ભાષાવિજ્ઞાન/ભાષાસ્વરૂપોનું વર્ગીકરણ –: Difference between revisions

{{center|'''ભાષા-સ્વરૂપોનું વર્ગીકરણ'''}}

{{Poem2Open}}

કેટલાક ભાષાશાસ્ત્રીઓ ભાષાના બે મુખ્ય વર્ગો પાડે છે—વિશ્લેષણાત્મક (analytic, ઉ. ત. ચીની ભાષા), અને સંશ્લેષણાત્મક (synthetic, ઉ. ત. લૅટિન ભાષા). આ વર્ગીકરણ સંતોષકારક નથી; ઘણી ભાષાઓ કેટલાક અંશોમાં અન્ય ભાષાઓ કરતાં વધારે વિશ્લેષણાત્મક (analytic) હોય, તો બીજી બાબતોમાં વધારે સંશ્લેષણાત્મક (synthetic) હોય છે.

અન્ય ભાષાશાસ્ત્રીઓ ભાષાના અયોગાત્મક (isolating), યોગાત્મક (agglutinating), શ્લિષ્ટ (inflective), અને પ્રશ્લિષ્ટ (polysynthetic) એવા વર્ગો પાડે છે. એમાં છેલ્લા ત્રણ પ્રકારોનું તત્ત્વતઃ તો એક જ સ્વરૂપ છે—યોગાત્મકમાં પ્રકૃતિપ્રત્યયનો યોગ શિથિલ હોય છે, તે શ્લિષ્ટમાં દૃઢ અને અવિશ્લેષ્ય, અને પ્રશ્લિષ્ટમાં કેવળ એકત્વ પામેલો હોય છે. અયોગાત્મક (isolating) ભાષાના આત્યંતિક સ્વરૂપનું ઉદાહરણ ચીની ભાષા છે; યોગાત્મક (agglutinating) ભાષાનું લાક્ષણિક ઉદાહરણ તુર્કી ભાષા છે; શ્લિષ્ટ (inflective) ભાષાનું સર્વોત્તમ ઉદાહરણ લૅટિન અને સંસ્કૃત ભાષાઓ છે; તો પ્રશ્લિષ્ટ (polysynthetic) ભાષાનું ઉદાહરણ ગ્રીનલૅન્ડની એસ્કિમો ભાષા છે. આ ચતુર્વિધ વર્ગીકરણ પણ સંપૂર્ણપણે સંતોષકારક નથી જ—એમાં પણ પ્રધાનપણે એક વર્ગની ભાષામાં અન્ય પ્રકારનાં લક્ષણો મળે છે. પણ એકંદરે ભાષાના સ્વરૂપગત ભેદ સમજાવવાને એ અતિ ઉપયોગી હોવાથી એનું સવિશેષ અનુસરણ થાય છે. અહીં ક્રમશઃ આ ભાષાવર્ગોનાં લાક્ષણિક તત્ત્વોની સમીક્ષા કરીશું.

અયોગાત્મક ભાષાનું આત્યંતિક ઉદાહરણ ચીની ભાષા છે. એનો પ્રત્યેક શબ્દ એકાક્ષરી હોય છે. એનું સ્વરૂપ હંમેશાં સ્થિર હોય છે; એને કદી પ્રત્યય લાગતો નથી, તેમ એના સ્વરૂપમાં કદી ફેરફાર થતો નથી.૧ <ref>૧  નીચેનું ચીની કવિએ ચીની ભાષાસ્વરૂપ અનુસાર રચેલું અંગ્રેજી કાવ્ય ચીની ભાષાની અયોગાત્મક દશા ઉત્તમ રીતે પ્રગટ કરે છે:<br>

"Wu-river stream mouth evening sun sink,<br>

ચીનીમાં વચનભેદ—નામ એકવચનમાં છે કે બહુવચનમાં તે—સામાન્ય રીતે એના સંદર્ભમાંથી જાણી લેવાય છે. પણ, જ્યાં અસ્પષ્ટતા હોય કે ભારપૂર્વક બહુત્વ દર્શાવવાનું હોય ત્યાં બહુત્વસૂચક શબ્દો જોડવામાં આવે છે. ઉ. ત. ki (= કેટલાક), šu (સંખ્યાબંધ). એ રીતે કેટલાક રિક્તાર્થ શબ્દોથી વિભકત્યર્થો દર્શાવાય છે. ઉ. ત. ‘min lik’ = ‘લોકોની શક્તિ’, પણ ષષ્ઠ્યર્થ વધારે સુસ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવો હોય તો એ પદો વચ્ચે ci મૂકવામાં આવે છે. ઉ. ત. ‘min ci lik’. ci વાક્યના કર્તા પછી મુકાયું હોય તો સમગ્ર વાક્ય પેટાવાક્ય બની જાય છે. ઉ. ત. वांग पाओ मिन (wang pao min) = ‘રાજા રક્ષે છે લોકોને’; પણ ‘वांग चि पाओ मिन त्वे (સમાન) फ़ु (= પિતા) चिपो त्साइ’ = ‘રાજાનું લોકોને રક્ષવું એ પિતાના પોતાના બાળકને રક્ષવા સરખું છે.’ ci ના ઉપયોગથી સમગ્ર વાક્ય પણ ષષ્ઠ્યર્થ બની જાય છે: ઉ. ત. ‘‘वांग पाओ मिन चि ताओ (= રીત) કો (ko = શકાય) કિઅન (kien = દેખાય)’ = ‘જે રીતે રાજા રક્ષે છે લોકોને તે દેખી શકાય તેવી છે.’ चि ના પ્રયોગથી કૃદંત જેવી રચનાઓ પણ સિદ્ધ કરી શકાય છે. ઉ. ત. ‘वांग पाओ चि मिन’ (= ‘રાજાથી રક્ષાયેલા લોકો’); ‘पाओ मिन चि वांग’ (‘લોકોનું રક્ષણ કરતા રાજા’), ઈ૰  

ચીની વાક્યરચનામાં કર્તા ક્રિયાપદની પહેલાં અને કર્મ ક્રિયાપદની પછી આવે છે. ઉ. ત. ‘wǒ pú pà tā (वो पू पा ता)’ = ‘હું ડરતો નથી એનાથી’; પણ ‘tā pú pà wǒ’ = ‘એ ડરતો નથી મારાથી.’૨<ref>૨ સરખાવો: E. H. Sturtevant, An Introduction to Linguistic Science, p. 55.</ref> તેમ न्गो तनि = ‘હું મારું છું તને’; नि त न्गो ‘તું મારે છે મને’.૩<ref>૩ સરખાવો: બાબૂરામ સક્સેના, सामान्य भाषाविज्ञान, पृ. १४८.</ref> આ સંબંધે આપણે આગળ ચર્ચા કરી ગયા છીએ.

સામાન્ય રીતે ચીનીમાં એકજ શબ્દ અર્થતત્ત્વ (semanteme) તેમજ સંબંધતત્ત્વ (morpheme) બતાવે છે. ત્યારે કયો શબ્દ કયું તત્ત્વ વ્યક્ત કરે છે તે પદક્રમથી જણાય છે. ઉ. ત. त्सि નું અર્થતત્ત્વ ‘સ્થાન’ છે, પણ સંબંધતત્ત્વ છે ‘નું’. એમાંથી કયો અર્થ સંદર્ભમાં ઇષ્ટ છે તે પદક્રમ દર્શાવે છે.

ચીની ભાષાની અન્ય એક વિશેષતા ધ્યાન ખેંચે છે. એમાં એકજ શબ્દ સૂરભેદે વિવિધ અર્થો પ્રગટ કરે છે. ઉ. ત. એક રીતે ઉચ્ચારતાં wang નો અર્થ ‘રાજા’ એવો થાય છે; તો બીજી રીતે ઉચ્ચારતાં એનો અર્થ ‘રાજા બનવું’ એવો થાય છે. ઉત્તરીય ચીનીમાં ઉચ્ચ, સમ (high level) સ્વરે ઉચ્ચારાયેલા ma1 (म) નો અર્થ થાય ‘માતા’; ઉચ્ચ ચઢતા (high rising) સ્વરે ઉચ્ચારાયેલા ma2 નો અર્થ થાય ‘શણ’; નીચા, ચઢતા (low rising) સ્વરે ઉચ્ચારાયેલા ma3 નો અર્થ થાય ઘોડો; અને નીચા, પડતા (low falling) સ્વરે ઉચ્ચારાયેલા ma4 નો અર્થ થાય ‘ઠપકો આપવો.’૪<ref>૪ સરખાવો: Bloomfield, Language, p. 116.</ref> તેવીજ રીતે mu (मु) નો સામાન્ય અર્થ છે ‘આંખ’; એના સૂરભેદે ‘ખ્યાલ કરવો’, ‘મુખ્ય’, ‘આવશ્યક’ ઈ૰ વિવિધ અર્થો થાય છે.

ઉપર દર્શાવ્યા પ્રમાણે ઉત્તરીય ચીની કે પેકિંગીઝ (Pekingese) ચીનીમાં ચાર સૂરભેદ છે, કેન્તોનીઝ (Cantonese) માં આઠ સૂરભેદ છે. આ સૂરભેદ એ ધ્વનિની માફક જ શબ્દનું અંતરંગ (integral) તત્ત્વ છે. એથી અર્થ સુસ્પષ્ટ કરવાને ઘણીવાર બે સમાનાર્થી શબ્દોનો સહપ્રયોગ કરવામાં આવે છે. ઉ. ત. tao અને lu એ બંનેના વિવિધ અર્થો થાય છે, જેમાં એક અર્થ ‘રસ્તો’ એવો છે. બંનેનો સહપ્રયોગ કરવાથી કેવળ ‘રસ્તો’ એ જ અર્થ સંદર્ભમાં ઇષ્ટ છે એમ નિશ્ચિત થઈ જાય છે. તેમ, સામાન્ય રીતે ‘nü’ = ‘છોકરી’ કે ‘ko’ = ‘મોટો ભાઈ’ એમ અર્થ થાય છે. પણ રોજિંદા વ્યવહારની ભાષામાં અર્થ સ્પષ્ટ કરવાને ‘nü–tzǔ’ (= છોકરી (રૂપ) બાળક) કે ‘ta ko’ (= મોટો કે વડિલ મોટો ભાઈ) વિશેષ વપરાય છે.૫<ref>૫ સરખાવો: Encyclopaedia Britannica, (1946), Vol 5, p. 567.</ref>

{{Poem2Close}}

{{center|'''યોગાત્મક ભાષાઓ (agglutinating languages)'''}}

{{Poem2Open}}

યોગાત્મક ભાષાઓમાં અર્થતત્ત્વ સાથે સંબંધતત્ત્વ જોડવામાં આવે છે. બંનેનો ‘योग’—જોડાણ—શિથિલ હોય, અર્થાત, સંયોગમાં પણ પ્રકૃતિ અને અનુગ (કે પ્રત્યય) બંનેનું સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ રહેતું હોય તો એને યોગાત્મક, કે સવિશેષ ચોકસાઈથી કહેવું હોય તો અશ્લિષ્ટ યોગાત્મક (agglutinating) સ્વરૂપ કહે છે. એમાં પ્રકૃતિ ને અનુગ (કે પ્રત્યય) એકરૂપ ન બનતાં જાણે ચોંટાડેલાં (agglutinated) હોય એમ લાગે છે. ભારતીય ભાષાઓના તદ્ધિતસાધિત શબ્દોમાંના કેટલાક આ પ્રકારના હોય છે. ઉ. ત. मधुरता, वृद्धत्व, बुद्धिमान, हानि, वदन, વર્તણૂક, મોટાપણું, સોનારણ ઈ૰  

પણ આ પ્રકારનું સર્વોત્તમ ઉદાહરણ યુરલ-આલ્તાઈ કુળની તુર્કી ભાષા છે. એમાં પ્રકૃતિ (મૂળરૂપ) અને પ્રત્યય કે અનુગ બંને સ્વતંત્ર રહે છે અને સિદ્ધ રૂપમાં એમનું અસ્તિત્વ છતું થાય છે. પ્રત્યય કે અનુગને યોગે મૂળ શબ્દના સ્વરૂપમાં ભાગ્યે જ ફેરફાર થાય છે. તુર્કીમાંથી કેટલાક ઉદાહરણો જોઈએ.

|ગુજરાતી સમાન્તર રૂપ

|-

|સેવકો

|-

|સેવકોને

|-

|સેવકોએ

|-

|સેવકોને

|-

|

|

|-

|सेवक-र

|સેવકોના

|-

|सेवक-रल्ली

|સેવકોમાં

|}

{{Poem2Open}}

કેટલીક ભાષાઓમાં અર્થતત્ત્વ સંબંધતત્ત્વ સાથે એટલાં બધાં પ્રગાઢપણે એકરૂપ થઈ જાય છે કે એમને છૂટાં પાડવાં શક્ય નથી. પ્રાચીન આર્યભાષામાં પણ કોઈ કોઈ શબ્દો આ પ્રકારે સિદ્ધ થયેલા હોય છે. ઉ. ત. व्याकरण, न्याय, मधुर, कृष्णમાંથી તદ્ધિત પ્રત્યય अ, इक અને इ લાગીને સિદ્ધ થયેલા वैयाकरण, नैयायिक, माधुर्य, कार्ष्णि ઈ૰ માં પ્રકૃતિપ્રત્યયનો આવો પ્રશ્લેષ થયેલો છે. પ્રશ્લિષ્ટ ભાષાઓમાં આ પ્રકારે માત્ર એક અર્થતત્ત્વની સાથે એક કે વધારે સંબંધતત્ત્વોનો જ પ્રશ્લેષ – આત્યંતિક સંશ્લેષ – થયેલો હોય છે, એટલું જ નહીં પણ એક કરતાં વધારે અર્થતત્ત્વોનો સમાસ થયેલો હોય છે. ક્વચિત્ તો આવી રીતે ભિન્ન ભિન્ન અર્થતત્ત્વોના પ્રશ્લેષથી સમગ્ર વાક્ય જ એક શબ્દરૂપ બન્યું હોય છે.

એસ્કિમો ભાષા પ્રશ્લિષ્ટ સ્વરૂપની છે. એમાં ક્રિયાપદના વિભિન્ન અનુસર્ગો સાડાત્રણસો જેટલા છે, અને નામના વચન-વિભક્તિ આદિના નિર્દેશક અનુસર્ગો દોઢસો જેટલા છે. એનાં થોડાંક ઉદાહરણો જુઓ : ‘igdlo’ = hut; igdlu-a (= his hut); igdlu-ga (= my hut); igdlor-rse (= your hut). takuvā (= he saw it); takuva-ra (= I saw it); takuva-rse (= you saw it), takúngilara (= ‘I did not see him’; ‘-ngila’ = does not).૧૧<ref>૧૧ સરખાવો : Encyclopaedia Britannica, (1946), vol 8, p. 707.</ref> manna (= this one), inna (= that one), anna (= that one in the north); qanna (= that one in the south); panna (= that one in the east); kanna (= that one down there); sanna (= that one down in the sea),૧૨<ref>૧૨ સરખાવો : Bloomfield, op. cit., p. 259.</ref> ઈ૰

એસ્કિમો ભાષામાં સમગ્ર વાક્યઘટના આવી રીતે થાય છે : ઉ. ત. ગ્રીનલૅન્ડની એસ્કિમો ભાષામાં अउलिसरिअतोरसुअपोक् (= એ માછલાં મારવાને જવાની ઉતાવળ કરે છે) એ સમગ્ર વાક્યરૂપ શબ્દ अउलिसर (= માછલાં મારવાં), पेअतोर (= કોઈ કામમાં મંડી પડવું), पेन्नुसुअपोक् (= એ ઉતાવળ કરે છે) એ ત્રણ શબ્દોના પ્રશ્લેષથી બન્યો છે.૧૩<ref>૧૩ સરખાવો : બાબૂરામ સક્સેના, सामान्य भाषाविज्ञान, पृ. १५१.</ref>

અમેરિકાના મૂળ વતનીઓની ભાષા પણ બહુધા આ પ્રકારની છે. ઉ. ત. ઉત્તર અમેરિકાના Algonkin નામના આદિમ વતનીઓની Fox નામની ભાષામાં ‘eh-kiwi-n-a-m-oht-ati-wa-ch (i)’ (= then they together kept [him] in flight from them) એ વાક્યમાં kiwi એ જ માત્ર પ્રમુખ શબ્દતત્ત્વ (radical element) છે; બાકીનામાંથી એક eh એ પુરઃસર્ગ છે, અને પછીના સાત અનુસર્ગો છે.૧૪<ref>૧૪ સરખાવો : Edward Sapir, Language, p. 71.</ref>

   

આ કારણથી એડવર્ડ સેપિ (Edward Sapir) અયોગાત્મક (isolating), અશ્લિષ્ટ (agglutinating), શ્લિષ્ટ યોગાત્મક (inflective); કે સ્વરૂપાત્મક (form language) અને સ્વરૂપરહિત ભાષાઓ (formless language); કે અયોગાત્મક, (અરબી જેવી) આન્તરવિકારાત્મક (symbolic), અને પુરઃસર્ગ – અનુસર્ગાત્મક (prefixing – suffixing) આદિ વર્ગીકરણો અમાન્ય કરે છે. આવા વર્ગીકરણમાં એક જ ભાષામાં એક કરતાં વધારે પ્રકારોનાં લક્ષણો નજરે પડે છે, એ ઉપરાંત એમાં તદ્દન વિભિન્ન આંતરતત્ત્વ (spirit) વાળી ભાષાઓને થોડાક સર્વથા બાહ્ય સ્વરૂપપ્રક્રિયાના સામ્યને કારણે એક જ વર્ગમાં એકસૂત્રે ગ્રથિત કરવામાં આવે છે. એથી સેપિ (Sapir) ભાષાઓ સંબંધતત્ત્વોનો કેવી રીતે વિનિયોગ કરે છે—અર્થાત્ એ ભાષાઓ સંબંધતત્ત્વોનો યોગ કરે છે કે નહીં, અને કરતી હોય તો એ ચોંટાડે (agglutinate) છે કે ઓતપ્રોત (fusion) કરે છે, તેમ એમનું સમગ્ર સ્વરૂપ વિશ્લેષાત્મક છે કે શ્લિષ્ટ છે કે પ્રશ્લિષ્ટ છે, એ બંને ધોરણો દૃષ્ટિમાં રાખીને ભાષાઓના શુદ્ધ સંબંધદર્શક ભાષાઓ (Pure – Relational languages) અને મિશ્ર સંબંધદર્શક ભાષાઓ (Mixed-Relational languages) એવા બે મુખ્ય પ્રકાર પાડી, એ પ્રત્યેકના સાદી (simple) અને સંકુલ (complex) એવા બે પેટાપ્રકારો પાડે છે. ઉ. ત. ચીની અને તિબેટી એ સાદી શુદ્ધ સંબંધદર્શક ભાષાઓ છે, તુર્કી અને પોલિનેશિયન ભાષાઓ સંકુલ શુદ્ધ સંબંધદર્શક ભાષાઓ છે; ફ્રેન્ચ અને બાંટૂ સાદી મિશ્ર સંબંધદર્શક ભાષાઓ છે, અને સંસ્કૃત, લૅટિન, ગ્રીક જેવી પ્રાચીન શ્લિષ્ટ ભાષાઓ, અરબી ભાષા, અને અંગ્રેજી જેવી વર્તમાન યુરોપીય ભાષા સંકુલ મિશ્ર સંબંધદર્શક ભાષાઓ છે.૧૫<ref>૧૫ સરખાવો : Edward Sapir, Language, pp. 138-143.</ref>

આવાં અનેક ઉદાહરણો ઉપરથી ઔગુસ્ટ શ્લાઈશર (August Schleicher) જેવા ભાષાશાસ્ત્રીઓએ ભાષા કાળક્રમે પ્રશ્લિષ્ટમાંથી શ્લિષ્ટ, શ્લિષ્ટમાંથી અશ્લિષ્ટ યોગાત્મક, અને એમાંથી અયોગાત્મક સ્વરૂપ ધારણ કરતી જાય છે એવું પ્રતિપાદન કર્યું છે.૧૬<ref>૧૬ સરખાવો : Otto Jespersen, Language, p. 76.</ref> પછી કાળક્રમે પાછી એ અયોગાત્મકમાંથી અશ્લિષ્ટ યોગાત્મક, એમાંથી શ્લિષ્ટ, અને છેલ્લે પ્રશ્લિષ્ટ સ્વરૂપ પામે છે. આમ ઘડિયાળના ચક્રની માફક ભાષા-ઉત્ક્રાંતિનું ચક્ર ફરતું રહે છે.

ડૉ. રામકૃષ્ણ ભાંડારકરે ભારતીય આર્યભાષાઓની ઉત્ક્રાંતિનો પણ બહુધા આવો જ ક્રમ કલ્પ્યો છે.૧૭<ref>૧૭ સરખાવો : R. G. Bhandarkar, Wilson Philological Lectures, pp. 8, 11.</ref> એ જણાવે છે કે વિશ્લિષ્ટ (analytical) સ્થિતિમાં નામ આખ્યાતાદિકની વિભક્તિઓ મૂળ શબ્દને અન્ય સ્વતંત્ર શબ્દરૂપ અનુસર્ગ જોડીને દર્શાવાય છે. વપરાતાં વપરાતાં કાળક્રમે બંનેમાં રૂપાંતર થાય છે, અને અનુસર્ગરૂપ શબ્દ ઘસાઈ એનો સ્વતંત્ર અર્થ ભુલાઈ જાય છે અને એ પ્રત્યયનું રૂપ ધારણ કરી રહે છે. આ સ્થિતિએ ભાષા વિશ્લિષ્ટ (analytical) મટીને સંશ્લિષ્ટ (synthetic) બને છે. પછી ક્રમશઃ આ (મૂળ સ્વતંત્ર શબ્દ ઘસાઈને થયેલા) પ્રત્યયને પણ ઘસારો લાગે છે, કારણકે અન્ય શબ્દો કરતાં પ્રત્યયોનો ઉપયોગ ભાષામાં ઘણો વધારે થાય છે, અને વપરાશથી શબ્દોનું ધ્વન્યાત્મક સ્વરૂપ ઘસાતું જાય છે. આ કક્ષાએ ભાષામાં નામ-આખ્યાતાદિકની વિભક્તિઓ ગ્રહણ કરવાનું મુશ્કેલ થઈ પડે છે, અને ભાષા પૂર્વની માફક ફરીને પ્રત્યયોને સ્થાને નવા સ્વતંત્ર શબ્દો અનુસર્ગરૂપે પ્રયોજે છે. આ રીતે ભાષા સંશ્લિષ્ટ (synthetic) સ્થિતિમાંથી વિકાસ પામતાં વિશ્લિષ્ટ (analytical) સ્થિતિને પામે છે, અને વિશ્લિષ્ટ સ્વરૂપમાંથી અનુસર્ગો ઘસાતાં ઘસાતાં પાછી સંશ્લિષ્ટ દશાને પામે છે, અને એ રીતે ભાષાનું ચક્ર સદૈવ ફર્યાં કરે છે.

ભારતીય ભાષાઓમાં સર રામકૃષ્ણ ભાંડારકરે દર્શાવ્યું છે તેમ સંસ્કૃતની પ્રત્યયબહુલ સંશ્લિષ્ટ સ્થિતિમાંથી વિકાસ પામતાં પ્રાકૃત-અપભ્રંશની પ્રત્યયવિરલતાની સ્થિતિ આવી રહી; એથી નૂતન ભારતીય ભાષાઓના ઉદ્ગમકાળે પ્રત્યયને સ્થાને નવીન સ્વતંત્ર શબ્દરૂપ અનુસર્ગો મુકાવા શરૂ થયા, અને ભાષા સંશ્લિષ્ટ સ્થિતિમાંથી અશ્લિષ્ટ સ્થિતિમાં સંક્રાન્ત થઈ. અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં પાછા એમાંથી ઘણા અનુસર્ગો ઘસાઈ ને પ્રત્યયરૂપ સંશ્લિષ્ટ સ્થિતિમાં હોય તેવા બની ગયા છે.

સર જ્યોર્જ ગ્રિયર્સન ચતુર્થી અને ષષ્ઠીના ‘ને’ અને ‘નો’ એ પ્રત્યયોને જ શ્લિષ્ટ (synthetic) રૂપના ગણે છે, કારણકે મૂળ तण અનુગમાંથી ઘસાઈને એમનું સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ લુપ્ત થઈ ગયું છે; અન્ય પ્રત્યયો ( ‘થી’, ‘માં’ ઈ૰ માં) આદિ વ્યંજન કાયમ રહેતો હોવાથી એમને એ શ્લિષ્ટ રૂપના ગણતા નથી.૨૧<ref>૨૧ સરખાવો : George Grierson, Linguistic Survey of India, Vol IX, p. 328.</ref>

ગ્રિયર્સનનું આ મંતવ્ય પણ ચિન્ત્ય છે. બીમ્સનું પ્રથમ લક્ષણ ધ્યાનમાં રાખીએ તો थी, मां, नो-नी-नुं, ઈ૰ સર્વ વિભક્તિપ્રત્યયો શ્લિષ્ટ રૂપના ગણાય, કારણકે એમનાં મૂળ રૂપ स्थित, मध्य, तण આદિ વિસ્મૃત થયાં છે, અને એ પ્રત્યયો (થી, માં, નો, આદિ)નો આજે સ્વતંત્ર પ્રયોગ થતો નથી.