સાહિત્ય પલ્લવ – ભાગ ૧/અખો - ૨: Difference between revisions

લાલદાસ — મંગળવાર.

અખો — બસ તો —

અવાજ — એ અખેદાસ સોની શું ઘર કીધર હય?

અખો — એ ઈધર, ભાઈ! ઈધર! આવો. કંઈ બાદશાહી ફરમાન લાગે છે.

એક સિપાઈ — ટંકશાલ કે અમલદાર રહીઆદાસ સોની કુટુંબકા અખેદાસકો બાદશાહ સલામતકા ફરમાન હય.

અખો — પણ છે શું?

લાલદાસ — ભાઈ! કંઈ બાદશાહના ફરમાનને ના પડાવાની હતી? જઈ આવોને, એટલે ખબર પડશે.

અખો — હાસ્તો, કંઈ છૂટકો છે? જોયું ને? ઘડીની ખબર નથી. પણ આપણે શી ચિંતા? જેના દિલમાં મેલ એને ડંખ. ચાલો ખાં સાહેબ, જરી અંગરખો પાઘડી પહેરી લઉં.

લાલદાસ — ખાં સાહેબ! આ શી ભાંજગડ છે? અખેદાસ કદી એવું કરે નહિ. બચારો ભગવાનનો માણસ — નેક માણસ.

એક સિપાઈ — ક્યા માલૂમ! કચેરીમેં કુછ ખટપટ ચલતી હય. કિસીને કુછ ધોકા દે દિયા હોગા.

લાલદાસ — એમ જ હશે; નહિ તો બધા તો સોની વાલમાંથી રતી ચોરે, ત્યારે આ તો ઉમેરે એવો માણસ છે. આ તો એનો કંઈ દિવસ જ વાંકો, બાકી એના પર આવું આળ?

બીજો સિપાઈ — ટંકશાળ કે અમલદાર પર સબકી નજર રહેતી હોય.

અખો — ચલો ખાં સાહેબ! તમે, ભાઈ, બેસજો; હું હમણાં જ પાછો આવીશ, ઘણું કરીને તો.

(સિપાઈઓ સાથે એ પણ જાય છે.)

લાલદાસ — શો કળજગ આવ્યો છે? અખાભાઈ જેવા પર આળ! સરકારી નોકરીમાં કાંઈ સલામત જ નહિ! આવો નિખાલસ માણસ, પ્રમાણિક માણસ, સીધો પાધરો એનો ધંધો કર્યા કરે;

કોઈની સાથે ખટપટ નહિ, વાત નહિ. ખરેખર! કળજુગના માયાવી બંધનમાં જગત ઘેરાતું જાય છે. એ તો જે થાય તે જોયા કરવાનું. પણ અખેભાઈને કાંઈ આંચ નહિ આવે.

જમના — કેમ, અખેભાઈ નથી?

લાલદાસ — ના, કચેરીમાં ગયા છે.

લાલદાસ — સિપાઈઓ કહેતા હતા કે કોઈની કાનભંભેરણી છે એટલે છૂટીને જ આવશે. હવે તમે અહીં બેસો તો હું દરબારમાં જતો આવું. મને પણ ચિંતા થાય છે.

જમના — હા, હા. હું અહીં બેઠી છું. તમે જલદી જાઓ, ને કંઈ ખબર પડે કે તરત મને કહી જજો. અખેભાઈને કંઈ થાય નહિ એ જોજો, હાં.

જમના — અરેરે! આ મારા જ પાપનું ફળ તો નહિ હોય? મનેયે શી બુદ્ધિ સૂઝી? એનો મારા પર કેટલો ભાવ! કેટલું હેત! કેટલી લાગણી! મારા એની પાસે મૂકેલા ત્રણસો રૂપિયા. એના પર મેં અવિશ્વાસ આણી આ કંઠીને બહાને એ લઈ લેવાનો મનસૂબો કર્યો. એણે બિચારાએ કેટલી હોંસથી આ કંઠી કરી આપી! કીધીતો કીધી, પણ એમાં ગાંઠના સો રૂપિયા ઉમેર્યા. એણે એટલું કર્યું, ત્યારે મેં મૂર્ખીએ એમાં અણવિશ્વાસ આણી કંઠીની ચોકસીને ત્યાં કિંમત કરાવી. અરેરે! મને એ શું સૂઝ્યું? એનો મારે માટે નિઃસ્વાર્થ ભાવ, એનો મેં આવો બદલો વાળ્યો! મારું જ પાપ એને નહિ નડ્યું હોય? અપરાધ મારો ને ગુનેગાર એ. આ તો ચોર કોટવાળને દંડે એવું થયું. ઓ ભગવાન! એ જાણશે ત્યારે એને કેટલું લાગશે! મેં આ શું કીધું? બનશે તો એને હું કહીશ જ નહિ, પણ આ કંઠી પર ચોકસીએ મૂકેલો કાપ કંઈ છૂપો રહેશે? અને હું આપીશ નહિ તોયે એ તો સાફ કરવા માગશે જ. જગતમાં આવો ભાઈ તે ક્યાંથી પામીશ? મેં માગી લીધેલો મારો ભાઈ, ને એણે મૂકેલો મારામાં વિશ્વાસ, અને એને આપેલા મારા વચનમાંથી હું ચળી. ઓ ભાઈ! ભાઈ! મને માફ કર. અખેભાઈ! અખેભાઈ

અખો – કંઈ ચિંતા ન કર, કંઈ નથી. જમના બહેન! હું નિર્દોષ ઠર્યો છું.

જમના –(સફાળી) અખેભાઈ! અખેભાઈ! આવ્યા તમે! આવ્યા તમે!

અખો — લાભ કે ગેરલાભ! જે હશે તે વેઠવા તૈયાર છું. મને તમારા ભાઈ તરીકે ઓળખતાં હો, તો કહો.

જમના — ભાઈ! સત્તર વાર ભાઈ! જન્મોજન્મ મળજો મને તારા જેવો ભાઈ. (ઓવારણાં લે છે.) મને માફ કરો અખેભાઈ! પણ મેં મૂર્ખીએ ભૂલ કરી છે.

અખો – હોય. ભૂલ તો કોણ નથી કરતું? જે હોય તે, જમનાબહેન! એવું તે શું છે? મને જરૂર કહો.

જમના – ભાઈ, શું કહું? મેં તારામાં અવિશ્વાસ આણ્યો અને આ કંઠી ચોકસી પાસે કિંમત કરાવવા લઈ ગઈ. ત્યાં ચોકસીએ મૂકેલો આ કાપ છે. મને માફ કર ભાઈ! તારી નિ:સ્વાર્થ લાગણીનો આ બદલો! અરેરે, મને એટલો પસ્તાવો થાય છે! મને કોકે ભંભેરી સોનીના ધંધા પર આળ ચડાવ્યાં. સત્યાનાશ જાય એ ભંભેરનારનું, અખેભાઈ! અખેભાઈ

અખો — (બેત્રણ ક્ષણ પછી) બહેન રડ નહિ. હમણાં આ તને બરાબર કરી આપું છું, અને બીજું પણ કંઈ જોઈતું કરતું હોય તો આપું.

જમના — મને કંઈ નહિ જોઈએ. તું જેવો ભાઈ મળ્યો, એથી વધારે મને શું જોઈએ? અરેરે! મને આ શી મતિ સૂઝી?  

જમના – અખાભાઈ! આવું ફરીથી નહિ કરું, હાં. હું શું મોં બતાવી રહું તને? તારા મનમાં કંઈ નહિ રાખેને? હું જાઉં છું.

અખો—(વિચારમાં લીન) કંઈ ઓછું ન આણતી, જમના! આવજે હાં

માટીના માળખામાં આટલો બધો પ્રપંચ, એમ? માનવમાત્રને માયાનાં બંધન છે, એમ? મારી બહેન જેવી આ બહેન, જેને મેં બહેન કરતાં પણ અધિક ગણી એને પણ મારામાં વિશ્વાસ નહિ! પાંચ પાંચ વર્ષ આટલી નિમકહલાલ સેવા બજાવી તોયે સૂબેદારના મનમાં મારે માટે અવિશ્વાસ આવ્યો! લોભ ને અદેખાઈના સડાથી ઊભરાઈ રહેલા આ જગતમાં પ્રમાણિકપણાને ક્યાંય પણ સ્થાન નથી શું? શું થવા બેઠું છે? સગી બહેન જેવી બહેન ભાઈમાં વિશ્વાસ ન મૂકે, એ હડહડતો કળજુગ નહિ તો બીજું શું? હો! હો! માનવજીવન કેટલું સડેલું! માયાનાં આવરણ કેવાં લીલાંપીળાં દેખાડે છે?

જગતના આદિકાળથી જન્મેલી ઓ માયા-નટી! ખરેખર તારાં અટપટાં આવરણોમાં સઘળાં ગુલામ છે. તારી ઇન્દ્રજાળ-વિદ્યા, તારા વિવિધ સંકલ્પ-વિકલ્પ, તારા તરેહવાર વેષરંગ, તારી ચિત્રવિચિત્ર પ્રપંચલીલા, તારી કૂવા પરના ચક્કર જેવી ગતિ, તારું ચંચળ ચાતુર્ય, એ સર્વ વડે તું માનવજાતને મર્કટ માફક નચવી રહી છે! રે, બાળકના ધંધોળિયા રમાડી રહી છે! ધન્ય છે તને! અંતે તું કોને નથી ઠગતી? કોને દગો નથી દેતી? કરશણી કરશણ ઉગાડે ને પછી કાચું પાકું જોયા વગર કાપી ખાય, એમ તું પણ કંઈક રંગરાગ ઉત્પન્ન કરી ક્યારે કંઈકને ગળી ખાય છે, એનો ભરોસો પણ નહિ

સોનીનો ધંધો એટલે જગતના અવિશ્વાસને પાત્ર ધંધો! સોની એટલે વાલમાંથી રતી ચોરે જ. સોની થયો ત્યારે આ દુ:ખ ને? સોનું ઘડ્યું ત્યારે આળ આવ્યાં ને? મારે નથી કરવો એ ધંધો. આ સાણસી, ચીપિયો, ભૂંગળી, બધું લાવ નાખું કૂવામાં કે થાય નિરાંત.

{{Poem2Close}}

{{center|'''સ્વાધ્યાય'''}}

{{Hi|1em|૧. આ પ્રવેશનો સારાંશ લખો.}}