ૨૮.</ref>

{{center|'''સાદૃશ્યમૂલક વાક્યઘટના'''}}

વાક્યઘટનામાં પણ કોઇક વાર આ પ્રકારની સાદૃશ્યમૂલક નવરચના નજરે પડે છે. સ્તુર્તવાઁએ આ સંબંધે નીચે પ્રમાણે ઉદાહરણ નોંધ્યું છે. I better go (I had better go નું ત્વરિતોચાર્ય, બોલચાલની ભાષાનું રૂપ) ઉપરથી એક માણસે કહ્યું “I better go now, bettern’t I?” અહીં એના મનની પશ્ચાદ્ભૂમિકામાં “I ought to go now, ought n’t I?” એ વાક્યપ્રયોગના સંસ્કાર હશે, જેના સાદૃશ્યથી ઉપર પ્રમાણેનો પ્રયોગ એનાથી થઈ ગયો.<ref>જુઓ : Sturtevant, op. cit., p. 104.</ref>

સાદૃશ્યવ્યાપાર ઘણીવાર ભાષાની રૂપપ્રક્રિયા ઉપર અસર કરે છે. કેટલાંક વ્યુત્પત્તિપ્રાપ્ત રૂપોનું વૈવિધ્ય ઘટાડી નાંખી એમાં એકરૂપતા આણે છે. ઉ. ત. અંગ્રેજીમાં love (વર્તમાનકાળ) : loved (ભૂતકાળ) જેવી નવતર રૂપરચનાની અસરથી climb : climbed (જૂનું રૂપ clomb) કે show: showed (જૂનું રૂપ shown) જેવાં રૂપો અર્વાચીન અંગ્રેજીમાં પ્રચલિત બન્યાં છે. સાદૃશ્યવ્યાપારનું પ્રવર્તન વ્યવસ્થિત કે નિયમિત હોતું નથી. ક્વચિત્ ring: rang : rung જેવાં રૂપોમાં (પ્રાચીન અંગ્રેજીમાં hringan : hringde છે) બરાબર અવળી પ્રક્રિયા પ્રવર્તી છે.<ref>જુઓ: Sturtevant, op. cit., p. 108.</ref>

ભાષામાં ઘણીવાર બે શબ્દોના સંમિશ્રણથી ત્રીજો શબ્દ ઘડાયેલો મળી આવે છે. અહીં મનમાં એક સાથે બે શબ્દોની સ્ફુરણા થાય છે–બંને પરિસ્થિતિના સમાન રીતે દ્યોતક હોય છે. મન પોતાના સંવેદનને અભિવ્યક્ત કરવાને આ શબ્દ વાપરવો કે પેલો એનો નિર્ણય કરી શકતું નથી. તેથી એક શબ્દનો પૂર્વાંશ અને બીજાનો ઉત્તરાંશ મળીને એક નવો જ શબ્દ ઘડાય છે અને કાલક્રમે એ પણ રૂઢ થઈ જાય છે. આ પ્રક્રિયાને '''શબ્દસંકર''' (Contamination of Words) કહે છે. છેક પ્રાકૃતોના કાળથી આ પ્રકારના શબ્દસંકરનાં ઉદાહરણો મળે છે. જેમકે,

યેસ્પર્સને અંગ્રેજી ભાષામાં રૂઢ થયેલા આવા શબ્દસંકરોના સંખ્યાબંધ પ્રયોગો નોંધ્યા છે.<ref>જુઓ : Jesperson, Language, p. 312-313.</ref> ઉ. ત.

ફરીથી × ફરીવાર = ફરીથી વાર<ref>સરખાવો : હ. ચુ. ભાયાણી, ‘વાગ્વ્યાપાર’, પૃ. ૭.</ref>

એકસરખાં × સમાન = એકસમાન†<ref>આ અને આની પછીના † આવી કટારની નિશાનીવાળા શબ્દપ્રયોગો, આગળ જણાવ્યા પ્રમાણે, વિદ્યાર્થીઓના ઉત્તરપત્રોમાંથી અહીં ટાંક્યા છે.</ref>

બળવાન × બરછટ = બળછટ †<ref>સમગ્ર વાક્ય : ‘એમાં નથી કલાપીની રસદીપ્તિ કે નથી ઠાકોરની બળછટ શૈલી.’</ref>

તડફડે × તલપે = તડપે †<ref>સમગ્ર વાક્ય : ‘પહાડોની કોતરોમાં રખડ્યા કરવા મન તડપે છે.’</ref>

કૂજન × ગુંજારવ = કુંજરવ †<ref>,, : ‘કોકિલો કેવો મીઠો કુંજરવ કરીને સ્વહૃદયને પ્રફુલ્લિત બનાવે છે.’</ref>

ઊંચો × ઉચ્ચ = ઉંચ્ચો(આદર્શ) †<ref>આ શબ્દસંકર ન હોય તો ભારને માટે ઉત્તરાંશ બેવડાયો છે એમ ગણાય.</ref>

આમરણ × મરણાંત(સુધી) = આમરણાંત †<ref>સમગ્ર વાક્ય : ‘લગ્ન એ સંસ્કાર છે, અને આમરણાંત સચવાઈ રહેવો જોઈએ.’</ref>

ઉદ્ભવવાનું x જાગી ઊઠવાનું = ઉદ્ભવી ઊઠવાનું †<ref>સમગ્ર વાક્ય : ‘જ્યારે વૈશાલીમાં આંતર ઘર્ષણ ઉદ્ભવી ઊઠવાનું હતું.’</ref>

અર્પવા x અર્પણ કરવા = અર્પણા †<ref> ,, : ‘વૈશાલી માટે તે પ્રાણો અર્પણ તૈયાર હતો.’</ref>

કેટલીક વાર બોલનારના મનમાં બે સમાનાર્થ વાક્યખંડો (phrases) એકસાથે સ્ફુરી રહેતાં વક્તાથી અનાયાસ બંને વાક્યાંશોનો સંકર થઈ જાય છે. પ્રસિદ્ધ અમેરિકન ભાષાવૈજ્ઞાનિક સ્તુર્તવાઁએ સુવિખ્યાત લેખકોનાં લખાણોમાંથી વાક્યાંશસંકરનાં કેટલાંક ઉદાહરણો ટાંક્યાં છે.<ref>જુઓ: Sturtevant, op. cit., p. 112.</ref> જેમકે,

કન્યાએ એને વરમાળા આરોપી x કન્યાએ એને વરમાળાનું આરોપણ કર્યું = કન્યાએ એને વરમાળા આરોપણ કરી.<ref>જુઓ : હ. ચુ. ભાયાણી, `વાગ્વ્યાપાર’ પૃ. 8.</ref>

{{center|'''લૌકિક વ્યુત્પત્તિ (Popular Etymology)'''}}

સંસ્કૃતમાં આવી વ્યુત્પત્તિઓ निरुक्तમાં તો ઠેર ઠેર છે જ, પરંતુ ‘મનુસ્મૃતિ’ તેમજ કાલિદાસનાં મહાકાવ્યોમાં પણ એ મળી આવે છે. ઉ. ત दुहिता–√दुह् ઉપરથી નીકળ્યો છે. પ્રાચીન આર્ય જીવન-પ્રણાલીમાં સૌથી સહેલું, ગાયો દોહવાનું કામ પુત્રીઓ કરતી. પછી કાળક્રમે આર્ય સંસારમાં પુત્રીઓ માટે સુપાત્ર વર શોધીને તેના વિવાહ કરવાનું મુશ્કેલ બન્યું હશે, અને તેથી પુત્રીનો જન્મ એના માતા-પિતાને ચિંતાજનક નિવડ્યો હશે, જેનું પ્રતિબિંબ નિરુક્તકારની दुहिता ની दुर्हिता (‘માબાપના હિત માટે અનિષ્ટ કે ક્લેશકર’) કે दूरे हिता (‘જેને દૂર–સાસરે—વળાવવી એ જ શ્રેયસ્કર છે’) એ વ્યુત્પત્તિઓમાં પડ્યું છે.<ref>જુઓઃ યાસ્કપ્રણીત निरुक्त 3-4, 5.</ref> મનુસ્મૃતિમાં ‘જેનું मांस હું અહીં ખાઉં છું મને (मां તે (स) પરલોકમાં ખાશે’ એ રીતે मांसની વ્યુત્પત્તિ ઘટાવી છે.<ref>સરખાવો : `मां स भक्षयितामुत्र यस्य मांसमिहाद्म्यहम्।<br>

{{gap|10em}}- मनुस्मृति 5-55</ref> કાલિદાસે रघुवंशમાં ‘राम’ની ‘राम इत्यभिरामेणवपुषा’ અને राजाની ‘राजा प्रकृतिरज्जनात्’, क्षत्र (= ક્ષત્રિય)ની क्षतात् त्रायते इति<ref> જુઓ : रघुवंश 2-53; 10-67, 4-12</ref>, અને कुमारसंभवમાં उमाની उ = ઓ(પાદપૂરક) + मा = ન(તપ કર)’, એવી કાલ્પનિક વ્યુત્પત્તિઓ સાધી છે.<ref>જુઓ : कुमारसंभव 1-26</ref>

અર્વાચીન ગુજરાતીમાં ‘ઉરવસી’ એ ‘ઉર્વશી,’<ref>જુઓ : કે. હ. ધ્રુવ, `પરાક્રમની પ્રસાદી’, (અંક 2)</ref> ‘મા શી’ (= ‘મા જેવી’) = ‘માશી,’ ‘ન નંદ’ (= ‘જે કદી ખુશ ન થાય’) = ‘નણંદ,’ ‘જમાઈને જમ બે બરાબર,’ ‘વીરલા પારલા’<ref>ભારતીય સ્વાતંત્ર્યની લડતમાં મુંબઈની ચળવળોમાં પારલા અગ્રસ્થાને રહેતું તે ઉપરથી</ref> (=વીરોનું પારલા) = ‘વિલેપારલે,’ ‘સંતકુંજ=સાન્ટાક્રુઝ’ ઈ૰ રૂઢ તેમજ નવ-નિર્મિત લૌકિક વ્યુત્પત્તિઓ મળે છે. આ પ્રકારની લૌકિક વ્યુત્પત્તિઓનું સૌથી ફળદ્રુપ ક્ષેત્ર કહેવતોનું છે. એમાં સંખ્યાબંધ કહેવતોમાં કોઈ શબ્દ ઘસાઈ જઈને એનું મૂળ શોધવું દુષ્કર થઈ પડે છે ત્યારે લોકમાનસ એ ઘસાયેલા શબ્દમાં બીજા સમાનધ્વનિ પરંતુ વિભિન્નાર્થ શબ્દનું આરોપણ કરે છે. તેથી કેટલીક વાર કહેવતોનો પ્રાચીન અર્થ ફરી જાય છે અને એને બદલે સંદર્ભમાં બંધ બેસે એવો પણ તદ્દન ભિન્ન અર્થ રૂઢ થાય છે. ઉ. ત. ‘ખપ તેનો સોચ નહીં’ એનો વાસ્તવિક મૂળ અર્થ છે : ‘જે વસ્તુ જોઈએ તે વિષે સોંઘામોંઘાનો કે સારાનરસાનો વિચાર (‘સોચ’) કરવાનો હોય નહીં. પરંતુ ‘સોચ’નો કેટલીક પ્રાન્તિક બોલીમાં ‘છોછ’ ઉચ્ચાર થાય છે. એ ઉપરથી એક કહેવતસંગ્રહકારે ‘છોછ’ રૂપને જ સાચું માની લઈને એનો ‘જોઈતી વસ્તુ વિષે આભડછેટ (‘છોછ’) રાખવાની ન હોય’ એવો અર્થ કર્યો છે.<ref>જુઓ : ‘કહેવતો,’ સસ્તું સાહિત્યવર્ધક કાર્યાલય પ્રકાશિત, પૃ. ૧૦.</ref>

પ્રાચીન અંગ્રેજી (Old English) Scam-faest (અર્થ `confirmed in shame, i.e. in modesty')માંથી અર્વાચીન અંગ્રેજીના પ્રારંભે ઊતરી આવેલા shame-fast રૂપનું હવે shame-faced એમ રૂપાન્તર થયું છે. એ સાથે faceના સાહચર્યબળે એને મૂળ અર્થ, `વિવેકપરાયણ' બદલાઈને ‘શરમજનક’, `લજ્જાસ્પદ’ નવો અર્થ ઘડાયો છે. આ પ્રકારનાં લૌકિક વ્યુત્પત્તિનાં ઉદાહરણો ફ્રેન્ચ આદિ વર્તમાન યુરોપિયન ભાષાઓમાં તેમ ગ્રીક, લૅટિન સમી પ્રાચીન ભાષાઓમાં પણ મળે છે.<ref>જુઓ: Sturtevant, op. cit., p. 117.</ref>

ગુજરાતીમાં પણ કેટલાક લેખકોએ જુદી જુદી પદ્ધતિએ નવીન શબ્દો ઘડવાનું વલણ દર્શાવ્યું છે, જેમાંથી કેટલાક હવે ભાષામાં રૂઢ થઈ ગયા છે.<ref>જુઓ : વિ. મ. ભટ્ટ, `પારિભાષિક કોષ' (પૂર્વાર્ધ અને ઉત્તરાર્ધ) 1930.</ref> ઉ. ત.

ભાષા એ વહેતી સરિતાના પ્રવાહ સમી છે. એક જ ભાષામાં ઐતિહાસિક કાળક્રમે ભિન્ન ભિન્ન પરિવર્તનો થતાં રહ્યાં છે, અને એ સ્વરૂપતઃ એક જ હોવા છતાં ભિન્ન ભિન્ન સમયે ઘણી વાર (પ્રાકૃત, અપભ્રંશ, ગુર્જર ભાષા ઈ.) જુદે જુદે નામે ઓળખાતી રહી છે—જેમ એક જ ગંગા નદી એના પ્રવાહ દરમિયાન ક્યાંક ભાગીરથીના, તો ક્યાંક હુગલીના, તો ક્યાંક વળી પદ્માના નામથી ઓળખાઈ છે તેમ. એક જ સમયના ગાળામાં પણ એક જ ભાષાનાં ભિન્ન ભિન્ન કથ્ય સ્વરૂપો (બોલીઓ) વિકસેલાં નજરે પડે છે, છતાં ભાષાનું તાત્ત્વિક સ્વરૂપ તો એનું એ જ અબાધિત, અપરિચ્છિન્ન રહ્યું છે. વસ્તુતઃ કથ્ય લોકબોલી એ જ ભાષાનો પરિપૂર્ણ વહેતો ઓઘ છે; ભાષાનું લિખિત રૂપ એ તો એ વિશાળ જલરાશિની ઉપરની સપાટી માત્ર છે.<ref>સરખાવો: ‘This creation of written language may be compared to the formation of a film of ice on the surface of a river.... Under the layer of ice the water continues to flow down to the plain. Should the ice break, one sees the water suddenly bubble up as it goes gushing and murmuring on its way. The written tongue is the film of ice upon its waters; the stream which still flows under the ice that imprisons it is the popular and natural language; the cold which produces the ice and would fain restrain the flood, is the stabilizing action exerted by grammarians and pedagogues, and the sun-beam which gives language its liberty is the indomitable force of life, triumphing over rules and breaking the fetters of tradition.”

{{right|—Vendryes, Language, pp. 275-276.}}<br></ref> એની તરંગલીલા દૃષ્ટિને મનોહર લાગે છે, છતાં ભાષાને પોતાનું લાક્ષણિક બળ અને ઊંડાણ તો કથ્ય વાણીના વહેતા વિશાળ પ્રવાહમાંથી જ પ્રાપ્ત થાય છે. એ માટે ભાષાના વૈજ્ઞાનિક અધ્યયનમાં આ કથ્ય રૂપો ઉપર પ્રધાનપણે દૃષ્ટિ રહેવી ઘટે છે.

{{reflist}}

<br>

|previous = ભાષાનો ઉદ્‌ગમ

|next = ધ્વનિવિચાર