સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – ઉમાશંકર જોશી/‘નીરખ ને...!’: Difference between revisions

ક્યાં? શું?

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

અહીંતહીં નહીં, અડખેપડખે આડુંઅવળું નહીં. આ બધા ઉપરથી એક વાર નજર ઉઠાવી લે અને ઊંચે તને શૂન્ય લાગે છે ને ત્યાં ગગનમાં જો. કાંઈ દેખાય છે?

આ નામરૂપની આપણી નાનકડી દુનિયાની પાર વિશાળ બ્રહ્માંડમાં કોઈક ઘૂમી રહ્યું છે અને એ અતળ અવકાશ ‘સોઽહમ્‌ સોઽહમ્‌’ (તે જ હું, તે જ હું) નાદથી ગુંજી રહ્યો છે. જાણે આ સાંકડી માયામમતાભરી દુનિયાથી ઉપર ઊઠેલો આપણો પોતાનો જીવાત્મા જ હું તે પરમાત્મા છું એમ બોલતો સર્વત્ર વ્યાપી રહ્યો ન હોય! ઉપનિષદ કહે છે કે સૂર્ય અને આકાશનાં નક્ષત્રો ‘ૐ’ નાદ કરતાં આકાશમાં ઘૂમે છે. ભક્તકવિ એમાં ‘સોેઽહમ્‌’ નાદ સાંભળે છે. જાણે આખું બ્રહ્માંડ ‘હું તે પરમાત્મા જ છું’ – એમ એક અવાજે ગાઈ રહ્યું ન હોય!

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

જો હું તે પરમાત્મા જ છું, તો પછી મારાપણામાં – આ જીવપણામાં પાછો આવીને શું કરવા ભરાઉં? એ પરમાત્માના, એ શ્યામસુંદરના ચરણને ઝાલી લઉં અને એ ચરણોમાં મારા જીવભાવનો વિલોપ કરું. શ્યામના ચરણમાં આવું મરણ મનને ખૂબ ભાવે છે, કેમ કે તો જ હું પરમાત્મભાવ લઈને આ ભૂતલના સંસારમાં પાછો ફરું ને?

એક જરીક નજર ઊંચી ઉઠાવી અને બ્રહ્માંડમાં એ લટાર મારી આવી –બ્રહ્મભાવમાં જરીક ભીંજાઈ આવી એટલે આ નિત્યપરિચયની પ્રત્યક્ષ દુનિયા સારીય બદલાઈ ગઈ.

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

શ્યામસુંદરની શોભા તે શી વર્ણવી જાય? દુનિયાનો કોઈ પદાર્થ ભલે ને ગમે તેટલો સુંદર હોય, કૃષ્ણ આગળ એની કાંઈ વિસાત નથી. આટલું સમજાય છે પણ તેથી શ્યામની સુંદરતાનો પાર ઓછો પામી શકાય છે? બુદ્ધિનું બાપડીનું એ ગજું જ નથી. બુદ્ધિ તો આ અનંત ઉત્સવમાં ભૂલી પડી હોય એમ ભટક્યા કરે છે.

નરસિંહ મહેતા ‘તે જ હું’ મંત્રથી કેવલાદ્વૈતનો – એકમાત્ર પરમાત્મા જ છે, બીજું કોઈ નથી. – એવા અભિપ્રાયનો નિર્દેશ કરે છે. પણ એ કૃષ્ણભક્ત તરત બીજી જ પંક્તિમાં કૃષ્ણની વાત લાવ્યા વગર રહી શકતા નથી, ‘અનંત ઓચ્છવ’ તે કેવલાદ્વૈત પ્રમાણે ‘માયા’, પણ કવિનું મન એને ‘લીલા’ માનવા તરફ ઢળતું લાગે છે, કેમ કે તેઓ એને ‘ઉત્સવ’ લેખે છે. આ બધું દૃશ્ય જગત તે માયા, ભ્રમણા નથી, પણ ભગવાનની લીલા છે. બુદ્ધિ બિચારી એમાં ખોવાઈ જવાની. પણ ખરો કીમિયો છે પ્રેમનો. આ જડચેતન જે કંઈ દેખાય છે તે બધામાં શ્યામની લીલા જોવી અને એને પ્રેમભાજન બનાવવું. પછી બધે રસ જ રસ છે.

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

બુદ્ધિથી એ બને એમ નથી. શ્યામસુંદરને જાણવો હોય તો જડ અને ચેતનને રસમય કરી દેવા જોઈએ. શી રીતે એ કરવું? સહેલો ઉપાય છે. હાથમાં પ્રેમની જડીબુટ્ટી રાખવી. પ્રેમ એ સંજીવની અર્પનાર મૂળિયાનું – જડીબુટ્ટીનું કામ આપશે. એના સ્પર્શથી જડ એ જડ નહીં રહે, જડ તેમ જ ચેતન નર્યા રસરૂપ બની જશે. અને ઉપનિષદ કહે છેઃ रसो वै सः। રસ એ જ તો પરમાત્મા.

પ્રેમ દ્વારા જડ (જે હવે જડ રહેતું નથી) અને ચેતનને રસમય અનુભવ્યા પછી, જોઈએ શ્યામની શોભાની, અહીં નહીં તો સારા વિશ્વમાં ક્યાંક કોઈ તુલના કરી શકાય છે ખરી?

{{Poem2Close}}

{{gap}} હેમની કોર જ્યાં નીસરે તોલે;

સચ્ચિદાનંદ આનંદક્રીડા કરે,

{{Poem2Open}}

ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણના વિશ્વરૂપના તેજની ઉપમા આપી છે :

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

– આકાશમાં એકસાથે હજાર સૂર્યની દ્યુતિ ઉદય પામે તો તે એ મહાત્મા (વિરાટસ્વરૂપ શ્રીકૃષ્ણ)ની દ્યુતિ સમોવડી, વખતે, નીવડે. નરસિંહ કોટિ સૂર્યની દ્યુતિની વાત કરે છે. કરોડગણી દ્યુતિવાળો સૂર્ય પૂર્વની ક્ષિતિજને આરે સોનાની કોર કાઢે તો એ શ્યામની શોભાની તોલે આવે. એ સુવર્ણની કોર કેવી લાગે? જાણે બાળકૃષ્ણ સોનાના પારણામાં ઝૂલી રહ્યા ન હોય! બાળસ્વરૂપે સચ્ચિદાનંદ આનંદક્રીડા કરી રહ્યા ન હોય! એ તેજસ્વી રૂપ ઉગ્ર ન હોય પણ પરમ આહ્‌લાદક હોય.

કોણ પ્રકાશી રહ્યો છે? સૂર્ય? સૂર્ય જ નહીં, કોટિક સૂર્ય સમો જેનો પ્રકાશ છે તે (શ્યામસુંદર).

{{Poem2Close}}

{{gap}} અચળ ઝળકે સદા અનળ દીવો.

નેત્ર વિણ નીરખવો, રૂ૫ વિણ પરખવો,

{{Poem2Open}}

કોટિક સૂર્યસમ ઝળહળતી મૂર્તિની ઉપમા આપીને સોનાના પારણામાં ક્રીડા કરતા સચ્ચિદાનંદ બાળકૃષ્ણની ઝાંખી કરાવી, પણ કવિ છેવટે હાથ હેઠા નાખીને કહે છે : એને રૂપ નથી. અવળવાણીમાં કવિ કહે છે કે એનું દર્શન આંખના તેજ વડે ઓછું પામવાના છીએ? એને રૂપ હોય તો પારખી શકીએ ને? આંતરચક્ષુથી – પ્રભુકૃપાથી લાધતાં ‘પેલાં દિવ્ય લોચનિયાં’થી એ નિરંજન નિરાકારને પામવાનો છે. એનો રસ જિહ્‌વા માટે ઓછો છે? આખી ચેતનાએ એ દિવ્યતાથી ચકચૂર થવાનું છે.

{{Poem2Close}}

{{gap}} અરધ ઊરધની માંહે મહાલે;

નરસૈંયાયો સ્વામી સકળ વ્યાપી રહ્યો,

{{Poem2Open}}

એ અવિનાશી અકળ જ રહેવાનો છે. અધઃ અને ઊર્ધ્વ, નીચે અને ઉપર, તેમ જ બંનેની અંતરિયાળ, સર્વત્ર એ લીલા કરી રહ્યો છે. નરસિંહનો (નરસૈંયાચો – એમના સમયમાં ગુજરાતીમાં પણ ક્યાંક-ક્યાંક પ્રચલિત એવો છઠ્ઠી વિભક્તિનો મરાઠી પ્રત્યય ‘ચો” કવિ વાપરે છે) સ્વામી સર્વત્ર વ્યાપી રહ્યો છે – એની જ લીલા બધે ચાલી રહી છે. એને પકડવો શી પેરે? નરસિંહ ફરી પાછો પ્રેમની ચાવી બતાવતાં કહે છે કે પ્રેમથી એનો કેડો પકડવામાં આવે તો સંતો એને મેળવી શકે છે. કવિ બતાવે છે કે આ દૃશ્ય જગતના સૌ પદાર્થો પ્રેમના ભાજન છે. એ પ્રેમના તંતુને જેઓ વળગે છે – સૌ પ્રત્યે જેઓ પ્રેમથી ઢળે છે તે સંતો, અથવા જેઓએ પ્રેમનો તંત (લગની) પકડ્યો છે તે સંતો, એને પામી શકે છે.

આવું દર્શન થયું, સિદ્ધિ મળી, તેની એંધાણી શી? કાવ્યમાં એનો સૂચક શબ્દ છે ‘પ્રેમ’. આ આખું વિશ્વ એ સચિદાનંદની આનંદક્રીડા છે એ ભાન થયું એટલે વિશ્વના એકેએક પદાર્થ પ્રત્યે હૃદય, અભિસાર કરવા માંડશે, જે પદાર્થો કૃષ્ણ-લૂખા એટલે મરેલા જેવા લાગતા હતા તેમનામાં કૃષ્ણને જોશે અને એમને સજીવન કરશે, તે સૌને એ નિરંતર કૃષ્ણરૂપ સમજશે. આ જ પ્રેમની સંજીવની છે. કૃષ્ણપ્રેમ એ જ સંજીવની છે. કૃષ્ણપ્રેમ એટલે કૃષ્ણ માટેનો પ્રેમ અને કૃષ્ણ એ જ પ્રેમ. કૃષ્ણ પ્રેમસ્વરૂપ હોઈ તેમને પામવા માટેની પ્રક્રિયા એ જ છે કે કૃષ્ણ માટેના પ્રેમનો દરેકેદરેક પદાર્થ પર અભિષેક કરવો. એ સિવાય સકળ વ્યાપી રહેલા એ અકળ પકડાવાના શી રીતે? આપણે સહેલો રસ્તો લો તે : એને બધે જ પકડવા, કેમ કે એ બધે જ છે. નરસિંહ મહેતાએ કૃષ્ણને પામવાનો સ્વાનુભવથી લાધેલો કીમિયો આપણી આગળ ખુલ્લો મૂકી દીધો છે :

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

‘નીરખ ને ગગનમાં’ – એ એક ઉદ્‌ગાર જીવાત્માને ધક્કો મારીને બ્રહ્મભાવ કેળવવાની દિશામાં મૂકી આપે છે. રવીન્દ્રનાથ ‘અંતર મમ વિકસિત કરો, અંતરતર હે’ એવી અંતર્યામીને વિનંતી કરે છે. જીવ, આ છેડેથી, આંતરવિકાસના માર્ગે બ્રહ્મભાવ કેળવવા સુધી પહોંચે એ હેતુથી સરળ પણ ગહન પ્રાર્થનાવાણી રવીન્દ્રનાથ ઉચ્ચારે છે. નરસિંહ પેલે છેડે ચાલતા ઉત્સવમાં જોડાવા જીવાત્માને પ્રેરે છે : જો, ગગનમાં કોણ ઘૂમી રહ્યું છે? સાંભળ, ‘તે જ હું’, ‘તે જ હું’ શબ્દ ગાજી રહ્યો છે. જે ઘૂમી રહ્યો છે તે જ હું છું એમ વિશ્વનો એકેએક પદાર્થ ગુંજી રહ્યો છે. તું દોડ, તે બધાની સાથે એ ‘તે જ હું!’ ‘તે જ હું!’ ગાનમાં ભળી જા. પછી તને રૂંવેરૂંવે પ્રતીતિ થશે કે તે તો ‘સકળ’, અહીં તું ઊભો છે ત્યાં પણ, ‘વ્યાપી રહ્યો’ છે. ‘નીરખ ને’ ઉદ્‌ગાર સાથે જ નરસિંહ બ્રહ્મયોગની દીક્ષા માટે સાધકને સાબદા કરે છે.