સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – પ્રમોદકુમાર પટેલ/પાંચ અદ્યતન નવલકથાઓ: Difference between revisions

આપણે અવલોકેલી સૌ નવલકથાઓ આપણા નવલકથાસાહિત્યના વિભિન્ન ઉન્મેષરૂપ છે. આપણી ચીલાચાલુ નવલકથાઓથી એ કૃતિઓ વક્તવ્ય અને વસ્તુનિરૂપણની દૃષ્ટિએ કેટલોક મહત્ત્વનો ભેદ પણ દાખવે છે. પરંતુ એ દરેક કૃતિનું વક્તવ્ય અને વસ્તુનિરૂપણની શૈલી પરસ્પરથી પણ વિભિન્ન છે. આપણે દરેક કૃતિઓના હાર્દને ઓળખવાનો પ્રયત્ન કરતાં જ જોયું કે દરેક નવલકથાકારની સર્જકપ્રતિભા નિરાળી છે એટલું જ નહિ, નવલકથાના સ્વરૂપમાં આગવી કળાસૂઝ દાખવીને નવા ઉન્મેષ પ્રગટાવવાની દરેકમાં સભાનતાયે છે. ‘અમૃતા’એ નવલકથાનું સ્વરૂપ એના સર્જકની વ્યાપક સંવેદનશીલતાને કારણે આગવું વૈશિષ્ટય દાખવે છે. એની સૃષ્ટિમાં પ્રવેશ કરનારને માનવકથા નિમિત્તે બૃહત્‌ લોકનાં સત્ત્વોનો સંસ્પર્શ અનુભવવા મળે છે. ‘ધુમ્મસ’ એ માનવીના આધ્યાત્મિક મૃત્યુની કથા છે. એનો વસ્તુવિકાસ પરંપરાઓની નવલકથાઓને મળતો દેખાય છે પરંતુ એમાં પાત્રના અંતરંગને છતું કરવાની રીતિ – ‘સ્ટ્રીમ ઑફ કોન્સિયસનેસ’ –નો પ્રયોગ ધ્યાન ખેંચે તેવો છે. ‘પળનાં પ્રતિબિમ્બ’માં માનુષીપ્રણયનું વિલક્ષણ દૃષ્ટિએ નિરૂપણ થયું છે. એમાંનાં કેટલાંક મુખ્ય પાત્રો એક ભ્રાન્તિમય દુનિયા રચી તેમાં રાચવા ઇચ્છતાં હોય છે અને સંજોગવશાત્‌ તેમને નિર્ભ્રાન્તિનો અનુભવ થાય છે. આ સર્જકે રચનાવૈચિત્ર્યની દૃષ્ટિએ કરેલો પ્રયોગ એમાં ધ્યાન ખેંચે છે. ‘એક અને એક’ અને ‘ચહેરા’ના લેખકોએ વર્તમાન માનવજીવન અને માનવસંજોગોનું નૈરાશ્યવાદી કહી શકાય એવી દૃષ્ટિએ નિરૂપણ કરેલું છે. વર્તમાન માનવીની એકલતા અને હતાશા નિરૂપવાનું તેમનું વલણ સ્પષ્ટ વરતાઈ આવે છે. એટલે એમનાં પાત્રોનું કાઠું નિરાળું છે. એમની પાસે કોઈ મહત્ત્વની ઘટનાના સર્જક બની શકવાની ક્ષમતા નથી તેમ એવી કોઈ વૃત્તિયે પ્રગટતી નથી. માત્ર સંજોગોની સામે ટકી રહેવા પૂરતો જ તેમનો પ્રયત્ન જણાય છે. એટલે પ્રચલિત વાર્તાઓમાં જે અનેક પાત્રોને ગૂંથી લેતો વસ્તુવિકાસ જોવા મળે છે તેવું અહીં ખાસ બન્યું નથી. અહીં તો એ પાત્રોનો રઝળાટ અને તેઓ જે ‘સૃષ્ટિ’માં વિચરે છે એ ‘સૃષ્ટિ’ જ નિરૂપણનો વિષય છે. આમ આ નવલકથાઓમાં ગુજરાતી નવલકથાની વિવિધ દિશામાં આગેકદમ જવાની આકાંક્ષાનું દર્શન થાય છે.

પરંતુ આ નવલકથાઓને એકીસાથે મૂકીને અવલોકતાં કશુંક આશ્ચર્ય જાગે એવું સામ્ય એમાં દેખાવાનું. આ દરેક કૃતિ નિરાળી હોવા છતાંયે એમાં કેટલાક સમાન અંશો રહેલા દેખાય છે. અહીં તેની ટૂંકમાં નિરીક્ષા કરવાનો પ્રયત્ન કરીશું.

‘અમૃતા’નો ઉદયન પોતાના યુગની માનવસમસ્યાઓથી અભિજ્ઞ છે. કેટલીક વાર તે વ્યગ્ર બની ઊઠે છે : ‘આ બધાં રૂઢિગ્રસ્ત સમાજોનાં જડ ચોકઠાંમાં ફેંકાયેલો માણસ પોતાની સ્વતંત્રતાના હક વિશે સભાન થાય તો જીવી પણ ન શકે.... આ માણસ જેને જીવે છે એ જીવન છે? સહુની સાથે સમાધાન કરીને અને પોતાની સાથે બેવફા થઈને માણસે જીવન સામે આંખ આડા કાન કર્યા છે.’ (પૃ. ૮૪)

‘ધુમ્મસ’નો ગૌતમ વર્તમાન જીવનની કંગાલિયત જોઈ અકળાઈ ઊઠે છે : ‘....પણ આશ્ચર્ય તો એ વાતનું છે કે આટલાં વર્ષો પછી પણ, હજારો વર્ષો પછી પણ, આપણે ત્યાંના ત્યાં જ છીએ, ધર્મ, સંસ્કૃતિ, કાયદો, રાજ્યવ્યવસ્થા, હિંસા અને અહિંસા, એ બધાં પછી પણ આપણે જરાય આગળ વધ્યા નથી.’ (પૃ. ૨૫)

‘એક અને એક’ અને ‘ચહેરા’ની સૃષ્ટિમાં આલેખાયેલો ‘સમાજ’ કદાચ સમાજ રહ્યો નથી. માત્ર ટોળાંઓ જ દેખાય છે. એમાંના કોઈ પાત્રને જીવનનું મૂલ્ય હોય અથવા જીવનની કોઈ દિશા જડી હોય એવું લાગતું નથી. એ બધાંની વેદનશીલતા જડ થઈ ગઈ છે. એમના જીવનમાં કોઈ રહસ્યપૂર્ણ અનુભવ થતો નથી. માત્ર સંજોગવશાત્‌ physical reflex જેવો કશોક પ્રત્યાઘાત ઝીલે છે. એટલું જ. વળી એમનું moral conscience મૃત્યુ પામ્યું છે એટલે એમનાં દુષ્કૃત્યો બદલ નૈતિક સંઘર્ષ રહેતો નથી. આમ એમની દૃષ્ટિમાં વર્તમાન માનવીની જિંદગી એટલે all sound and fury signifying nothing.

આમ, આ નવલકથાઓમાં વર્તમાન જીવનની વિષમતાઓનું ચિત્રણ જોવા મળે છે. અલબત્ત, આ પૂર્વેની નવલકથાઓમાંયે વર્તમાન સમાજના કોઈ ને કોઈ પ્રશ્નો આલેખાયા તો હતા જ પરંતુ આજના જીવનમાં પ્રગટતાં વિસંવાદ, દંભ, વંચના કે છલનાનું આટલું ભારપૂર્વક નિરૂપણ ભાગ્યે જ થયું હશે.

‘અમૃતા’નો ઉદયન અસ્તિત્વવાદી છે. એને સ્વાનુભવમાં પ્રતીત થતું જગત જ સ્વીકાર્ય લાગે છે. તર્કાતીત કે ઇંદ્રિયાતીત અનુભવો કે શ્રદ્ધાનો તે સ્વીકાર કરતો નથી. આ જગતના વિધાતાની તેને ખબર નથી. એટલે જ તો, આજના વિષમ માનવસંગ્રામમાં ગીતાગાયક શ્રી કૃષ્ણ ભગવાન આજે પથદર્શક-નાયક નથી અને સઘળાં કાર્યોની જવાબદારી માનવીને શિરે છે એમ તે માને છે. (‘અમૃતા’ના લેખકે, માનવીને પોતાના જીવનશ્રેય અર્થે શ્રદ્ધામૂલક અભિગમ કેળવવો કે સંશય કેળવીને આગળ વધવું તેના નિર્ણય વિશે સ્વતંત્ર છોડી દેવામાં આવ્યો છે એવું સમુદ્રમંથનની પૌરાણિક કથા દ્વારા અર્થઘટન કરી બતાવ્યું છે.) ઉદયનના ચિત્તમાં માનવીની શાશ્વત યાતના વ્યગ્રતા જગાડી મૂકે છે અને કલ્પનાશીલ ઉદયનને અશ્વત્થામાના પાત્રમાં માનવીની શાશ્વત યાતનાનું રહસ્ય જડી આવે છે.

‘ધુમ્મસ’નો ગૌતમ પણ એવી જ વિચારણા પ્રગટ કરતો દેખાય છે. તેનેય એમ લાગે છે કે માનવીને વ્યક્તિત્વ જેવું રહ્યું નથી. સૌ કોઈ આત્મવંચના કરી મોહનિદ્રામાં જીવી જવા મથે છે. ગૌતમ ઈશ્વરની સત્તાનો સ્વીકાર કરતો નથી. તેમ તેને કોઈ પરંપરા કે રૂઢિનું મૂલ્ય નથી. ભૂતકાળ જોડે તેનો સંબંધ કપાઈ જવા પામ્યો છે. આ જગતમાં ઈશ્વર હોત તો આ જગતની દશા આટલી કરુણ હોત નહિ એવો તે વાદ કરે છે.

વળી ઉદયનનો પ્રતિવાદ કરતો અનિકેત અને ગૌતમના વિચારોનો પ્રતિવાદ કરતો જીતુ કેટલુંક સામ્ય પ્રગટ કરે છે. બંનેનો જીવનાભિગમ શ્રદ્ધામૂલક છે. બંને ઈશ્વરની સત્તા સ્વીકારીને ચાલે છે. આચાર્યોના ઉપદેશ અને ભૂતકાળની પરંપરાઓનો બંને સ્વીકાર કરે છે. બંને પોતાના આચારવિચારમાં સંવાદ સ્થાપવા મથે છે.

‘એક અને એક’ (અને ‘આકાર’માં પણ) માનવજીવનની લાચારી, હતાશા અને એકલતાનું જે નિરૂપણ થયું છે એના મૂળમાં અસ્તિત્વવાદ જેવો કોઈ વાદ જ પ્રત્યક્ષ વા પરોક્ષ રીતે પ્રભાવક હોય એમ લાગે છે. ચન્દ્રકાન્ત બક્ષી અને મધુ રાય બંને માનવીની પામરતાનું ચિત્ર આલેખવા ઉત્સુક જણાય છે તે હકીકત આપણા નવલકથા સાહિત્યમાં અત્યંત વિલક્ષણ ભાત પાડે છે.

‘અમૃતા’નાં ત્રણે પાત્રો પોતાની સત્તાથી સભાન છે. એ દરેક પાત્ર પોતાના જીવનનો માર્ગ શોધવા અંતર્મુખ બનીને આંતરખોજ કરે છે. અસ્તિત્વવાદી ઉદયન તો સ્વાનુભવમાં આવતા જગતનો જ સ્વીકાર કરે છે. એટલે જ તે પોતાના અસ્તિત્વને પ્રમાણવા હમેશાં આત્માભિમુખ હોય છે. સતત self counter આદરીને તે પોતાના અસ્તિત્વને આશ્લેષમાં લેવા ચાહે છે. એને ઊઠતા સણકા કે વેદનાની પળોમાં તે સજીવતાને જ્ઞાતરૂપે પામવા પ્રયત્ન કરે છે. અનિકેત બૃહદ્‌ના યોગની ઝંખના કરે છે. અમૃતા એ બે પુરુષો વચ્ચે દ્વિધામાં વિમાસણ કરે છે. આમ ત્રણેય પાત્રોનું આંતરજીવન એ જ નિરૂપણનો વિષય છે. વળી ‘અમૃતા’નાં પાત્રોનું આંતરવિશ્વ છતું કરવા લેખકે બાહ્યસૃષ્ટિમાંથી જે કલ્પનો કે પ્રતીકો લીધાં છે તેને કારણે એ પાત્રોનું ‘વ્યક્તિત્વ’ અત્યંત નિરાળું બની જાય છે. એ પાત્રો જે જે બાહ્યસૃષ્ટિનાં સત્ત્વોનું અવલંબન લઈને સંવેદન પ્રગટ કરે છે એ સત્ત્વ કોઈ આગંતુક રહેતું નથી; પાત્રોનો જીવાતુભૂત અંશ છે. (એટલે જ તો ‘અમૃતા’નાં ‘પાત્રો’નો ‘સંક્ષેપ’ કરવો અશક્ય છે.) હકીકતમાં આ ત્રણે પાત્રોનાં અંતરંગ દ્વારા આપણે આંતરબાહ્ય વિશ્વનો સંશ્લિષ્ટ રૂપે પરિચય કરીએ છીએ. કદાચ એમ કહેવું જોઈએ કે આંતરબાહ્ય જીવનના સંબંધોનો પરિચય કરીએ છીએ. ત્રણે પાત્રોની સંવિત્તિમાં જે વિશાળ ‘લોક’ પ્રતિબિંબિત થયું છે એ સૌના સંસ્પર્શથી જ જીવનનો વ્યાપક સંસ્પર્શ અનુભવાય છે.

‘ધુમ્મસ’માં પણ ગૌતમનો ચિત્તસંઘર્ષ જ મુખ્ય નિરૂપણનો વિષય બને છે, જ્યારે ‘એક અને એક’ અને ‘ચહેરા’નાં પાત્રોનું કાઠું ઘણું જુદું પડે છે. બંને પાત્રો એટલાં આત્મસભાન નથી. તેમ એમનું moral conscience એટલું સજીવ નથી. એટલે એ પાત્રોમાં કોઈ નૈતિક સંઘર્ષને અવકાશ જ પ્રાપ્ત થતો નથી. વળી સંજોગોની સામે પ્રતિકાર કરવાની ક્ષમતા તેમનામાં નથી એટલે ‘નિષ્ક્રિય’ (passive) બની ‘જીવ્યે’ જવાના પ્રયત્નોમાં જ તેઓ હોય છે. આપણે એમ કહી શકીએ કે એ પાત્રો હવે ‘નાયક’ રહ્યાં નથી તેમ સાચા અર્થમાં લેખકનાં ‘મુખ્ય’ પાત્રો પણ રહ્યાં નથી.

‘અમૃતા’માં ઉદયનને તેની માંદગીની ક્ષણોમાં તેના મિત્ર અનિકેતનું અને બીજા કોઈ અણજાણ માનવીઓનું લોહી અપાયું ત્યારે તેને પહેલી વાર જ સમજાયું કે આ માનવજીવન કેવું તો પરસ્પરના સહયોગથી નભી રહ્યું છે! મૃત્યુના ઘેરા ઓછાયા તેણે જોયા ત્યારે તેણે અમૃતાને દૂર રાખવા પ્રયત્નો કર્યા પરંતુ અમૃતાની આત્મશ્રીના સંસ્પર્શે તેના અહંના ખડકો ઓગાળી નાંખ્યા. તેને એક બૃહદ્દ્‌નો સંસ્પર્શ થયો હતો.

‘પળનાં પ્રતિબિમ્બ’માં વત્સલ હૃદયરોગનો દર્દી છે. ત્રીજા ‘ઍટૅક’ પછી તે સાવ નિર્ભ્રાન્ત બની જાય છે. આરંભમાં તેણે મૃત્યુનો ખ્યાલ માત્ર ફગાવી દેવાનો પ્રયત્ન કરેલો અને રંજનાએ પણ મૃત્યુના ખ્યાલો અવગણી કાઢવાને વિનવણીઓ કરેલી, પરંતુ મૃત્યુની ઝાઝી અવગણના કરવાનું તેને માટે શક્ય નહોતું. એ મૃત્યુના વાસ્તવની પ્રતીતિને કારણે જે બંને પોતાના પ્રણયભાવ વિશે સાશંક બને છે અને અંતે પોતાનો પ્રણયભાવ છલનારૂપ જ હતો એવો અનુભવ કરે છે.

‘ધુમ્મસ’માં જીતુનું મૃત્યુ ગૌતમના આપઘાતની કથા જોડે રહસ્યપૂર્ણ સંદર્ભ રચે છે. જીતુ અને નિશા સ્નેહલગ્નથી જોડાયાં હતાં. પરંતુ થોડા સમય બાદ જીતુ અસાધ્ય રોગનો ભોગ બન્યો. તેનાં બે બાળકો એક પછી એક મૃત્યુ પામ્યાં. તેની પત્ની નિશા તેને ત્યજી ગઈ. છતાં જીતુ છેવટ સુધી જીવનને ‘ચાહતો’ રહ્યો. તેને કોઈક ધારકતત્ત્વ હાથમાં આવ્યું હતું.

‘અમૃતા’ની સમસ્યા નિરાળી છે. એક વ્યક્તિ લેખે અમૃતા પોતાનો અધિકાર ઝંખે છે. અનિકેતને ચાહતી હતી છતાં ઉદયનનો ત્યાગ તે કરી શકતી નહોતી, હકીકતમાં એ ત્રણે પાત્રો પોતપોતાની જીવનદૃષ્ટિ અનુસાર પોતાનો માર્ગ શોધે છે. આ ત્રણની કથા નિમિત્તે લેખકે આત્મશોધનની કથા જ રજૂ કરી છે.

આ નવલકથાઓના લેખકો પોતાના સર્જક કર્મ અંગે જાગરૂક દેખાય છે. એટલે દરેક નવલકથા એમાંના વસ્તુનિરૂપણની દૃષ્ટિએ લાક્ષણિક ઉન્મેષ બની રહે છે. એમાં ‘પળનાં પ્રતિભિમ્બ’ની નવી રીતિ કે આયોજના ધ્યાન ખેંચે છે. ‘ચહેરા’માંય વસ્તુવિન્યાસ અર્થે લેખકની ટેકનિક વિષેની સભાનતા વરતાઈ આવે છે. ‘અમૃતા’ ચીલાચાલુ વાર્તાકાર (story-teller)ની રચના નથી; એક સર્જકની ભાવસૃષ્ટિ જ એમાં પ્રસ્તુત વિષય જણાય છે. એટલે ‘અમૃતા’નું સ્વરૂપ આગવું બની રહે છે. આમ, આ નવલકથાઓનું અવલોકન કરતાં એક વસ્તુ સ્પષ્ટ પ્રતીત થાય છે કે નવલકથાનું સ્વરૂપ જે આંતરક્ષમતા પ્રગટ કરે છે તેને તાગી જોવાનો આ લેખકોનો સભાન પ્રયત્ન છે. એટલે એ નવલકથાકારોએ પોતાના વક્તવ્યને અનુરૂપ ગદ્યની આગવી છટાઓ નિપજાવી લેવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે.

‘અમૃતા’ના લેખક પોતાના સર્જક કર્મ અંગે અતિસભાન છે. એમની સૃષ્ટિ એક આગવું ભાવજગત રચે છે. એમનાં પાત્રો પણ એમની ચિંતનશીલતાનો અંશ લઈને જન્મ્યાં છે. એ સૌ પોતાના અસ્તિત્વને પામવા સભાન છે. ઉદયન તો પોતાના સમગ્ર અસ્તિત્વની સંમુખ ઊભો રહી પોતાના એ ’ભાવ’ને આશ્રલેષમાં લેવા ચાહે છે. આવી અંતર્મુખી વૃત્તિને લીધે એ પાત્રોનું એકંદર વલણ પોતાની સંવેદના કે ચિત્તનાં સ્પંદનોને બને તેટલાં અખિલાઈમાં ગ્રહીને તેને નિઃશેષ અભિવ્યક્તિ આપવાનું છે. એટલે સહજ રીતે જ આ કથાનું ગદ્ય અર્થસઘન, સુશ્લિષ્ટ અને વસ્તુધ્વન્યાત્મક છે. વળી, એમનાં પાત્રો પણ સર્જકની કલ્પનાના ઉન્મેષ સાથે જન્મ્યાં છે. એટલે અમૂર્ત વિચારોને મૂર્ત કલ્પનો રૂપે સાકાર થતા દેખાય છે. એમના ગદ્યની લાક્ષણિક છટા પ્રગટ કરતો એક ખંડ જોઈશું. અનિકેત ઉદયનને લખે છે :

‘એક અને એક’ના સર્જકનું બાહ્ય સૃષ્ટિનું સૂક્ષ્મ અવલોકન એમની કૃતિની વિશિષ્ટ સિદ્વિ જણાય છે. સંજીતની શૂન્યમનસ્ક દશાનું ચિત્ર જોઈશું : ‘ઠંડી ઓછી થઈ એવું એને લાગ્યું, એ ચાલ્યો એટલે દિવસ ચઢ્યો માટે, ઘણાં કારણોસર. પાણીની સપાટી પર તડકો ચમક્યો, ઘાસની ભીની સરસરાટને બદલે ચાલવાથી સૂકો થતો, કરકરો અવાજ આવવા લાગ્યો.’

‘ચહેરા’ના સર્જકે પાત્રોનાં ચિત્તની વિચ્છિન્ન રેખાઓ આંકીને સમગ્ર વાતાવરણમાં વ્યાપી રહેલો કોલાહલ સુંદર રીતે વ્યકત ર્ક્યો છે.

{{Poem2Close}}

<br>