ભાષાવિજ્ઞાન/ભાષાનું ઘડતર: Difference between revisions

પુરુષોની ભાષા સ્ત્રીઓની ભાષા

’auna (अउन, = fire) ’auh (अउह्)

’aunija (अउनिज, = my fire) ’au’nich`

bana (बन, = deer) ba` ( ब)

t`en’na (तेन्न, = grizzly-bear) t`et` ( तेत)

સાર્વત્રિક શિષ્ટમાન્ય ભાષાનો ઉદ્ગમ – ભાષામાં બે પ્રકારના વ્યાપારો પ્રવર્તતા હોય છે – એક વિઘટન કે વિભાગીકરણ (splitting)નો, અને બીજો એકીકરણ(unification)નો. એમાં એકીકરણનો વ્યાપાર બળવત્તર હોય છે. એનાથી જ ભાષાને સાર્વત્રિક, શિષ્ટમાન્ય રૂપ પ્રાપ્ત થાય છે.

સર્વમાન્ય ભાષાના ઉદ્ગમનાં કારણો— સાર્વત્રિક ભાષાની ઉત્પત્તિમાં જેમની બોલીમાં કેટલીક ભિન્નતા હોય છે તેવા જુદા જુદા સામાજિક વર્ગોના દૈનંદિન વ્યવસાયનિમિત્તે પરસ્પર સંપર્ક એ મહત્ત્વનું તત્ત્વ છે. સામાન્ય રીતે ભિન્ન સ્તરના લોકોમાં પોતાના કરતાં ઊંચી કક્ષાના, ઉચ્ચતમ સામાજિક સ્તરના માણસોની ભાષાનું અનુકરણ કરવાની વૃત્તિ સહજ હોય છે. એથી ઉચ્ચ સ્તરની ભાષાનાં કેટલાંક વલણો સર્વસ્વીકૃત બને છે, અને સામાન્ય લોકબોલીનાં વલણોનો ત્યાગ થાય છે.

સર્વમાન્ય ભાષાના વિકાસમાં એક વિશિષ્ટ સ્વરૂપની સાહિત્ય-ભાષાની અસર અહીં નોંધવી ઘટે છે. ઈંગ્લાંડની પ્રવાસી નાટ્યમંડળીઓ એ દેશમાં જ નહીં, પણ ઉત્તર અમેરિકા અને ઑસ્ટ્રેલિયા સુધી ઘૂમતી હોય છે. એમનાં પાત્રોની ભાષા પ્રેક્ષકો સમક્ષ એક આદર્શ (model) રજૂ કરે છે, જેનું જાણ્યેઅજાણ્યે પ્રેક્ષકો અનુકરણ કરે છે. આમ પ્રવાસી નાટ્યમંડળીઓ પણ ભાષાનાં એકીકરણમાં કારણરૂપ બને છે. એ જ રીતે ઈ. સ. ૧૮૭૦ પહેલાં જર્મનીમાં ઉચ્ચારભિન્નતા ઘણી હતી. ત્યારે પ્રાદેશિક નાટ્યમંડળીઓની ભાષા—Bühnendeutsch (= Theatre-German)—એ પ્રમાણભૂત સર્વશ્રેષ્ઠ જર્મન ભાષા (the best German) ના નમૂનારૂપ લેખાતી.૨૯<ref>૨૯ સરખાવો: Otto Jerpersen, Mankind, Nation and Individual, pp. 55-56.</ref>  

ભિન્ન ભિન્ન દેશોમાં સર્વમાન્ય ભાષાનો વિકાસ સર્વમાન્ય ભાષા સર્વત્ર એક જ પ્રકારે ઉદ્ભવી નથી. કેટલીક વાર અમુક પ્રદેશની ભાષાનો પાસેના પ્રદેશોમાં પ્રસાર થવાથી એ સાર્વત્રિક ભાષા બની છે. પ્રાચીન ગ્રીસની સ્ટાન્ડર્ડ ભાષા ‘કોઈને’ (Koiné) મૂળમાં એથેન્સની પ્રાદેશિક બોલી હતી. ઇ. સ. પૂર્વના ૪થા સૈકા પછી ગ્રીસની રાજધાની બનતાં ઍથેન્સનું રાજકીય મહત્ત્વ ઘણું વધ્યું; એની સાથે જ એ સાહિત્યની, કલાની, તત્ત્વચિંતનની પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર બન્યું. એના કવિઓ, નાટકકારો, ફિલસૂફો સમગ્ર ગ્રીસમાં નામાંકિત હતા. આ સર્વ કારણોને લીધે ગ્રીસમાં અને એશિયા માઈનરના ઉપનિવેશોમાં અગાઉ ઈ. સ. પૂર્વે ૫ મા સૈકા સુધીમાં સર્વમાન્ય થઈ ગયેલી આયોનિક (Ionic) ભાષા (= પ્રાચીન ગ્રીકનું એક પ્રાદેશિક રૂપ) ને હઠાવીને ઍથેન્સની ઍટિક(Attic) ભાષાએ સ્ટાન્ડર્ડ ગ્રીક ભાષાનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું.

સ્ટાન્ડર્ડ અંગ્રેજીનો ઉદ્ભવ આથી જુદે પ્રકારે થયો છે. લંડન જુદા જુદા ઘણા પ્રાદેશિક બોલીવિસ્તારને અડીને આવેલું છે. દરેક પ્રાદેશિક વિસ્તારમાંથી આવેલા લોકોથી લંડન શહેરનો વિકાસ થયો છે. સત્તરમા સૈકા સુધી તો એ સર્વની બોલીની છાંટ લંડનની ભાષામાં નજરે પડતી હતી. લંડનમાંથી અન્ય વિસ્તારોમાં લોકોની આવજા પુષ્કળ રહેતી. આથી ભાષાના એકીકરણને ખૂબ વેગ મળ્યો હતો. ઓગણીસમા શતક સુધીમાં લંડનના શિષ્ટ વર્ગની ભાષા સર્વમાન્ય પ્રમાણિત ભાષા તરીકે સ્થાપિત થઈ ચૂકી હતી.૩૦<ref>૩૦ સરખાવો: “ ‘The habit of speech among the educated classes in London may be looked upon as a basis of received speech and pronunciation.’....‘in the present day we may recognize a received pronunciation all over the country,....may be especially considered as the educated pronunciation of the metropolis, of the court, the pulpit, and the bar.’”

—A. J. Ellis, ‘Early English Pronunciation,’ London, 1869; cited by Jespersen, Mankind, Nation and Individual, p. 69.</ref>  

સર્વમાન્ય ભાષા અને બોલીઓ-સર્વમાન્ય (સ્ટાન્ડર્ડ) ભાષાનો ઉદ્ગમ નિરનિરાળી રીતે ભિન્ન ભિન્ન સંયોગોમાં થાય છે એ આપણે જોઈ ગયા. સર્વમાન્ય ભાષા મૂળ કોઈ પ્રાદેશિક બોલીમાંથી ઉદ્ભવેલી હોય તો એ અન્ય સર્વ બોલીઓને પોતાનામાં અંતર્ગત કરી લે છે. સાથે સાથે સ્ટાન્ડર્ડ ભાષાનાં મૂળમાં રહેલી એ પ્રધાન બોલીની મહત્ત્વની કેટલીક વિશેષતાઓ ઘસાઈ જાય છે. તો અન્ય સર્વ બોલીઓ સર્વમાન્ય ભાષાના સંપર્કમાં આવતાં પોતાની તમામ વિશેષતાઓ ગુમાવી દે છે—એને સ્થાને સર્વમાન્ય ભાષાનાં તે તે લક્ષણો સ્થાપિત થઈ જાય છે. સર્વમાન્ય ભાષામાં અપાતું શિક્ષણ, વર્તમાનપત્રો, નાટ્યપ્રયોગો, ભાષણો ઈ૰ સર્વમાં પ્રયોજાતી શિષ્ટમાન્ય ભાષા, ઈ૰ સર્વની સંમીલિત અસર વ્યક્તિ ઉપર એવી પ્રબળ થાય છે કે એની પોતાની સ્થાનિક બોલીનો ક્રમશઃ પણ સચોટ રીતે હ્રાસ થતો જાય છે અને એને સ્થાને સાર્વત્રિક શિષ્ટ ભાષા પદારૂઢ થતી જાય છે. આ રીતે લંડનની આજૂબાજૂમાં ત્રીસ ત્રીસ માઈલ પર્યંત,૩૩<ref>૩૩ Bloomfield, Language, p. 485.</ref> કે ઉત્તર ફ્રાન્સમાં ક્યાંયે કોઈ બોલી પોતાનું અસ્તિત્વ જાળવી રાખી શકી નથી. એ રીતે ગુજરાતમાં અમદાવાદથી પૂર્વમાં, ઉત્તરમાં કે દક્ષિણમાં ત્રીસ ચાળીસ માઈલ સુધી કોઈ સ્થાનિક બોલી સંભળાતી નથી. પૂનાની આસપાસના વિશાળ પ્રદેશમાં ભદ્રલોકની ભાષા શુદ્ધ મરાઠી જ છે. તેમ અલાહાબાદ કે કાશી, આગરા કે દિલ્હી જેવાં નગરોની આજૂબાજૂના વિશાળ પ્રદેશમાં  એકસરખી તે તે નગરની શિષ્ટમાન્ય ભાષાજ સંભળાશે; દેહાતી બોલીઓ એની સંનિધિમાંથી લુપ્ત થઈ ગઈ છે.  

લિખિત ભાષાની સર્વમાન્ય ભાષા ઉપર અસર – લિખિત ભાષા (written language)નો સર્વમાન્ય (સ્ટાન્ડર્ડ) ભાષા ઉપર કેવો પ્રભાવ પડે છે તેનો વિચાર કરીએ. લિખિત ભાષા પરંપરાને પ્રતિરૂપિત (represent) કરે છે, અને નિશ્ચિત નિયમોનું અનુવર્તન કરે છે. કવચિત્ ભાષાની સુબદ્ધ પરંપરા લિખિત સ્વરૂપ વિના પણ સંભવે છે. ઉ. ત. પ્રાચીન ભારતમાં વેદકાળમાં ऋग्वेद આદિ સંહિતાઓની પરંપરા લાંબા વખત સુધી લિખિત રૂપ પામ્યા વિના માત્ર કંઠોપકંઠ જળવાઈ રહી હતી તોપણ એમાં લેશમાત્ર પરિવર્તન થયું નહોતું. છતાં સામાન્ય રીતે તો લિખિત પરંપરા એ જ ભાષાના સ્થિરીકરણમાં મહત્ત્વનું બળ બની રહે છે. એમાં ભાષાનાં વિશેષ અધિકૃત રૂપોનો સ્વીકાર થયો હોય છે.

આદાનપ્રદાનમાં કારણભૂત પરિબળો — ઐતિહાસિક પરિબળોને કારણે ભાષાઓ પરસ્પરના સંપર્કમાં આવે જ છે. કેટલીક વાર આપણે સાંભરણમાં ભિન્ન ભિન્ન ભાષાઓ બોલતા લોકોએ એક પ્રદેશમાંથી બીજામાં સ્થળાન્તર કર્યું છે. આમ પાસે પાસે આવેલા પ્રદેશોની ભાષાઓની પરસ્પર ઉપર અસર થાય જ છે. ભાષાના વિકાસમાં આ પારસ્પરિક અસર એક મહત્ત્વનું પરિબળ છે. આથી કેટલાક ભાષાશાસ્ત્રીઓ તો એટલે સુધી કહે છે કે દરેક ભાષા કેટલેક અંશે મિશ્ર સ્વરૂપની હોય જ છે.

ઐતિહાસિક કારણોથી પ્રજાઓ, ભાષાઓ તેમ ધર્મોનો કેવો શંભુમેળો સરજાય છે એનું સરસ ઉદાહરણ બાલ્કન દ્વીપકલ્પ છે. વિભિન્ન ભાષાઓ આ રીતે પરસ્પર સંપર્કમાં આવે ત્યારે જે ભાષા-પરિવર્તન સરજાય તે હમેશાં એકસરખું હોતું નથી; ભાષાના સ્વકીય સામર્થ્ય અને બલાબલ ઉપર એનો આધાર રહે છે. ઉદાહરણ તરીકે સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં તેમ અન્યત્ર જ્યાં જર્મન અને ફ્રેન્ચ જેવી મહાન સમૃદ્ધ ભાષાઓ સ્પર્ધામાં ઊતરી છે ત્યાં કોઈક વાર ફ્રેન્ચ તો કોઈક વાર જર્મન સર્વોપરી બની છે. એમાં તે ગામ કે પ્રદેશનું વિશિષ્ટ અર્થકારણ નિર્ણાયક કારણ હોય છે — એ પ્રજાના અર્થકારણમાં બેમાંથી જે ભાષા સવિશેષ ઉપકારક હોય તે ભાષા રહે છે, અને બીજી ધીમે ધીમે લુપ્ત થઈ જાય છે.  

બે ભાષાઓનો સંઘર્ષ કે સ્પર્ધા હોય ત્યારે રાજકીય પરિસ્થિતિ પણ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. પ્રજાઓ સ્વદેશપ્રેમને કારણે કે પોતાની વિશિષ્ટતા દર્શાવવાને વિદેશીઓની સુવિકસિત ભાષા છોડી દઈને પોતાની અલ્પવિકસિત ભાષાને વધારે મહત્ત્વ આપે અને વિકસાવે એમ બન્યું છે. આ રીતે બેલ્જિયમમાંથી ફ્રેન્ચને હઠાવીને ફ્લેમિશ (Flemish) ભાષા આગળ આવી છે, અને આયર્લેન્ડમાં પુરાતન આઇરિશ ભાષા પુનરુજ્જીવિત કરવાના પ્રયત્નો થયા છે. આલ્સાસ (Alsace) ૧૮૭૧ પહેલાં ફ્રાન્સમાં અંતર્ગત હતું. ત્યારે એની ભાષા સમીપવર્તી જર્મન પ્રદેશની સ્થાનિક બોલીની સમાન હતી. પછી જ્યારે એ જર્મન સામ્રાજ્યના ભાગરૂપ બન્યું ત્યારે એની ફ્રેન્ચ પ્રજાએ વિરોધ રૂપે ફ્રેન્ચ ભાષા વાપરવી શરૂ કરી. ભારતમાં બ્રિટિશ અમલ હતો ત્યારે બધા સ્વદેશપ્રેમી લોકો હિંદી-હિંદુસ્તાની ભાષા ભાષણો, લખાણો ઈ૰ માં આગ્રહપૂર્વક વાપરતા હતા. દક્ષિણ ભારતના જે નેતાઓ આજે હિંદીનો વિરોધ કરે છે તેઓ ત્યારે હિંદીના જબરા પુરસ્કર્તા હતા.  

સાર્વત્રિક ભાષાની લોકબોલીઓ ઉપર અસર – હવે સાર્વત્રિક કે શિષ્ટમાન્ય ભાષા—જે એક સમૃદ્ધ, સુવ્યવસ્થિત ભદ્રવર્ગની ભાષા છે તે—લોકબોલીઓ (જે બોલનાર વર્ગ એવો સુસંગઠિત કે વ્યવસ્થિત નથી તેના) ઉપર કેવી અસર ઉપજાવે છે તેનો વિચાર કરીએ. પ્રથમ, ફ્રાન્સના બ્રિટ્ટની (Brittany) પ્રાન્તમાં ભદ્રવર્ગીય સાર્વત્રિક (સ્ટાન્ડર્ડ) ફ્રેન્ચ ભાષા અને ત્યાંની સ્થાનિક બોલી બ્રેટન (Breton) વચ્ચેના પરસ્પર સંબંધનું અવલોકન કરીએ. એમાં પ્રથમ દૃષ્ટિએ જ બંને ભાષાસ્વરૂપો વચ્ચે સતત આદાનપ્રદાન આપણું ધ્યાન ખેંચે છે. ‘બ્રેટન’ બોલીમાં સ્ટાન્ડર્ડ ફ્રેન્ચ ભાષામાંથી અનેક નવા શબ્દો—નવીન વસ્તુઓ, વિચારો અને જીવનપ્રણાલિકા સંબંધેના—પ્રવેશ્યા છે. બ્રેટન બોલીનો ઉપયોગ ગ્રામ્યજીવનને લગતા અને અન્ય કેટલાક વિશિષ્ટ પ્રયોગોમાં સીમિત થઈ ગયો છે. સ્ટાન્ડર્ડ ફ્રેન્ચ નગરોના ભદ્રવર્ગની ભાષા હોવાથી એનો ઉપયોગ કરવો એ સંસ્કારિતાની નિશાની ગણાય છે. કામગારો અને નોકરો પોતાના માલિકો સાથે ફ્રેન્ચમાં વાત કરે છે. બ્રેટનનું અસ્તિત્વ—ફ્રેન્ચ તત્ત્વોથી પરિપ્લાવિત સ્વરૂપે પણ—આજે ટક્યું છે, કારણ કે એક વિશિષ્ટ ભાષા (special language) તરીકે એનો આજે ઉપયોગ થાય છે. પણ કાળક્રમે એ લુપ્ત થઈ જશે એમાં શંકા નથી. વસ્તુતઃ તો બ્રિટ્ટનીના કેટલાક ભાગોમાંથી તો એ લુપ્ત થવા લાગી જ છે.૪૧<ref>૪૧ સરખાવો: Vendryes, op. cit., pp. 285-286.</ref>

ભાષાઓ કે બોલીઓ ક્યારે લુપ્ત થઈ ગણાય એનો અહીં વિચાર કરવો ઘટે છે. ઉ. ત. ઇંગ્લાંડમાં કૉર્નવૉલની ભાષામાં કૉર્નિશ શબ્દો તો આવ્યા હોય જ, પણ એની કેટલીક ભાષાછટામાં પુરાતન કૉર્નિશ ભાષાનાં તત્ત્વો નજરે પડે છે. બ્રિટ્ટનીમાં બોલાતી ફ્રેન્ચ ઉપર ‘બ્રેટન’ની અને આયર્લેન્ડમાં બોલાતી અંગ્રેજી ઉપર આઇરિશની અસર વરતાય છે. ઉ. ત. બ્રિટ્ટનીમાં ફ્રેન્ચનું ઉચ્ચારણ (accent) ‘બ્રેટન’ ભાષાની રીતે થાય છે. આયર્લેન્ડમાં બોલાતા અંગ્રેજીમાં પ્રાચીન આઈરિશ પ્રયોગોની છાયા હોય છે. ઉ. ત. શિષ્ટ અંગ્રેજી ‘from you’ ને બદલે આઈરિશ અંગ્રેજીમાં ‘of you’; શિષ્ટ અંગ્રેજી ‘with’ ને બદલે ‘against’; શિષ્ટ અંગ્રેજી ‘how’ ને બદલે ‘what way’, ઈ૰ બોલાય છે. આમ, ‘બ્રેટન’ ઉપર ફ્રેન્ચની અને આઈરિશના ઉપર અંગ્રેજીની ગાઢ છાયા પડેલી હોવા છતાં, ઊલટપક્ષે, એ બંને ભાષાઓની આક્રમક ભાષાઓ (ફ્રેન્ચ અને અંગ્રેજી) ઉપર પણ ઠીક ઠીક અસર પડી છે.૪૨<ref>૪૨ સરખાવોઃ Vendryes, op. cit., p. 288.</ref>

મેય્યે જેવા ભાષાશાસ્ત્રીઓ તો ભાષાઓ પરસ્પર સંપર્કે મિશ્રિત રૂપ ધારણ કરે છે એમ માનતા નથી. એમના મત પ્રમાણે કોઈપણ કાલબિંદુએ એક જ વિશિષ્ટ, સુવ્યક્ત ભાષાસ્વરૂપ બોલાતું હોય છે. ભાષાના સ્વરૂપનો વિકાસ થતાં પણ એનો પ્રવાહ અવિચ્છિન્ન રહે છે. આ દૃષ્ટિએ ફ્રેન્ચ એ લૅટિન ભાષાનું અને અંગ્રેજી એ જર્મૅનિક ભાષાનું કાળક્રમે સતત વિકાસ પામીને અર્વાચીન સ્થિતિએ પહોંચેલું સ્વરૂપ છે. એના વિકાસના પ્રત્યેક તબક્કે એના બોલનાર માણસો અવશ્ય હતા. એ પ્રમાણે અર્વાચીન ગુજરાતી ભાષા એ મૂળ પુરાતન ઇન્ડો – આર્યન (વૈદિક અને સંસ્કૃત ભાષાની સમકાલીન આર્ય કથ્ય ભાષા)માંથી પ્રાકૃત – અપભ્રંશ – જૂની ગુજરાતી આદિ સોપાનો દ્વારા વર્તમાન સ્વરૂપમાં અવતીર્ણ થઈ છે. એના પ્રત્યેક ક્રમના વક્તાઓ હતા; એની એકે એક વિકાસસ્થિતિનાં નિદર્શનો મળે છે.૪૩<ref>૪૩ જુઓઃ પાછળ પૃ. 65.</ref> એ રીતે એને એકજ વિકાસશીલ ભાષાના પ્રવાહ તરીકે ઓળખાવવામાં કશું અનુચિત નથી.

બીજા પ્રકારનાં આદાનપ્રદાન—ખાસ કરીને એક ભાષાની વિશિષ્ટ વાક્યરચનાનો અન્ય ભાષામાં સ્વીકાર—ભાષાના આદાન-પ્રદાનમાં વધારે મહત્ત્વની વસ્તુ છે. ઉ. ત. કોઈ ન્હાનો અંગ્રેજ વિદ્યાર્થી ઈટાલિઅનમાં (શુદ્ધ રચના ‘dammi la mia vacca’ ને બદલે) ‘da mihi mea vacca’ કહે ત્યારે એની મનોભૂમિકામાં રહેલી અંગ્રેજી વાક્યરચના ‘give me my cow’ નું શબ્દશઃ રૂપાન્તર કરતો હોય છે. અનિર્બન્ધ પદક્રમવાળી સ્લાવોનિક (Slavonic) ભાષાની અસરથી કોઈ ઑસ્ટ્રીઅન-જર્મન શિષ્ટ જર્મન રચના ‘Ich wünsch Ihnen guten Morgen’ ને બદલે ‘guten Morgen wünsch’ ich Ihnen’ (=‘good morning wish I you’) કહે તેમાં સ્લાવોનિક ભાષાની વાક્યરચનાનો જર્મન ઉપર અધ્યારોપ થયેલો છે.૪૫<ref>૪૫ સરખાવોઃ Vendryes, op. cit., p. 290.</ref> ગુજરાતીમાં કર્મણિ રચના અને શક્યાર્થનો પ્રચાર એ અંગ્રેજી વાક્યરચનાની અસર છે. ઉ. ત. ‘એ મારાથી કરાયું છે’ (કર્મણિ પ્રયોગ) એ ‘It is done by me’, એ વાક્યરચનાનું સીધું રૂપાન્તર છે. ગુજરાતી ભાષાની પ્રકૃતિ અનુસાર તો ‘આ મેં કર્યું છે’ એ જાતે જ કર્મણિ રચના છે. (સરખાવો: ‘मइं भणिअ तुहुं’, ‘मइ जाणिउं’ ઇ૰ અનેક અપભ્રંશ પ્રયોગો). એ જ પ્રમાણે ગુજરાતી શક્યાર્થની ઉત્પત્તિ પણ અંગ્રેજી વાક્યરચનાની અસરને કારણે છે. ‘I cannot say’ જેવી રચનાઓમાંથી અર્વાચીન ગુજરાતીમાં ‘મારાથી કહી શકાતું નથી’ જેવી વાક્યરચના ઉત્ક્રાન્ત થઈ લાગે છે, કારણ કે ૧૫મા-૧૬મા શતકની ગુજરાતી ભાષામાં તો આને સ્થાને ‘मेंथी कह्युं नव जाय’ જેવા પ્રયોગો મળે છે.૪૬<ref>૪૬ સરખાવો: ‘ए वडु रोस न सहिणउ जाइ’ (= એ અત્યંત રોષ સહી શકાતો નથી); कान्हडदेप्रबन्ध ૧-૨૬. ‘पग मेल्हणउ न जाइ’ (= પગ મૂકી શકાતો નથી); कान्हडदेप्रबंध ૧-૨૧૫.</ref> અર્વાચીન ગુજરાતીમાં કેટલીક વાર વર્તમાનમાં ચાલુ ક્રિયા આવી રીતે દર્શાવાય છે: ‘આશ્રમવાસીઓ ઘણાં વર્ષોથી રચનાત્મક કામ કરી રહ્યા છે.’ આ પ્રયોગ સ્પષ્ટપણે જ હિંદીમાંથી આયાત થયેલો છે (ઉ. ત. आश्रमवासीयों बहुत सालों से रचनात्मक कार्य कर रहे हैं ।), અને ઘણું કરીને ગાંધીજી દ્વારા એ આવ્યો છે. ગુજરાતી ભાષાના સ્વાભાવિક આંતર સ્વરૂપ (genius) અનુસાર તો એવો પ્રયોગ માત્ર પૂર્ણ ક્રિયા જ (=‘કામ પૂર્ણ કરી નાંખ્યું છે’) દર્શાવી શકે.

બે પાસેપાસે વસતી પ્રજાઓને ધંધા અર્થે અતિ નિકટ આવવાનું બને તો આવી રીતે મિશ્ર ભાષા સરજાય છે. ઉ. ત. કૉકેસસના પ્રદેશમાં વસતી પ્રજામાં તાર્તર (Tartar), આર્મેનિઅન, જ્યોર્જિઅન (Georgian) સિરકૅસ્સિઅન (Circassian) આદિ ભાષાઓની એટલી બધી પરસ્પર મિશ્ર બોલીઓ બોલાય છે કે ભાષાશાસ્ત્રીઓને પણ તેમનાં મૂળ શોધવાં મુશ્કેલ પડે. આવી મિશ્રબોલીઓમાં રૂપબંધ (morphology)નું સરલીકરણ (simplification) ધ્યાન ખેંચતું તત્ત્વ છે. પ્રસિદ્ધ ભાષાશાસ્ત્રી ગ્રિમ્મે (Grimm) ઓગણીસમા સૈકાને પ્રારંભે જ દર્શાવ્યું હતું કે ભાષાઓના સંઘર્ષને પરિણામે સૌ પ્રથમ તેમનું વ્યાકરણ (રૂપરચના) લુપ્ત થઈ જાય છે. આવું બનવું જ જોઈએ એમ ન કહી શકાય; તોપણ સામાન્ય રીતે એમ બને છે એ નિર્વિવાદ છે. એમાંયે, જે ભાષાઓનો વિદેશમાં પ્રસાર થાય છે તેમની કેટલીક લાક્ષણિક વિશિષ્ટતાઓ તે તે દેશોની અત્યંત વિભિન્ન પ્રકારની સ્થાનિક ભાષાઓની અસરને કારણે જલદી લુપ્ત થઈ જાય છે એમ બન્યું છે. આ રીતે પ્રાચીન ગ્રીક ઉપનિવેશોની ભાષામાં રાજધાનીની ગ્રીક ભાષા કરતાં રૂપરચનામાં સવિશેષ સરળતા અને ઘણા વિશિષ્ટ ધ્વનિઓનો લોપ થયેલો નજરે પડે છે.૪૮<ref>૪૮ સરખાવો: Vendryes, op. cit., p. 294.</ref> ઉપનિવેશોમાં નવીન પ્રજાઓ ગ્રીક બોલતી થઈ એમણે ઘણા નવતર પ્રયોગો પ્રચલિત કર્યા, જે ધીરે ધીરે ત્યાંની શિષ્ટ ગ્રીક ભાષામાં પણ પેસી ગયા.

આ જ પ્રકારે સંસ્કૃતમાં પણ દ્રાવિડી વગેરે અન્ય પ્રજાઓના સંપર્કને કારણે ભૂતકાળ દર્શાવવાને કર્મણિ ભૂતકૃદંતનો વ્યાપક પ્રયોગ (ઉ. ત. सः गतः), વિસ્તૃત ભૂતકાળ (Periphrastic Perfect) (ઉ. ત. कारयामास प्रभ्रंशयांचकार, ઈ૰) ઈ૰ અનેક રચનાઓ પ્રવેશી છે.

કોઈકવાર ઘણી ભાષાઓનું સમાન પ્રમાણમાં સંમિશ્રણ થઈને કોઈ ભાષા નિર્માણ થાય છે. ઉ. ત. ભૂમધ્ય સમુદ્રનાં બંદરોમાં બોલાતી ‘સાબિર’ (Sabir) ભાષામાં ફ્રેન્ચ, સ્પૅનિશ, ગ્રીક, ઈટાલિયન અને અરબીનું મિશ્રણ છે. આમાંની પ્રત્યેક ભાષામાંથી એમાં શબ્દો લેવામાં આવ્યા છે; તો એમની દરેકની વિશિષ્ટ વ્યાકરણરચના (grammatical peculiarities) નો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરવામાં આવ્યો છે.

-- Bloomfield Langauge, p. 472</ref> પિડજિન અંગ્રેજી (Pidgin English) બોલાય છે, અને આફ્રિકાની સિએરા લિઓનિ (Sierra Leone)માં ભાંગ્યુંતૂટ્યું અંગ્રેજી (Broken English) બોલાય છે, તે પણ સાબિરના જેવી મિશ્ર ભાષાઓ છે.  

પિડજિન અંગ્રેજીના૫૦<ref>૫૦ સરખાવોઃ ``Pidgin is… the lingua franca of a goodly portion of the Pecific lands, and an estimated 30 to 50 million people speak some of it, either solely or as an adjunct to their native tongues… Known as `business’ language; the closest a Chinese could come to pronouncing `business’ was `bishin’ or `bijin’ – eventually `pidgin’.’’<br>

{{right|-- Gary Jennings, ``The `can-do’ Language,’’ pub. `Harper’s Magazine’, 1963.}}</ref> પાયામાં ચીની ભાષાસ્વરૂપ રહેલું છે. ચીની ભાષામાં ઓછામાં ઓછું વ્યાકરણતત્ત્વ છે; તેમ અંગ્રેજીમાં પણ વ્યાકરણતત્ત્વ અતિ મિત પ્રમાણમાં છે. એથી અંગ્રેજી શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને ચીની વાક્યરચના બનાવવી ઘણી સુગમ થઈ પડે છે. પિડજિન અંગ્રેજીમાં સંબંધતત્ત્વોનો અભાવ હોય છે અને પદક્રમ ચીની ભાષા અનુસાર હોય છે. એમાં કેટલાક શબ્દો ચીની જ હોય છે—ઉ. ત. ‘chow chow’ (=food, to eat), ‘amah’ (=nurse), ‘taipan’ (=a boss); તેમ અંગ્રેજી શબ્દોનાં લાક્ષણિક ચીની ઉચ્ચારણ થાય છે, ઉ. ત. ‘plopa’ (=proper), ‘flin’ (= friend), ‘melican’ (American). ક્રિયાપદને ee પદાન્ત (endings) લગાડવામાં આવ્યાં હોય છે. ઉ. ત. ‘makee’ (= to make), ‘tinkee’ (= to think). નીચેના ઉદાહરણથી ચીની Pidgin English ના સ્વરૂપનો વિશેષ ખ્યાલ આવશે:

ઉત્તર ઑસ્ટ્રેલિયામાં બોલાતી Australian Pidginનો નીચેનો નમૂનો જુઓ. એ ચીની ‘પિડજિન’થી વિભિન્ન સ્વરૂપનો છે.

‘ક્રેઓલ’ (Creole) બોલીઓ પણ મિશ્ર ભાષાઓ જ ગણાય. એમના પાયામાં ફ્રેન્ચ, સ્પૅનિશ કે અંગ્રેજી જેવી કોઈ યુરોપિયન ભાષા હોય છે; પણ એનું વ્યાકરણ લુપ્તવત્ હોય છે અને ભાષાનાં અન્ય અંગો – શબ્દાદિક - જાણે કણ કણ સમાં છૂટાં હોય છે. વિદેશી વેપારીઓ સાથે એમની ભાષામાં વાત કરવી ધંધા માટે અનિવાર્ય હોવાથી દેશીઓ (natives) તદ્દન ભાંગીતૂટી, શીર્ણવિશીર્ણ રૂપની પણ પોતાનું કામ સારે તેવી, વિદેશી ભાષા શીખ્યા, ને કાળક્રમે પોતાની ભાષા વિસારે પડી. આવી ‘ક્રેઓલ’ બોલી જીવનની મહત્ત્વની જરૂરિયાતો અને સામાન્ય વસ્તુઓ જ દર્શાવી શકતી; મૂળ ભાષાનું આંતર સત્ત્વ એમાં સદંતર લુપ્ત હતું. સમાજના નીચલા થરની એ બોલી હતી, જેને કદીએ વ્યવસ્થિત રીતે મૂળ વિદેશી ભાષા ગ્રહણ કરવાનો અવસર મળ્યો ન હતો. ડચ ગિઆનામાં Suriname માં બોલાતી ભાંગીતૂટી (creolized) અંગ્રેજી—જેને ‘Ningre Tongo કે ‘taki-taki’ કહે છે તેનું ઉદાહરણ જુઓ:

વિજેતા પ્રજાનું પરાજિત પ્રજાની ભાષામાંથી આદાન – અહીં સુધી આપણે પરસ્પરના ઘનિષ્ઠ સંપર્કમાં રહેલી ભાષાઓના અરસપરસ આદાનપ્રદાન સંબંધે વિવેચન કર્યું. એક પ્રજા અન્ય પ્રજા ઉપર વિજય મેળવીને એ પ્રદેશમાં સ્થાયી થાય, કે કોઈક ઐતિહાસિક કે ભૌગોલિક કારણોથી કોઈ પ્રજા પોતાના મુલકમાંથી હિજરત કરીને અન્ય પ્રજાના દેશમાં જઈને વસે ત્યારે ભાષાઓનો આવો ઘનિષ્ઠ સંપર્ક થાય છે. ત્યારે ઘણુંખરું પરાજિત પ્રજાની ભાષા વિજેતાની ભાષામાંથી પુષ્કળ અંશો ગ્રહણ કરતી હોય છે, જે એના સ્વરૂપ ઉપર વ્યાપક અસર કરે છે. વિજેતા પ્રજાની ભાષા જો કાળક્રમે લુપ્ત ન થઈ જાય તો એમાં સંપર્કમાં આવેલી ભાષામાંથી થોડાક સાંસ્કૃતિક અંશો (cultural borrowings) માત્ર પ્રવિષ્ટ થાય છે. ઉ. ત. ઈંગ્લાંડની અંગ્રેજી ભાષામાં બ્રિટનની કેલ્ટિક (Celtic) ભાષામાંથી કેવળ થોડાંક સ્થળનામો પ્રવિષ્ટ થયાં છે. અમેરિકન અંગ્રેજીમાં ‘ઈન્ડિયન’ ભાષાઓમાંથી કેટલાંક સ્થળનામો આવ્યાં છે. ઉ. ત. Massachusetts, Illinois, Wisconsin, Chicago, ઈ૰. આ રીતે બોહેમિઆ (Bohemia) થી ઈંગ્લાંડ સુધીનાં કેટલાંયે સ્થળનામો કેલ્ટિક છે. (ઉ. ત. Vienna, Paris, London, ઈ૰); જ્યારે પૂર્વ જર્મનીમાં ઘણાં સ્થળનામો સ્લાવિક (Slavic) છે. (ઉ. ત Berlin, Leipzig, Dresden ઈ૰).૫૪<ref>૫૪ સરખાવો: Bloomfield, op. cit., p. 464.</ref>

પરાજિતનું વિજેતા ભાષામાંથી આદાન – અંગ્રેજીનું ઉદાહરણ –

પરાજિતોનો વિજેતા ભાષાનો સમગ્રપણે સ્વીકાર— સામાન્ય રીતે તો ભાષાઓના સંપર્કમાં ઉપર દર્શાવ્યા અનુસાર પરિવર્તન-રૂપાન્તર થાય છે. પણ ક્વચિત્, એથી વિલક્ષણ પ્રકારની પરિસ્થિતિ પણ સરજાય છે. કોઇક વાર પરાજિત પ્રજા વિજેતાની ભાષા અપૂર્ણપણે ગ્રહણ કરે અને પછી, કાળક્રમે, એ ભાષાસ્વરૂપ ઉપલા વર્ગની વિશુદ્ધ ભાષાને સંપૂર્ણપણે દબાવી દે એમ બને. ઉપનિવેશોની ગ્રીક ભાષાની આવી પરિસ્થિતિ હતી એ આપણે જોઈ ગયા. ચીલીમાં સ્થાનિક પ્રજાએ સ્પૅનિશ ભાષા ગ્રહણ કરતાં એમની મૂળ ઇન્ડિયન ભાષાઓ લુપ્ત થઈ ગઈ; તો એ સ્પૅનિશનું ધ્વનિતંત્ર મૂળ ઇન્ડિયન ભાષાઓના ધ્વનિતંત્રથી ઘણું રંગાયેલું હતું. એ જ પ્રમાણે ભારતમાં આર્યોએ દ્રાવિડી આદિ આર્યેતર પ્રજાઓ ઉપર વિજય મેળવીને એના ઉપર સંસ્કૃતનું વર્ચસ્વ લાધ્યું. પણ તો સાથે-સાથે એ પ્રજાઓના વિશિષ્ટ મૂર્ધન્ય ધ્વનિઓ ट, ड, ण તેમ र-ल ધ્વનિસંકર (रोमन्, लोमन् ઈ૰), ઈ૰ ઈન્ડો-આર્યન ભાષામાં દાખલ થઈ ગયા. આ સર્વ પરિવર્તનમાં, તેમ મિશ્ર ભાષાઓની ઉત્પત્તિમાં આદાનનું જે સ્વરૂપ નજરે પડે છે એ અસામાન્ય અને વિલક્ષણ છે.

પ્રાચીન ઈન્ડો-આર્યનમાંથી ગુજરાતી ભાષાની ઉત્ક્રાન્તિ—એમાં ભિન્નભિન્ન સમયે થયેલાં આદાનો

પ્રાચીન ઈન્ડો-આર્યનમાં—જેનું શ્રેષ્ઠ સાહિત્યિક રૂપ વૈદિક ભાષા અને પછી સંસ્કૃત છે—કાળક્રમે ધ્યાનખેંચતા ફેરફારો થતા રહ્યા છે એ તો સુસ્પષ્ટ છે. મૂર્ધન્ય વર્ણોનો ઉદ્ભવ, (સંસ્કૃતોત્તર કાળમાં) કેટલીક વ્યાકરણકોટિઓનો સર્વથા લોપ, ઈ૰ ભાષા-પરિવર્તનો અન્ય ભાષાઓ બોલનારી જાતિઓએ આર્ય ભાષાઓ અપનાવતાં થયાં છે.  

એમાં સૌથી જૂનો સ્તર અત્યંત પુરાતન નિગ્રિટો (negrito) જાતિની ભાષામાંથી લેવાયેલા શબ્દોનો છે. ‘નિગ્રિટો’ કે ‘કાલેય’ જાતિના લોકો ભારતના સૌથી આદિમ નિવાસીઓ હતા. એમની સંસ્કૃતિ કેવળ પાષાણયુગની કક્ષાની હતી. ખેતી કે પશુપાલનનું એમને જ્ઞાન નહોતું. ભારતમાં આજે શુદ્ધ નિગ્રિટો જાતિ અવશિષ્ટ રહી નથી; પણ દક્ષિણ બલુચિસ્તાનમાં તેમજ દક્ષિણની કેટલીક જાતિઓમાં ‘નિગ્રિટો’ તત્ત્વ છે. નિગ્રિટોની એક જાતિ હિંદની બહાર આંડામાન ટાપુઓ ઉપર વસી હતી; એની સંતતિ આંડામાની (Andamanese) ભાષા બોલે છે. નિગ્રિટો

એ પછી ભારતમાં ઑસ્ટ્રિક જાતિઓ આવીને વસી. આસામના ખાસી (Khasis) તેમજ સાંતાલી-મુંડારી જેવી કોલ કે મુંડા( Kol or Munda) જાતિઓ ઑસ્ટ્રિક છે. તેઓ ઉત્તર હિન્દમાં પંજાબ સુધી, તેમ મધ્ય હિન્દમાં અને દક્ષિણમાં પ્રસરી હતી. ઇ. સ. પૂર્વે કેટલાંયે હજાર વર્ષ ઉપર એમનું આગમન થયું હશે એમ ધારવામાં આવે છે. એમને પ્રાથમિક સ્વરૂપની ખેતીનું જ્ઞાન હતું. તેઓ પશુપાલક નહોતા તો પણ હાથીને કેળવવાનું એમને આવડતું, અને તેઓ મરઘાંબતકાં (fowls) પાળતા. ઑસ્ટ્રિક ભાષા-સ્વરૂપમાં પૂર્વગ (prefix), અનુસર્ગ (suffix) અને અંત:સર્ગ (infix) ત્રણે છે. એમની સંખ્યાગણનાપદ્ધતિનો એકમ કોડી (=૨૦)નો હતો. એમની પાસેથી પ્રાચીન ઈન્ડો-આર્યનમાં नारिकेल, कदल, ताम्बूल, हरिद्रा (=હળદર), वार्तिगण, (=રીંગણાં), अलाबू (=કોળું), कर्पास, उन्दुरु (=ઉંદર), लाङ्गल (=હળ), सर्षप (=સરસવ) આદિ શબ્દો આવ્યા છે.૬૦<ref>૬૦ સરખાવો: Suniti Kumar Chatterji, op. cit., p. 35; T. Burrow, op. cit., pp. 378-379.</ref>

ઑસ્ટ્રિકની પછી, કે કદાચ એમની સાથે જ, ભારતમાં દ્રાવિડી પ્રજાઓનું આગમન થયું હશે. આજે બલુચિસ્તાનમાં કવેટાની આજુબાજુ બોલાતી ‘બ્રાહુઇ’ (Brahui) ભાષા દ્રાવિડી વર્ગની છે; એટલે પુરાતન સમયમાં એ પ્રદેશમાં દ્રાવિડી પ્રજાઓની વસાહતો હશે એમ કલ્પના થઈ શકે છે. દ્રાવિડી લોકો મૂળ પૂર્વ ભૂમધ્ય પ્રદેશમાંથી (Eastern Mediterranean) લિસિઆ અને ક્રીટ (Crete) માંથી ઊતરી આવ્યા હોય એ સંભવિત છે. કદાચ હૅલેનિક ગ્રીકોની પૂર્વે થઈ ગયેલી સુપ્રસિદ્ધ ઈજિઅન પ્રજા જ દ્રાવિડી હોય. ‘દ્રાવિડ’નું એક રૂપ દ્રામિળ (Dramila) કે તામિલ (Tamil) છે—જેનું લિસિઅન શિલાલેખોના Trmmili ની સાથે નિકટનું સામ્ય છે.૬૧<ref>૬૧ સરખાવો: Suniti Kumar Chatterji, op. cit., p. 39.</ref>

એ પછી આર્યોએ ભારતવર્ષમાં પ્રવેશ કર્યો. પ્રથમ તો આર્યોએ દ્રાવિડી લોકોને છેડયા નહીં, પણ પૂર્વમાં નબળી ઑસ્ટ્રિક જાતિઓને દબાવતા તેઓ આગળ વધ્યા. અશ્વરથ એ આર્યોની એક મહત્ત્વની સિદ્ધિ હતી. પાળેલાં પશુઓ સાથે ग्राम (= wandering clans, ભ્રમણ કરતી ટોળીઓ) રૂપે આર્યો ફરતા, જ્યારે દ્રાવિડી લોકો ખેતીપ્રધાન પ્રજા હોઈ એક સ્થળે સ્થાયી નિવાસ કરતા. આર્ય ધર્મ યજ્ઞયાગાદિક અને હોમપ્રધાન હતો; તો દ્રાવિડી પ્રજાના ધર્મમાં ષોડશોપચાર પૂજા એ પ્રધાન તત્ત્વ હતું. આર્યોની કુટુંબવ્યવસ્થા પિતૃસત્તાત્મક (patriarchal) હતી; તો દ્રાવિડોની કુટુંબવ્યવસ્થા માતૃસત્તાત્મક (matriarchal) હતી.  

દ્રાવિડીઓ પાસેથી આર્યોએ અનેક શબ્દો ગ્રહણ કર્યા છે. ઉ. ત. अगुरु, अनल, अलस, उलुखल, कज्झल, कलुष, काक, कानन, कुटि, कुण्ड, कुन्तल, कूप, केतक, धूक, चिक्कण, चतुर, चन्दन, चूडा, ताल, तूल (=રૂ), दण्ड, निबिड, नीर, पिण्ड, पण्डित, पल्ली, पुट, बक, मयूर, महिला, माला, मीन, मुकुल, वलय, वल्ली, शठ, शव, शूर्प ઈ૰. એમાંના उखूखल, कुण्ड, पिंड, मयूर૬૨<ref>૬૨ સરખાવો: T. Burrow, op. cit., pp. 380-386.</ref> આદિ શબ્દોનું ગ્રહણ તો છેક ऋग्वेदના સમયમાં થયું છે. એ એમ બતાવે છે કે વેદના સમયમાં આર્યોને ઉત્તર ભારતમાં–ગંગાયમુનાની અંતર્વેદીના પ્રદેશમાં–દ્રાવિડો સાથે સંપર્ક થયો હતો.૬૩<ref>૬૩ સરખાવો: T. Burrow, op. cit., p. 387.</ref> વૈદિકોત્તર સંસ્કૃત કાળમાં દ્રાવિડી ભાષાઓમાંથી વિપુલ પ્રમાણમાં શબ્દો ગ્રહણ કરવામાં આવ્યા. પ્રાકૃત કાળમાં, અને ત્યાર બાદ, આ આદાન ઘણું જ ઘટી ગયું.  

આમાંથી અર્ધતાલવ્ય ધ્વનિઓવાળા, વિશેષતઃ झ-કારાદિ અને छ-કારાદિ શબ્દો—ઉ. ત. ઝાડ (< દેશ્ય झाड), ઝાંખરું (< દેશ્ય झंखरो), ઝડી (દે. झडी = નિરંતરવૃષ્ટિ), ઝંટિયાં-જટિયાં (દે. झंटी, = નાના ઊભા વાળ), છીંક (દે. छिंक्कं), છાણ (દે. छाणं), ઈ૰ — જેમનું સ્પર્શસંઘર્ષી (affricate) ઉચ્ચારણ સંસ્કૃતથી બહુ જુદું પડી જાય છે તે આદિમ ભાષામાંથી લેવામાં આવ્યા હોય એવું અનુમાન કરી શકાય.

અલી (=સ્ત્રીસંબોધન), અંબા (= માતા), ચીકણું, ચિંચા (મરાઠીમાં = ‘આંબલી’), ચણોઠી, સાહેલી, શેઠ, દુંદ આદિ શબ્દોનાં મૂળ દ્રાવિડી ભાષામાં જડ્યાં છે.

અનાડી (દે. अणाडो), હેલી (દે. अयाली), અવડ (દે. अवडो), ઓઢણી (દે. ओड्ढणं, = ઉત્તરીય), ગાગર (દે. गग्गरी), ઘાઘરો (દે. घग्घरं), ચૂડો (દે. चूडो), ટીકો (દે. टिक्कं =તિલક), ઠાલો (દે. ठल्लो), તલાર (દે. तलारो, = નગરરક્ષક), પિંઢારો (દે. पेंडारो,=ગોવાળિયો), મામી (દે. मामी), મોગરો (દે. मोग्गरो, =કળી), મરડ (દે. मरट्ट, =ગર્વ), કોડ (દે. कोड्ड, = કૌતુક, હોંશ), ભૂંડા (દે. भण्डय, = નિર્લજ્જ, ભૂંડો), ઢોલો (દે. ढोल्ला, = વિટ, નાયક), વટાળ (દે. विट्टाल, = અસ્પૃશ્યસંસર્ગ) આદિ અનેક દેશ્ય શબ્દો ગુર્જરાદિક પ્રજાઓ પાસેથી લેવામાં આવ્યા હશે એમ કલ્પી શકાય. આઠમા-નવમા સૈકા સુધીની પ્રાકૃતોમાં એ બિલકુલ મળતા નથી, પણ આચાર્ય હેમચન્દ્રના અગિયારમા સૈકાની આસપાસની देशीनाममालाમાં અને सिद्धहेमचन्द्र-शब्दानुशासन નાં અપભ્રંશ પદ્યોમાં એ ઉલ્લિખિત છે.૬૪<ref>૬૪ જુઓ: सिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनમાં ‘तक्ष्यादीनां छोल्लादयः ।’ (૮-૪-૩૯૫) અને ‘शीघ्रादीनां वहिल्लादयः ।’ (૮-૪-૪૨૨) એ સૂત્રોમાં ઉલ્લિખિત દેશ્ય શબ્દો.</ref>  

મુસ્લિમ યુગમાં ગુજરાતીમાં કળાકારીગરી, મોજશોખ, ન્યાયવ્યવસ્થા, રાજ્યવહીવટ, યુદ્ધસરંજામ આદિને લગતા અનેક શબ્દો ફારસી-અરબી(ને તુર્કી)માંથી લેવાયેલા છે. ઉ. ત. ગુલાબ, ગાલીચો, બીરંજ, અત્તર, અંજીર, શરબત, ઇન્સાફ, સૂબો, ફોજદાર, તોપ, તરવાર, ઇ૰. એ સાંસ્કૃતિક આદાન (cultural borrowing) માત્ર છે, ભાષાના છેક અંતસ્તલ સુધી એ પ્રવેશ્યા છે એમ ન કહી શકાય.

મરાઠી શબ્દો ગુજરાતી ભાષાએ અત્યલ્પ પ્રમાણમાં ગ્રહણ કર્યા છે. ઉ. ત. आई, टकाउ, मांग (=સેંથા) निदान (=ઓછામાં ઓછું), चळवळ, वाटाघाट,૬૫<ref>૬૫ જુઓ : K. B Vyas, ‘Intimate Borrowing between Gujarati and Marathi’, pub. ‘Journal of the Gujarat Research Society, October, 1958.</ref> ઇ૰.

પોર્ટુગીઝમાંથી ગુજરાતી ભાષાએ આફૂસ, પાયરી, અનનાસ, કૉફી, કાજૂ, પાદરી, મેજ, બટાટા, તમાકુ, ઈ૰, અને અંગ્રેજીમાંથી ટિકિટ, માસ્તર, સ્ટેશન, ઈ૰ શબ્દો લીધા છે.૬૬<ref>૬૬ જુઓ: પાછળ, પૃ. ૩૧૩-૩૧૪.</ref> આ સર્વ પણ કેવળ સાંસ્કૃતિક આદાન જ છે. બેશક, અંગ્રેજીની કેટલીક અસર ગુજરાતી વાક્યઘટના ઉપર થઈ છે, જેનો આગળ નિર્દેશ કરેલો છે; પણ એ એટલી વ્યાપક નથી—આમજનતાની બોલીમાં એ વરતાતી નથી.