ભાષાવિજ્ઞાન/અર્થવિચાર: Difference between revisions

{{right|— Bloomfield, op. cit., p. 277.}}</ref>તો શિક્ષિત માનવી એથી બહુ વધારે વાપરતો હોતો નથી – માત્ર એના શબ્દકોશનું સ્વરૂપ સામાન્ય પૃથગ્જન કરતાં નિરાળું હોય છે. ભદ્ર જનની ભાષામાં સામાન્ય દૈનંદિની ભાષા ઉપરાંત એના વ્યવસાયની, એના સમકક્ષ શિષ્ટ સમાજની, તેમજ સાહિત્યની ભાષાનો પુટ લાગેલો હોય છે.

આમાંથી પ્રથમ ત્રણ પ્રકારના શબ્દોનું—તત્સમ, તદ્ભવ અને દેશ્યનું—અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં પ્રાધાન્ય છે, પછીના બે પ્રકારના શબ્દોની સંખ્યા પરિમિત છે. સંસ્કૃતમાં પણ વિદેશી શબ્દો મળે છે૧૫<ref>૧૫ ઉ. ત. किकच, गङ्गा ચીનીમાંથી; अम्ब, कदम्ब, उदुम्बर, जम्बु, नारिकेल, जङ्घा ઈ૰ મુંડા ભાષાઓમાંથી; उलूखल, कज्जल, कुद्दाल, कुवलय, घूक, चन्दन, पण्डित, हेरम्ब આદિ દ્રાવિડી ભાષાઓમાંથી; गो અને लोह સુમેરિયન (gu) અને (urudu)માંથી; द्रम्म ગ્રીક drakhmē માંથી આવ્યા છે. —સરખાવો: ડૉ. ભોળાશંકર વ્યાસ, संस्कृतका भाषाशास्त्रीय अध्ययन, पृ. 272-275; Suniti Kumar Chatterjee, Indo-Aryan and Hindi, p. 24.</ref> પણ તેમની સંખ્યા અતિ મર્યાદિત છે. અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં વિદેશી શબ્દોની સંખ્યા એથી ઘણી વધારે છે. ગુજરાતીમાં ફારસી-અરબી શબ્દો ઠીક ઠીક પ્રમાણમાં વપરાય છે, પણ પંજાબી, સિંધીમાં એમનો પ્રચુરપણે ઉપયોગ થાય છે, અને ઉર્દૂમાં તો એની સીમા જ રહી નથી.

આવા વિદેશી શબ્દો ભારતીય ભાષાઓમાં અવતરણ પામતી વખતે ભારતીય ધ્વનિસ્વરૂપ ધારણ કરી લે છે. ઉ. ત. मज़दूर, ख़बर, फ़्रिज, ज़ुल्म, ग़रीब ઈ૰ શબ્દો ગુજરાતીમાં ગુજરાતી ભાષાને અનુરૂપ ધ્વનિવિકાસ પામીને મજૂર, ખબર, ફિકર, જુલમ, ગરીબ ઈ૰ રૂપે પ્રચલિત થયા છે. તે જ રીતે પોર્ટુગીઝ मेस्त्रे, टबाको, इस्क्रिटोरिओ, તેમ અંગ્રેજી टिकेट, मास्टर, सिग्नल, मेइल ઈ૰ શબ્દો મિસ્ત્રી, તમાકુ, ઇસ્કોતરો, ટિકિટ, માસ્તર, સિંગલ, મેલ ઈ૰ રૂપે અવતીર્ણ થયા છે, અને એ જ સમુચિત સ્થિતિ છે. મૂળના ધ્વનિઓ યથાવત્ રાખતાં ભાષામાં વ્યર્થ આડંબર અને અપરિચિતતા લાગે છે. જરૂર પડે ત્યારે અન્ય ભાષાઓમાંથી—વિશેષતઃ તો પ્રાચીન શિષ્ટ ભાષાઓમાંથી—શબ્દો લેવાનું વલણ ઘણું સામાન્ય છે. અંગ્રેજી, ફ્રેન્ચ, જર્મન આદિ ભાષાઓ લૅટિન અને ગ્રીકમાંથી અને હિંદી, ગુજરાતી, બંગાળી આદિ વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓ સંસ્કૃતમાંથી નૂતન શબ્દો ગ્રહણ કરે છે, પણ તેમને અપનાવતાં આવશ્યક હોય ત્યાં એમાં પોતાના ધ્વનિતંત્રને અનુરૂપ રૂપાન્તર કરી લે છે. આ પ્રમાણે નવી વિદ્યાકળા, શોધખોળ, ફૅશન ઈ૰ ના શબ્દો (ઉ. ત. રેડિયો, હૉકી, ક્રિકેટ, ટેલિફોન, સિનેમા, ઈ૰) ઈતર ભાષાઓમાંથી સ્વભાષામાં, આવશ્યક હોય ત્યાં એના ધ્વનિતંત્રમાં સ્વરૂપ ફેરફાર સાથે, લેવામાં આવે છે.

બ્રેઆલે અર્થપરિવર્તનના ત્રણ પ્રકાર દર્શાવ્યા છે: અર્થસંકોચ (restriction), અર્થવિસ્તાર (extension), અને અર્થાદેશ (displacement).

(= લશ્કરી હિલચાલ), અને ગણિતની પરિભાષામાં વળી ત્રીજો અર્થ (= કોઈ પ્રમેય બેસાડવો) થાય છે. એ પ્રમાણે season માળી માટે એક પ્રકારની, દરજી માટે બીજા પ્રકારની, હવા ખાવાનાં સ્થળોમાં ત્રીજા પ્રકારની કાલ-અવધિ સૂચવે છે–જોકે એ સર્વમાં ‘કામના ખૂબ ભરાવાનો સમય’ એવો અર્થ કેન્દ્રવર્તી છે.

અર્થસંકોચનાં ઉદાહરણો પ્રત્યેક ભાષામાંથી મળશે. અંગ્રેજીમાં Old Eng. Mete (= food) > meat (= ખાદ્ય માંસ); O. E. dēor (= beast) > deer (હરણ); O. E. hund (=dog) > hound (=શિકારી કૂતરો) આ પ્રકારનાં ઉદાહરણો છે. સંસ્કૃતમાં नेत्र કે नयनનો મૂળ અર્થ છે ‘નેતા’, ‘માર્ગદર્શક’; એ સંકોચ પામીને પછી ‘આંખ’ના અર્થમાં મર્યાદિત થઈ ગયો. એ પ્રમાણે सर्पનો અર્થ પ્રથમ ‘સરકનાર પ્રાણી’ને પછીથી ‘સાપ’; ‘घृत’નો અર્થ પ્રથમ ‘છાંટેલું’ (sprinkled) અને પછીથી ‘ઘી’; ‘भक्त’નો અર્થ પહેલાં ‘ભાગ પાડેલો’ અને પછી ‘ભોજન’ અને ‘ભાત’; अन्नનો અર્થ પ્રથમ ‘ખાધેલું’ અને પછીથી ‘ભોજનનો પદાર્થ’, અર્થાત્ ‘ભાત’ કે ‘અનાજ’—આમ અનેક શબ્દોના અર્થમાં કાળ-ક્રમે સંકોચન થયું છે. ગુજ૰માં સં. गन्ध, ફા. बू (=કોઈ પણ પ્રકારની ગંધ) માંથી હવે ‘દુર્ગંધ’, ज्ञाति (=‘સુપરિચિત જન’, ‘સંબંધી’) માંથી ‘ન્યાત’, કે महत्तरમાંથી ‘મહેતર’ (=‘ભંગી’) ઈ૰, કે મરાઠીમાં वडील (=વૃદ્ધ, મોટા) માંથી ‘પિતા’, ઈ૰ આવાં અર્થસંકોચનનાં ઉદાહરણો છે.

દક્ષિણ સ્લાવોનિક ભાષાઓમાં ગુલાબને માટેનો શબ્દ સમાન રૂપે ‘ફૂલ’ને માટે વપરાય છે. ઉ. ત. Slovenian ‘roža’ Crotian ‘rožica.’ એ બંને મૂળ ‘ગુલાબ’ના અર્થના શબ્દો હવે માત્ર ‘ફૂલ’ના અર્થમાં પ્રયોજાય છે.૨૦<ref>૨૦ સરખાવો: Bloomfield, op. cit., p. 426; Vendryes, op. cit., p. 202.</ref> સંસ્કૃતમાં तैलનો મૂળ અર્થ હતો ‘તલનું સત્ત્વ’; એ પછી કોઈ પણ પ્રકારના તેલ માટે વપરાતો થઈ ગયો. (ઉ. ત. ‘મગફળીનું તેલ’, ‘સુખડનું તેલ’). સં. कुशल અને प्रवीणના મૂળ યૌગિક અર્થો (derivational meanings) હતા ‘કુશ તોડવામાં નિષ્ણાત’, અને ‘વીણા વગાડવામાં હોશિયાર’. એ મૌલિક અર્થો વધારે વ્યાપક બનીને પછી ‘નિષ્ણાત’ કે ‘ચતુર’ એ અર્થમાં વપરાવા શરૂ થયા. गोष्ठનો વ્યુત્પત્ત્યર્થ હતો ‘ગાયની કોઢ’ (cow-pen, ગૌશાળા); એમાંથી પછી વિકાસ પામીને ‘પશુઓનો વાડો’ એવો અર્થ પ્રચલિત થયો. એ જ પ્રમાણે अभ्यासનો પ્રારંભમાં અર્થ હતો ‘શર આદિ વારંવાર ફેંકવાં (अभि+अस्)’, અને द्रव्यનો અર્થ થતો ‘द्रु (વૃક્ષ)માંથી બનેલી વસ્તુ’. એ બંને અર્થો વિસ્તરીને अभ्यास = ‘કોઈ ક્રિયાનું ફરી ફરીને આવર્તન’ અને द्रव्य = કોઈ પણ ‘પદાર્થ કે વસ્તુ’ એવા અર્થો રૂઢ થઈ ગયા. મહાભારતમાં कल्य = ‘આવતી કાલ’, અને परश्वः = ‘આવતી કાલ પછીનો દિવસ’–એવો અર્થ થાય છે. વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓમાં એનો વિસ્તાર થઈને ‘ગઈ કાલ’ અને ‘ગઈ કાલનો આગળનો દિવસ’ એ અર્થમાં પણ ક્રમશઃ પ્રયોજાય છે (ઉ. ત. ‘કાલે હું અમદાવાદ ગયો હતો’; ‘परसों मैं आपके घर आया था’). સંસ્કૃતના गङ्गा શબ્દનો ભારતીય ભાષાઓમાં સામાન્ય ‘નદી’વાચક અર્થ પણ મળે છે – ઉ. ત. ‘દમણગંગા’, ‘બાણગંગા’, ઈ૰.

{{right|–Bloomfield, op. cit., p. 443}}</ref> ઉ. ત. ‘clear’ (thought), ‘iris’ (of the eye), daisy (=a small garden flower; < Old English ‘dæges eage’ = ‘day’s eye’) હવે એના પ્રાથમિક અર્થો ‘clear’ (water), ‘rainbow’, કે ‘day’s eye’નો નિર્દેશ કરતા નથી. તેમ right (originally = straight), hard, simple (originally = without fold) ઇ૰ એના યૌગિક અર્થો દર્શાવતા બંધ થયા છે, અને હવે લાક્ષણિક અર્થમાં જ એ પ્રયોજાય છે. સં. मधुर કે ગુજ૰ હિંદી૰ मीठी (વાણી),

સં. ऋजु કે ગુજ૰ ‘સીધો’ (માણસ) મૂળ તો રૂપકો જ છે; પણ આજે હવે એમાં કોઈ પ્રકારનું અલંકારત્વ અવશિષ્ટ રહ્યું નથી.  

{{gap}}—પ્રેમાનંદકૃત ‘સુદામાચરિત્ર’, કડવું ૬</ref> સં. द्विज (‘બે વાર જન્મેલ’) > દ્વિજ(= બ્રાહ્મણ); नागरिक (‘નગરનું’ > ‘સંસ્કારી’), ઈ૰.

કેટલીક વાર અત્યંત ક્રોધ અને ધિક્કાર સૂચવતા શબ્દો પણ મૃદુ સંદર્ભમાં વપરાય છે. ઉ.ત. મા પોતાના બાળકને વ્હાલમાં ‘લુચ્ચો’ કે ‘બદમાશ’ કહેશે કે પત્ની પોતાના પ્રિયતમને ‘ધૂર્ત’ કે ‘જૂઠા’ કહેશે.૨૮<ref>૨૮ સરખાવોઃ दृष्टः स्वप्ने कितव रमयन्कामपि त्वं मयेति। —मेघदूत, उत्तरमेघ ५२<br>

‘સ્વપ્ને દીઠા બીજીશું રમતાં, જાવ જૂઠ્ઠા તમોને’<br>

“કેદીઠા સ્વપ્નમાં ધૂર્ત! તમને બીજી<br>

પ્રેમદા સંગ મેં રંગ રમતા’”<br>

શબ્દનાં અર્થપરિવર્તનો લોકમાનસનું તેમ સામાજિક પરિસ્થિતિનું સૂચન કરે છે. ઉ. ત. જર્મનમાં Onkel (= uncle) કોઈ પણ ‘વૃદ્ધ અને માયાળુ સજ્જન’ માટે વપરાય છે, ત્યારે die Tante (= aunt) ‘ઝઘડાખોર અને છિદ્રો શોધનારી સ્ત્રી’ને માટે વપરાય છે. એ લોકમાનસની નર્મવૃત્તિ સૂચવે છે. ફ્રેન્ચ અને અંગ્રેજીમાં madame નો અર્થ સારો છે, ત્યારે જર્મનમાં એ ઉછીનો શબ્દ હોઈ એનો અર્થ હલકો છે. એ જ પ્રમાણે મરાઠી पंतोजीનો અર્થ (=બ્રાહ્મણ વિદ્યાગુરુ) સારો છે; જ્યારે એના ઉપરથી ગુજરાતીમાં ઉછીનો લીધેલો શબ્દ ‘પંતૂજી’ હીન અર્થમાં (= વેદિયો) પ્રયોજાય છે. સંસ્કૃતમાં भ्रातृव्य (= પીતરાઈ ભાઈ)નો એક અર્થ ‘પ્રતિસ્પર્ધી, શત્રુ’ એવો છે.૨૯<ref>૨૯ સરખાવો: કહેવત–`સો મણ રાઈ અને એક પિતરાઈ.’</ref> પશુપાલક પ્રજાઓમાં પોતાની પાસેનાં પશુઓની સંખ્યા ઉપરથી માણસની સમૃદ્ધિ મપાતી. એથી ઈન્ડો–યુરોપિયન પ્રજાઓમાં પૈસાના નિર્દેશક શબ્દોનો મૂળ અર્થ ‘પશુ’ એવો છે: ઉ. ત. લેટિન pecunia, અંગ્રેજી pecuniary લૅટિન pecu (સરખાવો: સં. पशुः) ઉપરથી આવ્યા છે. જર્મન શબ્દ ‘vich’ આજે માત્ર ‘પશુ’નો નિર્દેશક છે, પણ એનો સમાન્તર અંગ્રેજી શબ્દ fee (<O. E. feoh = cattle) ‘વેતન’નો અર્થ દર્શાવે છે. સ્લાવોનિકમાં skotu શબ્દ ‘ઢોરઢાંખર’ તેમજ ‘સમૃદ્ધિ’ બંને દર્શાવે છે. જર્મન શબ્દ feder અને ફ્રેન્ચ plume એ યુગમાંથી ઊતરી આવ્યા છે, જ્યારે પક્ષીઓનાં પીંછાંની કલમ ઘડાતી. ગુજ૰ ‘ગ્લાસ’ (= પ્યાલો) શબ્દ સૂચવે છે કે આવાં પાત્ર મૂળ કાચનાં બનેલાં હતાં અને યુરોપમાંથી આયાત થતાં. આવાં સંખ્યાબંધ ઉદાહરણો ઉદ્ધૃત કરી શકાય તેમ છે. વસ્તુતઃ તો પ્રાગ્વૈદિક આર્યોની જીવનચર્યાની આછીપાતળી રૂપરેખા ઈન્ડોયુરોપિયન ભાષાના તુલનાત્મક અભ્યાસથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.

{{Poem2Close}}

શબ્દોના અર્થપરિવર્તનથી બરાબર વિરુદ્ધ પ્રકારની પ્રક્રિયા શબ્દપ્રયોગો લુપ્ત થવાની અને એમને સ્થાને નૂતન શબ્દો નિર્માણ થવાની છે.

શબ્દોનો ઇતિહાસ તપાસતાં જણાય છે કે ભાષામાં કેટલાક શબ્દો એ જ અર્થમાં નિરંતર વપરાયાં કરે છે, જ્યારે અન્ય કેટલીક વસ્તુઓ કે ક્રિયાઓનાં નામ ફરીફરીને કાળે કાળે બદલાયાં કરે છે. આ પ્રકારના શબ્દપરિવર્તનનાં બે પ્રકારનાં કારણો હોય છે: માનસશાસ્ત્રીય, (બોલનાર વ્યક્તિના મનને–એની વિચારપ્રક્રિયાને–સ્પર્શતાં); અને સામાજિક, (એ ભાષા બોલનારા સમાજની રીતરસમો–customs–સાથે સંબદ્ધ).

ધ્વનિવિકાસને કારણે સમધ્વનિ શબ્દો (homonyms)માંથી કેટલીક વાર એકનો પરિત્યાગ કરીને એને સ્થાને નવો શબ્દ પ્રચલિત થાય છે. ઘણીવાર સમધ્વનિ શબ્દોનો વાક્યમાં ભિન્ન ભિન્ન રીતે પ્રયોગ થતો હોઈ એમની વચ્ચે ગોટાળો થવાનો સામાન્ય રીતે સંભવ રહેતો નથી. ઉ.ત. bear ( = ‘રીંછ’ નામ), bear (= ‘સહન કરવું’; ક્રિયાપદ); bare (= ‘ઉઘાડું’; વિશેષણ). તોપણ, સામાન્ય રીતે સમધ્વનિ શબ્દોનો લોપ કરવાનું ભાષામાં વલણ હોય છે, કારણ કે, એથી અર્થની અભિવ્યક્તિમાં વિશેષ સ્પષ્ટતા આવે છે. ઉ.ત. O. E. lettan (= to hinder) અને

ધ્વનિવિકાસને પરિણામે શબ્દો પોતાના સમૂહમાંથી અલગ પડી જાય અને એમના અર્થનો વિપર્યાસ થઈ જાય એમ બને છે. ઉ.ત. અંગ્રેજી ready ride થી, holiday holy થી, sorry sore થી, whole heal થી, disease case થી અળગા પડી ગયા છે, જો કે એમનું મૂળ એક જ છે.

આવા અળગા થયેલા શબ્દોના અર્થને એકાકી અર્થો (marginal meanings) કહે છે. O.E. wԑd (= garment), O. E. we:od (= weeds) થી ભિન્ન શબ્દ છે. એ આજે એક પ્રયોગ (widow’s weeds) સિવાય લુપ્તવત્ છે. ગુજરાતીમાં પણ धण (< અપ. धण < સં. धन्या = ‘નાયિકા’, ‘સુંદરી’), ધણ (= પશુઓનું ટોળું)થી વિભિન્ન શબ્દ છે, અને વર્તમાનમાં એ માત્ર સીમંતપ્રસંગ સિવાય વપરાતો નથી. ઉ. ત. ‘ધણ (= સીમન્તિની સ્ત્રી) શણગારી.’ આવા એકાકી અર્થોનાં અન્ય ઉદાહરણોમાં ‘please do this’ (= if it pleases you), “proof of pudding lies in eating’ (= test) ગણાવી શકાય. એના મૂળ અર્થ ‘to give pleasure’ અને ‘to give conclusive evidence’ એવા છે.૩૩<ref>૩૩ સરખાવો: Bloomfield, op. cit., pp. 434, 436, 438.</ref>

આવી જ સ્થિતિ ઘનતા (quantity) બતાવનાર શબ્દોની પણ થઈ ગઈ છે. અધિક (> મધ્ય ગુજ૰ ‘અદકું’), ‘અતિ’ ઈ૰ જૂનાં શબ્દરૂપોને સ્થાને વર્ત૰ ગુજ૰માં બહુધા ‘ઘણું’ ‘વધારે’ ઈ૰ નવા શબ્દો પ્રચલિત થયા છે. જ્યાં ક્રિયાવિશેષણ મૂકીને સર્વાધિકતા (superlative) દર્શાવવામાં આવતી હતી ત્યાં ધીમે ધીમે એને અધિકતાદર્શક અર્થ ઘસાતો ગયો અને એને જ સ્થાને નવાં, એથી વધારે પ્રબળ ક્રિયાવિશેષણો મુકાવાં લાગ્યાં. ઉ. ત. અંગ્રેજી very (good), much (loss) ને બદલે exceedingly કે perfectly (good), કે great (loss) વિશેષ આવે છે. એ પ્રમાણે ફ્રેન્ચમાં આજે très (=very) ને બદલે અધિકતા દર્શાવવાને parfaitement (=perfectly) કે complètement (=completely) વિશેષ વપરાય છે. આ પ્રમાણે વધારે ને વધારે સબળ અધિકતાદર્શક ક્રિયાવિશેષણો જોડવાને કારણે એમને અર્થ ક્રમશઃ નબળો પડતો જાય છે. ઉ. ત. ‘આજે વરસાદનું ઘણું તોફાન છે’ એમ કહેવાને બદલે, પ્રબળ અધિકતાર્થ દર્શાવવો હોય તો ‘આજે વરસાદનું ભયંકર તોફાન છે’ એમ કહેવું પડે છે. (સરખાવો સમાન અંગ્રેજી પ્રયોગો terribly sweet, awfully nice, ઈ૰). આવાં અધિકતાદર્શક તત્ત્વો પાછાં વપરાશથી ઘસાઈ જાય અને એમને સ્થાને પાછા નવા શબ્દો પ્રચલિત થાય એવું પણ બને છે. અધિકતાદર્શક પ્રત્યયો કે પુરઃસર્ગો પણ આવી રીતે ઘસાઈ ગયાનાં અને રિક્તાર્થ બન્યાંનાં ઉદાહરણો મળે છે. જેમકે, ‘આ ભોજનમાં સૌથી સ્વાદિષ્ટ વાની બાસૂદી છે’, ‘આ પુસ્તક સૌથી શ્રેષ્ઠ છે’, કે ‘સંપૂર્ણ’ કે ‘પરિપૂર્ણ’ સુખ જેવા પ્રયોગોમાં સર્વાધિકતાદર્શક પ્રત્યય इष्ठ કે અધિકતાર્થ ઉપસર્ગો (परि કે सम्) ના અર્થ લગભગ સંપૂર્ણપણે ઘસાઈ ગયા છે. અંગ્રેજી ‘very best’ જેવા બોલચાલના પ્રયોગોમાં પણ વિશેષણનો અધિકતાર્થ ઘસાઈ ગયો છે.

પ્રાણીઓનાં નામોમાં જાતિભેદે સંજ્ઞાભેદ ઘણી ભાષાઓમાં મળે છે—bull, cow; horse, mare; મોર, ઢેલ, ઇ૰. ત્યાં પણ આ રીતે જાતિભેદ સમુત્કટ રીતે વ્યક્ત કરવાની વૃત્તિ રહી છે.  

જાતીય અંગોના પ્રાથમિક શબ્દો એટલે બધે અંશે નિષિદ્ધ ગણાય છે કે એનો ઉપયોગ સભ્ય સમાજમાં કદી નથી થતો. એટલું જ નહીં પણ એની સાથે ધ્વનિસામ્યવાળા અન્ય સીધાસાદા શબ્દો પણ વર્જ્ય ગણાયા છે. ઉ. ત. અમેરિકન અંગ્રેજીમાં ass શબ્દ ઉચ્ચાર (आस्)માં arse (= buttocks) જેવો લાગવાથી અસભ્ય ગણાય છે અને એને સ્થાને donkey શબ્દ વપરાય છે. જૂની ફ્રેન્ચનો connil, connin અને અંગ્રેજીનો coney ( = સસલું) શબ્દ અસભ્ય શબ્દોની સાથેના ધ્વનિસામ્યને કારણે લુપ્ત થયો. એ જ કારણે અમેરિકન અંગ્રેજીમાં cock શબ્દને બદલે બહુધા rooster શબ્દ વપરાય છે.૩૬<ref>૩૬ જુઓ: Bloomfield, op. cit., p. 396; તેમજ, Sturtevant, op. cit., p. 125.</ref>

બ્રિટિશ અંગ્રેજીમાં bloody શબ્દ અને અમેરિકન અંગ્રેજીમાં leg શબ્દ ઘણા વખત સુધી વર્જ્ય ગણાતો રહ્યો હતો. આજે એ નિષેધ થોડો હળવો થયો છે. એ જ પ્રમાણે અમેરિકન સભ્ય સમાજમાં bitch, whore, bastard, belly, guts, harlot જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ ક્વચિત જ, ખૂબ સંકોચ સાથે, થતો; અને vomit (જેને બદલે throw up હવે વિશેષ વપરાય છે), breast (જેને બદલે bosom કે chest નો ઉપયોગ વિશેષ સમુચિત ગણાય છે), pants, sweat જેવા શબ્દો પણ ઓછા વપરાતા.૩૭<ref>૩૭ સરખાવો: Sturtevant, op. cit., p. 126.</ref>  અમેરિકન અંગ્રેજીમાં ‘knocked up’ શબ્દ વર્જ્ય ગણાય છે, કારણ કે એનો અર્થ ‘સગર્ભા થયેલી’ એવો થાય છે.૩૮<ref>૩૮ જુઓ: Bloomfield, op. cit., p. 396.</ref> ભારતીય ભાષાઓમાં પણ ‘સગર્ભા’ સ્ત્રીને માટે ‘બેજીવસૉતી છે’, ‘બેજીવવાળી છે’, કે ‘એને દિવસ જાય છે’ ઈ૰ પ્રયોગો કરવામાં આવે છે.

અશુભ કે અમંગલ વસ્તુઓ અન્ય હળવા શબ્દો દ્વારા ગોળ-ગોળ રીતે કહેવામાં આવે છે. ‘એ માંદા છે’ એમ કહેવાને બદલે ‘એમને અસુખ છે’, કે ‘એમની માંદગી આજે અતિ ગંભીર છે’ એમ કહેવાને બદલે ‘એમને આજે વધારો છે’ એમ શિષ્ટ સમાજમાં સામાન્ય રીતે કહેવાય છે. એ પ્રમાણે, ‘મરણ પામ્યા’ કહેવાને બદલે (ગૃહસ્થ વિષે કહેતાં) એમનો ‘સ્વર્ગવાસ’ – ‘વૈકુંઠવાસ’ – ‘કૈલાસવાસ’ થયો, કે સંતપુરુષના અવસાન માટે કહેતાં એ ‘કાળ-ધર્મ પામ્યા–દેવ થયા’ ઈ૰ કહેવાય છે. સામાન્ય અભણ અલ્પશિક્ષિત લોકો ‘પાછા થયા’, ‘ગામતરું કર્યું’ એવા પ્રયોગો કરે છે. અંગ્રેજીમાં dead ને બદલે ‘the departed’, ‘the deceased’, અને diedને બદલે ‘passed away’ કહેવાય છે.

અમંગલ ક્રિયાઓને પણ એવી રીતે ગોળગોળ શબ્દોમાં કહેવામાં આવે છે. ઉ. ત. ‘બહેન વિધવા થઈ’ એમ કહેવાને બદલે, ‘બહેન દુખાણી—દુખાઈ’ એમ કહેવામાં આવે છે. એ જ પ્રમાણે અંત્યેષ્ટિ ક્રિયાઓ માટે ‘સ્નાન’, ‘મુંડન’ એ વિશિષ્ટ પ્રયોગો કરવામાં આવે છે, જ્યારે સામાન્ય વ્યવહારમાં એ ક્રિયાઓ માટે ‘નહાવું’ અને ‘હજામત કરાવવી’ એ ચાલુ શબ્દપ્રયોગો વપરાય છે. આ જ રીતે આઘાતજનક શબ્દો પણ બનતાં સુધી ટાળવામાં આવે છે. ઉ. ત. ફ્રાન્સના તેમ કેટલીક વાર ઈંગ્લાંડના સર્જનો operation શબ્દને બદલે ‘surgical intervention’ શબ્દ વાપરવો વધુ પસંદ કરે છે તૂટેલું હાડકું બેસાડવાને (to set the bone) ને બદલે manipulate શબ્દ સર્જનોમાં વિશેષ પ્રચલિત છે.

કેટલીક વાર અમુક શબ્દોથી નિર્દિષ્ટ પદાર્થો ગહન (magic, mystic) તત્ત્વના અધિષ્ઠાનરૂપ મનાય છે. એથી એમનો સીધો નામોલ્લેખ કરવામાં આવતો નથી, પણ નામાન્તરોથી એમનો નિર્દેશ કરવામાં આવે છે.૪૨<ref>૪૨ સરખાવોઃ ‘नामान्तरैर्निरूप्येषा, नाम्ना नान्येन केनचित् ।’

{{Gap}}— मार्कण्डेय पुराण, सप्तशती</ref> આવા જ કોઈ કારણસર ઘણીખરી ઈન્ડોયુરોપિયન ભાષાઓમાં ‘જમણા’ અંગને માટે એકજ શબ્દ છે, જ્યારે ‘ડાબા’ અંગને માટે ભિન્ન ભિન્ન શબ્દો પ્રયોજાય છે. આયરિશ ભાષામાં ‘રીંછ’ ને માટે અને ‘સામન’ (salmon) માછલી માટે ડઝનેક શબ્દો છે, જે એ શિકારનાં પ્રાણીઓ હોઈ અનુલ્લેખ્ય (taboo) હતાં એમ દર્શાવે છે. રીંછ માટેનો આદિમ ઈન્ડોયુરોપિયન શબ્દ સંસ્કૃતમાં ऋक्षः, ગ્રીકમાં arktos, લૅટિનમાં ursus, એ રૂપે સચવાઈ રહેલો, તે જર્મેનિક અને બાલ્ટો-સ્લાવિક સમૂહની ભાષાઓમાંથી લુપ્ત થઈ ગયો. રશિયન ભાષાનો રીંછ માટેનો શબ્દ medvet સમાસ છે, જેનો અર્થ ‘મધ-ખાનાર’ છે. Menomini માં રીંછને માટે જે શબ્દ પ્રયોજાય છે તેનો અર્થ ‘little what-you-may-call-him’ એવો થાય છે.૪૩<ref>૪૩ સરખાવોઃ Bloomfield, op. cit., p.400.</ref> સંસ્કૃતમાં वानर, शाखामृग આદિ શબ્દો આવી રીતે ઉત્પન્ન થયા હશે એમ તર્ક કરી શકાય. ગુજરાતીમાં સાપને માટે લોકભાષામાં વિવિધ શબ્દો વપરાય છે—‘જનજનાવર’, ‘જીવજંત’, ‘મોટો જીવ’ ‘એરુઝાંઝરુ’ ઈ૰—તેનું કારણ પણ કાંઈક આવું જ હશે.

કોઈક વાર પ્રચલિત શબ્દોમાં કાપકૂપ કરીને સંક્ષેપ કરવામાં આવે તે પણ એક પ્રકારનું શબ્દનિષેધ (verbal taboo)નું સ્વરૂપ છે. ખ્રિસ્તી ધર્મમાં સોગંદ ખાવાનો નિષેધ છે તેથી અંગ્રેજીમાં ‘By Mary’ કે ‘By Our Lady’ જેવા સોગંદશબ્દો (oaths)નું ‘Marry’ ને ‘bloody’ ઈ૰ રૂપાન્તર થઈ ગયું છે.  

કેટલીક વાર શિષ્ટાચારને કારણે કેટલાક શબ્દો વર્જ્ય ગણાય છે અને તેમને સ્થાને બીજા શબ્દો મુકાય છે. ઉ. ત. શરીરનાં અંગોની ખોડના શબ્દોનો ઉલ્લેખ અસભ્ય ગણાય છે. તેથી અંધ માણસને ‘આંધળો’ નહીં કહેતાં ‘પ્રજ્ઞાચક્ષુ’ કે ‘સુરદાસ’ કહેવામાં આવે છે. ભંગીને ‘મહેતર’ કહેવામાં કે ડોશીને ‘માજી’ કહેવામાં આ પ્રકારનો શિષ્ટાચાર રહેલો છે.  

શિષ્ટાચારને નિમિત્તે જ માનાર્થ પ્રયોગોનું અસ્તિત્વ છે. ઉ. ત. ઇટાલિયનમાં પોતાની સ્ત્રી માટે mia moglie (= my wife), પણ અન્યની પત્ની માટે la sua signora (= your lady) વપરાય છે. એ જ પ્રમાણે જર્મનમાં meine Frau (= my wife), પણ Ihre Frau Gemahlin (= your Mrs. Consort) એવો પ્રયોગ થાય છે. Algonquian ભાષાઓમાં ‘my wife’ અને ‘thy wife’ એ પ્રયોગો થતા નથી; એને બદલે ‘the old woman’ અથવા તો ‘the one I live with’ એમ કહેવાય છે.૪૪<ref>૪૪ સરખાવોઃ Bloomfield, op. cit., p. 402.</ref> ગુજરાતીમાં સામાન્ય વર્ગમાં પત્નીને ‘કીકીની બા’ કે ‘ઘરમાંથી’ એમ મોઘમ કહેવું એમાં શિષ્ટાચારની મર્યાદા ગણાય છે.

જ્યાં ભાષામાં તત્સમ અને તેમાંથી ઉદ્ભવેલા તદ્ભવ બંને પ્રકારના શબ્દો પ્રચારમાં હોય ત્યાં તત્સમ શબ્દ ઉચ્ચતર કક્ષાનો અર્થ દર્શાવે અને તદ્ભવ શબ્દ નિમ્ન કક્ષાનો અર્થ બતાવે એમ બને છે. ઉ. ત. સગર્ભા (સ્ત્રી), ગાભણી (ગાય આદિ); સ્તન (સ્ત્રીના), થાન (ગાય આદિના); લક્ષણ (= સારાં લક્ષણો; ઉ. ત. ‘સુલક્ષણી’, ‘બત્રીસલક્ષણો’), લખ્ખણ (= ‘ખરાબ લક્ષણ’); ક્ષેત્ર (ઉ. ત. ‘અભ્યાસનું ક્ષેત્ર’), ખેતર; પુત્ર, પૂત (ઉ. ત. કપૂત); ભાર્યા (સ્ત્રી), ભારજા (‘કભારજા’) ઈ૰.

સામાજિક જીવનવ્યવહારમાં જે ફેરફારો થાય તેનું ભાષામાં પ્રતિબિંબ પડે છે. ઉ ત. વર્તમાન યુરોપિયન સમાજમાંથી હાથે કાંતવાવણવાનું લુપ્તપ્રાય થઈ ગયું, જમીનદારશાહી અદૃશ્ય થઈ ગઈ, ઘોડાગાડીનું સ્થાન ટ્રામ, મોટરકાર, રેલવે, એરોપ્લેન વગેરેએ લીધું, એની સાથે જ distaff કે flail જેવા કાંતવાવણવાની ક્રિયાઓના શબ્દો, fief ઈ૰ જમીનદારશાહીને લગતા શબ્દો, અને ઘોડા, ઘોડાગાડી, જીન વગેરે ઘોડાગાડીના સામાનના શબ્દોનો પ્રચાર ચાલ્યો ગયો અને એમને સ્થાને locomotive, automobile, aeroplane, jetplane, radio, telegraph ઈ૰ અર્વાચીન શબ્દો પ્રચલિત બન્યા.

આ પ્રક્રિયા ઘણા જૂના વખતથી ચાલતી આવી હશે એમ લાગે છે. માનવ ઉદ્યોગોમાં નવાં સાધનો ને નવી પદ્ધતિઓ શોધાતાં નવા શબ્દો અસ્તિત્વમાં આવ્યા છે. ઉ. ત. જર્મૅનિક ભાષાઓમાં ‘રોટી’ માટે ગૉથિક hlaifs (=loaf) માંથી નીકળેલા શબ્દો પ્રચારમાં હતા, જે પછી લિથુએનિઅન અને સ્લાવિક ભાષાઓએ પણ ઉછીના લીધા હતા. ઉ.ત. O. Eng. ‘hláfweard’ = loaf-ward (Mod. Eng. ‘lord’) અને ‘hlaefdige’= loaf-server ( = Mod. Eng. ‘lady’). ગૉથિક hlaifs ( = loaf) નો અર્થ ‘ખમીર નાખ્યા વિના તૈયાર કરેલી રોટી’ (unleavened bread) થતો હતો. કણેકમાં ખમીર નાંખવાનું શોધાયું ત્યારે રોટી માટે નવો શબ્દ “brôt” Old High Germanમાંથી લેવામાં આવ્યો, જેમાંથી જર્મન “brôt” અને અંગ્રેજી “bread” નીકળ્યા.૪૫<ref>૪૫ સરખાવો: Vendryes, op. cit., p. 222.</ref>

આથી ઊલટું પણ કેટલીક વાર બને છે. ઉ. ત. આજે ગુજરાતી કે હિન્દી જેવી ભારતીય ભાષાઓમાં पत्र શબ્દ ‘કાગળ’ (letter) તેમજ ‘પુસ્તકનાં પાનાં’(pages)નો નિર્દેશ કરે છે; એ એવા યુગનો અવશેષ છે જેમાં તાડપત્ર અને ભૂર્જપત્ર ઉપર કાગળો તથા પુસ્તકો લખાતાં હતાં.

આવા જ કારણસર ઘણીખરી ઈન્ડોયુરોપિયન ભાષાઓમાં ‘ઘોડા’ માટેના શબ્દો બદલાયાં કર્યા છે, જ્યારે ‘બળદ’ અને ‘ગાય’ માટેના શબ્દો યથાવત્ રહ્યા છે. સંસ્કૃતમાં अश्वः, ગ્રીકમાં éppos, લૅટિનમાં equus પ્રચલિત હતા, એ તે તે ભાષામાંથી ઉદ્ભવેલી ઉત્તરકાલીન ભાષાઓમાંથી લુપ્ત થઈ ગયા, અને એને સ્થાને સંસ્કૃતમાં हयः તથા घोटकः, અંગ્રેજીમાં horse, ફ્રેન્ચમાં cheval, જર્મનમાં Pferd ઈ૰ શબ્દો પ્રચારમાં આવ્યા. આવા સાર્વત્રિક શબ્દપરિવર્તનનું કારણ ઘોડા ઉછેરનારી પ્રજાઓએ ઘોડાની ભિન્ન ભિન્ન જાતિઓ માટે વિશિષ્ટ નામો યોજવાં આવશ્યક ગણ્યાં હશે એ હોઈ શકે.

ફેન્ચમાં અને કેટલેક અંશે અંગ્રેજીમાં (વેતન, પગાર ઈ૰ના) પૈસા માટે અનેક શબ્દો મળે છે. એની ભૂમિકામાં પણ સામાજિક કારણો રહેલાં છે. ઉ ત. નોકરનું વેતન wages (=રોજી), અમલદાર કે સૈનિકના વેતન માટે pay (=પગાર), ધંધાકીય સંસ્થાના નોકર (business employee)નો salary (=પગાર), વકીલ કે ડૉકટરની fees (=ફી), જાહેર અમલદાર (public official)નાં emoluments (=વેતન), શેરહોલ્ડરનું વ્યાજ કે dividend, ધંધા કે કારીગરીનું કામ શીખનાર (apprentice) નું stipend કહેવાય છે.

લિથુએનિઅન ભાષામાં ભૂખરા રંગ (grey colour) માટે પાંચ શબ્દો પ્રચારમાં છે, અને એમની અર્થવ્યાપ્તિ નિરનિરાળી છે. (સરખાવો: ગુજ૰ કાબરો, ભૂખરો, રાખોડી ઈ૰). ગુજરાતીમાં કાળા રંગના પદાર્થ માટે ‘કાળો’ શબ્દ વપરાય છે, પણ માણસના વર્ણ વિષે કહેવું હોય તો વધારે પડતા કાળા વર્ણ માટે ‘શ્યામ વર્ણ’, અને થોડા કાળા વર્ણ માટે ‘ભીને વાન’ કહેવાય છે.

પૈસાની લેવડદેવડ કરનાર, અર્થાત્ શ્રીમંત માણસો માટે श्रेष्ठी ( > ગુજ૰ શેઠ) અને साधु ( > ગુજ૰ શાહ) (= ‘શ્રેષ્ઠ પુરુષો’, અને ‘સજ્જન માણસો’) શબ્દોનો પ્રયોગ સમાજસ્થિતિ અને સામાજિક માનસનો દ્યોતક છે. કઠિન કે જુગુપ્સાજનક કામ કરનાર માણસો માટે સરસ ગૌરવવાળા શબ્દો યોજાય છે, (ઉ.ત. महाराज = રસોઈયો; महेतर = ભંગી) એ લોકમાનસનું સ્વયંસ્ફૂર્ત શાણપણ સૂચવે છે. મૂળ આવા શબ્દો સમાજના ઉચ્ચ સ્તરના કોઈ શાણા માણસે યોજ્યા હશે, જે કાળક્રમે પ્રચલિત થઈ ગયા.  

House ને માટે વર્તમાનપત્રોની જાહેરખબરોમાં વારંવાર વપરાતો home શબ્દ, કે કેટલાક દેશોમાં લોકલ ગાડીના express train તરીકે ઉલ્લેખ પણ વ્યવહારુ શાણપણનો સૂચક છે.  

આ રીતે જ કેટલીક વાર સરસ શબ્દોનો વ્યંગમાં ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ઉ. ત. ‘તમે તો ઘણા ડાહ્યા નીકળ્યા!’ ‘શી તમારી હોશિયારી!’ આ રીતે અપ્રિય અને ક્લેશકર શબ્દો સ્ફુટપણે વાપર્યા વિના વક્તા પોતાનો વિરુદ્ધ અભિપ્રાય વ્યક્ત કરી શકે છે.

સમાજમાં સંવનનની ભાષા પણ કાળે કાળે કેવી બદલાતી રહી છે એનો આપણે शाकुन्तल કે विक्रमोवर्शीय જેવી પુરાતન શિષ્ટ રચનાઓ, પ્રેમાનંદનાં આખ્યાનો આદિ મધ્યકાલીન ગુજરાતી કૃતિઓ, અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રારંભકાળની ‘સરસ્વતીચન્દ્ર’ જેવી પ્રશિષ્ટ કૃતિઓ અને મુનશી કે રમણલાલ દેસાઈની અદ્યતન રચનાઓની પરસ્પર તુલના કરીએ ત્યારે ખ્યાલ આવે છે.  

કેટલીક વાર આવાં નૂતન સામાજિક તત્ત્વો માટે એક સમગ્ર શબ્દસમૂહ (phrase) યોજવામાં આવે છે. ઉ. ત. મોટરકારના માટે horseless carriage, railway, moving picture, wireless telegraph, ઈ.૪૬<ref>૪૬ કેટલીક વાર આ રીતના શબ્દસમૂહ ટૂંકાઈને નવીન શબ્દ નિર્માણ થાય છે. ઉ. ત. મોટર હાંકનારાઓની ભાષામાં green light > green, red light > red; તેવી રીતે લૅટિન momentum temporis ( = movement of time) > અર્વા૰ અંગ્રેજી “moment” ઈ૰ સંક્ષેપશબ્દો બન્યા છે.</ref> એ પછી કાળક્રમે એક શબ્દરૂપ બની જાય છે, અથવા તો એ લુપ્ત થઈને નવીનતર શબ્દ એનું સ્થાન લે છે. ઉ. ત. ‘railway, movies, wireless, કે પછીથી નવીનતર નિર્માણ થયેલા motorcar, automobile, aeroplane આદિ શબ્દો.