ભાષાવિજ્ઞાન/ધ્વનિવિચાર: Difference between revisions

ई [i] ના ઉચ્ચારણ વખતે હોઠ સંપૂર્ણ રીતે વિસ્તૃત (spread) હોય છે, અને ऊ [u] ના ઉચ્ચારણ વખતે પૂર્ણપણે ગોળાકાર હોય છે.  

ગુજરાતીમાં (તેમજ અંગ્રેજી સ્વરમાલામાં) આ સિવાય બે શુદ્ધ સ્વરો અત્યંત પ્રચલિત છે: સ્વરિત अ [A] (જિહ્વાસ્થાન લગભગ અર્ધવિવૃત, મધ્યથી થોડો વધારે પશ્ચસ્થાનીય તરફ ઢળતો, વિસ્તીર્ણ ઓષ્ઠસ્થિતિવાળો) જે ‘અટક’ [ətʌk] અત્તર [ʌtutuər], શરત [ʃərʌt], અક્ષર [ʌkʃər], વનમાં [Vʌnmã], અગત્ય [ʌgʌtujə] ઈ. ગુજરાતી શબ્દોમાં (અનન્ત્ય સ્થાને) અને but, utter, one, none, won, touch જેવા અંગ્રેજી શબ્દોમાં (પ્રથમ શ્રુતિમાં) સંભળાય છે; અને અસ્વરિત अ [ə] જેમાં જીભ (તેમજ હોઠ)ની સ્થિતિ લગભગ મધ્યસ્થ (અર્ધવિવૃત અને અર્ધસંવૃત વચ્ચેની) હોવાથી (-ઓષ્ઠ પ્રસારણ[i] ના જેવું) મધ્યસ્થ (neutral) સ્વર કહેવાય છે. અને ગુજરાતી ‘રમત’ ‘અસર’ ‘સરદાર’ જેવા શબ્દમાં અંત્ય સ્થાને અને અંગ્રેજી શબ્દોમાં ‘the’ ‘them’ ના અસ્વરિત ઉચ્ચારણમાં, ‘again’ ‘oppose,’ ‘Japan’, ‘bazaar’ ઈ૰ શબ્દોમાં પ્રથમ શ્રુતિમાં, અને ‘labour,’ ‘India,’ ‘actual,’ ઈ૰ શબ્દોમાં અંત્ય શ્રુતિમાં સંભળાય છે.

હવે આ પ્રસંગોનું ક્રમશઃ વિગત વિવેચન કરીશું.

૧ ई [i] જીભ ઘણી ઊંચે (high), આગળ પડતી (forward)–કઠોર તાલુની સહેજ નીચે–રહે છે, અને એના (જીભના) સ્નાયુઓ તંગ હોય છે. હોઠ થોડાક ખુલ્લા (open) અને પ્રસરેલા (spread) હોય છે. આ સંવૃત, અગ્રસ્થાનીય, દીર્ઘ સ્વર છે.

૩ ઍ [ɛ]–આ સ્વરના ઉચ્ચારણમાં જીભનો અગ્રભાગ મ્હોંની આગળની બાજૂ તરફ જરા (–ए કરતાં થોડો) ઊંચો થાય છે. હોઠ ए કરતાં વધારે ઊઘડે છે, અને તેથી શ્રમ-ખેંચાણ કંઈક વધારે અનુભવાય છે. આ અર્ધવિવૃત, અગ્રસ્થાનીય દીર્ઘ સ્વર છે.

ઉદા. ગુજ૰ લૅ, છૅ, કહૅ, વૅર, ઝૅર, વ્હૅંત, લ્હૅર.

અંગ્રેજીમાં ડેનિયલ જોન્સ જેવા પ્રમાણભૂત ધ્વનિશાસ્ત્રીઓને મતે ઍ [E] શુદ્ધ સ્વર નથી; માત્ર સંયુક્ત સ્વરોમાં એ મળે છે.

અંગ્રેજી— ‘man’, ‘hat’, ‘bank’ ‘back’, ‘tax’, ‘lamb’, ‘thank’, ઈત્યાદિ શબ્દોમાંનો ઍ [æ] ઉપરના ઍ [ɛ]

કેટલાક સ્વરોનું ઉચ્ચારણ બે શુદ્ધ સ્વરો સાથે મેળવવાથી થતું હોય છે.૧૪<ref>૧૪ વિરલ ઉદાહરણામાં ત્રણ કે ચાર સ્વરો પણ આ રીતે જોડાતા હોય છે. અપભ્રંશ અને પ્રાચીન ગુજરાતીમાં આવાં ઉદાહરણો મળે છે. (ઉ. ત. करिअउ, बोल्लिअइ ઈ૰). વર્તમાન ગુજરાતીમાં સ્વરસંયોગનાં આવાં ઉદાહરણો ખૂબ વિરલ છે. દા. ત. જેઓએ, તેઓએ, ઇ૰.</ref>

{{Poem2Close}}

[[File:BV Image 4.jpg|center|400px]]

ઉપર વર્ણવેલા શુદ્ધ સ્વરો એક જ નિયત સ્થાનમાં ઉચ્ચારાય છે, જ્યારે સંયુક્ત સ્વરોના–જે બહુધા સ્વરયુગ્મો જ હોય છે–ઉચ્ચારણમાં જીભ અને અન્ય વાણી-અંગો એક સ્વરના સ્થાનમાંથી સહસા યુગ્મના બીજા સ્વરસ્થાન ઉપર જતાં હોય છે. એમાં વચ્ચે આવતાં સર્વ સ્થાનો ઉપર અતિ ઝડપથી ગતિ થઈ જવાથી તે તે સ્થાનોના ધ્વનિના સંસ્કાર (ઈષદ્ છાયામાત્ર) એ યુગ્મને લાગેલા હોય છે.

સ્વરયુગ્મોના ઉચ્ચારણનું કાલમાન આ રીતે શુદ્ધ સ્વરોની અપેક્ષાએ વધારે લાંબું હોવાથી બધાં સ્વરયુગ્મો દીર્ઘ હોય છે.

{{Gap}}[Uə] [=ઉઅ] pure, sure, your.<br>

ગુજરાતી ભાષામાં એમનાં ઉદાહરણો મળતાં નથી તેથી એમની ચર્ચા કરી નથી.</ref>—ગૌ, સૌ, જઉ, ભઉડાં.

{{Poem2Close}}

{{center|'''સ્વરનાં કાલમાન'''}}

{{Poem2Open}}

વ્યાકરણપરંપરા અનુસાર સામાન્ય રીતે આપણે આ, ઈ, ઊ, એ, ઓ, સ્વરોને દીર્ઘ કહીએ છીએ, અને અ, ઇ, ઉને હ્રસ્વ ગણીએ છીએ. શાસ્ત્રીય રીતે ઉચ્ચારણનું કાલમાન મેળવતાં ઉપરનામાંના હ્રસ્વ સ્વરોનું કાલમાન ટૂંકું-હ્રસ્વ છે; પરંતુ દીર્ઘ સ્વરો પૈકી आ [a], ઍ [ɛ], ऑ [ɔ], જેટલા દીર્ઘ પરિમાણના છે, તેટલા ई [i], ए [e], ऊ [u] અને ओ [o] નથી. તે છેલ્લા ચારે સ્વરધ્વનિઓને દીર્ઘ અને હ્રસ્વ વચ્ચેના મધ્યમ પરિમાણવાળા કહેવા ઘટે. વસ્તુતઃ आ [a] અને ઍ[ɛ] જેવા દીર્ઘ સ્વરો કરતાં આ મધ્યમ પરિમાણવાળા સ્વરોનું કાલમાન આશરે 2/3 જેટલું છે, જ્યારે હ્રસ્વ સ્વરોનું કાલમાન એ દીર્ઘ સ્વરોના 1/3 થી પણ ઓછું છે.

આ જ પ્રમાણે અનુનાસિક વ્યંજનની પૂર્વે આવેલા સ્વરનું ઉચ્ચારણ સાનુનાસિક થાય છે. ઉ. ત. ગામ, ભાન, કાન, એ શબ્દો ઉચ્ચારણમાં ગાઁમ, ભાઁન, કાઁન એ પ્રમાણે સંભળાય છે. આ પ્રકારનું સાનુનાસિક્ય સહેજ માત્ર હોય છે, ઉ. ત. ગામ [gām]; વ્યુત્પત્તિપ્રાપ્ત સાનુનાસિક્ય સવિશેષ બળવત્તર હોય છે, ઉ ત. વાંસ [vãs]. અનુનાસિક વ્યંજનની અસર આમ પૂર્વ સ્વર પર જ થાય છે; અનુનાસિક વ્યંજનની પછી શુદ્ધ સ્વર આવે તો તેનું  નાસિક્યવિધાન થતું નથી. ઉ.ત. રમીએ, નાખીએ, ખાણિયો, ઈ૰.

{{Poem2Close}}

{{center|'''વ્યંજનવિચાર'''}}

{{Poem2Open}}

'''વ્યંજનોનું વર્ગીકરણ સ્થાન''' અને '''પ્રયત્નને અનુલક્ષીને''' કરવામાં આવે છે. આરંભે માનવ ધ્વનિયન્ત્રની ચર્ચા કરતાં આપણે જોઈ ગયા કે (ફેફસામાંથી બહાર આવતો) શ્વાસ સ્વરતંત્રીને (vocal chords) કંપાવે (vibrate) (રણઝણાવે), ત્યારે ધ્વનિમાં ઘોષ (voice) સંભળાય છે. કંઠવિવર (buccal cavity – મ્હોંમાં રહેલી ખાલી જગા) અને નાસિકાસ્થાનનું પોલાણ (nasal fosse) ઘોષનું ધ્વનિવર્ધન કે ધ્વનિપૂરણ (resonance) કરે છે, જેથી ઘોષ ધ્વનિઓને પોતપોતાનું ઉચિત વિશિષ્ટ સ્વરૂપ (timbre) પ્રાપ્ત થાય છે.

આ રીતે વ્યંજનોના બે મુખ્ય પ્રકાર પડે છે : જેમાં સ્વરતંત્રીના પ્રકંપનને કારણે ઘોષ સંભળાય છે તે સઘોષ વ્યંજન (voiced or sonant consonants); અને જેમાં સ્વરતંત્રી નિઃસ્પંદ રહે અને શ્વાસ વચ્ચેના વિવર (glottis) માંથી કશા જ વિકાર કે ફેરફાર વિના યથાવત્ પસાર થઈ જાય છે તે અઘોષ વ્યંજન. પાશ્ચાત્ય ભાષાવૈજ્ઞાનિકો અઘોષ વ્યંજનોને ‘surds’ કે ‘non-sonant consonants’ કહે છે.૧૮<ref>૧૮ જુઓ: J. Vendryes, Language, p. 22.</ref> ઘોષ (voice) થી ઈતર હોવાથી એમને અવાજ (noises) પણ કહેવામાં આવે છે. નૂતન ભારતીય ભાષાઓમાં (New Indo-Aryan) ક્, ખ્, ત્, થ્, પ્, ફ્, આદિ વ્યંજનો અઘોષ છે, જ્યારે ગ્, ઘ્, દ્, ધ્, બ્, ભ્, આદિ વ્યંજનો સઘોષ છે.  

ઉચ્ચારણના સ્થાન અનુસાર ગુજરાતી વ્યંજનોના નીચે પ્રમાણે પ્રકારો પડે.

{{Poem2Close}}

[[File:BV Image 5.jpg|right|300px]]

(૧) (अ) જ્યારે બંને હોઠ દ્વારા, મુખમાંથી નીકળતા શ્વાસનો પ્રથમ અવરોધ થઈ પછી સહસા નિર્ગમન થાય ત્યારે ઓષ્ઠ્ય (labial) વ્યંજનો બને છે. ઉ.ત. પ, ફ્, બ્, ભ્. બંને હોઠ દ્વારા આ વિકાર થતો હોઈ કેટલાક ભાષાશાસ્ત્રીઓ વધારે ચોકસાઈ માટે આ ધ્વનિઓને દ્વયોષ્ઠ્ય૨૧<ref>૨૧ જુઓ: Bloomfield, Language, p. 98; તેમજ બાબૂરામ સક્સેના, सामान्य भाषाविज्ञान, पृ. ૬૦.</ref> વ્યંજનો કહે છે. (જુઓ આકૃતિ ૫ મી). [પ્] અલ્પપ્રાણ અઘોષ દ્વયોષ્ઠ્ય સ્પર્શ વ્યંજન છે, [બ્] એનું સઘોષ રૂપ છે. [ફ્] એ [પ્] નો મહાપ્રાણ-ધ્વનિ અને [ભ્] એ [બ્]નો મહાપ્રાણ ધ્વનિ છે. આ મહાપ્રાણધ્વનિઓ ગુજરાતી હિંદી જેવી ભારતીય ભાષાઓમાં મળે છે; અંગ્રેજીમાં એ ધ્વનિઓ નથી.

[[File:BV Image 6.jpg|left|300px]]

(ब) જ્યારે મુખમાંથી શ્વાસનું નિર્ગમન થતાં નીચેના હોઠ ઉપરના દાંતને સ્પર્શતા હોય ત્યારે દન્ત્યોષ્ઠ્ય (labio-dental) વ્યંજનો બને છે. ઉ.ત. અંગ્રેજી [v] અને [f]. વસ્તુતઃ આ બંને ધ્વનિઓ એક જ સ્વરૂપના છે–[f] અઘોષ છે. વ્ [v] ઘોષ છે.૨૨<ref>૨૨ આ અંગ્રેજી ધ્વનિઓ સ્પર્શ [plosives કે stops] નથી, પરંતુ સંઘર્ષી [fricative કે spirant] છે.</ref>  ઉ.ત. અંગ્રેજી: fine, van; ઉર્દૂ: फ़ौरन (જુઓ આકૃતિ ૬ ઠ્ઠી).

ગુજરાતી વ્ [V] કરતાં અંગ્રેજી [v] નું ઉચ્ચારણ સવિશેષ ભારપૂર્વક થાય છે. અંગ્રેજી [v] ના ઉચ્ચારણમાં ઉપરના દાંત વડે નીચેનો હોઠ સુદૃઢપણે (firmly) દબાય છે, જ્યારે ગુજરાતી (- સંસ્કૃત) વ્ [V] ના ઉચ્ચારણમાં આ વિચાર ઘણી મૃદુતાથી થાય છે.

[[File:BV Image 7.jpg|left|300px]]

(૨) (अ) બહાર નીકળતો શ્વાસ જ્યારે જીભ વડે દાંત પાસે અવરોધ પામે છે ત્યારે દંત્ય(dental) વ્યંજનો બને છે. ભાષાભાષાએ એના ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારો મળે છે. ઉ ત. ગુજ૰ ત્, થ્, દ્, ધ, અંગ્રેજી θ (=th, જે three માં સંભળાય છે), અને ð (=dh, જે the, thenમાં સંભળાય છે). (આકૃતિ ૭)

આ બંને અંગ્રેજી ધ્વનિઓ θ, ð સંઘર્ષી ધ્વનિઓ છે અને તેમના ઉચ્ચારણમાં જીભનું ટેરવું ઉપરના અને નીચેના દાંતની વચ્ચે રહે છે, બાકીની જીભ મુખમાં શિથિલ રહી ફેલાઈ રહે છે, ને શ્વાસ દાંત અને જીભની વચ્ચેથી નીકળે છે. [θ] અઘોષ દંત્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ છે, [ð] એનું સઘોષ રૂપ છે. (ભારતીય ભાષાઓમાં [θ] નથી, અને  સંઘર્ષી ð ને સ્થાને દંત્યસ્પર્શ [d̪h] નો ઉપયોગ થાય છે).

ફ્રેન્ચ [t, d] ધ્વનિઓ ઉપરના દાંત સાથેના સ્પર્શથી થાય છે.૨૩<ref>૨૩ આમ સમાન દેખાતા અને સમાન સંજ્ઞાથી નિર્દેશાતા ધ્વનિઓનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ ભાષાભાષાએ ભિન્ન હોય છે. ઉ. ત. અંગ્રેજી અને ફ્રેન્ચ સ્વરમાલામાં બંનેમાં સમાન હોય તેવો એક પણ સ્વર નથી.

સરખાવો : Vendryes, op. cit., p. 22.</ref> સંસ્કૃત-ગુજરાતીની માફક ફ્રેન્ચ ધ્વનિઓ દંત્ય, અથવા, વધારે ચોકસાઇથી કહેવું હોય તો, ઉપરિદંત્ય (post-dental) છે.૨૪<ref>૨૪ જુઓ : Bloomfield, op. cit., p. 98.</ref> એમની ધ્વનિવૈજ્ઞાનિક સંજ્ઞા [t̪] અને[d̪] છે. ઉ. ત. ગુજ૰ ‘પિતા’[pit̪a], ‘દમ’ [d̪əm]. ફ્રેન્ચ tette [t̪ɛt̪], duc[d̪yk]. આનાં મહાપ્રાણ રૂપો थ्, घ् ભારતીય ભાષાઓમાં છે; ઉ. ત. ‘થાક’ [t̪hak], ‘ધામ’ [d̪ham]; અંગ્રેજી ફ્રેન્ચમાં નથી.

[[File:BV Image 8.jpg|left|300px]]

ગુજરાતી સ્ અને અંગ્રેજી [t, d, s, z] ધ્વનિઓ આ સ્થાનમાં – વર્ત્સભાગમાં – ઉત્પન્ન થાય છે. એના ઉચ્ચારણમાં જીભ વર્ત્સભાગ (alveolae) સાથે સ્પર્શ - સંઘર્ષ કરે છે એથી એ વર્ત્સ્ય ધ્વનિઓ કહેવાય છે.૨૫<ref>૨૫ જુઓઃ Sturtevant, op. eit, p. II.</ref> [t, d] ધ્વનિઓ સ્પર્શ વડે બને છે. [t] અઘોષ અલ્પપ્રાણ છે; [d] એનું સઘોષ રૂપ છે. ઉ. ત. અંગ્રેજી tin, din. ભારતીય ભાષાઓના ट [t], ड [d] થી એ ભિન્ન છે.

[[File:BV Image 9.jpg|left|300px]]

સ્ અને ઝ [s, z] ધ્વનિઓ સંઘર્ષથી ઉત્પન્ન થાય છે. આ અંગ્રેજી ઉપરિદંત્ય (gingival) સંઘર્ષી ધ્વનિઓ [s, z] સિસકારધ્વનિ (hisses) કે સોષ્મધ્વનિ (sibilants) છે. એમાં જિહ્વાફલક (blade) વર્ત્સભાગ ને સામેના દાંતના સંયોગમાં આવે છે; જીભનું ટેરવું: નીચેના દાંતોની પાછળ દબાઈ રહે છે, જીભનો વચ્ચેના ભાગ સંકોચાય છે અને બાજૂઓ ફૂલે છે, અને વચ્ચેના સાંકડા માર્ગમાંથી શ્વાસ જોરથી પેઢાં કે દાંત સામે અથડાઈને બહાર નીકળે છે, જેથી એક કર્ણમધુર (sonorous) સિસકારો કે ગુંજન (buzz–ગણગણાટ) સંભળાય છે. સ્ [s] અઘોષ વર્ત્સ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ છે; [z] એનું સઘોષ રૂપ છે. ઉ. ત. અંગ્રેજી see, zink; ગુજ૰ સેના પાસે; હિંદી ज़िन्दगी ઈ૰.૨૬<ref>૨૬ જુઓ: Bloomfield, op. cit., p. 100.</ref> (જુઓ અનુક્રમે આકૃતિ ૮ મી અને ૯ મી). ભારતીય स् દંત્ય સિસકાર-ધ્વનિ છે એ નોંધવું ઘટે છે.

(૩) (अ) વર્ત્સ્યથી જરા ઉપર કઠોર તાલુનો ભાગ આવેલો છે. (જુઓ આકૃતિ ૧ લી). જીભનો અગ્રભાગ એને (એની બંને બાજુઓને–પાર્શ્વને) સ્પર્શે ત્યારે સંસ્કૃત તાલવ્ય૨૭<ref>૨૭ સરખાવો: ‘इचशेयास्तालौ ।’ – शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्य १–६६.</ref> સ્પર્શ વર્ણો (च्, छ्, ज्, झ्) બને છે. આ શુદ્ધ તાલવ્ય ધ્વનિઓ છે. એ સ્પર્શ ધ્વનિઓ છે. અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં આ ધ્વનિઓ સ્પર્શ-સંઘર્ષી છે.૨૮<ref>૨૮ આથી જ ગ્રામ્ય બોલીઓમાં શિષ્ટ ગુજરાતી (Standard Gujarati) ચ્ નો ઉચ્ચાર સ્ જેવો, છ્ નો ઉચ્ચાર શ્ જેવો, જ્ નો ઝ્ જેવો સંભળાય છે. છતાં ગુજરાતીમાં ચ્ નો ઉચ્ચાર મરાઠીમાં થાય છે તેવો, છેક ત્સ્ જેવો થતો નથી, કારણ કે ગુજરાતીમાં ચ્ [tʃ] નું વાણીસ્થાન [ts] કરતાં જરાક વધારે ઉપરનું છે. (સરખાવો આકૃતિ ૧૦ અને ૧૦ अ) કેટલાક અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓનાં કથ્યરૂપો (dialects) માં च् નું ઉચ્ચારણ બે પ્રકારનું त्स् [ts] જેવું દંત્ય, કે તાલવ્યધ્વનિઓ પૂર્વે त्श् [tʃ] જેવું (તાલવ્ય) થાય છે. ज् નું ઉચ્ચારણ પણ એ જ રીતે બે પ્રકારનું द्+દંત્ય झ् જેવું [dz] જેવું (દંત્ય), અને તાલવ્ય ધ્વનિઓ પૂર્વે द्+તાલવ્ય झ् જેવું(તાલવ્ય) થાય છે. આનાં નિદર્શનો, બહુધા, શિષ્ટ રૂપમાં મળતાં નથી; પણ શિષ્ટ સંસ્કાર વિનાની લોકબોલીમાં વિશેષતયા મળે છે — જોકે મરાઠીમાં આ ઉચ્ચારણો શિષ્ટ(Standard) ભાષાનાં અંગભૂત ઉચ્ચારણો છે.</ref> ઉ.ત. ગુજરાતી હિંદી च् [ʧ], ज् [ʤ] સ્પર્શ-સંઘર્ષી છે.

ગુજરાતી શ્ ધ્વનિ અને અંગ્રેજી ધ્વનિઓ [ʃ] (sure કે shineમાં છે તેવો શ્) અને [ʒ] (pleasure કે vision માં છે તેવો શ્ઝ્) આ સ્થાનના, પણ સંઘર્ષી (fricative) ધ્વનિઓ છે. આ ધ્વનિઓ ઉચ્ચારતાં જીભ વર્ત્સની સામે  રહીને એક ચપટું રન્ધ્ર બનાવે છે, જીભના અગ્રભાગ વડે કઠોર તાલુ સાથે શ્વાસનો અપૂર્ણ અવરોધ (= સંઘર્ષ) થાય છે, જીભનું ટેરવું નીચેના દાંતની પાછળ દબાય છે કે વર્ત્સની સામે રહે છે, અને જીભ જરા પાછળ ખેંચાઈને શ્વાસ (s, z ની માફક) સીધો પેઢાં કે દાંત ઉપર ન અથડાતાં સહેજ મ્હોંમાં ઘૂંટાઈને વત્સની સામે જીભના ચપટા રન્ધ્રમાંથી બહાર નીકળે છે. એમને hushes (= શાન્તિપ્રેરક ધ્વનિઓ), કે અસામાન્ય સોષ્મ ધ્વનિઓ (abnormal

sibilants) કહે છે.૨૯<ref>૨૯ સરખાવો : Bloomfield, Language, p. 100-101.</ref>

ભારતીય श् એ આ જ વર્ગનો તાલવ્ય સિસકારધ્વનિ છે. સંસ્કૃતનો ષ્[Ș] અઘોષ મૂર્ધન્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ છે. એમાં જીભનું ટેરવું પાછળની બાજૂએ ઊલટીને એક છિદ્ર બનાવે છે, ને જીભની બંને બાજૂએ કઠોર તાલુને સ્પર્શી રહે છે.  

ફ્રેન્ચ તાલવ્ય (palatal)[c] (qui [=કી] માં છે તેવો) જીભનો પશ્ચભાગ કઠોરતાલુને સ્પર્શવાથી બને છે.૩૦<ref>૩૦ જુઓ: Vendryes, op. cit., p. 23.</ref>

(ब) અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓના ટ –[t] વર્ગના ધ્વનિઓનું સ્થાન પણ આ જ – કઠોર તાલુ (hard palate) છે. એના ઉચ્ચારણમાં જિહ્વાગ્ર ઊંચું થઈને, પાછળ વીંટાઈને (curling backwards) કઠોર તાલુના કોઈક ભાગને સ્પર્શે છે.૩૧<ref>૩૧ સરખાવો : આકૃતિ ૮ મી. આ આકૃતિના અંગ્રેજી [t, d] ધ્વનિઓ કરતાં નૂતન ભારતીય ભાષાઓના ટ્, ડ્ નું સ્થાન જરા ઉપરનું છે એ લક્ષમાં રાખવું ઘટે છે.<br>

સ્થાન પરત્વે આ ધ્વનિઓ વર્ત્સની માફક એક પ્રકારના દંત્ય ધ્વનિઓ છે સરખાવો : ‘Cereb als, like the alveolars, are merely special kinds of dentals.’ — Vendryes, op. cit. p. 23.</ref>  

આ (ટ–વર્ગના) ધ્વનિઓના ઉચ્ચારણમાં જિહ્વાગ્ર ‘ઊલટીને’ (અર્થાત્, નીચે રહેવાને બદલે ‘પાછળને ભાગે ઉપર વળીને’) કઠોર તાલુને સ્પર્શતું હોય છે, તેથી આધુનિક ભાષાવૈજ્ઞાનિકો એમને retroflex ધ્વનિઓ કહે છે. ધ્વનિશાસ્ત્ર અનુસાર એમની સંજ્ઞા [t] ट्, [th] ठ्, [d] ड् ,[dh] ढ् એ પ્રમાણેની છે. ઉ. ત. ટાંકણી [tā̃kəṇi], ઠપકો [thəpko], ઢાળ [dhal,]. પ્રાતિ-શાખ્યોમાં આને ‘પ્રતિવેષ્ટિત’ ધ્વનિઓ૩૨<ref>૩૨ સરખાવો : जिह्वाग्रेण प्रतिवेष्ट्य मूर्धनि ट-वर्गे।–तैत्तरीय प्रातिशाख्य २-३७; मूर्धन्यानां जिह्वाग्रं प्रतिवेष्टितम् ।–अथर्वप्रातिशाख्य १-२२.</ref><ref></ref> કહ્યા છે. આ વર્ગના ड् [Ꞅ], ळ् [l], ण्, [Ƞ] આદિ વર્ણોના ઉચ્ચારણમાં જિહ્વાગ્રનો ઉત્ક્ષેપ થવાથી (ઉપર ફેંકાવાથી) અર્વાચીન ભાષાવૈજ્ઞાનિકો એમને ઉત્ક્ષિપ્ત (flapped) ધ્વનિઓની સંજ્ઞા આપે છે.૩૩<ref>૩૩ તાલુના (palate) ગોલાકૃતિ (ગુંબજ જેવા) ભાગના (domal position) સ્પર્શથી બનતા હોવાને કારણે બ્લૂમફીલ્ડે આ  [T, D] અર્થાત્ [t, d] ધ્વનિઓને Domalsની સંજ્ઞા આપી છે. જુઓઃ Bloomfield, Language, p. 98</ref> વધારે ચોકસાઈથી કહેવું હોય તો એમ કહેવું જોઈએ કે આ ધ્વનિઓમાં જિહ્વાગ્ર ઉપર ફેંકાઈને તરત પાછું યથાસ્થાન આવી જાય છે.

નોંધ:– સંસ્કૃત ભાષાના આ ધ્વનિઓનાં (ट्, ठ्, ड्, ઈ૰ નાં) ઉચ્ચારણો કઠોર તાલુથી જરાક ઉપરના ભાગનાં – કઠોર તાલુ અને સુકુમાર તાલુના સંધિસ્થાનનાં – અર્થાત્ મૂર્ધાનાં મનાયાં છે. એથી સંસ્કૃત વ્યાકરણાદિમાં આ ધ્વનિઓને મૂર્ધન્ય કહેવામાં આવ્યા છે. સંસ્કૃત ष् એ મૂર્ધન્ય સિસકારધ્વનિ છે. અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં ष् ધ્વનિ લુપ્ત થયેલો છે; જ્યાં સંસ્કૃત તત્સમ શબ્દોમાં લેખનમાં ष् ધ્વનિ મળે છે ત્યાં એનો ઉચ્ચાર श् થતો હોય છે. ઉ. ત. विषम, ઉચ્ચાર विशम, षड्यन्त्र ઉચ્ચાર शड्यन्त्र. વસ્તુતઃ સંસ્કૃત અને નૂતન ભારતીય ભાષાઓના આ ઉત્ક્ષિપ્ત ધ્વનિઓ વચ્ચે ફરક માત્ર પ્રયત્નનો જ હોય એમ જણાય છે – સંસ્કૃત ધ્વનિઓમાં વિશેષ પ્રયત્ન છે નૂતન ભારતીય ભાષાઓના ધ્વનિઓમાં એની અપેક્ષાએ કંઈક ઓછો પ્રયત્ન જણાય છે.

[[File:BV Image 11.jpg|left|300px]]

(૪) કોમલ તાળુ (soft palate કે velum) નો જીભના પશ્ચભાગને૩૪<ref>૩૪ સંસ્કૃત વૈયાકરણોએ આ ધ્વનિઓનું જિહ્વામૂલ ગણ્યું છે. સરખાવોઃ `ऋक्कौ जिह्वामूले।’ - शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्य 1-65.</ref> સ્પર્શ થવાથી ક્, ખ્, ગ્, ઘ્ એ ધ્વનિઓ ઉત્પન્ન થાય છે. સર્વ ભાષાઓમાં એ ધ્વનિઓ મળે છે. સંસ્કૃત વૈયાકરણોએ એમને કંઠ્ય ગણ્યા છે, પરંતુ વસ્તુતઃ એ કોમલતાલુજન્ય (velar) ધ્વનિઓ છે. ઉ. ત. સં. कर्म [kərmə], ગતિ [gətı] (જુઓ આકૃતિ ૧૧ મી).

અંગ્રેજી [k] તથા [g] ધ્વનિઓ (ઉ. ત. અંગ્રેજી cake, gate) અને જર્મન [k] (ઉ.ત. kuh) પણ આ જ પ્રકારના કોમલતાલુજન્ય (velar) સ્પર્શ ધ્વનિઓ છે.૩૫<ref>૩૫ જુઓઃ Vendryes, op. cit., p. 23.</ref> આનાં મહાપ્રાણરૂપે ख्, [kh] घ् [gh] ભારતીય ભાષાઓમાં છે.  

આ ઉપરાંત, ભારતીયેતર ભાષાઓમાં અલિજિહ્વા (પડજીભ–uvula), કંઠમૂલ (Pharynx = જીભના પશ્ચભાગ અને ગળાની પાછળની દિવાલ વચ્ચેનો ભાગ); સ્વરતંત્રીવિવર (glottis) ઈ૰ સ્થાનોએ કેટલાક ધ્વનિઓ થતા હોય છે, જેમનું ભારતીય ભાષાઓમાં નિદર્શન મળતું નથી. ઉ. ત. અલિજિહ્વા (uvula) થી અરબી અઘોષ क़् (uvular unvoiced stop) [q]૩૬<ref>૩૬ આ ઉપરાંત અરબીમાં કોમલતાલુજન્ય (velar) क्  [k] પણ છે. જુઓઃ Bloomfield, op. cit., p. 99.</ref> ઉચ્ચારાય છે. ઉ. ત. ઉર્દૂ क़ीमत [qi:mət], क़रीब [qəri:b].[ɢ] ग़् એ એનું સઘોષ રૂપ છે. અંગ્રેજી ફ્રેન્ચ આદિ યુરોપીય ભાષાઓમાં આ ધ્વનિઓ નથી. અલિજિહ્વાના પ્રકંપન(vibration) થી ઉત્તરીય જર્મન બોલીઓનો પ્રકંપિત અલિજિહ્વીય र् (trilled uvular [R]) થાય છે.૩૭ કંઠમૂલ (Pharynx) માંથી અરબી અઘોષ ह् [h] ઉચ્ચારાય છે.૩૭<ref>૩૭ જુઓઃ E. H. Sturtevant, op. cit., pp. 10-11.</ref> સ્વરતંત્રીવિવર (glottis) માંથી અરબી હમજ઼ા ह् (hain) ઉત્પન્ન થાય છે.૩૮<ref>૩૮ સરખાવોઃ J. Vendryes, op. cit., p. 25.</ref>

સ્વરતંત્રી જ્યારે તદ્દન પાસે પાસે આવી જાય ત્યારે સ્વરતંત્રીવિવર (glottis) બંધ થઈ જાય છે, અને (ફેફસાંમાંથી આવતા) શ્વાસનો અવરોધ થાય છે. ત્યારે ફેફસાંમાંથી આવતા શ્વાસના દબાણ (pressure) થી સ્વરતંત્રીઓ એકદમ ટકરાઈને સહસા છૂટી પડે–અલગ અલગ થઈ જાય–ત્યારે એક સહેજ ખાંસી જેવો અવાજ સંભળાય છે. એને સ્વરતંત્રીવિવરધ્વનિ અથવા સ્વરતંત્રીય સ્પર્શ (glottal stop[?]) કહે છે. એ ઘોષ નથી તેમ અઘોષ નથી. સ્કૉટલૅન્ડની બોલીમાં Saturday, bottle ઈ૰ ના ઉચ્ચારણમાં [t] ને સ્થાને glottal stop[?] બહુધા સંભળાય છે.૩૯<ref>૩૯ જુઓ: Sturtevant, op. cit., p 10</ref> ઉ. ત. [sae?ədei], [bc?t]. જર્મનમાં glottal stop ખૂબ સાધારણ છે.૪૦<ref>૪૦ સરખાવો: Bloomfield, op. cit., p 11.</ref> પ્રમાણભૂત અંગ્રેજીમાં સામાન્યતયા એ ધ્વનિ મળતો નથી; છતાં અંગ્રેજો જ્યારે સ્વરથી આરંભાતા શબ્દ ઉપર ભાર મૂકવા માગતા હોય૪૧<ref>૪૧ સરખાવો: “A glottal or laryngal stop is produced... ....sometimes before an initial vowel when speaking under a strain.” — Bloomfield, op. cit., p. 99.</ref> ત્યારે glottal stop સંભળાય છે. ઉ. ત. [?Anyone can do this; અથવા ?I ?always do this;૪<ref>૪૨ સંસ્કૃતમાં વિસર્ગસંધિમાં જ્યાં વિસર્ગનો લોપ થાય છે ત્યાં વિસર્ગને સ્થાને ક્ષણિક વિરામનો ભાસ થાય છે. આ વિરામનું સ્વરૂપ glottal stop ને મળતું આવે છે. ઉ.ત. असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुः सुमंगलः । (रुद्रसूक्त) નું ઉચ્ચારણ असौ जस्ताम्रो? अरुण? उत बभ्रुः सुमंगलः । એમ થાય છે. અહીં[?] સંજ્ઞા glottal stop દર્શાવે છે.<br>જુઓ: ડૉ. ભોળાશંકર વ્યાસ, संस्कृतका भाषाशास्त्रीय अध्ययन, (૧૯૫૭), પૃ. ૧૨૧.</ref>૨ it’s ?absolutely false. ક્વચિત્ સસંકોચ વક્તવ્યમાં આદિ સ્વર પૂર્વે આ ધ્વનિ સંભળાય છે. (જુઓ: Daniel Jones, op. cit., p. 139).

સ્વરતંત્રીઓ પાસે આવે છતાં સ્વરતંત્રીવિવરનો અવરોધ ન થાય ત્યારે બહાર નીકળતા શ્વાસથી સ્વરતંત્રીઓ વેગથી પ્રકંપિત (vibrate) થાય છે, અને ધ્વનિમાં ઘોષ (voice) સંભળાય છે, (ઉ. ત. ગુજ૰ ગ્, ઘ્, દ્, ધ્, ન્: તેમ અંગ્રેજી [g], [d], [v] આદિ ધ્વનિઓમાં) એ આપણે આગળ જોઈ ગયા છીએ. આ પ્રમાણે સ્વરતંત્રીઓ પાસે પાસે આવી હોય, છતાં એ તંગ રહે ને એમનું કંપન ન થાય, ત્યારે બહિર્ગમન થતા શ્વાસથી માત્ર છન્નગોષ્ઠિ કે કાનગોષ્ઠિ (સં. कर्णजाप) whisper સંભળાય છે.૪૩<ref>૪૩ Whisper માં બહાર નીકળતો શ્વાસ સ્વરતંત્રીઓમાંથી નહીં, પરંતુ એના છેડા ઉપર આવેલાં બે અસ્થિઓ (artynoids) વચ્ચેની જગામાંથી નીકળતો હોય છે. એથી સ્વરતંત્રીઓનું સ્પંદન થતું નથી, તેથી ઘોષ ધ્વનિને બદલે માત્ર whisper સંભળાય છે; અઘોષ ધ્વનિઓ, સામાન્ય બોલચાલ વખતે સંભળાય તેવા, યથાવત્ રહે છે. — સરખાવો: Bloomfield, op. cit., p. 95. કેટલાક ધ્વનિવિદો સઘોષ અને અઘોષ વચ્ચેની સ્થિતિને whisper માને છે.</ref> કેટલીક વાર એમાં ઉપરની કૃત્રિમ સ્વરતંત્રીઓ જ પાસે પાસે આવી હોય છે, ને નીચેની મુખ્ય સ્વરતંત્રી અલગ હોઈ કંઠદ્વાર ખુલ્લું રહે છે. બંને સ્વરતંત્રીઓ અલગ અલગ, નિ:સ્પંદ, રહે, અને એમની વચ્ચેના માર્ગમાંથી શ્વાસનું નિર્ગમન થાય, ત્યારે ક્, ખ્, ત્, થ્, [k], [t], [f] જેવા અઘોષ ધ્વનિઓ સંભળાય છે.

સ્વરતંત્રીઓ જ્યારે એકબીજાથી એટલી બધી અળગી અળગી આવેલી હોય કે ઘોષ શુદ્ધ રૂપે ન સંભળાતાં એની સાથે (સ્વરતંત્રી-વિવરમાંથી નીકળતા શ્વાસનો) ઘર્ષણધ્વનિ સંભળાતો હોય ત્યારે મર્મરધ્વનિ (murmur, = મૃદુ, મંદ અવાજ; ગણગણાટ) સંભળાય છે. અંગ્રેજીમાં બલાઘાતરહિત (unstressed) સ્વરો ઘોષ ધ્વનિને બદલે મર્મરધ્વનિ (murmur) રૂપે બોલાય છે. કેટલીક ભાષાઓમાં મર્મરધ્વનિ (murmur) ધ્વનિગ્રામ તરીકે આવે છે. ત્યારે તેની સંજ્ઞા [h] થી દર્શાવી શકાય.૪૪<ref>૪૪ જુઓ: Bloomfield, op. cit., p. 95.</ref>

ઉચ્ચારણના (વાણી)સ્થાન અનુસાર ધ્વનિઓના પ્રકારો આપણે જોયા; હવે ઉચ્ચારણના પ્રયત્ન અનુસાર ધ્વનિઓના કેવા પ્રકારો પડે છે તેની સમીક્ષા કરીએ. આપણે આ સંબંધે આગળ, અન્ય સંદર્ભમાં, થોડીક પ્રાથમિક ચર્ચા કરી ગયા છીએ.

જે ધ્વનિના ઉચ્ચારણમાં જીભ મુખવિવરનાં ભિન્ન ભિન્ન વાણી-સ્થાનને પૂર્ણસ્પર્શ કરીને બહાર નીકળતા શ્વાસને ક્ષણભર સંપૂર્ણપણે અટકાવી દઈને પછી મુક્ત થવા દે છે તેમને સ્પર્શ ધ્વનિઓ (stops; explosives – ટૂંકામાં, plosives; કે occlusives) કહે છે. ઉ. ત. ક્, ગ્, ત્, દ્, પ્, આદિ.

પરંતુ, એમ શ્વાસનો પૂર્ણ અવરોધ (complete closure) ન થતાં મુખમાંથી શ્વાસના નિર્ગમનનો માર્ગ ઘણો સંકીર્ણ (સાંકડો) થઈ જાય, અને તેથી શ્વાસ ઘર્ષણધ્વનિ (friction - noise; અર્થાત્, સિસકારા, hissing sound) સાથે બહાર નીકળે ત્યારે સંઘર્ષી ધ્વનિઓ (spirants, fricatives) ઉત્પન્ન થાય છે. ઉ.ત. સ્, શ્. આ ધ્વનિઓ ક્ષણિક સ્ફોટ (explosion) થી ઉત્પન્ન થઈને વિરામ પામવાને બદલે કેટલીક વાર સુધી સતત ચાલુ રહે છે તેથી તેમને સાતત્ય ધ્વનિઓ (duratives, continuants)૪૫<ref>૪૫ સાતત્યધ્વનિઓ (continuants)માં સંઘર્ષી ધ્વનિઓ ઉપરાંત નાસિકય, પાર્શ્વિક અને લોડિત ધ્વનિઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. એમને (છેલ્લા ત્રણને) કેટલાક ભાષાવિદોએ પ્રવાહી ધ્વનિઓ (liquids) ની સંજ્ઞા આપી છે. (જુઓ: Daniel Jones, Outline of English Phonetics, p. 47.)</ref> પણ કહેવામાં આવે છે.

[[File:BV Image 12.jpg|right|300px]]

સૈદ્ધાન્તિક દૃષ્ટિએ સ્પર્શ વ્યંજનો જેટલાં જ વાણીસ્થાનોએથી સંઘર્ષી ધ્વનિઓ પણ નીકળી શકે. ઉ. ત. અંગ્રેજી તથા ફ્રેન્ચ દન્ત્યોષ્ઠ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ [f]; ફ્રેન્ચ દંત્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ [s]; અંગ્રેજી વર્ત્સ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ [θ] [=th] (ઉ. ત. અંગ્રેજી thin); જર્મન તાલવ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ ch (ઉ. ત. Ich [=ઇશ્]); ફ્રેન્ચ મધ્ય તાલવ્ય (medio palatal) ch (ઉ. ત. Cheval [=શેવાલ્]); જર્મન કોમલતાલુજન્ય (velar) સંઘર્ષી ધ્વનિ ch [ख्] (ઉ. ત. Buch [=બુખ્]) (સરખાવો ઉર્દૂ સંઘર્ષી ધ્વનિ [x]).૪૬<ref>૪૬ જુઓ: Vendryes, op. cit., p. 24. સરખાવો : ‘સખ્ત’નો ख् તાલવ્ય સંઘર્ષી ધ્વનિ.</ref> સ્ફોટની માફક આ સંઘર્ષી ધ્વનિઓ પણ ઘોષ અને અઘોષ બંને પ્રકારના હોઈ શકે છે. અઘોષ સંઘર્ષીમાં સંઘર્ષ તીક્ષ્ણ હોય છે; સઘોષ સંઘર્ષીમાં સંઘર્ષ એટલો તીક્ષ્ણ હોતો નથી. અંગ્રેજીમાં [f], [s] એ અઘોષ સંઘર્ષી ધ્વનિઓ, અને [v], [z] એ સઘોષ સંઘર્ષી ધ્વનિઓ છે.૪૭<ref>૪૭ ઘર્ષણનું પ્રમાણ પુષ્કળ વત્તુંઓછું કરી શકાય છે; તેથી ઘર્ષણધ્વનિઓ અને (ઈ. કે લ્ જેવા) સંગીતધ્વનિ (musical sounds) વચ્ચે કોઈ સુરેખ ભેદરેખા આંકી શકાતી નથી. – જુઓ: Bloomfield, op.<br>

cit., p. 97.</ref> (જુઓ આકૃતિ ૯મી અને ૧૨મી).

અંગ્રેજી દન્ત્યૌષ્ઠ્ય ધ્વનિ [f] માં નીચેના હોઠને ઉપરના દાંતથી ધીમેથી સ્પર્શાય છે, અને શ્વાસ ઉપરના દાંત અને નીચેના હોઠની વચ્ચે થઈને નીકળે છે. [f] અઘોષ હોઈ સ્વરતંત્રીમાં કંપન થતું નથી. ઉ. ત. અંગ્રેજી fine, ઉર્દૂ फ़ौरन. [v] નું ઉચ્ચારણ ઉપરના જેવું જ પણ સ્વરતંત્રીમાં કંપન હોય છે, અને દાંત અને ઓષ્ઠનો સંપર્ક અત્યન્ત શિથિલ હોય છે, તેમ શ્વાસ પણ [f] જેટલો સબળ હોતો નથી. ઉ. ત. અંગ્રેજી vine. હિંદી આદિ ભારતીય ભાષાઓમાં આ ધ્વનિ નથી.

કેટલીક વાર જીભ વાણીસ્થાન સાથે સંપૂર્ણ શ્વાસાવરોધ ન કરતાં સહેજ માત્ર સ્પર્શ કરીને પછી તરત જ સંઘર્ષ કરે છે (શ્વાસના નિર્ગમનમાર્ગને સંકુચિત કરે છે). આ રીતે સ્પર્શસંઘર્ષી (affricate) ધ્વનિઓ (કે affricatives) બને છે. એમાં મુખમાં ક્ષણભર શ્વાસનો અપૂર્ણ અવરોધ થઈને પછી મુખ ખૂલી જાય છે, જેથી સ્ફોટ (occlusive) રૂપે આરંભાયેલો ધ્વનિ ઘર્ષણધ્વનિ (spirant) માં રૂપાન્તરિત થાય છે.૪૮<ref>૪૮ સરખાવો: Vendryes, op. cit, p. 25.</ref> એથી કેટલાક આને અર્ધસ્ફોટ (semi-occlusives) પણ કહે છે. એમનું સ્થાન સ્ફોટ અને સંઘર્ષી ધ્વનિઓ વચ્ચેનું છે. સ્પર્શસંઘર્ષી ધ્વનિઓ (affricates) પણ ઘોષ તેમજ અઘોષ બંને સ્વરૂપના હોઈ શકે.૪૯<ref>૪૯ સરખાવો: Vendryes, op. cit., p. 26.</ref> સંઘર્ષી ધ્વનિઓની માફક જેટલા સ્પર્શ ધ્વનિ તેટલા જ તત્સંબંધી (corresponding) સ્પર્શસંઘર્ષી ધ્વનિઓ હોઈ શકે છે. (ઉ. ત. b નો bβ; d ના dð, dz, dʒ; t ના tθ, ts, tʃ ઈ૰ (જુઓ Daniel Jones, op. cit., p. 146).

[[File:BV Image 10.jpg|right|300px]]

[[File:BV Image 10 A.jpg|right|300px]]

અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓના ચ્, છ્, જ્, ધ્વનિઓ અને અંગ્રેજીના [ts] (= ત્સ ઉ.ત. cats) અને [dz] (=ડ્ઝ, ઉ.ત. reads), તેમ [ʧ] [=ચ્] (church, each માં છે તેવો ચ્-ધ્વનિ) અને [ʤ] [=જ્] (judge, urge માં છે તેવો જ્-ધ્વનિ) આ પ્રકારના સ્પર્શસંઘર્ષી-affricate-ધ્વનિઓ છે. [ts] [dz] વર્ત્સ્ય સ્પર્શસંઘર્ષી ધ્વનિઓ છે, જ્યારે[ʧ] [ʤ] તાલવ્ય સ્પર્શસંઘર્ષી છે. (જુઓ આકૃતિ ૧૦ અને  ૧૦ अ).અંગ્રેજી, ઈટાલિયન, રશિયન તેમજ ગુજરાતી, મરાઠી, હિંદી જેવી ભારતીય ભાષાઓમાં એ પ્રાપ્ત થાય છે. અંગ્રેજી [ʧ] અને [ʤ]

ધ્વનિઓ ભારતીય च्, ज्, ધ્વનિઓ કરતાં ખૂબ શક્તિમંત છે. આથી સંસ્કૃત તાલવ્ય સ્પર્શ च्, छ्, ज् ધ્વનિઓનું સ્વરૂપ અંગ્રેજી ધ્વનિઓથી કેટલેક અંશે જૂદું પડે છે, જે આપણે આગળ જોઈ ગયા છીએ.

જીભ એક કે બંને બાજૂઓને ઉપર ઉઠાવીને ટેરવાંથી દાંતને કે વર્ત્સભાગ (alveolar ridge)ને સ્પર્શી રહીને બહાર નીકળતા શ્વાસના માર્ગમાં એવી રીતે અવરોધ કરે કે શ્વાસ મુખના એક કે બંને પાર્શ્વ(બાજુઓ)માંથી નોંધપાત્ર ઘર્ષણ વિના બહાર નીકળે, ત્યારે પાર્શ્વિક (lateral) ધ્વનિઓ બને છે.૫૦<ref>૫૦ સરખાવો: Bloomfield, op. cit., p. 97.</ref>  ઉ. ત. સંસ્કૃત – ગુજરાતી લ્, અંગ્રેજી સ્ફુટ (કે અગ્રિમ) [l] (‘clear’ l; like, value, less જેવા શબ્દોમાંનો લ્-કાર).૫૧<ref>૫૧ ल् તેમજ र् અર્ધસ્વર જેવા પ્રવાહી કે દ્રવિત (liquid) ધ્વનિઓ છે. જુઓ : Vendryes, op. cit., pp. 26-27. સ્થાન પરત્વે ल् દંત્યસ્થાનીય છે, र् વર્ત્સ્ય છે.</ref> ફ્રેન્ચ આદિ યુરોપીય ભાષાઓમાં પણ આ પાર્શ્વિક ધ્વનિ મળે છે. અંગ્રેજીમાં સ્ફુટ [l] સ્વરોની અને य् [j] ની પૂર્વે જ આવે છે.

   

[[File:BV Image 13.jpg|left|300px]]

આ ઉપરાંત અંગ્રેજીમાં ઈષદ્ સ્ફુટ [ɫ] ધ્વનિ (‘dark’ 1; bottle, milk, well ઈ૰ શબ્દોમાં સંભળાતો લ્-કાર) પણ છે. અંગ્રેજી સ્ફુટ [l] માં જીભનું ટેરવું વર્ત્સને મળે અને જિહ્વાગ્ર કઠોર તાલુ તરફ ઊંચું થાય છે (જુઓ આકૃતિ ૧૩મી); ત્યારે અંગ્રેજી ઈષદ્સ્ફુટ (કે પશ્ચિમ) (dark)[ɫ] માં (એની ભાષાશાસ્ત્રીય સંજ્ઞા ɫ છે) જીભનું ટેરવું વર્ત્સને અડી રહે, જીભનો અગ્રભાગ પ્રોક્ષણી-પાત્ર જેવો વચ્ચેથી પોલો (hollow) બને છે, અને જીભના પશ્ચભાગ સુકુમાર તાલુ તરફ ઊંચો થાય છે. (જુઓ આકૃતિ ૧૪મી). આ ધ્વનિ સ્વરરૂપ કે આક્ષરિક — syllabic સ્વરૂપનો — છે. આ ધ્વનિ ભારતીય ભાષાઓમાં નથી; અંગ્રેજીમાં શબ્દને અંતે કે વ્યંજનોની સાથે જ એ આવે છે. ધ્વનિઓની સ્વરરૂપતા એની સંજ્ઞા નીચે નાની ઊભી રેખાથી દર્શાવાય છે. ઉ.ત.[ḷ].

[[File:BV Image 14.jpg|right|300px]]

લ્-ધ્વનિના આ બંન્ને પ્રકારો [l] [ɬ] ઘોષ છે. આ ધ્વનિના અઘોષ [ḷ], મહાપ્રાણ [lh], સંઘર્ષી, તેમજ સાનુનાસિક રૂપો પણ સંભવે છે. સઘોષ મહાપ્રાણ [lh] ધ્વનિ ગુજ૰ ચુલ્હો [tʃulhɔ], લ્હાવો [lhavo] જેવા શબ્દોમાં મળે છે.  

આ જ વર્ગનો ळ [ḷ] ધ્વનિ અલ્પપ્રાણ સઘોષ મૂર્ધન્ય પાર્શ્વિક ધ્વનિ છે. એમાં જીભનું ટેરવું પાછળ ખેંચીને કઠોર તાલુ સાથે જોડાય છે, બાકીની પ્રક્રિયાઓ ल [l] જેવી જ છે. ઉ. ત. ગુજ૰ બાળક [baḷǝk], મરાઠી वळणें [vǝḷṇẽ].  

જીભને લપેટીને–પ્રોક્ષણી આકારના પાંદડાની માફક વચ્ચેથી પોલી રાખીને – વર્ત્સભાગ (alveolar ridge) સાથેના સંઘર્ષથી જે સંઘર્ષી ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય તેને લોડિત (rolled) ધ્વનિ કહે છે. ર્ લોડિત ધ્વનિ છે. એમાં જીભનું ટેરવું વર્ત્સભાગ સાથે બે થી ચાર વાર ટકરાય છે. હિંદી, બંગાળી, ગુજરાતી આદિ ભારતીય ભાષાઓમાં એ મળે છે; શિષ્ટ અંગ્રેજીમાં એ નથી. ઉ. ત. Bird [bə:d], over [ovə]. (જુઓ આકૃતિ ૧૫મી.).

   

[[File:BV Image 15.jpg|right|300px]]

કેટલાક અંગ્રેજી શબ્દોમાં (ઉ. ત. read, write, horrid ઈ૰ માં) ર્–કાર ધ્રુજારી જેવો(र् र् र् र् જેવો) સંભળાય છે, એને પ્રકંપિત ધ્વનિ(trill)૫૨<ref>૫૨ સરખાવો : “Trill in which the tongue-tip vibrates in a few rapid strokes against the gums”. — Bloomfield, op. cit., p. 100. ઉપરાંત, સરખાવો: Vendryes, op. cit., pp 26-27.</ref> કહે છે. એ લોડિત (rolled) ધ્વનિનો જ એક પ્રકાર છે. એ દંત્ય (dental) ધ્વનિ છે અને વર્ત્સભાગના ઉપરને ભાગે૫૩<ref>૫૩ સરખાવો : ‘रो दन्तमूले।’ - शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्य १-५८;<br>

{{Gap|4em}}‘रेफं वर्त्स्यमेके।’ - ऋग्वेदप्रातिशाख्य १-२०.</ref> જીભનાં પ્રકંપન (vibration)થી ઉત્પન્ન થાય છે. આવાં પ્રકંપનો (trills) અલિજિહ્વા, હોઠ ઈ૰ વાણીસ્થાનોથી શક્ય છે.૫૪

<ref>૫૪ સરખાવો: Bloomfield, op. cit., p. 98. આ રીતે અલિજિહ્વીય र् (uvular[R]), દંત્ય (dental) र्, કંઠ્ય (guttural) र् સંભવે છે. જુઓ: Vendryes, op. cit., p. 27.</ref>  બધા ર્-ધ્વનિ ઘોષ છે. પણ અઘોષ ધ્વનિ સાથે સંયુક્ત હોય તો એ અઘોષ બને છે. ઉ.ત. prison, tree ઈ૰ માં અઘોષ र् છે.

ર્ અને લ્, ના ઉચ્ચારણમાં જીભની વિશિષ્ટ સ્થિતિને કારણે સ્વરો જેવું નિનાદન (resonance) થાય છે. એથી र्, ल् (તેમજ ळ्) ને પ્રવાહી ધ્વનિઓ (liquids) કહેવાય છે. બંનેનાં સ્વરવત્ રૂપો (syllabic forms) સ્વરની માફક વર્ણઘટન કરે છે. સ્વરયુગ્મોમાં ઉત્તર સ્થાને (second elements) र्, ल् (તેમજ य्, व्) એ અર્ધસ્વરો આવે છે. (ઉ.ત. ay, aw, ey, ew, er, el, ઈ૰).૫૫<ref>૫૫ સરખાવો: Vendryes, op. cit., p. 28</ref>   

ઉપર પ્રમાણે લપેટાયેલી જીભ ક્ષણભર એમ રહી ફરી એકદમ યથાવત્ સીધી થઈ જાય ત્યારે ઉત્ક્ષિપ્ત (flapped) ધ્વનિ બને છે. એમાં જીભ એકજ tap (ઠોકર; થડકારો) આપે છે, પણ જોરથી. ગુજરાતી-હિંદી ड़् [ɽ] ઉત્ક્ષિપ્ત ધ્વનિ છે. સ્વરૂપે એ અલ્પપ્રાણ સઘોષ મૂર્ધન્ય ધ્વનિ છે. એનું મહાપ્રાણ રૂપ ढ़ [ɽh] પણ કેટલીક ભારતીય ભાષાઓમાં મળે છે. ઉ. ત. ગુજ૰ ‘કઢ઼ી’ [kəɽhi], હિંદી बढ़िया [bəɽhija].

ઉપરના વ્યંજનોના પણ પાછા ઘણા ઘણા પ્રભેદો સંભવે છે. ઉ. ત. સંસ્કૃત-ગુજરાતી સ્પર્શ વ્યંજનો બહિ:સ્ફોટાત્મક (expirated – જેમાં અવરોધ પામેલો શ્વાસ થડકાથી – જાણે સ્ફુટિત (explode) થઈને નીકળતો હોય તેમ – બહાર નીકળે છે, તેવા) છે; તો સિંધીના ज्, ब् જેવા વ્યંજનો૫૬<ref>૫૬ જુઓ : બાબૂરામ સક્સેના, सामान्य भाषाविज्ञान पृ. 62</ref> અંત:સ્ફોટાત્મક૫૭<ref>૫૭ સરખાવો: “Inspirated phonemes....are due simply to a suction movement; they are often called ‘clicks’.”<br>

— Vendryes, op. cit., p. 33 બ્લૂમફીલ્ડ (જુઓ op cit. p 94) એમને suction-sounds’ or ‘clicks’ ની સંજ્ઞા આપે છે.</ref> (inspirated stops કે suction stops – શ્વાસ જેમાં અંદર ખેંચાય છે તેવા; અર્થાત્, જેમાં શ્વાસ નીકળતાં પહેલાં જાણે પ્રથમ અંદર ચુસાતો હોય, તેવા) છે. ધ્વનિ આગળ ‘મૂકીને એ દર્શાવે છે. ઉ. ત [’t].

અંતઃસ્ફોટાત્મક ધ્વનિઓ કે ક્લિક(clicks) નો ઉપયોગ ઈન્ડો–યુરોપિયન ભાષામાં અતિ વિરલ છે; પણ કેટલીક આફ્રિકન ભાષાઓમાં તો એનો પ્રયોગ આપણી ભાષાઓના સ્પર્શ-વ્યંજનો જેટલો સહજ છે. ગુજરાતી જેવી અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં ‘ક્લિક’ ભાવાતિરેક દર્શાવે છે, અને એમનું ઉચ્ચારણ ખૂબ પ્રયત્નપૂર્વક દંત, વર્ત્સ, કે તાલુસ્થાનથી થાય છે. ઉ. ત. [च् च् च्] એ ક્લિક ધ્વનિઓ કરુણા કે સહાનુભૂતિનો ભાવ વ્યક્ત કરે છે; [ट्ट्ट्] ધ્વનિઓ૫૮<ref>૫૮ અંગ્રેજી સાહિત્યમાં આ કિલક tut, tut ના સંકેત વડે બતાવી હોય છે. એ આશ્ચર્ય સાથે સહાનુભૂતિ, દયા વ્યક્ત કરે છે. એમાં જીભનો વર્ત્સભાગ (back of the upper teeth) સાથે સંબંધ થાય છે.—<br>

જુઓ: Bloomfield, op cit., p. 94.</ref> પાળેલાં ભારવાહક પશુઓને ચાલવાની પ્રેરણા કરતાં પ્રયોજાય છે. ફ્રેન્ચ ભાષામાં અંતઃસ્ફોટાત્મક [’t] (આપણા ચ્ ચ્ ચ્ ને મળતો, પણ એનાથી જરા નીચેના સ્થાનનો, ત્ ત્ ત્ જેવો ધ્વનિ) શંકા દર્શાવવાને કે ધ્યાન ખેંચવાને વપરાય છે; અને અંતઃસ્ફુટ વર્ત્સ્ય [’t] (ટ્ટ્ટ્ જેવો ધ્વનિ) વિસ્મય કે પ્રશંસાનો દ્યોતક છે. તેમ અંતઃસ્ફુટિત [’f] (ઉચ્ચારણમાં प्-ब्, प्ब જેવો સંભળાતો હશે) સરસ ભોજનતૃપ્તિ દર્શાવવાને કે શ્રમ અને વેદનાનો અનુભવ વ્યક્ત કરવાને આવે છે.૫૯<ref>૫૯ જુઓ: Vendryes, op. cit., p 33.</ref>

આને કંઇક અંશે મળતો ઓષ્ઠ્ય ક્લિક ધ્વનિ દક્ષિણ આફ્રિકાની કેટલીક ભાષાઓમાં સંભળાય છે. એમાં સ્વરતંત્રીવિવર(glottis) બંધ રાખીને સ્વરયન્ત્ર (larynx)ને નમાવવામાં આવે છે. એને ઓષ્ઠ્ય ક્લિક ધ્વનિ (labial click) કહેવામાં આવે છે, અને [pv] સંજ્ઞાથી એ દર્શાવાય છે.૬૦<ref>૬૦  જુઓ: Sturtevant, op. cit., p. 12.</ref>

આપણે આગળ, પ્રકરણને આરંભે, ચર્ચા કરી ગયા છીએ કે જ્યારે સુકુમાર તાલુ અને અલિજિહ્વા (uvula–પડજીભ) શિથિલ બનીને મુખમાં નીચેની બાજુએ ઢળી પડેલી સ્થિતિમાં આવી રહે ત્યારે મુખરન્ધ્ર બંધ થઈ જાય અને નાસારન્ધ્રમાંથી જ શ્વાસ નીકળે ત્યારે અનુનાસિક વ્યંજનો ઉચ્ચારાય છે. ઉ. ત. म [m], न [n]. સુકુમાર તાલુ થોડું નીચે ઢળે ત્યારે કેટલોક શ્વાસ મુખમાંથી અને કેટલોક નાસિકામાંથી નીકળે છે, ત્યારે સાનુનાસિક સ્વરો ઉચ્ચારાય છે.૬૧<ref>૬૧  સરખાવો: “with the velum lowered so that the passage into the nose is opened, we pronounce nasal consonants and all nasalised vowels and consonants”. -- Sturtevant, op. cit., p. 10.</ref> ઉ. ત. आँ [ã], ईँ [ĩ]. એ બધા સઘોષ ધ્વનિ છે. સાનુનાસિક સ્વરો અંગ્રેજી કે ભારતીય ભાષાઓ કરતાં ફ્રેન્ચમાં સવિશેષ પ્રમાણમાં મળે છે. ઉ. ત. ફ્રેન્ચ bon [bɔ̃], sans [sɑ̃].

[[File:BV Image 15.jpg|right|300px]]

સ્પર્શ વ્યંજનોમાંથી द् જેવા દંત્ય વ્યંજનના ઉચ્ચારણ વખતે આ સ્થિતિ હોય તો न् [n] (અલ્પપ્રાણ સઘોષ દંત્ય નાસિક્ય) ઉચ્ચારાય છે. ઉ.ત. ‘નદી’, ‘દિન’, tenth. न् જેમ દન્ત્ય ધ્વનિ છે તેમ એનું વર્ત્સ્ય રૂપ પણ છે. ઉ.ત. ten, બનવું[bənavũ]. બંને રૂપો બહુ મળતાં આવતાં હોવાથી તેમને માટે એક સંજ્ઞા [n] ચાલી શકે છે. (જુઓ આકૃતિ ૧૬ મી; એની સાથે આકૃતિ ૮ મી સરખાવો). ब् જેવા ઓષ્ઠ્ય વ્યંજનોના ઉચ્ચારણ વેળા આ સ્થિતિ હોય તો म् (અલ્પપ્રાણ સઘોષ દ્વયોષ્ઠ્ય નાસિક્ય ધ્વનિ) ઉચ્ચારાય છે; અને ड् જેવા પ્રતિવેષ્ટિત (retroflex) કે ઉત્ક્ષિપ્ત (flapped) ધ્વનિઓના ઉચ્ચારણમાં આ સ્થિતિ હોય તો ण् (અલ્પપ્રાણ સઘોષ મૂર્ધન્ય નાસિક્ય ધ્વનિ) ઉચ્ચારાય છે. ગુજરાતી–મરાઠીમાં એનો પ્રયોગ પ્રચુર છે, ઉ.ત. ગુજ૰ ‘પાણી’ [paɳi], ‘ઘણું’ [ghəɳũ]; હિંદીમાં ઓછો છે; અંગ્રેજી–ફ્રેન્ચમાં બિલકુલ નથી. ભારતીય ભાષાઓ ઉપર દ્રાવિડી ભાષાઓનો પ્રભાવ એ સૂચવે છે.

   

[[File:BV Image 17.jpg|left|300px]]

ब् અને म् ના ઉચ્ચારણમાં માત્ર એટલો જ ફરક પડે છે કે ब् નું ઉચ્ચારણ કરતાં બધો શ્વાસ મુખમાંથી નીકળે છે, જ્યારે म् ઉચ્ચારતાં એ શ્વાસ નાસિકામાંથી નીકળે છે.૬૨<ref>૬૨ સરખાવો: “A [b] pronounced with the nasal passage open becomes [m]”. — Sturtevant, op. cit., p. 12.</ref> (જુઓ આકૃતિ ૧૭ મી; એની સાથે સરખાવો આકૃતિ ૫ મી).

નોંધ:- બધા વર્ણોના અનુનાસિક સ્વરૂપો સંભવે છે. કોઈ ધ્વનિનો ઉચ્ચાર કરતાં uvula (અલિજિહ્વા) નીચે ઢળે અને ઉચ્ચારણનું સ્થાન (articulation) કે જીભની સ્થિતિમાં કાંઈ ફરક પડ્યા વિના યથાવત્ રહે ત્યારે અનુનાસિક ધ્વનિ થાય છે.

સરખાવો: Vendryes, op. cit., p. 28.

[[File:BV Image 18.jpg|left|300px]]

સંસ્કૃતના પાંચ અનુનાસિક વ્યંજનોમાંથી ण्, न्, म्, એ ત્રણ સ્વતંત્ર અનુનાસિક ધ્વનિઓ મનાયા છે. યૂલ્ બ્લૉખ્ જેવા ભાષા-વૈજ્ઞાનિકો ङ् અને ब् ને સ્વતંત્ર ધ્વનિ ગણતા નથી, પણ न् ના અંગભૂત ધ્વનિ (allophones) ગણે છે.૬૩<ref>૬૩  જુઓ: Bloch: L’Indo-Aryan, p. 71.<br>

Wackernagel નો પણ [Altindische Grammatik (= પ્રાચીન ભારતીય વ્યાકરણ), Vol I, p. 2] માં લગભગ આવો મત છે; માત્ર એ ङ् ને સ્વતન્ત્ર ધ્વનિ ગણે છે. સરખાવો: ડૉ. ભોળાશંકર વ્યાસ, संस्कृतका भाषाशास्त्रीय अध्ययन, पृ. ९१.</ref> ઐતિહાસિક કારણોથી न् ह् રૂપે પરિવર્તિત થયો છે.૬૪<ref>૬૪ ઉ. ત.युङ्धि એ વસ્તુતઃ युङ्ग्धि નું જ રૂપાન્તર છે.<br>

જુઓ : ભોળાશંકર વ્યાસ, એજન, પૃ. ૧૦૭.</ref> (જુઓ આકૃતિ ૧૮ મી; સરખાવો આકૃતિ ૧૧ મી).

યુરોપીય ભાષાઓમાં અંગ્રેજીમાં म् [m], न् [n], અને ङ् [ŋ] (ઉ.ત. sing, sink) એ ત્રણ અનુનાસિક વ્યંજનો છે. ફ્રેન્ચમાં ङ् ધ્વનિગ્રામ નથી; જ્યાં ङ् આવે છે (ઉ.ત. langue [lɑ̃ŋ]) ત્યાં એ /g/ ના અંગભૂત ધ્વનિ તરીકે આવે છે. પરંતુ ફ્રેન્ચમાં ज् [ɲ] સવિશેષ આવે છે. ઉ.ત. ‘signe’[siɲ = સીઁઞ્] = sign. અધિકાંશ ભાષાઓમાં ब् [ɲ] પ્રારંભે આવતો નથી, મધ્યે કે અંતે જ આવે છે. મલયાલમમાં એ પ્રારંભે આવે છે. સંસ્કૃતનો ‘મૂર્ધન્ય’ કહેવાતો (domal) ण् બેમાંથી એકેમાં નથી.

ઘણી ભાષાઓમાં સ્વરરૂપ અનુનાસિકો મળે છે. ઈન્ડો-યુરોપિયનમાં એ હતાં. સ્વરયુગ્મના દ્વિતીય સ્વર (second member) તરીકે ઈન્ડો-યુરોપિયનમાં [ṇ] અને [ṃ] એ અનુનાસિકો વપરાતા. ઉ.ત. eṇ, eṃ, oṇ, oṃ. એનું સમાનરૂપનું નિદર્શન ઉપરના અંગ્રેજી rhythm, bottom જેવા શબ્દોમાં મળે છે.

સંસ્કૃત વૈયાકરણે य्, व्, र्, ल् ને અંતઃસ્થ વર્ણો ગણતા હતા. પરંતુ વર્તમાન ભાષાવૈજ્ઞાનિકો र्, ल् ને અંતઃસ્થ ગણતા નથી. ल् એ પાર્શ્વિક (lateral) ધ્વનિ છે, જ્યારે र् એ લોડિત (rolled) ધ્વનિ છે. य् ને પ્રાતિશાખ્યોમાં તાલવ્ય ગણાવ્યો છે.૬૬<ref>૬૬ ‘इचशेयास्तालौ ।’ — शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्य, १-६६.</ref> વર્તમાન ભાષાશાસ્ત્રીઓમાંથી કેટલાક એને તાલવ્ય ધ્વનિ ગણે છે, તો કેટલાક વર્ત્સ્ય ગણે છે. व् દ્વ્યોષ્ઠ્ય ધ્વનિ છે.૬૭<ref>૬૭ ‘उवोपोपद्मा ओष्ठे ।’ — शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्य, १-७०.</ref> આ બંને ધ્વનિઓ સંઘર્ષી સ્વરૂપના છે.

પાશ્ચાત્ય ભાષાવૈજ્ઞાનિકો અનુસાર આ ધ્વનિઓને અર્ધસ્વર (semi-vowel) કે અર્ધવ્યંજન (semi-consonant) કહી શકાય. સ્વરના જેવા એ મુખર નથી, તેમ સ્વરાઘાત ધારણ કરવા એ સમર્થ નથી. એમના ઉચ્ચારણમાં મંદ ગતિથી શ્વાસનું નિર્ગમન થાય છે. વસ્તુતઃ એ એવા સ્વર છે કે જેમનું ઉચ્ચારણ વ્યંજન સમાન પ્રક્રિયાથી થાય છે. ઉ.ત. इ અને उ ના ઉચ્ચારણમાં જીભ અને તાલુસ્થાન વચ્ચે ઘણી ઓછી જગા રહે છે. તેથી એમનું ઉચ્ચારણ કરતી વખતે નિર્ગમન કરતો શ્વાસ થોડોક ઘર્ષણધ્વનિ (frictional noise) ઉત્પન્ન કરે છે. આ ઘર્ષણ ધ્વનિને કારણે આ સ્વરોમાં થોડુંક વ્યંજનતત્ત્વ પ્રવેશે છે. આથી જ ‘રાઉ’ કે ‘બાઈ’ જેવા શબ્દોનાં વિસ્તારિત કે પ્રત્યયાન્વિત રૂપે ઉચ્ચારમાં ‘રાવળ’ કે ‘બાયલો’ જેવાં થાય છે. આ વ્યંજનતત્ત્વના અસ્તિત્વનો નિર્ણય કરવાનું સાધન કર્ણગોષ્ઠિ (whisper) માં સ્વરો બોલવા એ છે. કર્ણગોષ્ઠિ (whisper) થી બોલાય ત્યારે ધ્વનિઓનું ઘોષતત્ત્વ (voice, sonority) લુપ્ત થાય છે અને અઘોષ ધ્વનિ (noise) એ જ માત્ર અવશિષ્ટ રહી સંભળાય છે. કર્ણગોષ્ઠિ (whisper) થી ઉચ્ચારાતા સ્વરોમાં अ [ʌ] નહિ જેવોજ સંભળાય છે, જ્યારે इ [I] અને उ [U] સહેલાઈથી સંભળાય છે, કારણ એ બંનેમાં વ્યંજનતત્ત્વ પ્રવિષ્ટ છે. એના સમાનકક્ષ કે સમસ્વરૂપ (corresponding) પૂર્ણ વ્યંજનો [j] [=य्] અને[w][=व्] છે.૬૮<ref>૬૮ સરખાવો: Vendryes, op. cit., p 26.</ref> [w] કંઠ્યૌષ્ઠ્ય (labio-velar) અર્ધસ્વર ધ્વનિ છે, અને [j] (ઓષ્ઠની વર્તુલાકૃતિ વિનાનો) તાલવ્ય અર્ધસ્વર ધ્વનિ છે. (જુઓ: Daniel Jones, op. cit., p. 191; 194.)

વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓમાં य् અને व् નાં બે સ્વરૂપો મળે છે—એક પૂર્ણ વ્યંજનરૂપ, જે શબ્દને આરંભે કે અન્ય વ્યંજનના સંયોગમાં આવે છે. (ઉ.ત. यशोदा, कृत्य; वारि, कर्तव्य); બીજું, શ્રુતિસ્વરૂપ (य-શ્રુતિ, અને व-શ્રુતિ), જે બે સ્વરોની વચ્ચે આવે છે. (य-શ્રુતિ બહુધા इ પછી, અને व-શ્રુતિ उ પછી આવે છે.)

પ્રાકૃત-અપભ્રંશમાં વ્યંજનલોપ પછી અવશિષ્ટ રહેલા (उद्वृत) अ-કારમાં य-શ્રુતિ સવિશેષ આવે છે. ઉ.ત. सं. गतः > પ્રા. અપ. गअउ, गयउ > ગુજ૰ ગયો. व-શ્રુતિનાં ઉદાહરણો પ્રમાણમાં ઓછાં મળે છે. ઉ. ત. દેશ્ય झाड + कम् > *झाड + अउं > ગુજ૰ ઝાડવું; સં. बटुकः > અપ. बडुअउ > ગુજ૰ બટુવો, બડવો; સં. राज > અપ. राउ > ગુજ૰ રાવ (રાવરાણા); સં. घात > અપ. घाउ > ગુજ૰ ‘ઘાવ’; સં. तडाग > પ્રા. तलाअ > ગુજ૰ ‘તળાવ’. य-શ્રુતિ અને व-શ્રુતિનું માત્રામાન ઘણું જ સ્વલ્પ હોય છે. એ ધ્વનિઓ બે વ્યંજનો વચ્ચે, કે વ્યંજન અને સ્વરની વચ્ચે આવ્યા હોય ત્યારે એ પાછા પોતપોતાનું સ્વરરૂપ (य् इનું, व् उનું) ગ્રહણ કરી લે છે. ઉ.ત. ‘સાહિત્યિક’ જેવો શબ્દ ઉચ્ચારમાં ‘સાહિત્તિક’ જેવો જ સંભળાશે.

સંસ્કૃતમાં र् અને ल् ના સ્વરસદૃશ (syllabic) રૂપો ऋ અને ल છે. लृ કેવળ એક જ સંસ્કૃત ધાતુ क/लृ प् માં મળે છે. ऋ लृ શુદ્ધ સ્વરો નથી, પરંતુ र् ल् નાં સ્વરીભૂત રૂપ છે. ऋक्प्रातिशाख्यના ટીકાકાર ઉવ્વટના મત પ્રમાણે ऋ ના ઉચ્ચારના ચાર પાદ કે અંશ પાડી શકાય એમાંથી પ્રથમ અને અંતિમ પાદ સ્વરનો છે, મધ્યના બે પાદ વ્યંજનના છે. ગણિતની સંજ્ઞાઓ આપીએ તો એ ધ્વનિઓનું ઘટન નીચે પ્રમાણે સમજાવી શકાય : ऋ = अ/4 + र्/2 + अ/4. અર્થાત્, ऋ નો પ્રથમ અંશ अ નો, પછી બે અંશ र् ના, અને પછી એક અંશ પાછો अ નો છે. એ જ પ્રમાણે लृ ની સંઘટના છે: ल = अ/4 +ल्/2 +अ/4. ऋ અને लृ બંનેનું સમાન રૂપ અવસ્તામાં अरअ [ərə] છે, જે ઉવ્વટના ઉપરના મતનું સમર્થન કરે છે.૭૬<ref>૭૬ જુઓ: ભોળાશંકર વ્યાસ, संस्कृतका भाषाशास्त्रीय अध्ययन, પૃ. ૯૪.<br>

સરખાવો : N G. Kalelkar, Dhvanivicara, p. 30. શ્રી કાલેલકર ऋનો ઉચ્ચાર અંશતઃ ફ્રેન્ચ chambre જેવો, અને लृનો semble જેવો થતો હશે એમ માને છે.</ref>

સંસ્કૃતમાં શુદ્ધ સ્વરોની સાથે સાનુનાસિક સ્વરો પણ (आँ, ईँ, ऊँ) મળે છે, જે બહુધા દીર્ઘ હોય છે. ઉ. ત. વૈદિક સંસ્કૃત लोकाँऽऽ कल्पयन्, अहीश्चँ सर्वान्, पशूँस्ताँश्चक्रे. હ્રસ્વ સ્વરોમાં પણ અનુનાસિક તત્ત્વના પ્રવેશનાં ઉદાહરણો મળે છે. ઉ. ત. वँश (=वंश), सिँह (=सिंह), पुँश्चली (पुंश्चली)માં ક્રમશઃ સાનુનાસિક अ, इ, उ ધ્વનિઓ છે.૭૭<ref>૭૭ જુઓ: ભોળાશંકર વ્યાસ, એજન, પૃ. ૯૬.</ref>

સંસ્કૃત च्, ज् ધ્વનિ ઈન્ડો-યુરોપિયન તાલવ્યયુક્ત क् અને ग् ધ્વનિઓમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે. झ् ધ્વનિ ઈન્ડો-યુરોપિયન શબ્દોમાં મળતો નથી; झ् ધ્વનિવાળા શબ્દો બહુધા બહારથી સંસ્કૃતમાં પ્રવેશ્યા છે, જેમાંના કેટલાક અનુકરણાત્મક શબ્દો છે. સંસ્કૃત ह् ધ્વનિના બે પ્રકાર છે—સઘોષ ह्, અને અઘોષ ह्, જેનો સંકેત (= સંજ્ઞા) વિસર્ગ છે. એની ચર્ચા આપણે આગળ કરી ગયા છીએ. અઘોષ ह् નો ઉચ્ચાર પૂર્વવર્તી સ્વરધ્વનિ સાથે જ થાય છે. ઉ. ત. रामः (ઉચ્ચાર रामह्), हरिः (ઉચ્ચાર हरिहि).

મૂર્ધન્ય કે પ્રતિવેષ્ટિત (retroflex) ધ્વનિઓ ट. ठ. ड, ढ, ण, ઈન્ડો-યુરોપિયનમાં નહોતા; સંસ્કૃતમાં એ દ્રવિડી ભાષાઓના સંપર્કથી આવ્યા એમ મનાય છે. સંસ્કૃતના મોટા ભાગના ट् વર્ગવાળા શબ્દો ઉપર પ્રાકૃત ભાષાઓની અસર સ્પષ્ટ છે. ઉ.ત. विकट (< विकृत), उत्कट (< उत्कृत). આ ધ્વનિઓના ઉદ્ભવમાં સંમિલિત र् પ્રકારનો પ્રભાવ કારણભૂત છે.૭૮<ref>૭૮ नृणाम्, कृपण આદિ શબ્દોમાં र् ના પ્રભાવથી न् નો ण् થયો છે. જુઓ: ભોળાશંકર વ્યાસ, એજન, પૃ. ૧૦૨.</ref>

य्, व्, ष् અનુસ્વારના ઉચ્ચારણમાં વૈદિક કાળમાં કેટલીક વિભિન્નતાઓ (variations) હતી, જેનું નિદર્શન ऋग्वेद, અને વિશેષતઃ, यजुर्वेदનાં ઉચ્ચારણોમાં મળે છે. એમાંથી કેટલીક વિશેષતાઓ પ્રાકૃત અને દેશી ભાષાઓમાં ઊતરી આવી છે. ઉ. ત. शिक्षा-ગ્રંથો અનુસાર અસંયુક્ત य् નો ઉચ્ચાર પદને આરંભે ज् થતો હતો (ઉ. ત. ऋग्वेदમાં ‘यद् भूतं यश्च भाव्यम् ।’ નું ઉચ્ચારણ ‘जद्भूतं जच्च भावियम्म ।’ થાય છે); પદને આરંભે આવેલો व् દન્ત્યોષ્ઠ્ય व्व કાર રૂપે ઉચ્ચારાય છે (ઉ. ત. ‘ततो विराडजायत’ નું

ઉચ્ચારણ ‘ततोव्विराडजायत’ થાય છે); ष्નો ઉચ્ચાર, એ ट्-વર્ગીય ધ્વનિઓ સાથે સંયુક્ત ન હોય તો, ख् થતો (ઉ. ત. सहस्त्रशीर्षा पुरुषः નું ઉચ્ચારણ सहस्त्रशीर्खा पुरुषः થાય છે). અનુસ્વાર પછી श्, ष्, स् કે ह् (મહાપ્રાણ ધ્વનિ) આવે તો गुम् ઉચ્ચાર થાય છે. (ઉ. ત. ‘पुरुष एवेदं’ નું ઉચ્ચારણ ‘पुरुष एवेदग्गुं’ થાય છે.)૭૯<ref>૭૯ જુઓ: ભોળાશંકર વ્યાસ, એજન, પૃ. ૧૧૩-૧૧૫ ઉપરનાં माध्यन्दिनीशिक्षा નાં અવતરણો.</ref>

હવે ધ્વનિનો સ્ફોટ (explosion) કેવી રીતે થાય છે તેનો વિચાર કરીએ. સંયુક્ત અને દીર્ઘ વ્યંજનોના ઉચ્ચારણની પ્રક્રિયા સમજવા માટે એની ઉપયોગિતા છે. પ્રત્યેક સ્ફોટાત્મક (plosive, occlusive; અર્થાત્, ‘સ્પર્શ’) વ્યંજનમાં ત્રણ સ્પષ્ટ કક્ષાઓ કે સ્થિતિઓ (stages) નજરે પડે છે — જિહ્વા ઉચ્ચારણસ્થાનનો સ્પર્શ કરી શ્વાસાવરોધ કરે (closure, implosion); એ સ્થિતિ કેટલાક કાળ ચાલુ રહે (retention); અને પછી શ્વાસનું બહિર્ગમન કે સ્ફોટ (release, explosion) થાય.૮૦<ref>૮૦ સરખાવોઃ Vendryes, Langauge, p. 23</ref> ઉ.ત. त् [t] ના ઉચ્ચારણમાં ‘સ્પર્શ’ (implosion) થાય પછી તરત જ ‘સ્ફોટ’ (explosion) થાય છે—વચ્ચેની ‘સ્થિતિ’ (retention) નહિવત્ હોય છે, પરંતુ દ્વિર્ભાવયુક્ત (બેવડાયેલા)

વ્યંજનોમાં (double consonants)—જે વસ્તુતઃ તો ભારપૂર્વક ઉચ્ચારાતા દીર્ઘ વ્યંજનો જ છે—(સ્પર્શવ્યંજનના ઉચ્ચારણના) આ ત્રણે અવયવો કે કક્ષાઓ સ્પષ્ટપણે જણાઈ આવે છે. આવા દીર્ઘ કે દ્વિર્ભાવયુક્ત વ્યંજનોમાં એકવડા વ્યંજન કરતાં (સ્પર્શ અને સ્ફોટ વચ્ચેની) મધ્ય`સ્થિતિ’ તરતજ નજરે તરી આવે એવી સુસ્પષ્ટ હોય છે. ઉ. ત. ‘પથ’ કરતાં ‘પથ્થર’ માં, ‘સાચુ’ કરતાં ‘સાચ્ચું’ માં, ‘ઘટ’ કરતાં ‘ઘટ્ટ’ માં બીજા વ્યંજનની મધ્યસ્થિતિ તરત ધ્યાનમાં આવે એવી દીર્ઘ છે – બાકીનાં તત્ત્વો—સ્પર્શ અને સ્ફોટ—સમાન જ છે. ‘થ્થ’, ‘ચ્ચ’, કે ‘ટ્ટ’ ના બે સ્ફોટ (plosions) થતા નથી; એક જ સ્ફોટમાં (માત્ર મધ્યસ્થિતિ દીર્ઘ હોય તે રીતે) એમનું ઉચ્ચારણ સંપૂર્ણ થાય છે. માટે સમુચિત રીતે જ, એ દ્વિત્વયુક્ત (બેવડાવેલા) નહીં, પણ દીર્ઘ વ્યંજનો ગણાય છે.

બે સ્પર્શ વ્યંજનો પાસે પાસે આવે, અર્થાત્ એમનો સંયોગ થયો હોય ત્યારે પ્રથમ વ્યંજનનો સ્પર્શ (implosion) થઈને પછી સ્ફોટ (explosion) ન થતાં જીભ પછીના વ્યંજનના વાણીસ્થાન ઉપર ચાલી જાય છે અને એ ઉત્તરવ્યંજનનો સ્ફોટ (explosion) થાય છે. ઉ. ત. મુક્ત, સપ્ત, ઈ૰. પ્રથમ શબ્દ (‘મુક્ત’) માં વ્યંજનસંયોગ (consonant cluster) ના પ્રથમ વ્યંજન ક્ માટે જીભનો પશ્ચભાગ સુકુમાર તાલુને સ્પર્શે એ પછી તરત જ શ્વાસનું નિર્ગમન ન થતાં જીભ તત્ક્ષણ ઉપરના દાંતને સ્પર્શી રહે છે, અને એ સ્થાને શ્વાસની મુક્તિ કે સ્ફોટ થાય છે. બીજા શબ્દ ‘સપ્ત’ માં ‘પ્’ નો ઉચ્ચાર કરવા માટે બે હોઠથી શ્વાસનો અવરોધ (closure) થયા પછી શ્વાસની મુક્તિ (plosion) ન થતાં તરત જ જીભ ઉપરના દાંતને સ્પર્શે છે અને એ સ્થાને શ્વાસનું નિર્ગમન (સ્ફોટ) થાય છે. ‘મુક્ત’ અને ‘સપ્ત’ ના ઉચ્ચારાનુસારી અવયવે मुक्–क्त અને सप्–प्त એમ થાય. પહેલા શબ્દમાં क् અને બીજામાં प् અપૂર્ણ ધ્વનિ છે. ભાષાવૈજ્ઞાનિકો આવા વ્યંજન-સંયોગના પ્રથમ વ્યંજનને–જેનો સ્પર્શ થાય છે પણ સ્ફોટ થતો નથી– implosive, અને ઉત્તર વ્યંજનને–જેનો સ્પર્શ થતો નથી પરંતુ સ્ફોટ થાય છે – explosive કહે છે.૮૧<ref>૮૧ સરખાવોઃ Vendryes, op. cit., p. 24</ref>

ગુજરાતી ભાષામાંથી ઉદાહરણ લઈએ તો, એ જ પ્રમાણે, ‘પાંચ’ ઉચ્ચારતાં આદિ ‘પ’ નો સ્ફોટ થાય છે, અંત્ય ‘ચ’નો થતો નથી, તો ‘ચાંપ’ના ઉચ્ચારમાં આદિ ‘ચ’નો સ્ફોટ થાય છે, ને ‘પ’ નો થતો નથી. lamp mat જેવા વાક્યાંશમાં પ્રથમ[m] માટે જે શ્વાસાવરોધ–સ્પર્શ–(closure) થયો એ પછીના [m] સુધી ચાલુ રહે છે; વચ્ચેના [p] ના ઉચ્ચારણ માટે સ્પર્શ કે સ્ફોટ થતો નથી. ત્યાં [p] નું અસ્તિત્વ કેવળ દ્વિતીય [m] ના આરંભ પહેલાં નાસિકામાં થતા શ્વાસના નિર્ગમનથી સૂચવાઈ જાય છે.૮૨<ref>૮૨ જુઓ: Sturtevant, op. cit., p. 12. <br>

નોંધ:- અંગ્રેજી ભાષાનું નિયામક તત્ત્વ સ્વરભાર છે, જ્યારે ભારતીય ભાષાઓનું નિયામક તત્ત્વ માત્રામાન (quantity) છે એટલે, આ અંગ્રેજી ઉદાહરણોની સ્થિતિ ભારતીય ભાષાઓનાં ઉદાહરણોને સર્વાંશે મળતી આવે એ શક્ય નથી, એટલું અહીં લક્ષમાં રાખવું ઘટે છે.</ref> અહીં [p] નું નાસિક્ય ઉન્મોચન (nasal plosion) થયું છે એજ પ્રમાણે અંગ્રેજીમાં button [bʌtn] તે ગુજ૰ ‘રતન’[rət_ən] માં [t] ધ્વનિનું નાસિક્ય ઉન્મોચન થાય છે. એ જ પ્રમાણે little, middle જેવા શબ્દોના [tl] [dl] એ ધ્વનિસંયોગોમાં [t] [d] નું પાર્શ્વિક ઉન્મોચન (lateral plosion) થાય છે.

સંસ્કૃતમાં સંખ્યાબંધ વ્યંજનો પાસે પાસે આવી શકતા (ઉ. ત. कार्त्स्न्य માં क् + आ+ र् + त् + स् + न् + य् + अ એમ પાંચ વ્યંજનો એક સાથે આવ્યા છે); છતાં બે સ્વરો કદાપિ એકી સાથે આવી શકતા નહીં. સન્ધિનિયમાનુસાર, કાં તો એવા પાસે પાસે આવનાર બે સ્વરો વચ્ચે કોઈ વ્યંજન (य् કે व् જેવો glide) આવતો (ઉ. ત. नै + अक = नायक, गो + एषणा = गवेषणा; અથવા, એ સમીપસ્થિત બે સ્વરો મળી જઈને એક સન્ધિસ્વર બનતો (ઉ. ત. राम + अवतार = रामावतार; राजा + इन्द्र = राजेन्द्र; पुरुष + उत्तम = पुरुषोत्तम)

ધ્વનિઓના ગુણો—વિશેષતાઓની આપણે અહીં સુધી ચર્ચા કરી. જુદી જુદી ભાષાઓમાં આ ગુણોનું એકસરખું મહત્ત્વ નથી. ઉ. ત. નૂતન ભારતીય ભાષાઓમાં માત્રામાનનું સવિશેષ મહત્ત્વ છે. એમાં શબ્દમાં એક ધ્વનિ હ્રસ્વરૂપે આવ્યો હોય અને દીર્ઘરૂપે પ્રયોજાયો હોય એમાં અર્થમાં ઘણો ફરક પડી જાય છે. ઉ. ત. ‘મરવું’, ‘મારવું’; ‘સુર’ ‘સૂર’; ‘રસી’, ‘રસ્સી’; ઈ૰  

અંગ્રેજી ભાષામાં બલાઘાત (stress accent) નિયામક તત્ત્વ છે. બલાઘાતને કારણે એક જ ધ્વનિના ઉચ્ચારણમાં પણ ફરક પડી જાય છે. ઉ.ત. de ।velop અને ।development. બલાઘાત પડતાં સામાન્ય સ્વર પ્રબળ બની જાય છે, તો બલાઘાતરહિત (unstressed) શબ્દોમાં તેમ અક્ષરોમાં સ્વરોનું ઉચ્ચારણ નિર્બળ બની જાય છે. ઉ. ત. Landed [।lendid], bottom[ ।bɔtəm], bottle [।bɔtl]. ચીની ભાષામાં સૂર(tone)નું આવું મહત્ત્વ છે. આમાંથી માત્રામાન (quantity) છંદોરચનામાં, બલાઘાત (stress) (અભિનયયુક્ત) વક્તૃત્વકલામાં, સૂર (pitch) સંગીતકલામાં સવિશેષ ઉપયોગી છે.

ધ્વનિઓની સમીક્ષા કરતાં આપણે જોયું કે ધ્વનિઓનું સ્વરૂપ કાલક્રમે થોડું થોડું બદલાતું જાય છે. એની પાછળ કેટલીક વાર ઐતિહાસિક (historical) તેમજ માનવવંશીય (ethnological) પરિબળો કામ કરતાં હોય છે. ઉ.ત. ગુજ૰ પૅર (=રીત) શબ્દ સંસ્કૃત प्रकार માંથી પ્રાકૃત पआर, पयार, *पयर અને પછી પ્રાચીન ગુજરાતી पइर દ્વારા અવતાર પામ્યો છે. આ રીતે ભાષાના પ્રત્યેક અવયવમાં—ધ્વનિ, અર્થ, પદવિન્યાસ ઈ૰ માં—પરિવર્તન થતું જ રહે છે, અને એને કારણે ભાષાનું સ્વરૂપ પણ વિકાસ-પરિવર્તન પામતું રહે છે.

ભાષાના આ વિકાસની પાછળ કામ કરતાં માનસશાસ્ત્રીય પરિબળોની સમીક્ષા આપણે આગળ કરી ગયા છીએ.૧૦૩<ref>૧૦૩ જુઓઃ પ્રકરણ ચોથું, પૃ. 70 થી 92.</ref> એમાંથી અહીં, પ્રસ્તુત સંદર્ભમાં, ધ્વનિવિકાસ સંબંધે ઊડતી નજરે થોડીક વિશેષ ચર્ચા કરી લઈએ.

ધ્વનિવિકાસનું સામાન્ય રીતે પ્રવર્તક કારણ હોય છે પ્રયત્ન-લાઘવ. પ્રયત્ન-લાઘવ ક્વચિત્ કઠિન ધ્વનિના શિથિલ ઉચ્ચારણ રૂપે, તો ક્વચિત્ સમાનધ્વનિ કે સમાનાર્થ શબ્દોના સાદૃશ્યથી સરલ ધ્વનિ-રૂપાન્તર રૂપે કામ કરતું હોય છે. પરભાષામાંથી ઉછીના લીધેલા શબ્દોમાં કેટલાક ધ્વનિઓનો (જે બહુધા સંયુક્ત વ્યંજનો હોય છે) ઉચ્ચાર સામાન્ય ભાષક (=બોલનાર) ને દુષ્કર થઈ પડે છે. ત્યાં અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓ પોતાની ધ્વનિપ્રણાલિકા અનુસાર પરિવર્તન કરી લે છે. ઉ. ત. અંગ્રેજી ‘સ્કૂલ’ > ગુજ૰ ‘ઈસ્કોલ’; ‘સ્ટેશન’ > ‘ઈસ્ટેશન’, ‘ઠેસણ’; ‘માસ્ટર’ > ‘માસ્તર’; ‘બૉટલ’ > ‘બાટલી’. ફારસી ज़हर > ગુજ૰ ‘ઝેર’; અરબી जुल्म > ‘જુલમ’; અરબી इल्म > ઇલમ; યા हुसेन > ઝાવસોઈ; અરબી मुआमला > મામલો; અરબી मुआफ > માફ. સંસ્કૃત શબ્દોમાં પણ કઠિન વ્યંજનસંયોગો ગુજરાતીમાં આવતાં પહેલાં ઘટતાં પરિવર્તનો પામ્યા હોય છે. ઉ. ત. સં. कृष्ण > ગુજ૰ કરસન, કહાન; हस्त > હાથ; हर्ष > હરખ; ऋक्ष > રીંછ; उत्सव > ઓચ્છવ; ઈ૰.

ક્વચિત્ કવિઓ ભાષા લડાવતાં શબ્દોના ધ્વનિઓમાં રૂપાન્તર કરે છે, જે પછીથી શિષ્ટતાની છાપ પામે છે. ઉ. ત. આંખલડી, તારલિયા, નેનન (=નયનો), ચંદ્રી, નાવલિયો, ઈ૰

આ ઉપરાંત ભાષાવિકાસમાં કામ કરતાં અન્ય પરિબળો, તેમજ તેની પાછળની ભૂમિકાની આપણે પાછળ વીગતે ચર્ચા કરી ગયા છીએ.

<hr>

{{reflist}}

<br>

{{HeaderNav2

}}