ભાષાવિજ્ઞાન/ભાષાઅધ્યયનની તુલનાત્મક પદ્ધતિ –: Difference between revisions

{{Heading|ભાષા – અધ્યયનની તુલનાત્મક પદ્ધતિ}}

{{Poem2Open}}

ઐતિહાસિક અને તુલનાત્મક પદ્ધતિ — ભાષા – અધ્યયન બે વિશિષ્ટ પદ્ધતિએ કરી શકાય. એક પદ્ધતિમાં વર્તમાન ભાષાનું મૂળ શોધતાં શોધતાં એનાં પૂર્વરૂપો એક પછી એક તપાસતાં તપાસતાં પાછળ જવાનું હોય છે — જેમ કોઈ નદીના મુખ તરફથી એનું મૂળ શોધતાં શોધતાં પાછા જઈએ તેમ. એને ઐતિહાસિક અધ્યયન-પદ્ધતિ કહે છે. ઉ. ત. વર્તમાન અંગ્રેજીનું મૂળ મધ્યકાલીન અંગ્રેજી (Middle English) માં, એનું મૂળ પ્રાચીન અંગ્રેજી (Old English)માં, અને એનો ઉદ્ગમ ગૉથિક (Gothic) માં મળે છે. તેવી રીતે વર્તમાન ફ્રેન્ચનું મૂળ ગૉલ (Gaul) ની કથ્ય લૅટિન (Vulgar Latin) માં મળે છે. ગુજરાતીનો ઉદ્ગમ પ્રાચીન ગુજરાતીમાંથી (જે પ્રાચીન પશ્ચિમ રાજસ્થાનીથી અભિન્ન છે), એનો પશ્ચિમી અપભ્રંશમાંથી (જેને વિદ્વાનોએ ‘નાગર’ કે ‘ગૌર્જર’ અપભ્રંશનું નામ આપ્યું છે), એ અપભ્રંશ એની પુરોગામી પશ્ચિમી પ્રાકૃતમાંથી, અને એ પ્રાકૃત આદિમ પ્રાકૃતમાંથી (જે અશોકના સમયમાં અને એની પૂર્વે સામાન્ય જનતાની કથ્ય બોલી હતી) વ્યુત્પન્ન થઈ છે. આ રીતે આપણે કોઈ પણ ભાષાના પ્રાચીનતમ ઐતિહાસિક સ્વરૂપ સુધી પહોંચી શકીએ છીએ.

પણ ભાષાનો ઉત્ક્રાંતિ મ કેવળ ઐતિહાસિક યુગમાં જ સીમિત થઈ જતો નથી. એથી ઘણા પુરાતન સમય સુધી એનાં મૂળ ગયેલાં હોય છે. ત્યાં સુધી પહોંચવાને તુલનાત્મક ભાષા–અધ્યયનની પદ્ધતિનો આશ્રય લેવો પડે છે. જે પદ્ધતિએ આપણે ઐતિહાસિક સમયમાં ભાષાના પ્રાચીનતમ સ્વરૂપ સુધી પહોંચીએ છીએ, એ જ પદ્ધતિએ ભિન્ન ભિન્ન સંબદ્ધ ભાષાઓના પ્રાચીનતમ સ્વરૂપોના તુલનાત્મક અભ્યાસ દ્વારા આપણે એથીયે પુરાતન પ્રાગૈતિહાસિક સમય સુધી પહોંચવાનું છે અને એ વિભિન્ન સંબદ્ધ ભાષાઓનાં મૂળ આદિમ રૂપને શોધવાનું છે.૨૨<ref>૨૨ સરખાવો : “The comparative method is simply the historical method applied to the past. It consists in extending the reasoning which holds good for historical periods to epochs for which documents are absent,” — Vendryes, op. cit., p. 300.</ref> આ રીતે અંગ્રેજીનું મૂળ શોધતાં શોધતાં આદિમ પશ્ચિમી જર્મૅનિક (Primitive West Germanic) નું સ્વરૂપ આપણે ઘટાવીએ છીએ. ફ્રેન્ચનું મૂળ શોધતાં શોધતાં કથ્ય લૅટિનની સંભવિત રેખાઓ સ્પષ્ટ થાય છે. બલ્ગેરિઅન–રશિયનનાં મૂળ શોધતાં આદિમ સ્લાવિક (Primitive Slavic) ભાષારૂપ બંધાય છે. ગુજરાતી આદિ નૂતન ભારતીય ભાષાઓનું મૂળ શોધતાં શોધતાં વૈદિક ભાષાની પુરોગામી ઈન્ડો–ઈરાનિયન ભાષાસ્વરૂપ સુધી આપણે પહોંચીએ છીએ. આ સર્વ પુરાતન સ્વરૂપોના ઐતિહાસિક ઉલ્લેખ ભાગ્યે જ મળી શકે; છતાં એમાંથી નીકળેલી ભિન્ન ભિન્ન ભાષાઓના પોતપોતાનાં વિશિષ્ટ લક્ષણોની તુલના કરીને એ સર્વના પ્રભવસ્થાનરૂપ આદિમ સ્વરૂપની શાસ્ત્રીય પદ્ધતિએ સંભાવના કરી હોવાથી તાત્ત્વિક રીતે એ અવાસ્તવિક ઠરવા સંભવ નથી. કોઈ મૂળ ભાષામાંથી કાળક્રમે ભિન્ન ભિન્ન પ્રાદેશિક ભાષાઓ ઉત્પન્ન થાય — ઉ. ત. લૅટિનમાંથી ઈટાલિયન, ફ્રેન્ચ, સ્પૅનિશ, રુમાનિઅન આદિ; કે આદિમ પશ્ચિમી જર્મૅનિકમાંથી અંગ્રેજી, ડચ, જર્મન, ડેનિશ, સ્વીડિશ આદિ — ત્યારે એ દરેક ઉત્તરકાલીન વ્યુત્પન્ન ભાષામાં પોતપોતાની રીતે મૂળ ભાષાના ધ્વનિઓનાં રૂપાંતરો થાય છે. એ ધ્વનિરૂપાંતરો ઉપરથી પાછળ (ભૂતકાળ તરફ) ગતિ કરતાં એ સર્વને સમાવિષ્ટ કરી લે એવું એક પૂર્વકાલીન સ્વરૂપ અવશ્ય કલ્પી શકાય, જેમાંથી પોતપોતાની રીતે વ્યુત્પન્ન થતી ભાષાઓ પોતપોતાનાં લાક્ષણિક ધ્વનિરૂપાન્તરો સરજાવતી હોય છે

કેટલીક વાર પરસ્પર સંબદ્ધ ભાષાઓને માતા, પુત્રી આદિ સંજ્ઞાઓ આપવામાં આવે છે, જે સમુચિત નથી. એક મૂળ ભાષા એની અનુગામી ભાષામાં રૂપાંતરિત થાય છે. (ઉ. ત. પ્રાકૃતમાંથી અપભ્રંશ કે અપભ્રંશમાંથી પ્રાચીન ગુજરાતી કે લૅટિનમાંથી ફ્રેન્ચ) ત્યારે પુરોગામી ભાષાનું (કથ્ય સ્વરૂપે) વિલોપન થઈને કેવળ અનુગામી ભાષા જ અસ્તિત્વમાં રહે છે, જ્યારે સંસારમાં માતા અને પુત્રી બંનેનું કેટલાક કાલાવધિમાં એક સાથે અસ્તિત્વ હોય છે. એટલે મૂળ પૂર્વ ભાષા (ઉ. ત. પ્રાચીન પશ્ચિમ જર્મૅનિક કે લૅટિન) માંથી ઉત્તરભાષા ઉત્ક્રાંત થઈ, અર્થાત્ પૂર્વ ભાષાએ કાળક્રમે વિકાસ પામીને ઉત્તર ભાષાનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું એમ કહેવું વધારે સમુચિત ગણાશે.

અંગ્રેજી, ડચ, જર્મન, ડેનિશ અને સ્વીડિશ ભાષાઓમાં પરસ્પર અત્યંત નિકટવર્તી સામ્ય છે. ઉ. ત.

આવા તો અનેક સમાન શબ્દોનાં ઉદાહરણો આપી શકાય. એ શબ્દો ભાષાના અંતસ્તલના છે — ઉછીના લીધેલા નથી. તો એ સર્વ ભાષાઓનું મૂળ એકજ છે એમ નિઃસંકોચ પ્રતિપાદિત કરી શકાય. ભાષાવિદોએ એને આદિમ જર્મૅનિક (Primitive Germanic)ની સંજ્ઞા આપી છે. ઉપરની ભાષાઓનાં શક્ય તેટલાં પુરાતન રૂપોના તુલનાત્મક અભ્યાસ ઉપરથી એનું સ્વરૂપ નિર્ણીત કર્યું છે. ઉ. ત. અંગ્રેજી father એ શબ્દ લઈએ તો ઉપરની જર્મૅનિક કુળની વિભિન્ન ભાષાઓના પ્રાચીનતમ ઉલ્લેખોમાં એનાં આવાં સ્વરૂપો મળે છે: ગૉથિક (Gothic) (ઈ. સ. ચોથાથી છઠ્ઠા સૈકા સુધીમાં ) લિખિતરૂપ *fadar, ઉચ્ચારણ [।fadar]; પ્રાચીન નૉર્સ (Old Norse) (અતિ પુરાતન લેખ, પણ ૧૩મા સૈકામાં લેખબદ્ધ) લિખિતરૂપ faðer, faðir, ઉચ્ચારણ [।faðer]; પ્રાચીન અંગ્રેજી (Old English) (ઈ. સ. ના ૯મા સૈકાના લેખોમાં) લિખિતરૂપ fæder, ઉચ્ચારણ [।fԑder]; પ્રાચીન ફ્રિઝીઅન (Old Frisian) (ઈ. સ. ના ૧૩મા સૈકાના લેખોમાં) feder, ઉચ્ચારણ [।feder]; પ્રાચીન સેક્ષન (Old Saxon, ઉત્તરીય ડચ-જર્મન પ્રદેશની) (ઈ.સ. ના ૯મા સૈકાના લેખોમાં) fater, ઉચ્ચારણ [।fater]; પ્રાચીન ઉપરિ જર્મન (Old High German, દક્ષિણ ડચ-જર્મન પ્રદેશની) (૯ મા સૈકાના લેખોમાં) fater, ઉચ્ચારણ [।fater]. આ બધાં રૂપોની તુલના કરીને એ પ્રત્યેકનો વિકાસક્રમ લક્ષમાં રાખીને એ સર્વને અંતર્ગત કરે એવું આદિમ જર્મૅનિક સંભાવ્યરૂપ *।fader કલ્પવામાં આવ્યું છે.૨૪<ref>૨૪ સરખાવો : Bloomfield, op. cit., p. 303</ref> આવી રીતે અંગ્રેજી mother (અને એનાં જર્મન ડચ આદિ જર્મૅનિક ભાષાઓમાં મળતાં પ્રતિરૂપો)નું આદિમ જર્મેનિકમાં *।mo:der સંભાવ્ય રૂપ કલ્પવામાં આવ્યું છે. એ પ્રમાણે અંગ્રેજી water, day, guest, horn આદિનાં આદિમ જર્મૅનિક રૂપો *water કે *।wato:, *।dagaz, *।gastiz, અને *।hornan સંભવે છે. આ કેવળ ભાષાવૈજ્ઞાનિકોએ સરજેલાં કલ્પનોત્થ રૂપો નથી, પણ શાસ્ત્રીય રીતે સર્વ સંબદ્ધ ભાષારૂપોના પુરાતન સ્વરૂપના સૂક્ષ્મ અભ્યાસ વડે નિર્ધારિત થયેલાં છે. એના સમર્થક પુરાવાઓ મળી રહે છે. ઉ. ત. ડેન્માર્કમાં ગેલેહુસ (Gallehus) પાસે મળેલા એક સોનાના રણશીંગા ઉપરના ઈ. સ. ૪૦૦ ના રૂનિક ઉત્કીર્ણ લેખ (runic inscription) માં ઉપરનાં સંભાવ્ય રૂપો યથાસ્થિત મળે છે : ek hlewagastiz holtinaz horna tawido [અંગ્રેજી અનુવાદ: I, Fame-Guest, the Holting (man of the family of Holt), made the horn.]૨૫<ref>૨૫ જુઓ : Bloomfield, op. cit., p. 305-6.</ref>

ઉપરાંત, વિભિન્ન કુળની ફિન્નીશ (Finnish) ભાષામાં અતિ પુરાતન કાળમાં – ઈ. સ. ના આરંભના અરસામાં – જર્મૅનિક ભાષાસ્વરૂપમાંથી ઉછીના લેવાયેલા શબ્દો પણ પુરાતનકાળની આદિમ જર્મૅનિક ભાષાના સ્વરૂપ ઉપર પ્રકાશ નાખે છે, અને સમર્થિત કરે છે. ઉ. ત. અંગ્રેજી ring કે king (પ્રાચીન અંગ્રેજીમાં hring અને ।kyning) નાં આદિમ જર્મૅનિક રૂપો *।hringaz અને ।kuningaz ફિન્નીશ ગૃહીત શબ્દો (loan - words) rengaz અને kuningas સાથે અત્યંત મળતાં આવે છે.૨૬<ref>૨૬ જુઓ : Bloomfield, op. cit., p. 306.</ref>

— Encyclopaedia Britannica, (1946) vol 13, p. 583.</ref>, ફ્રેન્ચ, સ્પૅનિશ, રોમાનિયન (Roumanian) ભાષારૂપોના સામ્ય ઉપરથી એક આદિમ સ્વરૂપ કલ્પી શકાય છે, જે લૅટિનયુગમાં આમ જનતાની કથ્ય ભાષા હશે; અર્થાત્, સાહિત્યકારો જ્યારે સાહિત્યકીય લૅટિનનો વ્યવહાર કરતા હશે ત્યારે સામાન્ય જનતાના પરસ્પર વ્યવહારમાં એ કથ્ય રૂપનો ઉપયોગ થતો હશે. સાહિત્યકીય લૅટિન સાથે એનું નિકટનું સામ્ય હશે, જેમ સંસ્કૃત સાથે પ્રાકૃતોનું સામ્ય છે તેમ. ઉ. ત.

આનાં સમાંતર લૅટિન રૂપો છે nasum, caput, florem, aurum, caudam. અહીં તુલનાત્મક પદ્ધતિએ ઉપરના છેલ્લા શબ્દનું સંભાવ્ય આદિમ રોમાન્સ રૂપ થાય *coda ઉચ્ચાર [ko:dam]. એ રૂપ કથ્ય લૅટિનમાં પ્રચલિત હશે એમ લાગે છે, કારણકે શિષ્ટ લૅટિનના au ને સ્થાને દૈનંદિન વ્યવહારમાં. o ઉચ્ચારણ થયાનાં નિદર્શનો ક્વચિત્ કોઈ કોઈ લેખમાં મળી જાય છે. એ એમ સૂચવે છે કે તુલનાત્મક પદ્ધતિએ જેની સંભાવના કરવામાં આવે છે એ રૂપોનું કથ્ય ભાષામાં અસ્તિત્વ અવશ્ય હતું.૨૮<ref>૨૮ સરખાવો : Bloomfield, op. cit., pp. 300-302.</ref>

આ શબ્દરૂપો બધી વર્તમાન ભારતીય આર્યભાષાઓનો ઉદ્ગમ પ્રાચીન ઈન્ડો-આર્યન (Old Indo-Aryan) માંથી — સાહિત્યભાષા સંસ્કૃતને મળતી એ પુરાતન કાળની કથ્યભાષામાંથી — હતો એ નિઃશંકપણે પુરવાર કરે છે. એનો સંસ્કૃત સાથે, લૅટિન અને કથ્ય લૅટિન વચ્ચે હતો તેવો સંબંધ હશે એમ ધારી શકાય છે. એનાં લિખિત ઉદાહરણોને અભાવે એની અતિ સમીપવર્તિની એવી સંસ્કૃત ભાષાનાં શબ્દરૂપોનાં ઉદાહરણો આપવામાં આવે છે.

એકાદ બે વર્ણમાં ફેરફાર કરતાં સંસ્કૃતમાંથી અવેસ્તનમાં કેવું સહજપણે સરળતાથી રૂપાન્તર થઈ જાય છે! ડૉ. સુનીતિકુમાર ચેટરજીએ સંસ્કૃતના સુપ્રસિદ્ધ ગાયત્રી મંત્રનું અવેસ્તામાં નીચે પ્રમાણે રૂપાંતર કર્યું છે તે જુઓ : ૩૧<ref>૩૧ જુઓ : Dr. SunitiKumar Chatterjee, Indo-Aryan and Hindi, p. 54.</ref>

धियो यो न: प्रचोदयात् ||

  धियझ् यझ् नस् प्रकौदयात् ||

[* tat sawituž warainiam bhargaz daiwasya dhīmadhi dhiyaz yaz nas prak’audayāt. ]

સંસ્કૃત અને અવેસ્તન બંને ભાષાઓનો વિકાસ એના પુરોગામી ઈન્ડો–ઈરાનિયન ભાષાસ્વરૂપમાંથી થયો છે એમાં શંકા નથી.

અહીં સુધી આપણે (પ્રાચીન ગ્રીક સિવાયની) આર્યભાષાઓનાં આદિમ સ્વરૂપો—ઉલ્લિખિત તેમજ સંભાવ્ય—જોયાં. પ્રાચીન ગ્રીક સહિત એ સર્વરૂપોને મેળવીને, એનો તુલનાત્મક અભ્યાસ કરીને ભાષાવૈજ્ઞાનિકોએ મૂળ પ્રાચીનતમ આર્યભાષા — આદિમ ઈન્ડો–યુરોપિઅનની રેખાઓ ઉપસાવી છે. ઈ. સ. પૂર્વે અઢી હજાર વર્ષના અરસામાં એ બોલાતી હશે, અને એમાંથી ઉપરિનિર્દિષ્ટ ભિન્ન ભિન્ન ભાષાકુળો કાળાન્તરે ક્રમે ક્રમે છૂટાં પડ્યાં હશે એમ કલ્પના કરવામાં આવી છે.

નીચે કેટલાંક આદિમ ઈન્ડો–યુરોપિયન ભાષાનાં સંભાવ્ય શબ્દરૂપો કલ્પવામાં આવ્યાં છે તે જુઓઃ૩૨<ref>૩૨ સરખાવો : Bloomfield, op. cit., pp. 307-8.<br>

taihun ( ,, ) deca decem d aśa * dek̂ṃ

આ આદિમ ભાષાનો કાળનિર્ણય કરી શકાય છે. ઉ. ત. વૈદિક ભાષા કે હોમરની ભાષા પૂર્વે હજાર વર્ષ એટલે કે આશરે ઇ. સ. પૂર્વે ૨૨૦૦  –૨૫૦૦ ના અરસામાં ઈન્ડોયુરોપિયન ભાષા બોલાતી હશે એમ ધારી શકાય. પણ એ બોલનાર લોકો કઈ જાતિના હતા, એમનું મૂળ નિવાસસ્થાન ક્યાં હતું, એમનું જીવન કયા પ્રકારનું હતું, એમની સંસ્કૃતિ, એમની સામાજિક સંસ્થાઓ કેવી હતી, ઈ૰ સર્વ વિષે ખાતરીપૂર્વક કાંઈ જ કહેવું મુશ્કેલ છે.૩૪<ref>૩૪ કેટલાક વિદ્વાનોએ આદિમ ઈન્ડો–યુરોપિયન ભાષાના શબ્દકોષ ઉપરથી એ બોલનાર પ્રજાનાં જીવન અને સંસ્કૃતિ સંબંધે કેટલીક કલ્પનાઓ કરી છે. એ સંબંધે સવિસ્તર ચર્ચા બીજા ખંડમાં આવશે.</ref>

ઉપર નિર્દેશેલી પુરાતન આદિમ જર્મૅનિક ભાષા (Primitive Germanic કે Proto-Germanic) ની ત્રણ શાખાઓ હતી— પુરાતન પૂર્વ જર્મૅનિક (જેમાંથી ગૉથિક, વૅન્ડાલિક–Vandalic ઈ૰ નીકળી), પુરાતન ઉત્તર જર્મૅનિક (જેમાંથી સ્વીડીશ નૉર્વેજિઅન–ડેનિશ ભાષાકુળ, અને આઈસ્લૅન્ડિક ભાષા નીકળી), અને પુરાતન પશ્ચિમ જર્મૅનિક (જેમાંથી ઍંગ્લો–ફ્રિઝિઅન—અંગ્રેજી અને ફ્રિજિઅનની જનની ભાષા, તેમજ ડચ–જર્મન ભાષાકુલ નીકળ્યાં).૩૬<ref>૩૬ જુઓ : Sturtevant, op. cit., p. 158.</ref>

કેટલાક વિદ્વાનો ઈન્ડો–યુરોપિયન કુળની ઉપરની ભાષાઓના બે મુખ્ય પ્રભેદો માને છે—એક પશ્ચિમની ગ્રીક, લૅટિન, પ્રાચીન આઇરિશ જેવી केन्तुम् (centum) વર્ગની ભાષાઓ, જેમાં આદિમ ઈન્ડોયુરોપિયન તાલવ્યીકૃત કંઠ્ય ધ્વનિઓ (palatalized velars) માંથી શુદ્ધ કંઠ્ય ધ્વનિઓ વિકસ્યા; અને બીજી પૂર્વીય, સંસ્કૃત, અવેસ્તન, લિથુએનિયન જેવી शतम् વર્ગની ભાષાઓ, જેમાં એ ધ્વનિઓ તાલવ્યઘર્ષક ધ્વનિમાં રૂપાંતરિત થયા. ઉ. ત. આદિમ ઈન્ડો–યુરોપિયન * [km।tom], સંસ્કૃત शतम् [śa।t’am], અવેસ્તન सतम् [satəm], લિથુએનિયન [ˇʃimtas]; ગ્રીક [heka।ton], લૅટિન [।kentum], પ્રાચીન આઈરિશ [ke : ð].૩૭<ref>૩૭ આ સર્વ લિખિત નહીં, પણ ઉચ્ચાર્ય રૂપો છે. જુઓ : Bloomfield, op. cit., p. 315.</ref>

ઈ. સ. ૧૯૧૫ માં તુલનાત્મક ભાષા–અધ્યયન માટે એક અત્યંત મહત્ત્વની શોધ થઈ. ત્યારે એશિયા માઈનરના ઈશાન પ્રદેશમાં એક એવી ભાષાના લેખો પ્રાપ્ત થયા, જે આદિમ ઈન્ડો–યુરોપિયનની સમાન, એજ વર્ગની, આદિમ ઈન્ડો–યુરોપિયનની સમકાલીન ભાષા હતી. એ લેખો કીલાકૃતિ અક્ષરો (cuneiform syllabary)માં લખાયેલા હતા. એના ઘણા શબ્દો ઈન્ડો–યુરોપિયન ભાષા સાથે ઉત્કટ રીતે સમાન છે. ઉ. ત.

એના નામિક વિભક્તિ–પ્રત્યયો પણ સંસ્કૃત આદિ ઈન્ડો–યુરોપિયન ભાષાઓના વિભક્તિ–પ્રત્યયોને ઘણા મળતા આવે છે. ઉ. ત. પ્રથમા (કર્તા વિભક્તિ) નો સ્ (–s) પ્રત્યય, દ્વિતીયા (કર્મ વિભક્તિ) નો न् (–n), તૃતીયા (કરણ વિભક્તિ) નો त् (–t), ચતુર્થી (સંપ્રદાન વિભક્તિ) નો इ (–i), પંચમી (અપાદાન વિભક્તિ)નો ts ; પ્રથમા (કર્તા વિભક્તિ) બહુવચનનો एस् (–es) પ્રત્યય. સામાન્ય રીતે નાન્યતર નામોને પ્રથમા દ્વિતીયા એકવચનમાં વિભક્તિપ્રત્યય લાગતા નથી. attash (= પિતા) એ નામનાં રૂપો આ પ્રમાણે થાય છે : કર્તાવિભક્તિ attash, કર્મ વિ૰ attan, કરણ વિ૰ (attit), સંપ્રદાન (–અધિકરણ) વિ૰ atti, અપાદાન વિ૰ attanza, સંબંધ વિ૰ attash; કર્તા વિ૰ બહુ૰ attêsh, કર્મ વિ૰ બહુ૰ attush, સંબંધ–સંપ્રદાન–અધિકરણ વિ૰ બહુ૰ Attâsh.૩૮<ref>૩૮ સરખાવો : Encyclopaedia Britannica, (1946), Vol II, pp. 600-601.</ref>

આદિમ ઈન્ડો–હિટ્ટાઈટમાંથી પુરાતન કાળમાં હિટ્ટાઈટની લગભગ સાથે જ એ જ વર્ગની Luwian અને Palaic ભાષાઓ, અને પછી (લગભગ પ્રાચીન ગ્રીકના સમકાલમાં) Lycian અને Lydian ભાષાઓ નીકળી છે. (આ સર્વના પૂર્વ ભાષા–સ્વરૂપને Proto-Anatolianની સંજ્ઞા આપવામાં આવી છે; એ આદિમ ઈન્ડો–હિટ્ટાઈટમાંથી ઉદ્ભવી, જેનાં ઉત્તરકાલીન રૂપાન્તરો હિટ્ટાઈટ, લુવિઅન આદિ થયાં). આ સમગ્ર ભાષાકુળમાં કેટલાક એવા ધ્વનિઓ સચવાયા છે, જે ઈન્ડો–યુરોપિયન ભાષાઓમાંથી લુપ્ત થઈ ગયા છે. ઉ. ત. આદિમ ઈન્ડોહિટ્ટાઈટમાં *xauxos (= grand-father) હશે, એમાંથી x ધ્વનિ આદિમ ઈન્ડો–યુરોપિયનમાંથી લુપ્ત થઈ જતાં *awos રૂપ અવશિષ્ટ રહ્યું (સર૰ લૅ. avus); જ્યારે Proto-Anatolian (ઈન્ડો–હિટ્ટાઈટ અને હિટ્ટાઈટ વચ્ચેનું સ્વરૂપ)માં xauxas કે xuxos રૂપ વિકસ્યું, જેમાંથી હિટ્ટાઈટ xuxas અને લિસિઅન xugas રૂપો વિકસ્યાં.૪૧<ref>૪૧ જુઓ : Sturtevant, op. cit., p. 163</ref> તુલનાત્મક ભાષા–અધ્યયન દ્વારા કેવી રીતે આદિમ ભાષારૂપોનું પુનર્ઘટન (reconstruction) થાય એનું આ એક સુંદર ઉદાહરણ છે.

આ પ્રકારે અન્ય ભાષાકુળોની ભાષાઓનો પણ તુલનાત્મક અભ્યાસ થઈ શકે છે અને એમાં પણ આદિમ સ્વરૂપની પુનર્ઘટના કરી શકાય છે. ઉ. ત. ફિલિપ્પાઇન્સના લુઝોન ટાપુની ભાષા Tagalog, જાવાની ભાષા Javanese, અને સુમાત્રાની ભાષા Batakનો તુલનાત્મક અભ્યાસ કરીને એના આદિમ રૂપનું પુનર્ઘટન કરવાનો વિદ્વાનોએ પ્રયત્ન કર્યો છે.૪૨<ref>૪૨ સરખાવો : Bloomfield, op. cit., p. 310.</ref> ઉ.ત.

વિવિધ ભાષાકુલો વચ્ચે સંબંધ — વર્તમાન ભાષાશાસ્ત્રીઓ વિવિધ ભાષાકુલો વચ્ચેનું સામ્ય શોધવા મથી રહ્યા છે. એ રીતે વિદ્વાનોએ ઈન્ડો–યુરોપિયનનું ફિન્નો–ઉગ્રિઅન (Finno-Ugrian)— જે આમ તો ઈન્ડો–યુરોપિયનથી વિભિન્ન કુળની ભાષા છે — સાથે કેટલાક અંશોમાં સામ્ય દર્શાવ્યું છે. અન્ય ભાષાવિદો ઈન્ડો–યુરોપિયન અને સેમિટિક કુળની ભાષાઓ વચ્ચેનું સામ્ય શોધી રહ્યા છે. વસ્તુતઃ અન્ય ભાષાકુલો કરતાં ઈન્ડો–યુરોપિયન અને સેમિટિક ભાષાકુળોમાં વિશેષ સમાનતા નજરે પડે છે. ભવિષ્યમાં જો બંને વચ્ચેનો સંબંધ પ્રસ્થાપિત થઈ શકે તો આ બંને મહાન ભાષાકુલોનું પ્રભવસ્થાન એક જ હતું એમ નિર્ણય કરી શકાય. તો આજે જેમ સંસ્કૃત અને અંગ્રેજી કે ફ્રેન્ચ એક જ કુળની ભાષાઓ ગણાય છે, તેમ અંગ્રેજી કે ફ્રેન્ચ અને અરબી ભાષાઓ એક જ કુળની સ્થાપિત થાય.

ઉપરના સિવાય ભાષાશાસ્ત્રીઓએ બાન્ટૂ (Bantu) અને મલયો–પોલિનેશિયન એ બે મોટા ભાષાવર્ગો પાડેલા છે. એની સવિસ્તર ચર્ચા બીજા ખંડમાં આવશે.