ભાષાવિજ્ઞાન/અર્થવિચાર: Difference between revisions

અંગ્રેજીએ આ પ્રમાણે જરૂર પડ્યે ભિન્ન ભિન્ન ભાષાઓમાંથી શબ્દો ગ્રહણ કર્યા છે. ઉ. ત. અંગ્રેજીએ જર્મનમાંથી frankfurter (= a preparation of beef and pork sausage), hamburger (= a kind of beef-steak) ઈ૰ ખાદ્યપદાર્થોનાં નામ, અને wanderlust (= unconquerable longing for wandering), umlaut (= vowel mutation) ઈ૰ દાર્શનિક કે શાસ્ત્રીય પરિભાષાના શબ્દો; ફ્રેન્ચમાંથી chauffeur (= driver of a motor-car), garage, chef (= head-cook), beef, champagne (= a kind of wine), ઈ૰ અનેક શબ્દો; ઈટાલિયન ભાષામાંથી piano, sonata (= an instrumental composition), virtuoso (= a person with special knowledge of art) જેવા સંગીત કે કલાના શાસ્ત્રીય શબ્દો; ભારતીય ભાષાઓમાંથી sugar (મૂળ સં. शर्कराનાં પ્રાચીન રૂપાન્તરો દ્વારા), pundit, curry, calico, bungalow ઈ૰ શબ્દો; અમેરિકન-ઈન્ડિયન ભાષાઓમાંથી tomahawk (= war-axe), wampum (= a decoration of shells), moccasin (= foot-wear of deer-skin) ઈ૰; અરબીમાંથી algebra, alcohol, alchemy, આદિ; ચીની ભાષામાંથી typhoon અને tea આદિ લીધા છે, અને એમના ધ્વનિતંત્રમાં આવશ્યકતા અનુસાર રૂપાન્તર કર્યું છે.૧૬<ref>૧૬ સરખાવો: Bloomfield, Language, p. 458.</ref>

{{center|'''અર્થપરિવર્તન'''}}

{{Poem2Open}}

{{right|—ત્રિભુવન ગૌરીશંકર વ્યાસકૃત અનુવાદ.}}</ref> અંગ્રેજી આદિ ભાષાઓમાં પણ આવા પ્રયોગો થાય છે. ઉ. ત. (માતાનું બાળકને સંબોધન) ‘you little rogue’! આવા પ્રયોગો બહુધા રૂઢિનું પરિણામ હોય છે.

શબ્દનાં અર્થપરિવર્તનો લોકમાનસનું તેમ સામાજિક પરિસ્થિતિનું સૂચન કરે છે. ઉ. ત. જર્મનમાં Onkel (= uncle) કોઈ પણ ‘વૃદ્ધ અને માયાળુ સજ્જન’ માટે વપરાય છે, ત્યારે die Tante (= aunt) ‘ઝઘડાખોર અને છિદ્રો શોધનારી સ્ત્રી’ને માટે વપરાય છે. એ લોકમાનસની નર્મવૃત્તિ સૂચવે છે. ફ્રેન્ચ અને અંગ્રેજીમાં madame નો અર્થ સારો છે, ત્યારે જર્મનમાં એ ઉછીનો શબ્દ હોઈ એનો અર્થ હલકો છે. એ જ પ્રમાણે મરાઠી पंतोजीનો અર્થ (=બ્રાહ્મણ વિદ્યાગુરુ) સારો છે; જ્યારે એના ઉપરથી ગુજરાતીમાં ઉછીનો લીધેલો શબ્દ ‘પંતૂજી’ હીન અર્થમાં (= વેદિયો) પ્રયોજાય છે. સંસ્કૃતમાં भ्रातृव्य (= પીતરાઈ ભાઈ)નો એક અર્થ ‘પ્રતિસ્પર્ધી, શત્રુ’ એવો છે.૨૯<ref>૨૯ સરખાવો: કહેવત–`સો મણ રાઈ અને એક પિતરાઈ.’</ref> પશુપાલક પ્રજાઓમાં પોતાની પાસેનાં પશુઓની સંખ્યા ઉપરથી માણસની સમૃદ્ધિ મપાતી. એથી ઈન્ડો–યુરોપિયન પ્રજાઓમાં પૈસાના નિર્દેશક શબ્દોનો મૂળ અર્થ ‘પશુ’ એવો છે: ઉ. ત. લેટિન pecunia, અંગ્રેજી pecuniary લૅટિન pecu (સરખાવો: સં. पशुः) ઉપરથી આવ્યા છે. જર્મન શબ્દ ‘vich’ આજે માત્ર ‘પશુ’નો નિર્દેશક છે, પણ એનો સમાન્તર અંગ્રેજી શબ્દ fee (<O. E. feoh = cattle) ‘વેતન’નો અર્થ દર્શાવે છે. સ્લાવોનિકમાં skotu શબ્દ ‘ઢોરઢાંખર’ તેમજ ‘સમૃદ્ધિ’ બંને દર્શાવે છે. જર્મન શબ્દ feder અને ફ્રેન્ચ plume એ યુગમાંથી ઊતરી આવ્યા છે, જ્યારે પક્ષીઓનાં પીંછાંની કલમ ઘડાતી. ગુજ૰ ‘ગ્લાસ’ (= પ્યાલો) શબ્દ સૂચવે છે કે આવાં પાત્ર મૂળ કાચનાં બનેલાં હતાં અને યુરોપમાંથી આયાત થતાં. આવાં સંખ્યાબંધ ઉદાહરણો ઉદ્ધૃત કરી શકાય તેમ છે. વસ્તુતઃ તો પ્રાગ્વૈદિક આર્યોની જીવનચર્યાની આછીપાતળી રૂપરેખા ઈન્ડોયુરોપિયન ભાષાના તુલનાત્મક અભ્યાસથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.

{{Poem2Close}}

{{center|'''શબ્દપ્રયોગલોપ અને નૂતનશબ્દનિર્માણ'''}}

શબ્દોના અર્થપરિવર્તનથી બરાબર વિરુદ્ધ પ્રકારની પ્રક્રિયા શબ્દપ્રયોગો લુપ્ત થવાની અને એમને સ્થાને નૂતન શબ્દો નિર્માણ થવાની છે.

શબ્દોનો ઇતિહાસ તપાસતાં જણાય છે કે ભાષામાં કેટલાક શબ્દો એ જ અર્થમાં નિરંતર વપરાયાં કરે છે, જ્યારે અન્ય કેટલીક વસ્તુઓ કે ક્રિયાઓનાં નામ ફરીફરીને કાળે કાળે બદલાયાં કરે છે. આ પ્રકારના શબ્દપરિવર્તનનાં બે પ્રકારનાં કારણો હોય છે: માનસશાસ્ત્રીય, (બોલનાર વ્યક્તિના મનને–એની વિચારપ્રક્રિયાને–સ્પર્શતાં); અને સામાજિક, (એ ભાષા બોલનારા સમાજની રીતરસમો–customs–સાથે સંબદ્ધ).