ભાષાવિજ્ઞાન/ધ્વનિવિચાર: Difference between revisions
No edit summary |
No edit summary |
||
| Line 101: | Line 101: | ||
{{Poem2Close}} | {{Poem2Close}} | ||
{{center|'''સ્વરવિચાર'''}} | {{center|'''સ્વરવિચાર'''}} | ||
{{Poem2Open}} | |||
વર્ણોના પ્રાચીન કાળથી બે વિભાગ પાડવામાં આવ્યા છે—સ્વર અને વ્યંજન. જે ધ્વનિઓનો સ્વતઃ—એકલા, કોઈ પણ અન્ય ધ્વનિની સહાયતા વિના—ઉચ્ચાર થઈ શકે તે સ્વર; અને જેનું એ પ્રમાણે એકલાં ઉચ્ચારણ ન થઈ શકે, પણ સ્વરની સહાયતા લેવી પડે—સ્વરની મેળવણી (અંજન) કરવી પડે—તે વ્યંજન : આવી '''પ્રાચીન''' વૈયાકરણોએ '''વ્યાખ્યા''' બાંધી છે. | વર્ણોના પ્રાચીન કાળથી બે વિભાગ પાડવામાં આવ્યા છે—સ્વર અને વ્યંજન. જે ધ્વનિઓનો સ્વતઃ—એકલા, કોઈ પણ અન્ય ધ્વનિની સહાયતા વિના—ઉચ્ચાર થઈ શકે તે સ્વર; અને જેનું એ પ્રમાણે એકલાં ઉચ્ચારણ ન થઈ શકે, પણ સ્વરની સહાયતા લેવી પડે—સ્વરની મેળવણી (અંજન) કરવી પડે—તે વ્યંજન : આવી '''પ્રાચીન''' વૈયાકરણોએ '''વ્યાખ્યા''' બાંધી છે. | ||
આ વ્યાખ્યા કેટલેક અંશે '''સદોષ''' છે. વ્યંજનનો પણ કોઈ સ્વરની સહાયતા વિના પણ ઉચ્ચાર થઈ શકે છે. ઉ. ત. અંગ્રેજીના little (લિટ્લ્), pardon (પાડ્ન્)ના અંત્ય વ્યંજનોમાં કોઈ સ્વરની મેળવણી નથી. ગુજ૰‘રમત’ (ઉચ્ચાર ‘રમત્’) માં છેલ્લો, અને ‘લખપતિ’ (ઉચ્ચાર ‘લખ્પતિ’)માં બીજો વ્યંજન સ્વર વિના જ ઉચ્ચારાતો સંભળાશે. | આ વ્યાખ્યા કેટલેક અંશે '''સદોષ''' છે. વ્યંજનનો પણ કોઈ સ્વરની સહાયતા વિના પણ ઉચ્ચાર થઈ શકે છે. ઉ. ત. અંગ્રેજીના little (લિટ્લ્), pardon (પાડ્ન્)ના અંત્ય વ્યંજનોમાં કોઈ સ્વરની મેળવણી નથી. ગુજ૰‘રમત’ (ઉચ્ચાર ‘રમત્’) માં છેલ્લો, અને ‘લખપતિ’ (ઉચ્ચાર ‘લખ્પતિ’)માં બીજો વ્યંજન સ્વર વિના જ ઉચ્ચારાતો સંભળાશે. | ||
| Line 114: | Line 115: | ||
સંવૃતથી વિવૃત સુધીની મુખવિવૃતિને એકમ ગણીએ તો અર્ધ-વિવૃતમાં 2/3 જેટલી મુખવિવૃતિ અને અર્ધસંવૃતમાં 1/3 જેટલી મુખવિવૃતિ હોય છે. (જુઓ : Daniel Jones, op. cit, p. 38) | સંવૃતથી વિવૃત સુધીની મુખવિવૃતિને એકમ ગણીએ તો અર્ધ-વિવૃતમાં 2/3 જેટલી મુખવિવૃતિ અને અર્ધસંવૃતમાં 1/3 જેટલી મુખવિવૃતિ હોય છે. (જુઓ : Daniel Jones, op. cit, p. 38) | ||
{{Poem2Close}} | |||
[[File:BV Image 2.jpg|right| | [[File:BV Image 2.jpg|right|300px]] | ||
{{Poem2Open}} | |||
આ રીતે જીભનું સ્થાન અને મુખની વિવૃતિ (ખુલ્લા થવું) અનુસાર ભાષાશાસ્ત્રીઓએ ચાર અગ્રસ્થાનીય અને ચાર પશ્ચસ્થાનીય મૂળ સ્વરો (cardinal vowels) માન્યા છે. એ સ્વરો કોઈ ભાષામાં યથાસ્થિત મળતા નથી, પરંતુ દર્શાવેલ આદર્શ સ્થિતિ અનુસાર ઉચ્ચારણ કરવામાં આવે તો તે સ્વરો ઉત્પન્ન થાય. ભિન્ન ભિન્ન ભાષાના સ્વરોનાં સ્થાન આ આદર્શ સ્વરોના અનુસંધાનમાં દર્શાવવામાં ઘણી સુગમતા રહે છે. નીચેની આકૃતિમાં આ આદર્શ સ્વરો (ક્રમાંક ૧ થી ૮) અને તેમની સાથે જ ગુજરાતી શુદ્ધ સ્વરો (સંયુક્ત નહીં તેવા) દર્શાવ્યા છે તે જુઓ. ક્રમાંક ૪નો [a] સ્વર ગુજરાતી કે અંગ્રેજી ધ્વનિમાલામાં મળતો નથી; તો ગુજરાતી (તેમજ અંગ્રેજી ધ્વનિમાલાના) હ્રસ્વ इ (I), હ્રસ્વ उ (U), સ્વરિત अ (A) અને અસ્વરિત (Ə) આદર્શ સ્વરો (cardinal vowels)માં અંકિત કરવામાં આવ્યા નથી. | આ રીતે જીભનું સ્થાન અને મુખની વિવૃતિ (ખુલ્લા થવું) અનુસાર ભાષાશાસ્ત્રીઓએ ચાર અગ્રસ્થાનીય અને ચાર પશ્ચસ્થાનીય મૂળ સ્વરો (cardinal vowels) માન્યા છે. એ સ્વરો કોઈ ભાષામાં યથાસ્થિત મળતા નથી, પરંતુ દર્શાવેલ આદર્શ સ્થિતિ અનુસાર ઉચ્ચારણ કરવામાં આવે તો તે સ્વરો ઉત્પન્ન થાય. ભિન્ન ભિન્ન ભાષાના સ્વરોનાં સ્થાન આ આદર્શ સ્વરોના અનુસંધાનમાં દર્શાવવામાં ઘણી સુગમતા રહે છે. નીચેની આકૃતિમાં આ આદર્શ સ્વરો (ક્રમાંક ૧ થી ૮) અને તેમની સાથે જ ગુજરાતી શુદ્ધ સ્વરો (સંયુક્ત નહીં તેવા) દર્શાવ્યા છે તે જુઓ. ક્રમાંક ૪નો [a] સ્વર ગુજરાતી કે અંગ્રેજી ધ્વનિમાલામાં મળતો નથી; તો ગુજરાતી (તેમજ અંગ્રેજી ધ્વનિમાલાના) હ્રસ્વ इ (I), હ્રસ્વ उ (U), સ્વરિત अ (A) અને અસ્વરિત (Ə) આદર્શ સ્વરો (cardinal vowels)માં અંકિત કરવામાં આવ્યા નથી. | ||
ई (૧) અને ऊ (૮) એ સંવૃત સ્વરો છે. એમાં જીભનો અગ્રભાગ કે પશ્ચભાગ ઊંચામાં ઊંચું સ્થાન ધારણ કરે છે, છતાં મુખવિવરની ઉપરની દિવાલને ક્યાંયે સ્પર્શ (closure) થતો નથી, તેમ ઘર્ષણ (friction) થતું નથી, તેથી ધ્વનિનું સ્વત્વ અબાધિત રહે છે. | ई (૧) અને ऊ (૮) એ સંવૃત સ્વરો છે. એમાં જીભનો અગ્રભાગ કે પશ્ચભાગ ઊંચામાં ઊંચું સ્થાન ધારણ કરે છે, છતાં મુખવિવરની ઉપરની દિવાલને ક્યાંયે સ્પર્શ (closure) થતો નથી, તેમ ઘર્ષણ (friction) થતું નથી, તેથી ધ્વનિનું સ્વત્વ અબાધિત રહે છે. | ||
વિવૃત સ્વરો [a]૧૦<ref>૧૦ ગુજરાતી તેમજ અંગ્રેજી સ્વરાવલીમાં ક્રમાંક ૪[a] મળતો નથી.</ref> અને आ [ɑ] (૪, ૫) માં મુખવિવર વધારેમાં વધારે ઊઘડે છે-મુખનું એથી વિશેષ ખૂલવું શક્ય નથી. અર્ધસંવૃત સ્વરો ए [e] અને ओ [o] (૨, ૭) ના ઉચ્ચારણમાં ई, ऊ કરતાં મુખ સહેજ વધારે ખૂલે છે. અર્ધવિવૃત સ્વરો ઍ અને ઑ૧૧<ref>૧૧ પાશ્ચાત્ય ધ્વનિવિજ્ઞાન અનુસારની આ સંજ્ઞા મુખવિવરની અર્ધવિવૃતિને અનુલક્ષીને અપાયેલી છે; ગુજરાતી ભાષાશાસ્ત્રમાં સદ્. સાક્ષરવર્ય નરસિંહરાવ દીવેટિયાએ એમને ‘વિવૃત’ ધ્વનિઓ તરીકે ઓળખાવ્યા છે.</ref> (૩, ૬) ના ઉચ્ચારણમાં ઉપરના અર્ધસંવૃત સ્વરો ए, ओ (૨, ૭)ની અપેક્ષાએ મુખ વિશેષ ખૂલે છે – વિવૃત બને છે – છતાં [a] કે आ (ɑ) (૪, ૫) જેટલું મુખનું વિવરણ (ખુલ્લા થવું) થતું નથી. અંગ્રેજી તેમ જ ગુજરાતીમાં आ [ɑ] થી જરા વધારે ઊંચા સ્થાનનો છતાં અર્ધવિવૃત ऑ [ɔ] (જેને સદ્. નરસિંહરાવે ‘વિવૃત’ની સંજ્ઞા આપી છે) કરતાં જરા નીચા સ્થાનનો, ઇષદ્વિવૃત ऑ (જેને નરસિંહરાવ ‘અર્ધવિવૃત’ કહે છે) સ્વર મળે છે. ઉ. ત. ગુજ. ‘કરૉ’, ‘ધસૉ’, ‘બૅસૉ, ‘અમૉ’; અંગ્રેજી ‘often’, ‘stop,’ ‘not’, ‘long’, ‘from’ ઈ૰. આ સ્વર હ્રસ્વ છે. એના ઉચ્ચારણમાં મુખ (=ઓષ્ઠ) સહેજ માત્ર વર્તુલાકાર બને છે, બાકી બહુધા સંપૂર્ણ ખુલ્લું રહે છે. | વિવૃત સ્વરો [a]૧૦<ref>૧૦ ગુજરાતી તેમજ અંગ્રેજી સ્વરાવલીમાં ક્રમાંક ૪[a] મળતો નથી.</ref> અને आ [ɑ] (૪, ૫) માં મુખવિવર વધારેમાં વધારે ઊઘડે છે-મુખનું એથી વિશેષ ખૂલવું શક્ય નથી. અર્ધસંવૃત સ્વરો ए [e] અને ओ [o] (૨, ૭) ના ઉચ્ચારણમાં ई, ऊ કરતાં મુખ સહેજ વધારે ખૂલે છે. અર્ધવિવૃત સ્વરો ઍ અને ઑ૧૧<ref>૧૧ પાશ્ચાત્ય ધ્વનિવિજ્ઞાન અનુસારની આ સંજ્ઞા મુખવિવરની અર્ધવિવૃતિને અનુલક્ષીને અપાયેલી છે; ગુજરાતી ભાષાશાસ્ત્રમાં સદ્. સાક્ષરવર્ય નરસિંહરાવ દીવેટિયાએ એમને ‘વિવૃત’ ધ્વનિઓ તરીકે ઓળખાવ્યા છે.</ref> (૩, ૬) ના ઉચ્ચારણમાં ઉપરના અર્ધસંવૃત સ્વરો ए, ओ (૨, ૭)ની અપેક્ષાએ મુખ વિશેષ ખૂલે છે – વિવૃત બને છે – છતાં [a] કે आ (ɑ) (૪, ૫) જેટલું મુખનું વિવરણ (ખુલ્લા થવું) થતું નથી. અંગ્રેજી તેમ જ ગુજરાતીમાં आ [ɑ] થી જરા વધારે ઊંચા સ્થાનનો છતાં અર્ધવિવૃત ऑ [ɔ] (જેને સદ્. નરસિંહરાવે ‘વિવૃત’ની સંજ્ઞા આપી છે) કરતાં જરા નીચા સ્થાનનો, ઇષદ્વિવૃત ऑ (જેને નરસિંહરાવ ‘અર્ધવિવૃત’ કહે છે) સ્વર મળે છે. ઉ. ત. ગુજ. ‘કરૉ’, ‘ધસૉ’, ‘બૅસૉ, ‘અમૉ’; અંગ્રેજી ‘often’, ‘stop,’ ‘not’, ‘long’, ‘from’ ઈ૰. આ સ્વર હ્રસ્વ છે. એના ઉચ્ચારણમાં મુખ (=ઓષ્ઠ) સહેજ માત્ર વર્તુલાકાર બને છે, બાકી બહુધા સંપૂર્ણ ખુલ્લું રહે છે. | ||
{{Poem2Close}} | |||
[[File:BV Image 3.jpg|center|400px]] | |||
{{Poem2Open}} | |||
ગુજરાતી તેમજ અંગ્રેજી સ્વરમાલામાં ई [i] ની મુખસંવૃતિ આદર્શ સ્વર ૧ કરતાં ઓછી છે, તેમ आ [ɑ] અગ્રસ્થાનનો નહીં પણ પશ્ચસ્થાનીય છે, અને આદર્શ સ્વર ५ ની પાસે, જો કે એથી સહેજ આગળની તરફનો છે. | ગુજરાતી તેમજ અંગ્રેજી સ્વરમાલામાં ई [i] ની મુખસંવૃતિ આદર્શ સ્વર ૧ કરતાં ઓછી છે, તેમ आ [ɑ] અગ્રસ્થાનનો નહીં પણ પશ્ચસ્થાનીય છે, અને આદર્શ સ્વર ५ ની પાસે, જો કે એથી સહેજ આગળની તરફનો છે. | ||
અગ્રસ્થાનીય સ્વરોના ઉચ્ચારણમાં આદર્શસ્વર ૪ થી ૧ સુધી હોઠ ક્રમશઃ પહોળા (spread) થતા જાય છે, જ્યારે પશ્ચસ્થાનીય સ્વરોના ઉચ્ચારણમાં આદર્શ સ્વર ५ થી ૮ સુધી હોઠ ક્રમશઃ વધારે ને વધારે ગોળાકાર ધારણ કરે છે (rounded). ૧૨<ref>૧૨ ભાષાભાષાએ આમાં અપવાદ પણ નીકળે. ઉ. ત. ફ્રેન્ચ અને જર્મન ભાષામાં અગ્રસ્થાનીય ई નો ઉચ્ચાર કરતાં હોઠ उ ની માફક વર્તુલાકાર ધારણ કરતા હોય છે [ઉ. ત vous]; તેમ પશ્ચસ્થાનીય સ્વરોના (उ, ओ આદિના) ઉચ્ચારમાં હોઠ પહોળા થતા હોય છે.</ref> | અગ્રસ્થાનીય સ્વરોના ઉચ્ચારણમાં આદર્શસ્વર ૪ થી ૧ સુધી હોઠ ક્રમશઃ પહોળા (spread) થતા જાય છે, જ્યારે પશ્ચસ્થાનીય સ્વરોના ઉચ્ચારણમાં આદર્શ સ્વર ५ થી ૮ સુધી હોઠ ક્રમશઃ વધારે ને વધારે ગોળાકાર ધારણ કરે છે (rounded). ૧૨<ref>૧૨ ભાષાભાષાએ આમાં અપવાદ પણ નીકળે. ઉ. ત. ફ્રેન્ચ અને જર્મન ભાષામાં અગ્રસ્થાનીય ई નો ઉચ્ચાર કરતાં હોઠ उ ની માફક વર્તુલાકાર ધારણ કરતા હોય છે [ઉ. ત vous]; તેમ પશ્ચસ્થાનીય સ્વરોના (उ, ओ આદિના) ઉચ્ચારમાં હોઠ પહોળા થતા હોય છે.</ref> | ||
| Line 171: | Line 169: | ||
અસ્વરિત अ [ə] ના ઉચ્ચારણમાં જીભ પોતાને સ્વાભાવિક સ્થાને યથાવત્ રહે છે, તેમ હોઠ યથાસ્થિત રહે છે. ફક્ત મ્હોં સહેજ ઊઘડે છે, અને ઘોષ (voice) સંભળાય છે. આ ધ્વનિમાં જીભ, હોઠ ઈ૰ વાણી-અંગોનું કશું સંચલન થતું નથી તેથી એને મધ્યસ્થ સ્વર (neutral vowel)ની સંજ્ઞા આપવામાં આવી છે. આ અત્યંત હ્રસ્વ ધ્વનિ છે. अ [ʌ] અને अ [ə] બંનેનાં ઉદાહરણો આગળ આપ્યાં છે. | અસ્વરિત अ [ə] ના ઉચ્ચારણમાં જીભ પોતાને સ્વાભાવિક સ્થાને યથાવત્ રહે છે, તેમ હોઠ યથાસ્થિત રહે છે. ફક્ત મ્હોં સહેજ ઊઘડે છે, અને ઘોષ (voice) સંભળાય છે. આ ધ્વનિમાં જીભ, હોઠ ઈ૰ વાણી-અંગોનું કશું સંચલન થતું નથી તેથી એને મધ્યસ્થ સ્વર (neutral vowel)ની સંજ્ઞા આપવામાં આવી છે. આ અત્યંત હ્રસ્વ ધ્વનિ છે. अ [ʌ] અને अ [ə] બંનેનાં ઉદાહરણો આગળ આપ્યાં છે. | ||
આ પ્રમાણેના શુદ્ધ સ્વરો આપણી ભાષામાં છે. છતાં લેખનમાં, ઉચ્ચારણનું પ્રતિબિમ્બ પડે તેવી રીતે, ચોકસાઈથી સ્વર (વર્ણ) સંજ્ઞાઓ વપરાતી નથી. ઉ. ત. અસ્વરિત अ અને સ્વરિત अ નો ભેદ લેખનમાં આપણે પાડતા નથી; તેમ ए અને ઍ તથા ओ અને ऑ વચ્ચેનો ભેદ પણ આપણે પાડતા નથી; પરંતુ શબ્દના સંદર્ભ ઉપરથી એ વિવૃતોચ્ચારી સ્વર છે કે સંવૃતોચ્ચારી એનો મનથી નિર્ણય કરી લઈએ છીએ. એથી ઊલટું इ-ई, उ-ऊનાં આ પ્રકારનાં હ્રસ્વ-દીર્ઘ રૂપો સ્વરમાલામાં અંકિત છે, જે લેખનમાં આપણે દર્શાવીએ છીએ; છતાં ઉચ્ચારણમાં હ્રસ્વદીર્ઘનો વિવેક આપણે ભાગ્યે જ જાળવીએ છીએ. | આ પ્રમાણેના શુદ્ધ સ્વરો આપણી ભાષામાં છે. છતાં લેખનમાં, ઉચ્ચારણનું પ્રતિબિમ્બ પડે તેવી રીતે, ચોકસાઈથી સ્વર (વર્ણ) સંજ્ઞાઓ વપરાતી નથી. ઉ. ત. અસ્વરિત अ અને સ્વરિત अ નો ભેદ લેખનમાં આપણે પાડતા નથી; તેમ ए અને ઍ તથા ओ અને ऑ વચ્ચેનો ભેદ પણ આપણે પાડતા નથી; પરંતુ શબ્દના સંદર્ભ ઉપરથી એ વિવૃતોચ્ચારી સ્વર છે કે સંવૃતોચ્ચારી એનો મનથી નિર્ણય કરી લઈએ છીએ. એથી ઊલટું इ-ई, उ-ऊનાં આ પ્રકારનાં હ્રસ્વ-દીર્ઘ રૂપો સ્વરમાલામાં અંકિત છે, જે લેખનમાં આપણે દર્શાવીએ છીએ; છતાં ઉચ્ચારણમાં હ્રસ્વદીર્ઘનો વિવેક આપણે ભાગ્યે જ જાળવીએ છીએ. | ||
સંયુક્ત સ્વરો [Diphthongs] | {{Poem2Close}} | ||
{{center|'''સંયુક્ત સ્વરો [Diphthongs]'''}} | |||
{{Poem2Open}} | |||
કેટલાક સ્વરોનું ઉચ્ચારણ બે શુદ્ધ સ્વરો સાથે મેળવવાથી થતું હોય છે.૧૪<ref>૧૪ વિરલ ઉદાહરણામાં ત્રણ કે ચાર સ્વરો પણ આ રીતે જોડાતા હોય છે. અપભ્રંશ અને પ્રાચીન ગુજરાતીમાં આવાં ઉદાહરણો મળે છે. (ઉ. ત. करिअउ, बोल्लिअइ ઈ૰). વર્તમાન ગુજરાતીમાં સ્વરસંયોગનાં આવાં ઉદાહરણો ખૂબ વિરલ છે. દા. ત. જેઓએ, તેઓએ, ઇ૰.</ref> | કેટલાક સ્વરોનું ઉચ્ચારણ બે શુદ્ધ સ્વરો સાથે મેળવવાથી થતું હોય છે.૧૪<ref>૧૪ વિરલ ઉદાહરણામાં ત્રણ કે ચાર સ્વરો પણ આ રીતે જોડાતા હોય છે. અપભ્રંશ અને પ્રાચીન ગુજરાતીમાં આવાં ઉદાહરણો મળે છે. (ઉ. ત. करिअउ, बोल्लिअइ ઈ૰). વર્તમાન ગુજરાતીમાં સ્વરસંયોગનાં આવાં ઉદાહરણો ખૂબ વિરલ છે. દા. ત. જેઓએ, તેઓએ, ઇ૰.</ref> | ||
{{Poem2Close}} | |||
[[File:BV Image 4.jpg|center|400px]] | |||
{{Poem2Open}} | |||
ઉપર વર્ણવેલા શુદ્ધ સ્વરો એક જ નિયત સ્થાનમાં ઉચ્ચારાય છે, જ્યારે સંયુક્ત સ્વરોના–જે બહુધા સ્વરયુગ્મો જ હોય છે–ઉચ્ચારણમાં જીભ અને અન્ય વાણી-અંગો એક સ્વરના સ્થાનમાંથી સહસા યુગ્મના બીજા સ્વરસ્થાન ઉપર જતાં હોય છે. એમાં વચ્ચે આવતાં સર્વ સ્થાનો ઉપર અતિ ઝડપથી ગતિ થઈ જવાથી તે તે સ્થાનોના ધ્વનિના સંસ્કાર (ઈષદ્ છાયામાત્ર) એ યુગ્મને લાગેલા હોય છે. | ઉપર વર્ણવેલા શુદ્ધ સ્વરો એક જ નિયત સ્થાનમાં ઉચ્ચારાય છે, જ્યારે સંયુક્ત સ્વરોના–જે બહુધા સ્વરયુગ્મો જ હોય છે–ઉચ્ચારણમાં જીભ અને અન્ય વાણી-અંગો એક સ્વરના સ્થાનમાંથી સહસા યુગ્મના બીજા સ્વરસ્થાન ઉપર જતાં હોય છે. એમાં વચ્ચે આવતાં સર્વ સ્થાનો ઉપર અતિ ઝડપથી ગતિ થઈ જવાથી તે તે સ્થાનોના ધ્વનિના સંસ્કાર (ઈષદ્ છાયામાત્ર) એ યુગ્મને લાગેલા હોય છે. | ||
| Line 182: | Line 185: | ||
આમાંથી પહેલા પ્રકારનાં યુગ્મોને જ સાચા સંયુક્ત ધ્વનિઓ (diphthongs) કહી શકાય. આમાંથી કેટલાકનો પ્રથમ સ્વર દીર્ઘ હોઈ સબળપણે ઉચ્ચારાતો હોય છે. તેવાં યુગ્મો પૂર્વસ્વરપ્રધાન છે. કેટલાક ભાષાવૈજ્ઞાનિકો આમને ‘અવરોહાત્મક’ – falling – કહે છે. | આમાંથી પહેલા પ્રકારનાં યુગ્મોને જ સાચા સંયુક્ત ધ્વનિઓ (diphthongs) કહી શકાય. આમાંથી કેટલાકનો પ્રથમ સ્વર દીર્ઘ હોઈ સબળપણે ઉચ્ચારાતો હોય છે. તેવાં યુગ્મો પૂર્વસ્વરપ્રધાન છે. કેટલાક ભાષાવૈજ્ઞાનિકો આમને ‘અવરોહાત્મક’ – falling – કહે છે. | ||
ઉ. ત. | ઉ. ત. | ||
આઈ [aɪ]–ધાઈ, કરાઈ, ભાઈ, પરાઈ, દેસાઈ, ઈ૰ | :::આઈ [aɪ]–ધાઈ, કરાઈ, ભાઈ, પરાઈ, દેસાઈ, ઈ૰ | ||
આઉ [aU]–ગાઉ, ભાઉ, હાઉ. | :::આઉ [aU]–ગાઉ, ભાઉ, હાઉ. | ||
ઓઈ [Oɪ]–ભોઈ, કોઈ, તોઈ, પોઈ, નણદોઈ, કંદોઈ. | :::ઓઈ [Oɪ]–ભોઈ, કોઈ, તોઈ, પોઈ, નણદોઈ, કંદોઈ. | ||
ઊઈ [uɪ]–જૂઈ, કૂઈ, સૂઈ. | :::ઊઈ [uɪ]–જૂઈ, કૂઈ, સૂઈ. | ||
કેટલાકનો પૂર્વ સ્વર: નિર્બળ હોઈ, ઉત્તરસ્વરપ્રધાન હોય છે. કેટલાક ભાષાવૈજ્ઞાનિકો આને આરોહાત્મક – rising – કહે છે. | કેટલાકનો પૂર્વ સ્વર: નિર્બળ હોઈ, ઉત્તરસ્વરપ્રધાન હોય છે. કેટલાક ભાષાવૈજ્ઞાનિકો આને આરોહાત્મક – rising – કહે છે. | ||
ઐ [əi]—ધૈર્ય, પૈસા, જઈ, થઈ. | ઐ [əi]—ધૈર્ય, પૈસા, જઈ, થઈ. | ||
| Line 197: | Line 200: | ||
{{Gap}}[Uə] [=ઉઅ] pure, sure, your.<br> | {{Gap}}[Uə] [=ઉઅ] pure, sure, your.<br> | ||
ગુજરાતી ભાષામાં એમનાં ઉદાહરણો મળતાં નથી તેથી એમની ચર્ચા કરી નથી.</ref>—ગૌ, સૌ, જઉ, ભઉડાં. | ગુજરાતી ભાષામાં એમનાં ઉદાહરણો મળતાં નથી તેથી એમની ચર્ચા કરી નથી.</ref>—ગૌ, સૌ, જઉ, ભઉડાં. | ||
{{Poem2Close}} | |||
{{center|'''સ્વરનાં કાલમાન'''}} | |||
{{Poem2Open}} | |||
વ્યાકરણપરંપરા અનુસાર સામાન્ય રીતે આપણે આ, ઈ, ઊ, એ, ઓ, સ્વરોને દીર્ઘ કહીએ છીએ, અને અ, ઇ, ઉને હ્રસ્વ ગણીએ છીએ. શાસ્ત્રીય રીતે ઉચ્ચારણનું કાલમાન મેળવતાં ઉપરનામાંના હ્રસ્વ સ્વરોનું કાલમાન ટૂંકું-હ્રસ્વ છે; પરંતુ દીર્ઘ સ્વરો પૈકી आ [a], ઍ [ɛ], ऑ [ɔ], જેટલા દીર્ઘ પરિમાણના છે, તેટલા ई [i], ए [e], ऊ [u] અને ओ [o] નથી. તે છેલ્લા ચારે સ્વરધ્વનિઓને દીર્ઘ અને હ્રસ્વ વચ્ચેના મધ્યમ પરિમાણવાળા કહેવા ઘટે. વસ્તુતઃ आ [a] અને ઍ[ɛ] જેવા દીર્ઘ સ્વરો કરતાં આ મધ્યમ પરિમાણવાળા સ્વરોનું કાલમાન આશરે 2/3 જેટલું છે, જ્યારે હ્રસ્વ સ્વરોનું કાલમાન એ દીર્ઘ સ્વરોના 1/3 થી પણ ઓછું છે. | |||
એક જ સ્વરનું કાલમાન શબ્દમાં એનાં સ્થાન પ્રમાણે વધે ઘટે છે. સામાન્ય રીતે ખુલ્લા અક્ષર (open syllable)૧૬<ref>૧૬ જેના ઉચ્ચારણમાં સ્વર પછી વ્યંજન આવતો ન હોય, કે સ્વરની સાથે તરત જ (પછીનો) વ્યંજન બોલાતો ન હોય. ઉ. ત. ‘તો’, ‘ઘી’, ‘જો’, ‘આ’, તથા ‘કરો’, ‘ઘડો’, ‘ગમત’, ઈ૰ શબ્દોમાં પ્રથમ અક્ષર ખુલ્લો (open syllable) છે. C V (=consonant+vowel) એની સંજ્ઞા છે.</ref> વાળા શબ્દોમાંના સ્વરો બંધ અક્ષર (closed syllable)૧૭<ref>૧૭ જેના ઉચ્ચારણમાં સ્વરની પછીનો વ્યંજન સાથે જ બોલાતો હોય તેને બંધ અક્ષર (closed syllable) કહે છે. ઉ. ત. ‘હાથ’, ‘પગ’, ‘કર’, ‘home’ [houm] ઈ૰ ના પ્રથમ અક્ષર બંધ છે. CVC એની સંજ્ઞા છે.</ref>માં આવતા તે જ સ્વરો કરતાં વધારે દીર્ઘ પરિમાણના હોય છે. ઉ. ત. ‘જા’ નો आ સ્વર ‘જાય’ ના કરતાં વધારે દીર્ઘ છે. તેમ ‘ગોળ’, ‘ખીજ’, ‘પૂછ’ ના ओ, ई, ऊ, કરતાં ‘ગોળી’, ‘ખીજડો’, ‘પૂછવું’ ના તે સ્વરો વધારે દીર્ઘ છે. | એક જ સ્વરનું કાલમાન શબ્દમાં એનાં સ્થાન પ્રમાણે વધે ઘટે છે. સામાન્ય રીતે ખુલ્લા અક્ષર (open syllable)૧૬<ref>૧૬ જેના ઉચ્ચારણમાં સ્વર પછી વ્યંજન આવતો ન હોય, કે સ્વરની સાથે તરત જ (પછીનો) વ્યંજન બોલાતો ન હોય. ઉ. ત. ‘તો’, ‘ઘી’, ‘જો’, ‘આ’, તથા ‘કરો’, ‘ઘડો’, ‘ગમત’, ઈ૰ શબ્દોમાં પ્રથમ અક્ષર ખુલ્લો (open syllable) છે. C V (=consonant+vowel) એની સંજ્ઞા છે.</ref> વાળા શબ્દોમાંના સ્વરો બંધ અક્ષર (closed syllable)૧૭<ref>૧૭ જેના ઉચ્ચારણમાં સ્વરની પછીનો વ્યંજન સાથે જ બોલાતો હોય તેને બંધ અક્ષર (closed syllable) કહે છે. ઉ. ત. ‘હાથ’, ‘પગ’, ‘કર’, ‘home’ [houm] ઈ૰ ના પ્રથમ અક્ષર બંધ છે. CVC એની સંજ્ઞા છે.</ref>માં આવતા તે જ સ્વરો કરતાં વધારે દીર્ઘ પરિમાણના હોય છે. ઉ. ત. ‘જા’ નો आ સ્વર ‘જાય’ ના કરતાં વધારે દીર્ઘ છે. તેમ ‘ગોળ’, ‘ખીજ’, ‘પૂછ’ ના ओ, ई, ऊ, કરતાં ‘ગોળી’, ‘ખીજડો’, ‘પૂછવું’ ના તે સ્વરો વધારે દીર્ઘ છે. | ||
સાનુનાસિક સ્વરો [Nasalized Vowels] | {{Poem2Close}} | ||
{{center|'''સાનુનાસિક સ્વરો [Nasalized Vowels]'''}} | |||
{{Poem2Open}} | |||
કેટલાક ધ્વનિઓનો ઉચ્ચાર કરતાં કેટલોક ઉચ્છ્વાસ મુખની સાથે નાસિકામાંથી પણ નીકળતો હોય છે. આવા ધ્વનિઓ–સ્વર તેમજ વ્યંજન–અનુનાસિક કહેવાય છે. | કેટલાક ધ્વનિઓનો ઉચ્ચાર કરતાં કેટલોક ઉચ્છ્વાસ મુખની સાથે નાસિકામાંથી પણ નીકળતો હોય છે. આવા ધ્વનિઓ–સ્વર તેમજ વ્યંજન–અનુનાસિક કહેવાય છે. | ||
શુદ્ધ સ્વરોના ઉચ્ચાર વખતે પડજીભ (uvula) તંગ બનીને ઊભી થઈ જતી હોય છે, જેથી શ્વાસનો નાસિકાવિવરમાં જવાનો માર્ગ પૂરેપૂરો રુંધાઈ જાય છે, પરંતુ કેટલીક વાર પડજીભ ન તંગ, ન શિથિલ, પરંતુ બંને વચ્ચેની સ્થિતિ ગ્રહણ કરે છે. ત્યારે કેટલોક ઉચ્છ્વાસ મુખમાંથી અને કેટલોક નાસિકામાંથી નીકળે છે. આ સ્થિતિમાં સાનુનાસિક સ્વરો ઉચ્ચારાય છે. બધો ઉચ્છ્વાસ નાસિકામાંથી નીકળે ત્યારે અનુનાસિક વ્યંજનો બોલાય છે. | શુદ્ધ સ્વરોના ઉચ્ચાર વખતે પડજીભ (uvula) તંગ બનીને ઊભી થઈ જતી હોય છે, જેથી શ્વાસનો નાસિકાવિવરમાં જવાનો માર્ગ પૂરેપૂરો રુંધાઈ જાય છે, પરંતુ કેટલીક વાર પડજીભ ન તંગ, ન શિથિલ, પરંતુ બંને વચ્ચેની સ્થિતિ ગ્રહણ કરે છે. ત્યારે કેટલોક ઉચ્છ્વાસ મુખમાંથી અને કેટલોક નાસિકામાંથી નીકળે છે. આ સ્થિતિમાં સાનુનાસિક સ્વરો ઉચ્ચારાય છે. બધો ઉચ્છ્વાસ નાસિકામાંથી નીકળે ત્યારે અનુનાસિક વ્યંજનો બોલાય છે. | ||
સાનુનાસિક સ્વર પણ શુદ્ધ સ્વરની માફક શરૂમાં ઇષત્-શ્રાવ્ય, વચ્ચે પૂર્ણશ્રાવ્ય, અને છેલ્લે પાછો ઈષત્-શ્રાવ્ય હોય છે. | સાનુનાસિક સ્વર પણ શુદ્ધ સ્વરની માફક શરૂમાં ઇષત્-શ્રાવ્ય, વચ્ચે પૂર્ણશ્રાવ્ય, અને છેલ્લે પાછો ઈષત્-શ્રાવ્ય હોય છે. | ||
આમ સિદ્ધાંતની દૃષ્ટિએ જેટલા શુદ્ધ સ્વરો હોય તેટલા જ સાનુનાસિક સ્વરો થઈ શકે. પરંતુ વસ્તુતઃ, ભાષાના પ્રત્યક્ષ વ્યવહારમાં, એમ થતું નથી. અંગ્રેજી જેવી કેટલીક ભાષાઓ સાનુનાસિક સ્વરોનો ઉપયોગ કરતી નથી, તો ફ્રેન્ચ જેવી અન્ય કેટલીક ભાષાઓ પોતાની સ્વરમાલામાંથી અમુક જ સ્વરોનું નાસિક્યવિધાન (nasalization) કરે છે. | આમ સિદ્ધાંતની દૃષ્ટિએ જેટલા શુદ્ધ સ્વરો હોય તેટલા જ સાનુનાસિક સ્વરો થઈ શકે. પરંતુ વસ્તુતઃ, ભાષાના પ્રત્યક્ષ વ્યવહારમાં, એમ થતું નથી. અંગ્રેજી જેવી કેટલીક ભાષાઓ સાનુનાસિક સ્વરોનો ઉપયોગ કરતી નથી, તો ફ્રેન્ચ જેવી અન્ય કેટલીક ભાષાઓ પોતાની સ્વરમાલામાંથી અમુક જ સ્વરોનું નાસિક્યવિધાન (nasalization) કરે છે. | ||
| Line 219: | Line 224: | ||
કેટલીક વાર બે અનુનાસિક વ્યંજનોની વચ્ચે આવ્યા હોય ત્યારે સ્વરોનું સાનુનાસિક ઉચ્ચારણ સંભળાય છે. ઉ. ત. ‘નામ’, ‘માન’, ‘નાણું’, ઈ૰ શબ્દો ‘નાઁમ’, ‘માઁન’, ‘નાઁણું’, એ પ્રમાણે સંભળાય છે. | કેટલીક વાર બે અનુનાસિક વ્યંજનોની વચ્ચે આવ્યા હોય ત્યારે સ્વરોનું સાનુનાસિક ઉચ્ચારણ સંભળાય છે. ઉ. ત. ‘નામ’, ‘માન’, ‘નાણું’, ઈ૰ શબ્દો ‘નાઁમ’, ‘માઁન’, ‘નાઁણું’, એ પ્રમાણે સંભળાય છે. | ||
આ જ પ્રમાણે અનુનાસિક વ્યંજનની પૂર્વે આવેલા સ્વરનું ઉચ્ચારણ સાનુનાસિક થાય છે. ઉ. ત. ગામ, ભાન, કાન, એ શબ્દો ઉચ્ચારણમાં ગાઁમ, ભાઁન, કાઁન એ પ્રમાણે સંભળાય છે. આ પ્રકારનું સાનુનાસિક્ય સહેજ માત્ર હોય છે, ઉ. ત. ગામ [gām]; વ્યુત્પત્તિપ્રાપ્ત સાનુનાસિક્ય સવિશેષ બળવત્તર હોય છે, ઉ ત. વાંસ [vãs]. અનુનાસિક વ્યંજનની અસર આમ પૂર્વ સ્વર પર જ થાય છે; અનુનાસિક વ્યંજનની પછી શુદ્ધ સ્વર આવે તો તેનું નાસિક્યવિધાન થતું નથી. ઉ.ત. રમીએ, નાખીએ, ખાણિયો, ઈ૰. | આ જ પ્રમાણે અનુનાસિક વ્યંજનની પૂર્વે આવેલા સ્વરનું ઉચ્ચારણ સાનુનાસિક થાય છે. ઉ. ત. ગામ, ભાન, કાન, એ શબ્દો ઉચ્ચારણમાં ગાઁમ, ભાઁન, કાઁન એ પ્રમાણે સંભળાય છે. આ પ્રકારનું સાનુનાસિક્ય સહેજ માત્ર હોય છે, ઉ. ત. ગામ [gām]; વ્યુત્પત્તિપ્રાપ્ત સાનુનાસિક્ય સવિશેષ બળવત્તર હોય છે, ઉ ત. વાંસ [vãs]. અનુનાસિક વ્યંજનની અસર આમ પૂર્વ સ્વર પર જ થાય છે; અનુનાસિક વ્યંજનની પછી શુદ્ધ સ્વર આવે તો તેનું નાસિક્યવિધાન થતું નથી. ઉ.ત. રમીએ, નાખીએ, ખાણિયો, ઈ૰. | ||
વ્યંજનવિચાર | {{Poem2Close}} | ||
વ્યંજનોનું વર્ગીકરણ સ્થાન અને પ્રયત્નને અનુલક્ષીને કરવામાં આવે છે. આરંભે માનવ ધ્વનિયન્ત્રની ચર્ચા કરતાં આપણે જોઈ ગયા કે (ફેફસામાંથી બહાર આવતો) શ્વાસ સ્વરતંત્રીને (vocal chords) કંપાવે (vibrate) (રણઝણાવે), ત્યારે ધ્વનિમાં ઘોષ (voice) સંભળાય છે. કંઠવિવર (buccal cavity – મ્હોંમાં રહેલી ખાલી જગા) અને નાસિકાસ્થાનનું પોલાણ (nasal fosse) ઘોષનું ધ્વનિવર્ધન કે ધ્વનિપૂરણ (resonance) કરે છે, જેથી ઘોષ ધ્વનિઓને પોતપોતાનું ઉચિત વિશિષ્ટ સ્વરૂપ (timbre) પ્રાપ્ત થાય છે. | |||
{{center|'''વ્યંજનવિચાર'''}} | |||
{{Poem2Open}} | |||
'''વ્યંજનોનું વર્ગીકરણ સ્થાન''' અને '''પ્રયત્નને અનુલક્ષીને''' કરવામાં આવે છે. આરંભે માનવ ધ્વનિયન્ત્રની ચર્ચા કરતાં આપણે જોઈ ગયા કે (ફેફસામાંથી બહાર આવતો) શ્વાસ સ્વરતંત્રીને (vocal chords) કંપાવે (vibrate) (રણઝણાવે), ત્યારે ધ્વનિમાં ઘોષ (voice) સંભળાય છે. કંઠવિવર (buccal cavity – મ્હોંમાં રહેલી ખાલી જગા) અને નાસિકાસ્થાનનું પોલાણ (nasal fosse) ઘોષનું ધ્વનિવર્ધન કે ધ્વનિપૂરણ (resonance) કરે છે, જેથી ઘોષ ધ્વનિઓને પોતપોતાનું ઉચિત વિશિષ્ટ સ્વરૂપ (timbre) પ્રાપ્ત થાય છે. | |||
આ રીતે વ્યંજનોના બે મુખ્ય પ્રકાર પડે છે : જેમાં સ્વરતંત્રીના પ્રકંપનને કારણે ઘોષ સંભળાય છે તે સઘોષ વ્યંજન (voiced or sonant consonants); અને જેમાં સ્વરતંત્રી નિઃસ્પંદ રહે અને શ્વાસ વચ્ચેના વિવર (glottis) માંથી કશા જ વિકાર કે ફેરફાર વિના યથાવત્ પસાર થઈ જાય છે તે અઘોષ વ્યંજન. પાશ્ચાત્ય ભાષાવૈજ્ઞાનિકો અઘોષ વ્યંજનોને ‘surds’ કે ‘non-sonant consonants’ કહે છે.૧૮<ref>૧૮ જુઓ: J. Vendryes, Language, p. 22.</ref> ઘોષ (voice) થી ઈતર હોવાથી એમને અવાજ (noises) પણ કહેવામાં આવે છે. નૂતન ભારતીય ભાષાઓમાં (New Indo-Aryan) ક્, ખ્, ત્, થ્, પ્, ફ્, આદિ વ્યંજનો અઘોષ છે, જ્યારે ગ્, ઘ્, દ્, ધ્, બ્, ભ્, આદિ વ્યંજનો સઘોષ છે. | આ રીતે વ્યંજનોના બે મુખ્ય પ્રકાર પડે છે : જેમાં સ્વરતંત્રીના પ્રકંપનને કારણે ઘોષ સંભળાય છે તે સઘોષ વ્યંજન (voiced or sonant consonants); અને જેમાં સ્વરતંત્રી નિઃસ્પંદ રહે અને શ્વાસ વચ્ચેના વિવર (glottis) માંથી કશા જ વિકાર કે ફેરફાર વિના યથાવત્ પસાર થઈ જાય છે તે અઘોષ વ્યંજન. પાશ્ચાત્ય ભાષાવૈજ્ઞાનિકો અઘોષ વ્યંજનોને ‘surds’ કે ‘non-sonant consonants’ કહે છે.૧૮<ref>૧૮ જુઓ: J. Vendryes, Language, p. 22.</ref> ઘોષ (voice) થી ઈતર હોવાથી એમને અવાજ (noises) પણ કહેવામાં આવે છે. નૂતન ભારતીય ભાષાઓમાં (New Indo-Aryan) ક્, ખ્, ત્, થ્, પ્, ફ્, આદિ વ્યંજનો અઘોષ છે, જ્યારે ગ્, ઘ્, દ્, ધ્, બ્, ભ્, આદિ વ્યંજનો સઘોષ છે. | ||
સઘોષ વ્યંજનોમાંથી કેટલાક પૂર્ણ સઘોષ છે–એમનું ઉચ્ચારણ સંપૂર્ણ થતાં સુધી ઘોષ ચાલુ રહે છે; તો કેટલાક અપૂર્ણ સઘોષ છે–એમના ઉચ્ચારણ વખતે પ્રારંભે, મધ્યમાં કે અંતભાગમાં જ ઘોષ સંભળાય છે. ઉ.ત. ગુજરાતી કે સંસ્કૃત ब् પૂર્ણ સઘોષ છે; અંગ્રેજી [b] અપૂર્ણ સઘોષ છે. શબ્દને પ્રારંભે [b] હોય તો એના ઉચ્ચારણનો આરંભ થયા પછી ક્ષણાર્ધમાં ઘોષ સંભળાય છે (ઉ.ત. bees નો ઉચ્ચાર [pbi: zs] જેવો સંભળાશે); શબ્દને અંતે [b] હોય તો ઉચ્ચારણ સમાપ્ત થતાં પહેલાં ઘોષ બંધ થઈ જાય છે. (ઉ.ત. ebb નો ઉચ્ચાર લગભગ [ebp] જેવો સંભળાશે). આ જ પ્રમાણે કેટલીક વાર શબ્દના મધ્યભાગમાં આવેલા [b] માંથી પણ ઘોષતત્ત્વ લુપ્ત થયું હોય છે. ઉ.ત. ambition.૧૯<ref>૧૯ જુઓ: E. H. Sturtevant, op. cit., p. 12.</ref> જર્મન ભાષામાં પણ ba, da, ga ઈ૰ ધ્વનિઓમાં ઉચ્ચારણનો પ્રારંભ થયા પછી થોડેક વખતે ઘોષ (voice) શરૂ થાય છે, તેથી ઈતરભાષાભાષીઓને–વિદેશીઓએ–એ ધ્વનિઓ જાણે pa, ta, ka, હોય એવો ભાસ થાય છે.૨૦<ref>૨૦ જુઓ: Vendryes, op. cit., p. 32.</ref> | સઘોષ વ્યંજનોમાંથી કેટલાક '''પૂર્ણ સઘોષ''' છે–એમનું ઉચ્ચારણ સંપૂર્ણ થતાં સુધી ઘોષ ચાલુ રહે છે; તો કેટલાક અપૂર્ણ સઘોષ છે–એમના ઉચ્ચારણ વખતે પ્રારંભે, મધ્યમાં કે અંતભાગમાં જ ઘોષ સંભળાય છે. ઉ.ત. ગુજરાતી કે સંસ્કૃત ब् પૂર્ણ સઘોષ છે; અંગ્રેજી [b] અપૂર્ણ સઘોષ છે. શબ્દને પ્રારંભે [b] હોય તો એના ઉચ્ચારણનો આરંભ થયા પછી ક્ષણાર્ધમાં ઘોષ સંભળાય છે (ઉ.ત. bees નો ઉચ્ચાર [pbi: zs] જેવો સંભળાશે); શબ્દને અંતે [b] હોય તો ઉચ્ચારણ સમાપ્ત થતાં પહેલાં ઘોષ બંધ થઈ જાય છે. (ઉ.ત. ebb નો ઉચ્ચાર લગભગ [ebp] જેવો સંભળાશે). આ જ પ્રમાણે કેટલીક વાર શબ્દના મધ્યભાગમાં આવેલા [b] માંથી પણ ઘોષતત્ત્વ લુપ્ત થયું હોય છે. ઉ.ત. ambition.૧૯<ref>૧૯ જુઓ: E. H. Sturtevant, op. cit., p. 12.</ref> જર્મન ભાષામાં પણ ba, da, ga ઈ૰ ધ્વનિઓમાં ઉચ્ચારણનો પ્રારંભ થયા પછી થોડેક વખતે ઘોષ (voice) શરૂ થાય છે, તેથી ઈતરભાષાભાષીઓને–વિદેશીઓએ–એ ધ્વનિઓ જાણે pa, ta, ka, હોય એવો ભાસ થાય છે.૨૦<ref>૨૦ જુઓ: Vendryes, op. cit., p. 32.</ref> | ||
ઉચ્ચારણના સ્થાન અનુસાર ગુજરાતી વ્યંજનોના નીચે પ્રમાણે પ્રકારો પડે. | ઉચ્ચારણના સ્થાન અનુસાર ગુજરાતી વ્યંજનોના નીચે પ્રમાણે પ્રકારો પડે. | ||
{{Poem2Close}} | |||
[[File:BV Image 5.jpg|right|300px]] | |||
(૧) (अ) જ્યારે બંને હોઠ દ્વારા, મુખમાંથી નીકળતા શ્વાસનો પ્રથમ અવરોધ થઈ પછી સહસા નિર્ગમન થાય ત્યારે ઓષ્ઠ્ય (labial) વ્યંજનો બને છે. ઉ.ત. પ, ફ્, બ્, ભ્. બંને હોઠ દ્વારા આ વિકાર થતો હોઈ કેટલાક ભાષાશાસ્ત્રીઓ વધારે ચોકસાઈ માટે આ ધ્વનિઓને દ્વયોષ્ઠ્ય૨૧<ref>૨૧ જુઓ: Bloomfield, Language, p. 98; તેમજ બાબૂરામ સક્સેના, सामान्य भाषाविज्ञान, पृ. ૬૦.</ref> વ્યંજનો કહે છે. (જુઓ આકૃતિ ૫ મી). [પ્] અલ્પપ્રાણ અઘોષ દ્વયોષ્ઠ્ય સ્પર્શ વ્યંજન છે, [બ્] એનું સઘોષ રૂપ છે. [ફ્] એ [પ્] નો મહાપ્રાણ-ધ્વનિ અને [ભ્] એ [બ્]નો મહાપ્રાણ ધ્વનિ છે. આ મહાપ્રાણધ્વનિઓ ગુજરાતી હિંદી જેવી ભારતીય ભાષાઓમાં મળે છે; અંગ્રેજીમાં એ ધ્વનિઓ નથી. | (૧) (अ) જ્યારે બંને હોઠ દ્વારા, મુખમાંથી નીકળતા શ્વાસનો પ્રથમ અવરોધ થઈ પછી સહસા નિર્ગમન થાય ત્યારે ઓષ્ઠ્ય (labial) વ્યંજનો બને છે. ઉ.ત. પ, ફ્, બ્, ભ્. બંને હોઠ દ્વારા આ વિકાર થતો હોઈ કેટલાક ભાષાશાસ્ત્રીઓ વધારે ચોકસાઈ માટે આ ધ્વનિઓને દ્વયોષ્ઠ્ય૨૧<ref>૨૧ જુઓ: Bloomfield, Language, p. 98; તેમજ બાબૂરામ સક્સેના, सामान्य भाषाविज्ञान, पृ. ૬૦.</ref> વ્યંજનો કહે છે. (જુઓ આકૃતિ ૫ મી). [પ્] અલ્પપ્રાણ અઘોષ દ્વયોષ્ઠ્ય સ્પર્શ વ્યંજન છે, [બ્] એનું સઘોષ રૂપ છે. [ફ્] એ [પ્] નો મહાપ્રાણ-ધ્વનિ અને [ભ્] એ [બ્]નો મહાપ્રાણ ધ્વનિ છે. આ મહાપ્રાણધ્વનિઓ ગુજરાતી હિંદી જેવી ભારતીય ભાષાઓમાં મળે છે; અંગ્રેજીમાં એ ધ્વનિઓ નથી. | ||
[[File:BV Image 6.jpg|left|300px]] | |||
(ब) જ્યારે મુખમાંથી શ્વાસનું નિર્ગમન થતાં નીચેના હોઠ ઉપરના દાંતને સ્પર્શતા હોય ત્યારે દન્ત્યોષ્ઠ્ય (labio-dental) વ્યંજનો બને છે. ઉ.ત. અંગ્રેજી [v] અને [f]. વસ્તુતઃ આ બંને ધ્વનિઓ એક જ સ્વરૂપના છે–[f] અઘોષ છે. વ્ [v] ઘોષ છે.૨૨<ref>૨૨ આ અંગ્રેજી ધ્વનિઓ સ્પર્શ [plosives કે stops] નથી, પરંતુ સંઘર્ષી [fricative કે spirant] છે.</ref> ઉ.ત. અંગ્રેજી: fine, van; ઉર્દૂ: फ़ौरन (જુઓ આકૃતિ ૬ ઠ્ઠી). | |||
ગુજરાતી વ્ [V] કરતાં અંગ્રેજી [v] નું ઉચ્ચારણ સવિશેષ ભારપૂર્વક થાય છે. અંગ્રેજી [v] ના ઉચ્ચારણમાં ઉપરના દાંત વડે નીચેનો હોઠ સુદૃઢપણે (firmly) દબાય છે, જ્યારે ગુજરાતી (- સંસ્કૃત) વ્ [V] ના ઉચ્ચારણમાં આ વિચાર ઘણી મૃદુતાથી થાય છે. | |||
[[File:BV Image 7.jpg|left|300px]] | |||
(૨) (अ) બહાર નીકળતો શ્વાસ જ્યારે જીભ વડે દાંત પાસે અવરોધ પામે છે ત્યારે દંત્ય(dental) વ્યંજનો બને છે. ભાષાભાષાએ એના ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારો મળે છે. ઉ ત. ગુજ૰ ત્, થ્, દ્, ધ, અંગ્રેજી θ (=th, જે three માં સંભળાય છે), અને ð (=dh, જે the, thenમાં સંભળાય છે). (આકૃતિ ૭) | (૨) (अ) બહાર નીકળતો શ્વાસ જ્યારે જીભ વડે દાંત પાસે અવરોધ પામે છે ત્યારે દંત્ય(dental) વ્યંજનો બને છે. ભાષાભાષાએ એના ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારો મળે છે. ઉ ત. ગુજ૰ ત્, થ્, દ્, ધ, અંગ્રેજી θ (=th, જે three માં સંભળાય છે), અને ð (=dh, જે the, thenમાં સંભળાય છે). (આકૃતિ ૭) | ||
આ બંને અંગ્રેજી ધ્વનિઓ θ, ð સંઘર્ષી ધ્વનિઓ છે અને તેમના ઉચ્ચારણમાં જીભનું ટેરવું ઉપરના અને નીચેના દાંતની વચ્ચે રહે છે, બાકીની જીભ મુખમાં શિથિલ રહી ફેલાઈ રહે છે, ને શ્વાસ દાંત અને જીભની વચ્ચેથી નીકળે છે. [θ] અઘોષ દંત્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ છે, [ð] એનું સઘોષ રૂપ છે. (ભારતીય ભાષાઓમાં [θ] નથી, અને સંઘર્ષી ð ને સ્થાને દંત્યસ્પર્શ [d̪h] નો ઉપયોગ થાય છે). | આ બંને અંગ્રેજી ધ્વનિઓ θ, ð સંઘર્ષી ધ્વનિઓ છે અને તેમના ઉચ્ચારણમાં જીભનું ટેરવું ઉપરના અને નીચેના દાંતની વચ્ચે રહે છે, બાકીની જીભ મુખમાં શિથિલ રહી ફેલાઈ રહે છે, ને શ્વાસ દાંત અને જીભની વચ્ચેથી નીકળે છે. [θ] અઘોષ દંત્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ છે, [ð] એનું સઘોષ રૂપ છે. (ભારતીય ભાષાઓમાં [θ] નથી, અને સંઘર્ષી ð ને સ્થાને દંત્યસ્પર્શ [d̪h] નો ઉપયોગ થાય છે). | ||
ફ્રેન્ચ [t, d] ધ્વનિઓ ઉપરના દાંત સાથેના સ્પર્શથી થાય છે.૨૩<ref>૨૩ આમ સમાન દેખાતા અને સમાન સંજ્ઞાથી નિર્દેશાતા ધ્વનિઓનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ ભાષાભાષાએ ભિન્ન હોય છે. ઉ. ત. અંગ્રેજી અને ફ્રેન્ચ સ્વરમાલામાં બંનેમાં સમાન હોય તેવો એક પણ સ્વર નથી. | ફ્રેન્ચ [t, d] ધ્વનિઓ ઉપરના દાંત સાથેના સ્પર્શથી થાય છે.૨૩<ref>૨૩ આમ સમાન દેખાતા અને સમાન સંજ્ઞાથી નિર્દેશાતા ધ્વનિઓનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ ભાષાભાષાએ ભિન્ન હોય છે. ઉ. ત. અંગ્રેજી અને ફ્રેન્ચ સ્વરમાલામાં બંનેમાં સમાન હોય તેવો એક પણ સ્વર નથી. | ||
| Line 253: | Line 254: | ||
(ब) ઉપરના દાંતથી જરાક ઉપરને ભાગે પેઢાં આવેલાં છે. એને વર્ત્સભાગ (teeth-ridge; alveolar ridge) કહે છે. જીભ વડે આ સ્થાને પૂર્ણ કે ઈષદ્ અવરોધ (સ્પર્શ કે સંઘર્ષ રૂપે) થવાથી ઉત્પન્ન થતા ધ્વનિઓને વત્સ્ય (alveolar) ધ્વનિઓ કહે છે. | (ब) ઉપરના દાંતથી જરાક ઉપરને ભાગે પેઢાં આવેલાં છે. એને વર્ત્સભાગ (teeth-ridge; alveolar ridge) કહે છે. જીભ વડે આ સ્થાને પૂર્ણ કે ઈષદ્ અવરોધ (સ્પર્શ કે સંઘર્ષ રૂપે) થવાથી ઉત્પન્ન થતા ધ્વનિઓને વત્સ્ય (alveolar) ધ્વનિઓ કહે છે. | ||
[[File:BV Image 8.jpg|left|300px]] | |||
ગુજરાતી સ્ અને અંગ્રેજી [t, d, s, z] ધ્વનિઓ આ સ્થાનમાં – વર્ત્સભાગમાં – ઉત્પન્ન થાય છે. એના ઉચ્ચારણમાં જીભ વર્ત્સભાગ (alveolae) સાથે સ્પર્શ - સંઘર્ષ કરે છે એથી એ વર્ત્સ્ય ધ્વનિઓ કહેવાય છે.૨૫<ref>૨૫ જુઓઃ Sturtevant, op. eit, p. II.</ref> [t, d] ધ્વનિઓ સ્પર્શ વડે બને છે. [t] અઘોષ અલ્પપ્રાણ છે; [d] એનું સઘોષ રૂપ છે. ઉ. ત. અંગ્રેજી tin, din. ભારતીય ભાષાઓના ट [t], ड [d] થી એ ભિન્ન છે. | ગુજરાતી સ્ અને અંગ્રેજી [t, d, s, z] ધ્વનિઓ આ સ્થાનમાં – વર્ત્સભાગમાં – ઉત્પન્ન થાય છે. એના ઉચ્ચારણમાં જીભ વર્ત્સભાગ (alveolae) સાથે સ્પર્શ - સંઘર્ષ કરે છે એથી એ વર્ત્સ્ય ધ્વનિઓ કહેવાય છે.૨૫<ref>૨૫ જુઓઃ Sturtevant, op. eit, p. II.</ref> [t, d] ધ્વનિઓ સ્પર્શ વડે બને છે. [t] અઘોષ અલ્પપ્રાણ છે; [d] એનું સઘોષ રૂપ છે. ઉ. ત. અંગ્રેજી tin, din. ભારતીય ભાષાઓના ट [t], ड [d] થી એ ભિન્ન છે. | ||
[[File:BV Image 9.jpg|left|300px]] | |||
સ્ અને ઝ [s, z] ધ્વનિઓ સંઘર્ષથી ઉત્પન્ન થાય છે. આ અંગ્રેજી ઉપરિદંત્ય (gingival) સંઘર્ષી ધ્વનિઓ [s, z] સિસકારધ્વનિ (hisses) કે સોષ્મધ્વનિ (sibilants) છે. એમાં જિહ્વાફલક (blade) વર્ત્સભાગ ને સામેના દાંતના સંયોગમાં આવે છે; જીભનું ટેરવું: નીચેના દાંતોની પાછળ દબાઈ રહે છે, જીભનો વચ્ચેના ભાગ સંકોચાય છે અને બાજૂઓ ફૂલે છે, અને વચ્ચેના સાંકડા માર્ગમાંથી શ્વાસ જોરથી પેઢાં કે દાંત સામે અથડાઈને બહાર નીકળે છે, જેથી એક કર્ણમધુર (sonorous) સિસકારો કે ગુંજન (buzz–ગણગણાટ) સંભળાય છે. સ્ [s] અઘોષ વર્ત્સ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ છે; [z] એનું સઘોષ રૂપ છે. ઉ. ત. અંગ્રેજી see, zink; ગુજ૰ સેના પાસે; હિંદી ज़िन्दगी ઈ૰.૨૬<ref>૨૬ જુઓ: Bloomfield, op. cit., p. 100.</ref> (જુઓ અનુક્રમે આકૃતિ ૮ મી અને ૯ મી). ભારતીય स् દંત્ય સિસકાર-ધ્વનિ છે એ નોંધવું ઘટે છે. | સ્ અને ઝ [s, z] ધ્વનિઓ સંઘર્ષથી ઉત્પન્ન થાય છે. આ અંગ્રેજી ઉપરિદંત્ય (gingival) સંઘર્ષી ધ્વનિઓ [s, z] સિસકારધ્વનિ (hisses) કે સોષ્મધ્વનિ (sibilants) છે. એમાં જિહ્વાફલક (blade) વર્ત્સભાગ ને સામેના દાંતના સંયોગમાં આવે છે; જીભનું ટેરવું: નીચેના દાંતોની પાછળ દબાઈ રહે છે, જીભનો વચ્ચેના ભાગ સંકોચાય છે અને બાજૂઓ ફૂલે છે, અને વચ્ચેના સાંકડા માર્ગમાંથી શ્વાસ જોરથી પેઢાં કે દાંત સામે અથડાઈને બહાર નીકળે છે, જેથી એક કર્ણમધુર (sonorous) સિસકારો કે ગુંજન (buzz–ગણગણાટ) સંભળાય છે. સ્ [s] અઘોષ વર્ત્સ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ છે; [z] એનું સઘોષ રૂપ છે. ઉ. ત. અંગ્રેજી see, zink; ગુજ૰ સેના પાસે; હિંદી ज़िन्दगी ઈ૰.૨૬<ref>૨૬ જુઓ: Bloomfield, op. cit., p. 100.</ref> (જુઓ અનુક્રમે આકૃતિ ૮ મી અને ૯ મી). ભારતીય स् દંત્ય સિસકાર-ધ્વનિ છે એ નોંધવું ઘટે છે. | ||
| Line 289: | Line 283: | ||
નોંધ:– સંસ્કૃત ભાષાના આ ધ્વનિઓનાં (ट्, ठ्, ड्, ઈ૰ નાં) ઉચ્ચારણો કઠોર તાલુથી જરાક ઉપરના ભાગનાં – કઠોર તાલુ અને સુકુમાર તાલુના સંધિસ્થાનનાં – અર્થાત્ મૂર્ધાનાં મનાયાં છે. એથી સંસ્કૃત વ્યાકરણાદિમાં આ ધ્વનિઓને મૂર્ધન્ય કહેવામાં આવ્યા છે. સંસ્કૃત ष् એ મૂર્ધન્ય સિસકારધ્વનિ છે. અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં ष् ધ્વનિ લુપ્ત થયેલો છે; જ્યાં સંસ્કૃત તત્સમ શબ્દોમાં લેખનમાં ष् ધ્વનિ મળે છે ત્યાં એનો ઉચ્ચાર श् થતો હોય છે. ઉ. ત. विषम, ઉચ્ચાર विशम, षड्यन्त्र ઉચ્ચાર शड्यन्त्र. વસ્તુતઃ સંસ્કૃત અને નૂતન ભારતીય ભાષાઓના આ ઉત્ક્ષિપ્ત ધ્વનિઓ વચ્ચે ફરક માત્ર પ્રયત્નનો જ હોય એમ જણાય છે – સંસ્કૃત ધ્વનિઓમાં વિશેષ પ્રયત્ન છે નૂતન ભારતીય ભાષાઓના ધ્વનિઓમાં એની અપેક્ષાએ કંઈક ઓછો પ્રયત્ન જણાય છે. | નોંધ:– સંસ્કૃત ભાષાના આ ધ્વનિઓનાં (ट्, ठ्, ड्, ઈ૰ નાં) ઉચ્ચારણો કઠોર તાલુથી જરાક ઉપરના ભાગનાં – કઠોર તાલુ અને સુકુમાર તાલુના સંધિસ્થાનનાં – અર્થાત્ મૂર્ધાનાં મનાયાં છે. એથી સંસ્કૃત વ્યાકરણાદિમાં આ ધ્વનિઓને મૂર્ધન્ય કહેવામાં આવ્યા છે. સંસ્કૃત ष् એ મૂર્ધન્ય સિસકારધ્વનિ છે. અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં ष् ધ્વનિ લુપ્ત થયેલો છે; જ્યાં સંસ્કૃત તત્સમ શબ્દોમાં લેખનમાં ष् ધ્વનિ મળે છે ત્યાં એનો ઉચ્ચાર श् થતો હોય છે. ઉ. ત. विषम, ઉચ્ચાર विशम, षड्यन्त्र ઉચ્ચાર शड्यन्त्र. વસ્તુતઃ સંસ્કૃત અને નૂતન ભારતીય ભાષાઓના આ ઉત્ક્ષિપ્ત ધ્વનિઓ વચ્ચે ફરક માત્ર પ્રયત્નનો જ હોય એમ જણાય છે – સંસ્કૃત ધ્વનિઓમાં વિશેષ પ્રયત્ન છે નૂતન ભારતીય ભાષાઓના ધ્વનિઓમાં એની અપેક્ષાએ કંઈક ઓછો પ્રયત્ન જણાય છે. | ||
[[File:BV Image 11.jpg|left|300px]] | |||
(૪) કોમલ તાળુ (soft palate કે velum) નો જીભના પશ્ચભાગને૩૪<ref>૩૪ સંસ્કૃત વૈયાકરણોએ આ ધ્વનિઓનું જિહ્વામૂલ ગણ્યું છે. સરખાવોઃ `ऋक्कौ जिह्वामूले।’ - शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्य 1-65.</ref> સ્પર્શ થવાથી ક્, ખ્, ગ્, ઘ્ એ ધ્વનિઓ ઉત્પન્ન થાય છે. સર્વ ભાષાઓમાં એ ધ્વનિઓ મળે છે. સંસ્કૃત વૈયાકરણોએ એમને કંઠ્ય ગણ્યા છે, પરંતુ વસ્તુતઃ એ કોમલતાલુજન્ય (velar) ધ્વનિઓ છે. ઉ. ત. સં. कर्म [kərmə], ગતિ [gətı] (જુઓ આકૃતિ ૧૧ મી). | (૪) કોમલ તાળુ (soft palate કે velum) નો જીભના પશ્ચભાગને૩૪<ref>૩૪ સંસ્કૃત વૈયાકરણોએ આ ધ્વનિઓનું જિહ્વામૂલ ગણ્યું છે. સરખાવોઃ `ऋक्कौ जिह्वामूले।’ - शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्य 1-65.</ref> સ્પર્શ થવાથી ક્, ખ્, ગ્, ઘ્ એ ધ્વનિઓ ઉત્પન્ન થાય છે. સર્વ ભાષાઓમાં એ ધ્વનિઓ મળે છે. સંસ્કૃત વૈયાકરણોએ એમને કંઠ્ય ગણ્યા છે, પરંતુ વસ્તુતઃ એ કોમલતાલુજન્ય (velar) ધ્વનિઓ છે. ઉ. ત. સં. कर्म [kərmə], ગતિ [gətı] (જુઓ આકૃતિ ૧૧ મી). | ||
અંગ્રેજી [k] તથા [g] ધ્વનિઓ (ઉ. ત. અંગ્રેજી cake, gate) અને જર્મન [k] (ઉ.ત. kuh) પણ આ જ પ્રકારના કોમલતાલુજન્ય (velar) સ્પર્શ ધ્વનિઓ છે.૩૫<ref>૩૫ જુઓઃ Vendryes, op. cit., p. 23.</ref> આનાં મહાપ્રાણરૂપે ख्, [kh] घ् [gh] ભારતીય ભાષાઓમાં છે. | અંગ્રેજી [k] તથા [g] ધ્વનિઓ (ઉ. ત. અંગ્રેજી cake, gate) અને જર્મન [k] (ઉ.ત. kuh) પણ આ જ પ્રકારના કોમલતાલુજન્ય (velar) સ્પર્શ ધ્વનિઓ છે.૩૫<ref>૩૫ જુઓઃ Vendryes, op. cit., p. 23.</ref> આનાં મહાપ્રાણરૂપે ख्, [kh] घ् [gh] ભારતીય ભાષાઓમાં છે. | ||
આ ઉપરાંત, ભારતીયેતર ભાષાઓમાં અલિજિહ્વા (પડજીભ–uvula), કંઠમૂલ (Pharynx = જીભના પશ્ચભાગ અને ગળાની પાછળની દિવાલ વચ્ચેનો ભાગ); સ્વરતંત્રીવિવર (glottis) ઈ૰ સ્થાનોએ કેટલાક ધ્વનિઓ થતા હોય છે, જેમનું ભારતીય ભાષાઓમાં નિદર્શન મળતું નથી. ઉ. ત. અલિજિહ્વા (uvula) થી અરબી અઘોષ क़् (uvular unvoiced stop) [q]૩૬<ref>૩૬ આ ઉપરાંત અરબીમાં કોમલતાલુજન્ય (velar) क् [k] પણ છે. જુઓઃ Bloomfield, op. cit., p. 99.</ref> ઉચ્ચારાય છે. ઉ. ત. ઉર્દૂ क़ीमत [qi:mət], क़रीब [qəri:b].[ɢ] ग़् એ એનું સઘોષ રૂપ છે. અંગ્રેજી ફ્રેન્ચ આદિ યુરોપીય ભાષાઓમાં આ ધ્વનિઓ નથી. અલિજિહ્વાના પ્રકંપન(vibration) થી ઉત્તરીય જર્મન બોલીઓનો પ્રકંપિત અલિજિહ્વીય र् (trilled uvular [R]) થાય છે.૩૭ કંઠમૂલ (Pharynx) માંથી અરબી અઘોષ ह् [h] ઉચ્ચારાય છે.૩૭<ref>૩૭ જુઓઃ E. H. Sturtevant, op. cit., pp. 10-11.</ref> સ્વરતંત્રીવિવર (glottis) માંથી અરબી હમજ઼ા ह् (hain) ઉત્પન્ન થાય છે.૩૮<ref>૩૮ સરખાવોઃ J. Vendryes, op. cit., p. 25.</ref> | આ ઉપરાંત, ભારતીયેતર ભાષાઓમાં અલિજિહ્વા (પડજીભ–uvula), કંઠમૂલ (Pharynx = જીભના પશ્ચભાગ અને ગળાની પાછળની દિવાલ વચ્ચેનો ભાગ); સ્વરતંત્રીવિવર (glottis) ઈ૰ સ્થાનોએ કેટલાક ધ્વનિઓ થતા હોય છે, જેમનું ભારતીય ભાષાઓમાં નિદર્શન મળતું નથી. ઉ. ત. અલિજિહ્વા (uvula) થી અરબી અઘોષ क़् (uvular unvoiced stop) [q]૩૬<ref>૩૬ આ ઉપરાંત અરબીમાં કોમલતાલુજન્ય (velar) क् [k] પણ છે. જુઓઃ Bloomfield, op. cit., p. 99.</ref> ઉચ્ચારાય છે. ઉ. ત. ઉર્દૂ क़ीमत [qi:mət], क़रीब [qəri:b].[ɢ] ग़् એ એનું સઘોષ રૂપ છે. અંગ્રેજી ફ્રેન્ચ આદિ યુરોપીય ભાષાઓમાં આ ધ્વનિઓ નથી. અલિજિહ્વાના પ્રકંપન(vibration) થી ઉત્તરીય જર્મન બોલીઓનો પ્રકંપિત અલિજિહ્વીય र् (trilled uvular [R]) થાય છે.૩૭ કંઠમૂલ (Pharynx) માંથી અરબી અઘોષ ह् [h] ઉચ્ચારાય છે.૩૭<ref>૩૭ જુઓઃ E. H. Sturtevant, op. cit., pp. 10-11.</ref> સ્વરતંત્રીવિવર (glottis) માંથી અરબી હમજ઼ા ह् (hain) ઉત્પન્ન થાય છે.૩૮<ref>૩૮ સરખાવોઃ J. Vendryes, op. cit., p. 25.</ref> | ||
| Line 323: | Line 319: | ||
પરંતુ, એમ શ્વાસનો પૂર્ણ અવરોધ (complete closure) ન થતાં મુખમાંથી શ્વાસના નિર્ગમનનો માર્ગ ઘણો સંકીર્ણ (સાંકડો) થઈ જાય, અને તેથી શ્વાસ ઘર્ષણધ્વનિ (friction - noise; અર્થાત્, સિસકારા, hissing sound) સાથે બહાર નીકળે ત્યારે સંઘર્ષી ધ્વનિઓ (spirants, fricatives) ઉત્પન્ન થાય છે. ઉ.ત. સ્, શ્. આ ધ્વનિઓ ક્ષણિક સ્ફોટ (explosion) થી ઉત્પન્ન થઈને વિરામ પામવાને બદલે કેટલીક વાર સુધી સતત ચાલુ રહે છે તેથી તેમને સાતત્ય ધ્વનિઓ (duratives, continuants)૪૫<ref>૪૫ સાતત્યધ્વનિઓ (continuants)માં સંઘર્ષી ધ્વનિઓ ઉપરાંત નાસિકય, પાર્શ્વિક અને લોડિત ધ્વનિઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. એમને (છેલ્લા ત્રણને) કેટલાક ભાષાવિદોએ પ્રવાહી ધ્વનિઓ (liquids) ની સંજ્ઞા આપી છે. (જુઓ: Daniel Jones, Outline of English Phonetics, p. 47.)</ref> પણ કહેવામાં આવે છે. | પરંતુ, એમ શ્વાસનો પૂર્ણ અવરોધ (complete closure) ન થતાં મુખમાંથી શ્વાસના નિર્ગમનનો માર્ગ ઘણો સંકીર્ણ (સાંકડો) થઈ જાય, અને તેથી શ્વાસ ઘર્ષણધ્વનિ (friction - noise; અર્થાત્, સિસકારા, hissing sound) સાથે બહાર નીકળે ત્યારે સંઘર્ષી ધ્વનિઓ (spirants, fricatives) ઉત્પન્ન થાય છે. ઉ.ત. સ્, શ્. આ ધ્વનિઓ ક્ષણિક સ્ફોટ (explosion) થી ઉત્પન્ન થઈને વિરામ પામવાને બદલે કેટલીક વાર સુધી સતત ચાલુ રહે છે તેથી તેમને સાતત્ય ધ્વનિઓ (duratives, continuants)૪૫<ref>૪૫ સાતત્યધ્વનિઓ (continuants)માં સંઘર્ષી ધ્વનિઓ ઉપરાંત નાસિકય, પાર્શ્વિક અને લોડિત ધ્વનિઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. એમને (છેલ્લા ત્રણને) કેટલાક ભાષાવિદોએ પ્રવાહી ધ્વનિઓ (liquids) ની સંજ્ઞા આપી છે. (જુઓ: Daniel Jones, Outline of English Phonetics, p. 47.)</ref> પણ કહેવામાં આવે છે. | ||
[[File:BV Image 12.jpg|right|300px]] | |||
સૈદ્ધાન્તિક દૃષ્ટિએ સ્પર્શ વ્યંજનો જેટલાં જ વાણીસ્થાનોએથી સંઘર્ષી ધ્વનિઓ પણ નીકળી શકે. ઉ. ત. અંગ્રેજી તથા ફ્રેન્ચ દન્ત્યોષ્ઠ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ [f]; ફ્રેન્ચ દંત્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ [s]; અંગ્રેજી વર્ત્સ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ [θ] [=th] (ઉ. ત. અંગ્રેજી thin); જર્મન તાલવ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ ch (ઉ. ત. Ich [=ઇશ્]); ફ્રેન્ચ મધ્ય તાલવ્ય (medio palatal) ch (ઉ. ત. Cheval [=શેવાલ્]); જર્મન કોમલતાલુજન્ય (velar) સંઘર્ષી ધ્વનિ ch [ख्] (ઉ. ત. Buch [=બુખ્]) (સરખાવો ઉર્દૂ સંઘર્ષી ધ્વનિ [x]).૪૬<ref>૪૬ જુઓ: Vendryes, op. cit., p. 24. સરખાવો : ‘સખ્ત’નો ख् તાલવ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ.</ref> સ્ફોટની માફક આ સંઘર્ષી ધ્વનિઓ પણ ઘોષ અને અઘોષ બંને પ્રકારના હોઈ શકે છે. અઘોષ સંઘર્ષીમાં સંઘર્ષ તીક્ષ્ણ હોય છે; સઘોષ સંઘર્ષીમાં સંઘર્ષ એટલો તીક્ષ્ણ હોતો નથી. અંગ્રેજીમાં [f], [s] એ અઘોષ સંઘર્ષી ધ્વનિઓ, અને [v], [z] એ સઘોષ સંઘર્ષી ધ્વનિઓ છે.૪૭<ref>૪૭ ઘર્ષણનું પ્રમાણ પુષ્કળ વત્તુંઓછું કરી શકાય છે; તેથી ઘર્ષણધ્વનિઓ અને (ઈ. કે લ્ જેવા) સંગીતધ્વનિ (musical sounds) વચ્ચે કોઈ સુરેખ ભેદરેખા આંકી શકાતી નથી. – જુઓ: Bloomfield, op.<br> | સૈદ્ધાન્તિક દૃષ્ટિએ સ્પર્શ વ્યંજનો જેટલાં જ વાણીસ્થાનોએથી સંઘર્ષી ધ્વનિઓ પણ નીકળી શકે. ઉ. ત. અંગ્રેજી તથા ફ્રેન્ચ દન્ત્યોષ્ઠ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ [f]; ફ્રેન્ચ દંત્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ [s]; અંગ્રેજી વર્ત્સ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ [θ] [=th] (ઉ. ત. અંગ્રેજી thin); જર્મન તાલવ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ ch (ઉ. ત. Ich [=ઇશ્]); ફ્રેન્ચ મધ્ય તાલવ્ય (medio palatal) ch (ઉ. ત. Cheval [=શેવાલ્]); જર્મન કોમલતાલુજન્ય (velar) સંઘર્ષી ધ્વનિ ch [ख्] (ઉ. ત. Buch [=બુખ્]) (સરખાવો ઉર્દૂ સંઘર્ષી ધ્વનિ [x]).૪૬<ref>૪૬ જુઓ: Vendryes, op. cit., p. 24. સરખાવો : ‘સખ્ત’નો ख् તાલવ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ.</ref> સ્ફોટની માફક આ સંઘર્ષી ધ્વનિઓ પણ ઘોષ અને અઘોષ બંને પ્રકારના હોઈ શકે છે. અઘોષ સંઘર્ષીમાં સંઘર્ષ તીક્ષ્ણ હોય છે; સઘોષ સંઘર્ષીમાં સંઘર્ષ એટલો તીક્ષ્ણ હોતો નથી. અંગ્રેજીમાં [f], [s] એ અઘોષ સંઘર્ષી ધ્વનિઓ, અને [v], [z] એ સઘોષ સંઘર્ષી ધ્વનિઓ છે.૪૭<ref>૪૭ ઘર્ષણનું પ્રમાણ પુષ્કળ વત્તુંઓછું કરી શકાય છે; તેથી ઘર્ષણધ્વનિઓ અને (ઈ. કે લ્ જેવા) સંગીતધ્વનિ (musical sounds) વચ્ચે કોઈ સુરેખ ભેદરેખા આંકી શકાતી નથી. – જુઓ: Bloomfield, op.<br> | ||
cit., p. 97.</ref> (જુઓ આકૃતિ ૯મી અને ૧૨મી). | cit., p. 97.</ref> (જુઓ આકૃતિ ૯મી અને ૧૨મી). | ||
| Line 336: | Line 332: | ||
કેટલીક વાર જીભ વાણીસ્થાન સાથે સંપૂર્ણ શ્વાસાવરોધ ન કરતાં સહેજ માત્ર સ્પર્શ કરીને પછી તરત જ સંઘર્ષ કરે છે (શ્વાસના નિર્ગમનમાર્ગને સંકુચિત કરે છે). આ રીતે સ્પર્શસંઘર્ષી (affricate) ધ્વનિઓ (કે affricatives) બને છે. એમાં મુખમાં ક્ષણભર શ્વાસનો અપૂર્ણ અવરોધ થઈને પછી મુખ ખૂલી જાય છે, જેથી સ્ફોટ (occlusive) રૂપે આરંભાયેલો ધ્વનિ ઘર્ષણધ્વનિ (spirant) માં રૂપાન્તરિત થાય છે.૪૮<ref>૪૮ સરખાવો: Vendryes, op. cit, p. 25.</ref> એથી કેટલાક આને અર્ધસ્ફોટ (semi-occlusives) પણ કહે છે. એમનું સ્થાન સ્ફોટ અને સંઘર્ષી ધ્વનિઓ વચ્ચેનું છે. સ્પર્શસંઘર્ષી ધ્વનિઓ (affricates) પણ ઘોષ તેમજ અઘોષ બંને સ્વરૂપના હોઈ શકે.૪૯<ref>૪૯ સરખાવો: Vendryes, op. cit., p. 26.</ref> સંઘર્ષી ધ્વનિઓની માફક જેટલા સ્પર્શ ધ્વનિ તેટલા જ તત્સંબંધી (corresponding) સ્પર્શસંઘર્ષી ધ્વનિઓ હોઈ શકે છે. (ઉ. ત. b નો bβ; d ના dð, dz, dʒ; t ના tθ, ts, tʃ ઈ૰ (જુઓ Daniel Jones, op. cit., p. 146). | કેટલીક વાર જીભ વાણીસ્થાન સાથે સંપૂર્ણ શ્વાસાવરોધ ન કરતાં સહેજ માત્ર સ્પર્શ કરીને પછી તરત જ સંઘર્ષ કરે છે (શ્વાસના નિર્ગમનમાર્ગને સંકુચિત કરે છે). આ રીતે સ્પર્શસંઘર્ષી (affricate) ધ્વનિઓ (કે affricatives) બને છે. એમાં મુખમાં ક્ષણભર શ્વાસનો અપૂર્ણ અવરોધ થઈને પછી મુખ ખૂલી જાય છે, જેથી સ્ફોટ (occlusive) રૂપે આરંભાયેલો ધ્વનિ ઘર્ષણધ્વનિ (spirant) માં રૂપાન્તરિત થાય છે.૪૮<ref>૪૮ સરખાવો: Vendryes, op. cit, p. 25.</ref> એથી કેટલાક આને અર્ધસ્ફોટ (semi-occlusives) પણ કહે છે. એમનું સ્થાન સ્ફોટ અને સંઘર્ષી ધ્વનિઓ વચ્ચેનું છે. સ્પર્શસંઘર્ષી ધ્વનિઓ (affricates) પણ ઘોષ તેમજ અઘોષ બંને સ્વરૂપના હોઈ શકે.૪૯<ref>૪૯ સરખાવો: Vendryes, op. cit., p. 26.</ref> સંઘર્ષી ધ્વનિઓની માફક જેટલા સ્પર્શ ધ્વનિ તેટલા જ તત્સંબંધી (corresponding) સ્પર્શસંઘર્ષી ધ્વનિઓ હોઈ શકે છે. (ઉ. ત. b નો bβ; d ના dð, dz, dʒ; t ના tθ, ts, tʃ ઈ૰ (જુઓ Daniel Jones, op. cit., p. 146). | ||
[[File:BV Image 10.jpg|right|300px]] | |||
[[File:BV Image 10 A.jpg|right|300px]] | |||
અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓના ચ્, છ્, જ્, ધ્વનિઓ અને અંગ્રેજીના [ts] (= ત્સ ઉ.ત. cats) અને [dz] (=ડ્ઝ, ઉ.ત. reads), તેમ [ʧ] [=ચ્] (church, each માં છે તેવો ચ્-ધ્વનિ) અને [ʤ] [=જ્] (judge, urge માં છે તેવો જ્-ધ્વનિ) આ પ્રકારના સ્પર્શસંઘર્ષી-affricate-ધ્વનિઓ છે. [ts] [dz] વર્ત્સ્ય સ્પર્શસંઘર્ષી ધ્વનિઓ છે, જ્યારે[ʧ] [ʤ] તાલવ્ય સ્પર્શસંઘર્ષી છે. (જુઓ આકૃતિ ૧૦ અને ૧૦ अ).અંગ્રેજી, ઈટાલિયન, રશિયન તેમજ ગુજરાતી, મરાઠી, હિંદી જેવી ભારતીય ભાષાઓમાં એ પ્રાપ્ત થાય છે. અંગ્રેજી [ʧ] અને [ʤ] | અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓના ચ્, છ્, જ્, ધ્વનિઓ અને અંગ્રેજીના [ts] (= ત્સ ઉ.ત. cats) અને [dz] (=ડ્ઝ, ઉ.ત. reads), તેમ [ʧ] [=ચ્] (church, each માં છે તેવો ચ્-ધ્વનિ) અને [ʤ] [=જ્] (judge, urge માં છે તેવો જ્-ધ્વનિ) આ પ્રકારના સ્પર્શસંઘર્ષી-affricate-ધ્વનિઓ છે. [ts] [dz] વર્ત્સ્ય સ્પર્શસંઘર્ષી ધ્વનિઓ છે, જ્યારે[ʧ] [ʤ] તાલવ્ય સ્પર્શસંઘર્ષી છે. (જુઓ આકૃતિ ૧૦ અને ૧૦ अ).અંગ્રેજી, ઈટાલિયન, રશિયન તેમજ ગુજરાતી, મરાઠી, હિંદી જેવી ભારતીય ભાષાઓમાં એ પ્રાપ્ત થાય છે. અંગ્રેજી [ʧ] અને [ʤ] | ||
ધ્વનિઓ ભારતીય च्, ज्, ધ્વનિઓ કરતાં ખૂબ શક્તિમંત છે. આથી સંસ્કૃત તાલવ્ય સ્પર્શ च्, छ्, ज् ધ્વનિઓનું સ્વરૂપ અંગ્રેજી ધ્વનિઓથી કેટલેક અંશે જૂદું પડે છે, જે આપણે આગળ જોઈ ગયા છીએ. | ધ્વનિઓ ભારતીય च्, ज्, ધ્વનિઓ કરતાં ખૂબ શક્તિમંત છે. આથી સંસ્કૃત તાલવ્ય સ્પર્શ च्, छ्, ज् ધ્વનિઓનું સ્વરૂપ અંગ્રેજી ધ્વનિઓથી કેટલેક અંશે જૂદું પડે છે, જે આપણે આગળ જોઈ ગયા છીએ. | ||
જીભ એક કે બંને બાજૂઓને ઉપર ઉઠાવીને ટેરવાંથી દાંતને કે વર્ત્સભાગ (alveolar ridge)ને સ્પર્શી રહીને બહાર નીકળતા શ્વાસના માર્ગમાં એવી રીતે અવરોધ કરે કે શ્વાસ મુખના એક કે બંને પાર્શ્વ(બાજુઓ)માંથી નોંધપાત્ર ઘર્ષણ વિના બહાર નીકળે, ત્યારે પાર્શ્વિક (lateral) ધ્વનિઓ બને છે.૫૦<ref>૫૦ સરખાવો: Bloomfield, op. cit., p. 97.</ref> ઉ. ત. સંસ્કૃત – ગુજરાતી લ્, અંગ્રેજી સ્ફુટ (કે અગ્રિમ) [l] (‘clear’ l; like, value, less જેવા શબ્દોમાંનો લ્-કાર).૫૧<ref>૫૧ ल् તેમજ र् અર્ધસ્વર જેવા પ્રવાહી કે દ્રવિત (liquid) ધ્વનિઓ છે. જુઓ : Vendryes, op. cit., pp. 26-27. સ્થાન પરત્વે ल् દંત્યસ્થાનીય છે, र् વર્ત્સ્ય છે.</ref> ફ્રેન્ચ આદિ યુરોપીય ભાષાઓમાં પણ આ પાર્શ્વિક ધ્વનિ મળે છે. અંગ્રેજીમાં સ્ફુટ [l] સ્વરોની અને य् [j] ની પૂર્વે જ આવે છે. | જીભ એક કે બંને બાજૂઓને ઉપર ઉઠાવીને ટેરવાંથી દાંતને કે વર્ત્સભાગ (alveolar ridge)ને સ્પર્શી રહીને બહાર નીકળતા શ્વાસના માર્ગમાં એવી રીતે અવરોધ કરે કે શ્વાસ મુખના એક કે બંને પાર્શ્વ(બાજુઓ)માંથી નોંધપાત્ર ઘર્ષણ વિના બહાર નીકળે, ત્યારે પાર્શ્વિક (lateral) ધ્વનિઓ બને છે.૫૦<ref>૫૦ સરખાવો: Bloomfield, op. cit., p. 97.</ref> ઉ. ત. સંસ્કૃત – ગુજરાતી લ્, અંગ્રેજી સ્ફુટ (કે અગ્રિમ) [l] (‘clear’ l; like, value, less જેવા શબ્દોમાંનો લ્-કાર).૫૧<ref>૫૧ ल् તેમજ र् અર્ધસ્વર જેવા પ્રવાહી કે દ્રવિત (liquid) ધ્વનિઓ છે. જુઓ : Vendryes, op. cit., pp. 26-27. સ્થાન પરત્વે ल् દંત્યસ્થાનીય છે, र् વર્ત્સ્ય છે.</ref> ફ્રેન્ચ આદિ યુરોપીય ભાષાઓમાં પણ આ પાર્શ્વિક ધ્વનિ મળે છે. અંગ્રેજીમાં સ્ફુટ [l] સ્વરોની અને य् [j] ની પૂર્વે જ આવે છે. | ||
[[File:BV Image 13.jpg|left|300px]] | |||
આ ઉપરાંત અંગ્રેજીમાં ઈષદ્ સ્ફુટ [ɫ] ધ્વનિ (‘dark’ 1; bottle, milk, well ઈ૰ શબ્દોમાં સંભળાતો લ્-કાર) પણ છે. અંગ્રેજી સ્ફુટ [l] માં જીભનું ટેરવું વર્ત્સને મળે અને જિહ્વાગ્ર કઠોર તાલુ તરફ ઊંચું થાય છે (જુઓ આકૃતિ ૧૩મી); ત્યારે અંગ્રેજી ઈષદ્સ્ફુટ (કે પશ્ચિમ) (dark)[ɫ] માં (એની ભાષાશાસ્ત્રીય સંજ્ઞા ɫ છે) જીભનું ટેરવું વર્ત્સને અડી રહે, જીભનો અગ્રભાગ પ્રોક્ષણી-પાત્ર જેવો વચ્ચેથી પોલો (hollow) બને છે, અને જીભના પશ્ચભાગ સુકુમાર તાલુ તરફ ઊંચો થાય છે. (જુઓ આકૃતિ ૧૪મી). આ ધ્વનિ સ્વરરૂપ કે આક્ષરિક — syllabic સ્વરૂપનો — છે. આ ધ્વનિ ભારતીય ભાષાઓમાં નથી; અંગ્રેજીમાં શબ્દને અંતે કે વ્યંજનોની સાથે જ એ આવે છે. ધ્વનિઓની સ્વરરૂપતા એની સંજ્ઞા નીચે નાની ઊભી રેખાથી દર્શાવાય છે. ઉ.ત.[ḷ]. | આ ઉપરાંત અંગ્રેજીમાં ઈષદ્ સ્ફુટ [ɫ] ધ્વનિ (‘dark’ 1; bottle, milk, well ઈ૰ શબ્દોમાં સંભળાતો લ્-કાર) પણ છે. અંગ્રેજી સ્ફુટ [l] માં જીભનું ટેરવું વર્ત્સને મળે અને જિહ્વાગ્ર કઠોર તાલુ તરફ ઊંચું થાય છે (જુઓ આકૃતિ ૧૩મી); ત્યારે અંગ્રેજી ઈષદ્સ્ફુટ (કે પશ્ચિમ) (dark)[ɫ] માં (એની ભાષાશાસ્ત્રીય સંજ્ઞા ɫ છે) જીભનું ટેરવું વર્ત્સને અડી રહે, જીભનો અગ્રભાગ પ્રોક્ષણી-પાત્ર જેવો વચ્ચેથી પોલો (hollow) બને છે, અને જીભના પશ્ચભાગ સુકુમાર તાલુ તરફ ઊંચો થાય છે. (જુઓ આકૃતિ ૧૪મી). આ ધ્વનિ સ્વરરૂપ કે આક્ષરિક — syllabic સ્વરૂપનો — છે. આ ધ્વનિ ભારતીય ભાષાઓમાં નથી; અંગ્રેજીમાં શબ્દને અંતે કે વ્યંજનોની સાથે જ એ આવે છે. ધ્વનિઓની સ્વરરૂપતા એની સંજ્ઞા નીચે નાની ઊભી રેખાથી દર્શાવાય છે. ઉ.ત.[ḷ]. | ||
[[File:BV Image 14.jpg|right|300px]] | |||
લ્-ધ્વનિના આ બંન્ને પ્રકારો [l] [ɬ] ઘોષ છે. આ ધ્વનિના અઘોષ [ḷ], મહાપ્રાણ [lh], સંઘર્ષી, તેમજ સાનુનાસિક રૂપો પણ સંભવે છે. સઘોષ મહાપ્રાણ [lh] ધ્વનિ ગુજ૰ ચુલ્હો [tʃulhɔ], લ્હાવો [lhavo] જેવા શબ્દોમાં મળે છે. | લ્-ધ્વનિના આ બંન્ને પ્રકારો [l] [ɬ] ઘોષ છે. આ ધ્વનિના અઘોષ [ḷ], મહાપ્રાણ [lh], સંઘર્ષી, તેમજ સાનુનાસિક રૂપો પણ સંભવે છે. સઘોષ મહાપ્રાણ [lh] ધ્વનિ ગુજ૰ ચુલ્હો [tʃulhɔ], લ્હાવો [lhavo] જેવા શબ્દોમાં મળે છે. | ||
આ જ વર્ગનો ळ [ḷ] ધ્વનિ અલ્પપ્રાણ સઘોષ મૂર્ધન્ય પાર્શ્વિક ધ્વનિ છે. એમાં જીભનું ટેરવું પાછળ ખેંચીને કઠોર તાલુ સાથે જોડાય છે, બાકીની પ્રક્રિયાઓ ल [l] જેવી જ છે. ઉ. ત. ગુજ૰ બાળક [baḷǝk], મરાઠી वळणें [vǝḷṇẽ]. | આ જ વર્ગનો ळ [ḷ] ધ્વનિ અલ્પપ્રાણ સઘોષ મૂર્ધન્ય પાર્શ્વિક ધ્વનિ છે. એમાં જીભનું ટેરવું પાછળ ખેંચીને કઠોર તાલુ સાથે જોડાય છે, બાકીની પ્રક્રિયાઓ ल [l] જેવી જ છે. ઉ. ત. ગુજ૰ બાળક [baḷǝk], મરાઠી वळणें [vǝḷṇẽ]. | ||
જીભને લપેટીને–પ્રોક્ષણી આકારના પાંદડાની માફક વચ્ચેથી પોલી રાખીને – વર્ત્સભાગ (alveolar ridge) સાથેના સંઘર્ષથી જે સંઘર્ષી ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય તેને લોડિત (rolled) ધ્વનિ કહે છે. ર્ લોડિત ધ્વનિ છે. એમાં જીભનું ટેરવું વર્ત્સભાગ સાથે બે થી ચાર વાર ટકરાય છે. હિંદી, બંગાળી, ગુજરાતી આદિ ભારતીય ભાષાઓમાં એ મળે છે; શિષ્ટ અંગ્રેજીમાં એ નથી. ઉ. ત. Bird [bə:d], over [ovə]. (જુઓ આકૃતિ ૧૫મી.). | જીભને લપેટીને–પ્રોક્ષણી આકારના પાંદડાની માફક વચ્ચેથી પોલી રાખીને – વર્ત્સભાગ (alveolar ridge) સાથેના સંઘર્ષથી જે સંઘર્ષી ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય તેને લોડિત (rolled) ધ્વનિ કહે છે. ર્ લોડિત ધ્વનિ છે. એમાં જીભનું ટેરવું વર્ત્સભાગ સાથે બે થી ચાર વાર ટકરાય છે. હિંદી, બંગાળી, ગુજરાતી આદિ ભારતીય ભાષાઓમાં એ મળે છે; શિષ્ટ અંગ્રેજીમાં એ નથી. ઉ. ત. Bird [bə:d], over [ovə]. (જુઓ આકૃતિ ૧૫મી.). | ||
[[File:BV Image 15.jpg|right|300px]] | |||
કેટલાક અંગ્રેજી શબ્દોમાં (ઉ. ત. read, write, horrid ઈ૰ માં) ર્–કાર ધ્રુજારી જેવો(र् र् र् र् જેવો) સંભળાય છે, એને પ્રકંપિત ધ્વનિ(trill)૫૨<ref>૫૨ સરખાવો : “Trill in which the tongue-tip vibrates in a few rapid strokes against the gums”. — Bloomfield, op. cit., p. 100. ઉપરાંત, સરખાવો: Vendryes, op. cit., pp 26-27.</ref> કહે છે. એ લોડિત (rolled) ધ્વનિનો જ એક પ્રકાર છે. એ દંત્ય (dental) ધ્વનિ છે અને વર્ત્સભાગના ઉપરને ભાગે૫૩<ref>૫૩ સરખાવો : ‘रो दन्तमूले।’ - शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्य १-५८;<br> | કેટલાક અંગ્રેજી શબ્દોમાં (ઉ. ત. read, write, horrid ઈ૰ માં) ર્–કાર ધ્રુજારી જેવો(र् र् र् र् જેવો) સંભળાય છે, એને પ્રકંપિત ધ્વનિ(trill)૫૨<ref>૫૨ સરખાવો : “Trill in which the tongue-tip vibrates in a few rapid strokes against the gums”. — Bloomfield, op. cit., p. 100. ઉપરાંત, સરખાવો: Vendryes, op. cit., pp 26-27.</ref> કહે છે. એ લોડિત (rolled) ધ્વનિનો જ એક પ્રકાર છે. એ દંત્ય (dental) ધ્વનિ છે અને વર્ત્સભાગના ઉપરને ભાગે૫૩<ref>૫૩ સરખાવો : ‘रो दन्तमूले।’ - शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्य १-५८;<br> | ||
| Line 390: | Line 383: | ||
આને કંઇક અંશે મળતો ઓષ્ઠ્ય ક્લિક ધ્વનિ દક્ષિણ આફ્રિકાની કેટલીક ભાષાઓમાં સંભળાય છે. એમાં સ્વરતંત્રીવિવર(glottis) બંધ રાખીને સ્વરયન્ત્ર (larynx)ને નમાવવામાં આવે છે. એને ઓષ્ઠ્ય ક્લિક ધ્વનિ (labial click) કહેવામાં આવે છે, અને [pv] સંજ્ઞાથી એ દર્શાવાય છે.૬૦<ref>૬૦ જુઓ: Sturtevant, op. cit., p. 12.</ref> | આને કંઇક અંશે મળતો ઓષ્ઠ્ય ક્લિક ધ્વનિ દક્ષિણ આફ્રિકાની કેટલીક ભાષાઓમાં સંભળાય છે. એમાં સ્વરતંત્રીવિવર(glottis) બંધ રાખીને સ્વરયન્ત્ર (larynx)ને નમાવવામાં આવે છે. એને ઓષ્ઠ્ય ક્લિક ધ્વનિ (labial click) કહેવામાં આવે છે, અને [pv] સંજ્ઞાથી એ દર્શાવાય છે.૬૦<ref>૬૦ જુઓ: Sturtevant, op. cit., p. 12.</ref> | ||
આપણે આગળ, પ્રકરણને આરંભે, ચર્ચા કરી ગયા છીએ કે જ્યારે સુકુમાર તાલુ અને અલિજિહ્વા (uvula–પડજીભ) શિથિલ બનીને મુખમાં નીચેની બાજુએ ઢળી પડેલી સ્થિતિમાં આવી રહે ત્યારે મુખરન્ધ્ર બંધ થઈ જાય અને નાસારન્ધ્રમાંથી જ શ્વાસ નીકળે ત્યારે અનુનાસિક વ્યંજનો ઉચ્ચારાય છે. ઉ. ત. म [m], न [n]. સુકુમાર તાલુ થોડું નીચે ઢળે ત્યારે કેટલોક શ્વાસ મુખમાંથી અને કેટલોક નાસિકામાંથી નીકળે છે, ત્યારે સાનુનાસિક સ્વરો ઉચ્ચારાય છે.૬૧<ref>૬૧ સરખાવો: “with the velum lowered so that the passage into the nose is opened, we pronounce nasal consonants and all nasalised vowels and consonants”. -- Sturtevant, op. cit., p. 10.</ref> ઉ. ત. आँ [ã], ईँ [ĩ]. એ બધા સઘોષ ધ્વનિ છે. સાનુનાસિક સ્વરો અંગ્રેજી કે ભારતીય ભાષાઓ કરતાં ફ્રેન્ચમાં સવિશેષ પ્રમાણમાં મળે છે. ઉ. ત. ફ્રેન્ચ bon [bɔ̃], sans [sɑ̃]. | આપણે આગળ, પ્રકરણને આરંભે, ચર્ચા કરી ગયા છીએ કે જ્યારે સુકુમાર તાલુ અને અલિજિહ્વા (uvula–પડજીભ) શિથિલ બનીને મુખમાં નીચેની બાજુએ ઢળી પડેલી સ્થિતિમાં આવી રહે ત્યારે મુખરન્ધ્ર બંધ થઈ જાય અને નાસારન્ધ્રમાંથી જ શ્વાસ નીકળે ત્યારે અનુનાસિક વ્યંજનો ઉચ્ચારાય છે. ઉ. ત. म [m], न [n]. સુકુમાર તાલુ થોડું નીચે ઢળે ત્યારે કેટલોક શ્વાસ મુખમાંથી અને કેટલોક નાસિકામાંથી નીકળે છે, ત્યારે સાનુનાસિક સ્વરો ઉચ્ચારાય છે.૬૧<ref>૬૧ સરખાવો: “with the velum lowered so that the passage into the nose is opened, we pronounce nasal consonants and all nasalised vowels and consonants”. -- Sturtevant, op. cit., p. 10.</ref> ઉ. ત. आँ [ã], ईँ [ĩ]. એ બધા સઘોષ ધ્વનિ છે. સાનુનાસિક સ્વરો અંગ્રેજી કે ભારતીય ભાષાઓ કરતાં ફ્રેન્ચમાં સવિશેષ પ્રમાણમાં મળે છે. ઉ. ત. ફ્રેન્ચ bon [bɔ̃], sans [sɑ̃]. | ||
[[File:BV Image 15.jpg|right|300px]] | |||
સ્પર્શ વ્યંજનોમાંથી द् જેવા દંત્ય વ્યંજનના ઉચ્ચારણ વખતે આ સ્થિતિ હોય તો न् [n] (અલ્પપ્રાણ સઘોષ દંત્ય નાસિક્ય) ઉચ્ચારાય છે. ઉ.ત. ‘નદી’, ‘દિન’, tenth. न् જેમ દન્ત્ય ધ્વનિ છે તેમ એનું વર્ત્સ્ય રૂપ પણ છે. ઉ.ત. ten, બનવું[bənavũ]. બંને રૂપો બહુ મળતાં આવતાં હોવાથી તેમને માટે એક સંજ્ઞા [n] ચાલી શકે છે. (જુઓ આકૃતિ ૧૬ મી; એની સાથે આકૃતિ ૮ મી સરખાવો). ब् જેવા ઓષ્ઠ્ય વ્યંજનોના ઉચ્ચારણ વેળા આ સ્થિતિ હોય તો म् (અલ્પપ્રાણ સઘોષ દ્વયોષ્ઠ્ય નાસિક્ય ધ્વનિ) ઉચ્ચારાય છે; અને ड् જેવા પ્રતિવેષ્ટિત (retroflex) કે ઉત્ક્ષિપ્ત (flapped) ધ્વનિઓના ઉચ્ચારણમાં આ સ્થિતિ હોય તો ण् (અલ્પપ્રાણ સઘોષ મૂર્ધન્ય નાસિક્ય ધ્વનિ) ઉચ્ચારાય છે. ગુજરાતી–મરાઠીમાં એનો પ્રયોગ પ્રચુર છે, ઉ.ત. ગુજ૰ ‘પાણી’ [paɳi], ‘ઘણું’ [ghəɳũ]; હિંદીમાં ઓછો છે; અંગ્રેજી–ફ્રેન્ચમાં બિલકુલ નથી. ભારતીય ભાષાઓ ઉપર દ્રાવિડી ભાષાઓનો પ્રભાવ એ સૂચવે છે. | સ્પર્શ વ્યંજનોમાંથી द् જેવા દંત્ય વ્યંજનના ઉચ્ચારણ વખતે આ સ્થિતિ હોય તો न् [n] (અલ્પપ્રાણ સઘોષ દંત્ય નાસિક્ય) ઉચ્ચારાય છે. ઉ.ત. ‘નદી’, ‘દિન’, tenth. न् જેમ દન્ત્ય ધ્વનિ છે તેમ એનું વર્ત્સ્ય રૂપ પણ છે. ઉ.ત. ten, બનવું[bənavũ]. બંને રૂપો બહુ મળતાં આવતાં હોવાથી તેમને માટે એક સંજ્ઞા [n] ચાલી શકે છે. (જુઓ આકૃતિ ૧૬ મી; એની સાથે આકૃતિ ૮ મી સરખાવો). ब् જેવા ઓષ્ઠ્ય વ્યંજનોના ઉચ્ચારણ વેળા આ સ્થિતિ હોય તો म् (અલ્પપ્રાણ સઘોષ દ્વયોષ્ઠ્ય નાસિક્ય ધ્વનિ) ઉચ્ચારાય છે; અને ड् જેવા પ્રતિવેષ્ટિત (retroflex) કે ઉત્ક્ષિપ્ત (flapped) ધ્વનિઓના ઉચ્ચારણમાં આ સ્થિતિ હોય તો ण् (અલ્પપ્રાણ સઘોષ મૂર્ધન્ય નાસિક્ય ધ્વનિ) ઉચ્ચારાય છે. ગુજરાતી–મરાઠીમાં એનો પ્રયોગ પ્રચુર છે, ઉ.ત. ગુજ૰ ‘પાણી’ [paɳi], ‘ઘણું’ [ghəɳũ]; હિંદીમાં ઓછો છે; અંગ્રેજી–ફ્રેન્ચમાં બિલકુલ નથી. ભારતીય ભાષાઓ ઉપર દ્રાવિડી ભાષાઓનો પ્રભાવ એ સૂચવે છે. | ||
[[File:BV Image 17.jpg|left|300px]] | |||
ब् અને म् ના ઉચ્ચારણમાં માત્ર એટલો જ ફરક પડે છે કે ब् નું ઉચ્ચારણ કરતાં બધો શ્વાસ મુખમાંથી નીકળે છે, જ્યારે म् ઉચ્ચારતાં એ શ્વાસ નાસિકામાંથી નીકળે છે.૬૨<ref>૬૨ સરખાવો: “A [b] pronounced with the nasal passage open becomes [m]”. — Sturtevant, op. cit., p. 12.</ref> (જુઓ આકૃતિ ૧૭ મી; એની સાથે સરખાવો આકૃતિ ૫ મી). | ब् અને म् ના ઉચ્ચારણમાં માત્ર એટલો જ ફરક પડે છે કે ब् નું ઉચ્ચારણ કરતાં બધો શ્વાસ મુખમાંથી નીકળે છે, જ્યારે म् ઉચ્ચારતાં એ શ્વાસ નાસિકામાંથી નીકળે છે.૬૨<ref>૬૨ સરખાવો: “A [b] pronounced with the nasal passage open becomes [m]”. — Sturtevant, op. cit., p. 12.</ref> (જુઓ આકૃતિ ૧૭ મી; એની સાથે સરખાવો આકૃતિ ૫ મી). | ||
સં. कर्दम માંથી અપ. कद्दवुँ દ્વારા ગુજ૰ ‘કાદવ’ થવાનું, તેમ सं. वानरक માંથી ગુજ૰ ‘વાંદરો’, કે સં. पर्णकम् માંથી ગુજ૰ ‘પાંદડું”, થવાનું કારણ આ જ છે. | સં. कर्दम માંથી અપ. कद्दवुँ દ્વારા ગુજ૰ ‘કાદવ’ થવાનું, તેમ सं. वानरक માંથી ગુજ૰ ‘વાંદરો’, કે સં. पर्णकम् માંથી ગુજ૰ ‘પાંદડું”, થવાનું કારણ આ જ છે. | ||
વાણીસ્થાનની દૃષ્ટિએ म् દ્વ્યોષ્ઠ્ય છે, न् દંત્ય છે, અને ङ् કોમલતાલુજન્ય છે, ण् ઉત્ક્ષિપ્ત છે. સામાન્ય રીતે [m] અને [n] બંને ઘોષ ધ્વનિ છે, અને બહુધા એ સવર્ણ ધ્વનિઓની સાથે જ આવે છે. પણ ક્વચિત્ અન્ય અઘોષ સંઘર્ષી ધ્વનિઓના સંયોગે એનાં અઘોષ રૂપ પણ મળે છે. ઉ.ત. small [smɔl], sneeze [sni:z]. એ રૂપો [ṃ] અને [n] એ રીતે લખાય છે. [m] અને [n] ધ્વનિનાં મહાપ્રાણ રૂપો પણ ભારતીય ભાષાઓમાં મળે છે. ઉ. ત. ગુજ૰ તમ્હે [təmhe], મરાઠી આમ્હી [amhi], ગુજ૰ ન્હાનું [nhanũ], હિંદી ચિન્હ [tʃinhə]. | વાણીસ્થાનની દૃષ્ટિએ म् દ્વ્યોષ્ઠ્ય છે, न् દંત્ય છે, અને ङ् કોમલતાલુજન્ય છે, ण् ઉત્ક્ષિપ્ત છે. સામાન્ય રીતે [m] અને [n] બંને ઘોષ ધ્વનિ છે, અને બહુધા એ સવર્ણ ધ્વનિઓની સાથે જ આવે છે. પણ ક્વચિત્ અન્ય અઘોષ સંઘર્ષી ધ્વનિઓના સંયોગે એનાં અઘોષ રૂપ પણ મળે છે. ઉ.ત. small [smɔl], sneeze [sni:z]. એ રૂપો [ṃ] અને [n] એ રીતે લખાય છે. [m] અને [n] ધ્વનિનાં મહાપ્રાણ રૂપો પણ ભારતીય ભાષાઓમાં મળે છે. ઉ. ત. ગુજ૰ તમ્હે [təmhe], મરાઠી આમ્હી [amhi], ગુજ૰ ન્હાનું [nhanũ], હિંદી ચિન્હ [tʃinhə]. | ||
સંસ્કૃત વ્યાકરણમાં અનુસ્વારનું કેવળ નાસિકા–સ્થાન બતાવવામાં આવ્યું છે. પરંતુ આ પ્રકારનો નાસિક્યધ્વનિ અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં આજે મળતો નથી. આજે તો અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં જ્યાં લેખનમાં અનુસ્વાર દર્શાવવામાં આવ્યું હોય ત્યાં ઉચ્ચારણમાં વર્ગીય અનુનાસિક જ (પ્રત્યેક વર્ગનો પંચમાક્ષર) હોય છે. ઉ. ત. ‘મંગલ’ (= मङ्गल), ‘કાંચન’ (= काज्जन), ‘સુંદર’ (= सुन्दर). ग्નું અનુનાસિક ઉચ્ચારણ ङ् અને य् નું અનુનાસિક ઉચ્ચારણ व् છે. (सिंहનો सिंव्ह અને संशय નો संव्शय ઉચ્ચાર થાય છે; ત્યાં અનુસ્વાર પછી ઉચ્ચારસૌકર્ય માટે वશ્રુતિ-પ્રવેશ સમજવાનો છે.) આથી એમ કલ્પી શકાય છે કે સંસ્કૃતમાં ધ્વનિનો મુખથી ઉચ્ચાર થયા પછી અવશિષ્ટ શ્વાસ નાસિકામાંથી સ્વતંત્ર રીતે (પૂર્વાપર ધ્વનિઓની અસર વિના) નીકળતો, તેને અનુસ્વાર કહેવામાં આવતો. | સંસ્કૃત વ્યાકરણમાં અનુસ્વારનું કેવળ નાસિકા–સ્થાન બતાવવામાં આવ્યું છે. પરંતુ આ પ્રકારનો નાસિક્યધ્વનિ અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં આજે મળતો નથી. આજે તો અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં જ્યાં લેખનમાં અનુસ્વાર દર્શાવવામાં આવ્યું હોય ત્યાં ઉચ્ચારણમાં વર્ગીય અનુનાસિક જ (પ્રત્યેક વર્ગનો પંચમાક્ષર) હોય છે. ઉ. ત. ‘મંગલ’ (= मङ्गल), ‘કાંચન’ (= काज्जन), ‘સુંદર’ (= सुन्दर). ग्નું અનુનાસિક ઉચ્ચારણ ङ् અને य् નું અનુનાસિક ઉચ્ચારણ व् છે. (सिंहનો सिंव्ह અને संशय નો संव्शय ઉચ્ચાર થાય છે; ત્યાં અનુસ્વાર પછી ઉચ્ચારસૌકર્ય માટે वશ્રુતિ-પ્રવેશ સમજવાનો છે.) આથી એમ કલ્પી શકાય છે કે સંસ્કૃતમાં ધ્વનિનો મુખથી ઉચ્ચાર થયા પછી અવશિષ્ટ શ્વાસ નાસિકામાંથી સ્વતંત્ર રીતે (પૂર્વાપર ધ્વનિઓની અસર વિના) નીકળતો, તેને અનુસ્વાર કહેવામાં આવતો. | ||
| Line 408: | Line 400: | ||
સરખાવો: Vendryes, op. cit., p. 28. | સરખાવો: Vendryes, op. cit., p. 28. | ||
[[File:BV Image 18.jpg|left|300px]] | |||
સંસ્કૃતના પાંચ અનુનાસિક વ્યંજનોમાંથી ण्, न्, म्, એ ત્રણ સ્વતંત્ર અનુનાસિક ધ્વનિઓ મનાયા છે. યૂલ્ બ્લૉખ્ જેવા ભાષા-વૈજ્ઞાનિકો ङ् અને ब् ને સ્વતંત્ર ધ્વનિ ગણતા નથી, પણ न् ના અંગભૂત ધ્વનિ (allophones) ગણે છે.૬૩<ref>૬૩ જુઓ: Bloch: L’Indo-Aryan, p. 71.<br> | સંસ્કૃતના પાંચ અનુનાસિક વ્યંજનોમાંથી ण्, न्, म्, એ ત્રણ સ્વતંત્ર અનુનાસિક ધ્વનિઓ મનાયા છે. યૂલ્ બ્લૉખ્ જેવા ભાષા-વૈજ્ઞાનિકો ङ् અને ब् ને સ્વતંત્ર ધ્વનિ ગણતા નથી, પણ न् ના અંગભૂત ધ્વનિ (allophones) ગણે છે.૬૩<ref>૬૩ જુઓ: Bloch: L’Indo-Aryan, p. 71.<br> | ||
Wackernagel નો પણ [Altindische Grammatik (= પ્રાચીન ભારતીય વ્યાકરણ), Vol I, p. 2] માં લગભગ આવો મત છે; માત્ર એ ङ् ને સ્વતન્ત્ર ધ્વનિ ગણે છે. સરખાવો: ડૉ. ભોળાશંકર વ્યાસ, संस्कृतका भाषाशास्त्रीय अध्ययन, पृ. ९१.</ref> ઐતિહાસિક કારણોથી न् ह् રૂપે પરિવર્તિત થયો છે.૬૪<ref>૬૪ ઉ. ત.युङ्धि એ વસ્તુતઃ युङ्ग्धि નું જ રૂપાન્તર છે.<br> | Wackernagel નો પણ [Altindische Grammatik (= પ્રાચીન ભારતીય વ્યાકરણ), Vol I, p. 2] માં લગભગ આવો મત છે; માત્ર એ ङ् ને સ્વતન્ત્ર ધ્વનિ ગણે છે. સરખાવો: ડૉ. ભોળાશંકર વ્યાસ, संस्कृतका भाषाशास्त्रीय अध्ययन, पृ. ९१.</ref> ઐતિહાસિક કારણોથી न् ह् રૂપે પરિવર્તિત થયો છે.૬૪<ref>૬૪ ઉ. ત.युङ्धि એ વસ્તુતઃ युङ्ग्धि નું જ રૂપાન્તર છે.<br> | ||
જુઓ : ભોળાશંકર વ્યાસ, એજન, પૃ. ૧૦૭.</ref> (જુઓ આકૃતિ ૧૮ મી; સરખાવો આકૃતિ ૧૧ મી). | જુઓ : ભોળાશંકર વ્યાસ, એજન, પૃ. ૧૦૭.</ref> (જુઓ આકૃતિ ૧૮ મી; સરખાવો આકૃતિ ૧૧ મી). | ||