દરિયાપારથી/એક અમેરિકી આધાર

એક અમેરિકી આધાર

એક-બે મહિના માટે અમેરિકા ફરવા આવેલાં બધાં ઘણું જોઈને, જાણીને, નવાઈ પામતાં, મજાક કરતાં પાછાં જાય છે, ને એક આખા દેશ માટે બધું, કે ઘણું બધું, સમજી ગયાં હોય એમ વાત કરવા માંડે છે. હા, એમનો ઉત્સાહ સમજી શકાય, પણ એમની સર્વગ્નતાનો ભાવ જાણે વ્યાજબી નથી લાગતો. અમેરિકાની ક્શતિઓ અને નબળાઈઓ લોકો જાણવા માગતા હોય છે, એટલું જ નહીં, પણ જાણીને ખુશ થવા માગતા હોય છે. એ બાબત મને કઠ્યા કરે છે. મને થાય કે એ બધાંને શું ખ્યાલ નહીં આવતો હોય કે અમેરિકાની પ્રજા પણ ભારતની ક્શતિઓ અને નબળાઈઓ જાણવા માગતી હોય, એમ જરૂર બને? ને જો એ લોકો આપણી ત્રુટીઓ પર હસવા માગે, કે ખુશી થતા લાગે, તો શું આપણને ગમે? એક આખા સમાજને, એક આખા દેશને પૂરેપૂરો સમજી જવો અત્યંત કઠિન છે- એની અંદર જ આપણે રહેતાં હોઈએ તે છતાં. બે-ત્રણ મહિના તો શું, પચીસ વર્ષે પણ આ દેશ નવાઈ, આનંદ, આદર પમાડતો રહી શકે છે. સાથે જ, જટિલ, કઠિન, કરુણ વાસ્તવિકતા પણ હોઈ જ શકે છે, ને એ જીરવવાનું બળ મળતું રહે તે માટે પણ, જે સુંદર છે, પ્રશસ્ય છે, તેનો આધાર લેવો આવશ્યક બને છે. એવો એક આધાર મળે છે આ દેશનાં પુસ્તકાલયો પાસેથી. અસંખ્ય પુસ્તકોને પાટિયાં અને ઘોડાઓ પર ગોઠવી રાખી હોય તે જગ્યા જ ફક્ત નહીં, પણ આખા સમાજને અનેક રીતે મદદરૂપ થતી એ ઉદાર, જીવંત સાર્વજનિક સંસ્થા હોય છે. ત્યાં કેવળ છાપાં ને ચોપાનિયાં વાંચવાની, કે મન થાય તો પુસ્તકો ‘ઉધાર’ લઈ જવાની સગવડ જ મળતી નથી, બલ્કે દરેક દિવસે કલાકો ગાળી શકાય તેવા રસપ્રદ, માહિતીસભર, બહુવિધ કાર્યક્રમો પણ ત્યાં યોજાતા રહે છે. એમને પુસ્તકાલય જ શું કહેવાં? ખરેખર તો એમને ‘ગ્નાનાલય’ જ કહેવાં જોઈએ. ગ્નાન સાથે ગમ્મત હોય, અને ગમ્મત સાથે જાણકારી મળે, એવા બહોળા ખ્યાલ પ્રમાણે, કેટલાયે વિષયોને આવરી લેતા, દરેક વયને સમાવી લેતા, કાર્યક્રમો શ્રમસિદ્ધ નિયોજનપૂર્વક ગોઠવાય છે. માંડ ચાલતાં થયેલાં ભૂલકાંને મઝા પડે અને શીખવા મળે તેવાં રમકડાંથી સજ્જ ખંડ લગભગ દરેક લાયબ્રેરીમાં હોય. જરા મોટાં થયેલાં બાળકો માટે કાર્ટૂન-ફિલ્મો, વાર્તા સાંભળવાનો સમય, ચિત્રકામ, કાતરકામ વગેરે ગોઠવાય છે. સ્કૂલે જતાં છોકરાં માટે એમને લાયક કાર્યક્રમો, તથા કમ્પ્યુટર વાપરવાની સગવડ હોય છે. તો કિશોરવયીઓ માટે તો જાણે શું નહીં! સાહિત્ય, સંગીત, કળા-પ્રદર્શન, હસ્તકળાનાં વર્કશૉપ, નાટ્ય-રજૂઆતો, લેખકો સાથે મુલાકાતો વગેરે ચાલુ જ હોય. પુખ્ત વયની વ્યક્તિઓ માટેના કાર્યક્રમોની યાદી તો સૌથી લાંબી હોય – નિઃશુલ્ક વ્યાખ્યાનો, નાટકો, સારી ફિલ્મો, સંગીતનાં અનુષ્ઠાનો, પુસ્તક-ચર્ચાઓ, લેખક-મિલન અને વાંચન, સ્વાસ્થ્ય અને સામાજિક પ્રશ્નોની છણાવટ, આર્થિક સમસ્યાઓ માટે સલાહ-સૂચન, અંગ્રેજી શીખવા માટેના વર્ગો ઇત્યાદિ. વળી, મુખ્ય કેન્દ્રોમાં નોકરી શોધનારાં માટે માહિતી હોય, અંધજનો માટે બ્રેઇલમાંની તેમજ રૅકૉર્ડ કરાયેલી ચોપડીઓનો મોટો સંગ્રહ હોય, જે અપંગ હોય ને વ્હીલચૅરમાં હોય તેવા લોકો લાયબ્રેરીમાં બધે જ પહોંચી શકે તેવી સગવડ હોય, અને ઘરની બહાર જ ના નીકળી શકતા હોય તેવા લોકો ટપાલ દ્વારા પુસ્તકો મેળવે તેવી વ્યવસ્થા પણ ખરી. આ પુસ્તકાલયોમાં ફક્ત પુસ્તકો જ ‘ઉધાર’ નથી મળતાં, પણ સંગીતની રૅકૉર્ડ ને સી.ડી; નવલકથાઓની ને નાટકોની રૅકૉર્ડ કરેલી કૅસૅટો કે ડિવિડિ; લોકપ્રિય ને કળા-વિષયક ને દસ્તાવેજી ફિલ્મોની ડિવિડિ વગેરે પણ‘ઉધાર’ લઈ શકાય. ભાષા-પુસ્તકાલયમાં સાહિત્યનાં ને કળા-પુસ્તકાલયમાં કળા પરનાં પુસ્તકો, તથા ભજવણી-કળાના કેન્દ્રમાં દૃશ્ય-શ્રાવ્ય કળાઓની ડિવિડિનો આધારભૂત સંગ્રહ પ્રાપ્ત થઈ શકે. વિગ્નાન, ઉદ્યોગ, વેપાર માટેના કેન્દ્રાલયમાં તે તે વિષયોને અનુરૂપ સામગ્રી હોય. વળી, ગ્નાત અને પદવી પામેલાં ગ્રંથપાલોની ઉપસ્થિતિ તો સર્વત્ર ખરી જ. દરેક શહેરમાં પુસ્તકાલયો શું એકાદ-બે જ હોવાનાં? અરે, હોય કાંઈ? ન્યૂયૉર્ક શહેરનો જ દાખલો આપું. એનો મુખ્ય હિસ્સો તે મૅનહૅતન. એ તેર માઇલ લાંબો ને વધારેમાં વધારે સવા બે માઇલ પહોળો એવો, નદીઓથી વીંટળાયેલો ટાપુ છે. એની વચ્ચે પાછો એકસો એકરનો, સેન્ટ્રલ પાર્ક કહેવાતો એક કુદરતી વિભાગ. આ મૅનહૅતનમાં જ ઓગણચાલીસ તો લાયબ્રેરી છે. જો ન્યૂયૉર્કના પાંચેય હિસ્સામાંની લાયબ્રેરીની સંખ્યાનો સરવાળો કરીએ તો એકસો-ઓગણચાલીસથી પણ વધારે થાય, તે નક્કી છે. સભ્યપદ પાછું વિનામૂલ્યે. કેન્દ્ર-સરકાર, રાજ્ય-સરકાર અને નગરપાલિકામાંથી મળતી ગ્રાન્ટ દ્વારા બધું ચલાવવાનું. અત્યંત વિસ્તરેલું અને હંમેશાં વિસ્તરતું જતું ફલક. મોંઘવારી વધે, ને ખર્ચો પણ વધતો જ જાય. હંમેશાં ધા નાખ્યા કરવી પડે. મોટી મોટી કંપનીઓ અને કોર્પોરેશનોની સહાયની આશા તો રખાતી જ હોય, પણ સામાન્ય નાગરિક પણ યથાશક્તિ મદદ કરે. એમાં વેરા-મુક્તિ પણ મળે. લાખો ડૉલરનાં દાન કરનારાંનાં નામ લાયબ્રેરીઓ સાથે જોડાઈ પણ જાય, ને પરસ્પરનો મોભો વધારે. ન્યૂયૉર્ક શહેરની મુખ્યાતિમુખ્ય લાયબ્રેરી કેટલાંક વર્ષો પહેલાં એક છ માળના મકાનમાં ખસેડાઈ, કારણકે મૂળ ઐતિહાસિક સુંદર ઇમારત નાની પડતી હતી. એને બાંધતાં નવ વર્ષ થયેલાં, અને ૧૯૧૧માં એ પ્રજા માટે ખુલ્લી મૂકાયેલી. ‘અમેરિકન રૅનૅસાઁ’ કહેવાતો એ કાળ હતો, અને આ સ્થાપત્ય-શૈલી ‘હાઈ ક્લાસિકલ’ તરીકે ઓળખાય છે. હવે તો એની ગણના ‘રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક ઇમારતો’માં થાય છે. ફિફ્થ ઍવન્યૂ પર મોખરાનું સ્થાન, પહોળાં પગથિયાંની બે બાજુ વિખ્યાત સિંહ-શિલ્પો, વિશાળ અને દર્શનીય પ્રવેશ-ભવન; સફેદ આરસની ફર્શ, દીવાલો, અરે, ઘુમ્મટ પણ આરસનો; બે તરફ સોપાન-શ્રેણી, આરસની કમાનો, દીવાલો, તથા ઉપર આવેલું છે ચોવીસ સ્તંભથી યુક્ત પ્રદર્શન-ભવન. દર વર્ષે એમાં ત્રણ અગત્યનાં પ્રદર્શન ભરાય. બીજાં શહેરોની વિશિષ્ટ સંસ્થાઓ પણ એમાં ભાગ લે. જોકે આ મુખ્ય પુસ્તકાલયનો પોતાનો જ સંગ્રહ એટલો અદ્વિતીય અને અખૂટ છે કે એનું જ પ્રદર્શન વર્ષો સુધી કરતાં રહેવાય. જેમકે, બસો-અઢીસો વર્ષ જૂની હસ્તલિખિત પ્રતો. એમનાં લખનારાં અંગ્રેજી ને અમેરિકી કવિઓ, લેખકો, ફિલસૂફો, ધર્મચિંતકો વગેરેનાં ઘણાં નામ આપણે જાણતાં હોઈએ, તોયે એથી પણ વધારે નામોથી અગ્નાત હોઈએ. બે લાંબા વાંચન-ખંડનાં શોભા અને દેખાવ એવાં છે કે કોઈ યુરોપી ગર્ભશ્રીમંતના નિવાસસ્થાન જેવા લાગે. એ બંને છાપાં અને સામયિકો માટે છે. તો પછી મુખ્ય વાંચન-ખંડનું શું? એ તો ઇમારતના શિરોમણી જેવો છે. ઉપર ત્રીજા માળે, ૨૯૭ ફીટ લાંબો, ૭૮ ફીટ પહોળો, ઊંચી કમાનદાર બારીઓ, સુશોભિત છત, અને ખાસ આ ખંડને માટે બનાવાયેલાં ટેબલ, ખુરશીઓ, તાંબા-કલાઈ મિશ્રિત લૅમ્પ વગેરે. પૂરતો પ્રકાશ, પૂરતી શાંતિ. એની જોડ કદાચ અમેરિકામાં પણ ક્યાંય ના મળે. નીચેના એક સભાખંડમાં એક કાર્યક્રમ સાંભળવા ગઈ, તો એનું રૂપાંતર જોઈને છક જ થઈ જવાયું. પહેલાં તો ત્યાં પુસ્તકોના ઘોડા રહેતા, ને બધું મેલું ને અસ્તવ્યસ્ત લાગતું. એનાં રૂપ-પરિમાણ તરફ ક્યારેય ધ્યાન પણ નહતું ખેંચાયું. ને હવે તો એ જગ્યા પુનર્જન્મ પામી ગઈ હતી. ૬૪૦૦ ચોરસ-ફીટનો એનો વિસ્તાર. સુંદર સ્તભો પર ટકેલો ત્રીસ ફીટ ઊંચે ઊઠતો ગુંબજ. આછા-પીળા ઇટાલિયન આરસની દીવાલો, અને ફરતે ફૂલ-વેલની કારીગીરી. આ ખંડમાં ઉપસ્થિત હોવાનું જ એટલું ગમ્યું હતું કે ત્રણ રશિયન કવિઓની કૃતિઓના વાંચનમાં બહુ ધ્યાન નહતું રહ્યું! આ ખંડ હવે લાયબ્રેરીના પબ્લિક એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામનું કેન્દ્ર બન્યો છે, અને બહુવિધ વ્યાખ્યાન, વાંચન, સંગીત તથા ફિલ્મનાં અનુષ્ઠાનો માટે વપરાય છે. સતત વિકસતાં રહેવાની અને નવી નવી રીતે ફરી ફરી સજીવન થતાં રહેવાની આ દેશની જે પદ્ધતિ તેમજ વિચારસરણી છે તે નિઃશંક પ્રશંસ્ય છે. મનમાં એમ થયા કરે છે, કે આવા અમેરિકી અભિગમનું અનુકરણ કરતાં, કે એને સમજતાં પણ જો આપણે થઈ શકીએ તો આપણું નિજી આભિજાત્ય ગૌરવથી પ્રદર્શિત કરી શકીએ.