ભાષાવિજ્ઞાન/ધ્વનિવિચાર: Difference between revisions

 

(૪) કોમલ તાળુ (soft palate કે velum) નો જીભના પશ્ચભાગને૩૪<ref>૩૪ સંસ્કૃત વૈયાકરણોએ આ ધ્વનિઓનું જિહ્વામૂલ ગણ્યું છે. સરખાવોઃ `ऋक्कौ जिह्वामूले।’ - शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्य 1-65.</ref> સ્પર્શ થવાથી ક્, ખ્, ગ્, ઘ્ એ ધ્વનિઓ ઉત્પન્ન થાય છે. સર્વ ભાષાઓમાં એ ધ્વનિઓ મળે છે. સંસ્કૃત વૈયાકરણોએ એમને કંઠ્ય ગણ્યા છે, પરંતુ વસ્તુતઃ એ કોમલતાલુજન્ય (velar) ધ્વનિઓ છે. ઉ. ત. સં. कर्म [kərmə], ગતિ [gətı] (જુઓ આકૃતિ ૧૧ મી).

આ ઉપરાંત, ભારતીયેતર ભાષાઓમાં અલિજિહ્વા (પડજીભ–uvula), કંઠમૂલ (Pharynx = જીભના પશ્ચભાગ અને ગળાની પાછળની દિવાલ વચ્ચેનો ભાગ); સ્વરતંત્રીવિવર (glottis) ઈ૰ સ્થાનોએ કેટલાક ધ્વનિઓ થતા હોય છે, જેમનું ભારતીય ભાષાઓમાં નિદર્શન મળતું નથી. ઉ. ત. અલિજિહ્વા (uvula) થી અરબી અઘોષ क़् (uvular unvoiced stop) [q]૩૬<ref>૩૬ આ ઉપરાંત અરબીમાં કોમલતાલુજન્ય (velar) क्  [k] પણ છે. જુઓઃ Bloomfield, op. cit., p. 99.</ref> ઉચ્ચારાય છે. ઉ. ત. ઉર્દૂ क़ीमत [qi:mət], क़रीब [qəri:b].[ɢ] ग़् એ એનું સઘોષ રૂપ છે. અંગ્રેજી ફ્રેન્ચ આદિ યુરોપીય ભાષાઓમાં આ ધ્વનિઓ નથી. અલિજિહ્વાના પ્રકંપન(vibration) થી ઉત્તરીય જર્મન બોલીઓનો પ્રકંપિત અલિજિહ્વીય र् (trilled uvular [R]) થાય છે.૩૭ કંઠમૂલ (Pharynx) માંથી અરબી અઘોષ ह् [h] ઉચ્ચારાય છે.૩૭<ref>૩૭ જુઓઃ E. H. Sturtevant, op. cit., pp. 10-11.</ref> સ્વરતંત્રીવિવર (glottis) માંથી અરબી હમજ઼ા ह् (hain) ઉત્પન્ન થાય છે.૩૮<ref>૩૮ સરખાવોઃ J. Vendryes, op. cit., p. 25.</ref>

સ્વરતંત્રી જ્યારે તદ્દન પાસે પાસે આવી જાય ત્યારે સ્વરતંત્રીવિવર (glottis) બંધ થઈ જાય છે, અને (ફેફસાંમાંથી આવતા) શ્વાસનો અવરોધ થાય છે. ત્યારે ફેફસાંમાંથી આવતા શ્વાસના દબાણ (pressure) થી સ્વરતંત્રીઓ એકદમ ટકરાઈને સહસા છૂટી પડે–અલગ અલગ થઈ જાય–ત્યારે એક સહેજ ખાંસી જેવો અવાજ સંભળાય છે. એને સ્વરતંત્રીવિવરધ્વનિ અથવા સ્વરતંત્રીય સ્પર્શ (glottal stop[?]) કહે છે. એ ઘોષ નથી તેમ અઘોષ નથી. સ્કૉટલૅન્ડની બોલીમાં Saturday, bottle ઈ૰ ના ઉચ્ચારણમાં [t] ને સ્થાને glottal stop[?] બહુધા સંભળાય છે.૩૯<ref>૩૯ જુઓ: Sturtevant, op. cit., p 10</ref> ઉ. ત. [sae?ədei], [bc?t]. જર્મનમાં glottal stop ખૂબ સાધારણ છે.૪૦<ref>૪૦ સરખાવો: Bloomfield, op. cit., p 11.</ref> પ્રમાણભૂત અંગ્રેજીમાં સામાન્યતયા એ ધ્વનિ મળતો નથી; છતાં અંગ્રેજો જ્યારે સ્વરથી આરંભાતા શબ્દ ઉપર ભાર મૂકવા માગતા હોય૪૧<ref>૪૧ સરખાવો: “A glottal or laryngal stop is produced... ....sometimes before an initial vowel when speaking under a strain.” — Bloomfield, op. cit., p. 99.</ref> ત્યારે glottal stop સંભળાય છે. ઉ. ત. [?Anyone can do this; અથવા ?I ?always do this;૪<ref>૪૨ સંસ્કૃતમાં વિસર્ગસંધિમાં જ્યાં વિસર્ગનો લોપ થાય છે ત્યાં વિસર્ગને સ્થાને ક્ષણિક વિરામનો ભાસ થાય છે. આ વિરામનું સ્વરૂપ glottal stop ને મળતું આવે છે. ઉ.ત. असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुः सुमंगलः । (रुद्रसूक्त) નું ઉચ્ચારણ असौ जस्ताम्रो? अरुण? उत बभ्रुः सुमंगलः । એમ થાય છે. અહીં[?] સંજ્ઞા glottal stop દર્શાવે છે.<br>જુઓ: ડૉ. ભોળાશંકર વ્યાસ, संस्कृतका भाषाशास्त्रीय अध्ययन, (૧૯૫૭), પૃ. ૧૨૧.</ref>૨ it’s ?absolutely false. ક્વચિત્ સસંકોચ વક્તવ્યમાં આદિ સ્વર પૂર્વે આ ધ્વનિ સંભળાય છે. (જુઓ: Daniel Jones, op. cit., p. 139).

સ્વરતંત્રીઓ જ્યારે એકબીજાથી એટલી બધી અળગી અળગી આવેલી હોય કે ઘોષ શુદ્ધ રૂપે ન સંભળાતાં એની સાથે (સ્વરતંત્રી-વિવરમાંથી નીકળતા શ્વાસનો) ઘર્ષણધ્વનિ સંભળાતો હોય ત્યારે મર્મરધ્વનિ (murmur, = મૃદુ, મંદ અવાજ; ગણગણાટ) સંભળાય છે. અંગ્રેજીમાં બલાઘાતરહિત (unstressed) સ્વરો ઘોષ ધ્વનિને બદલે મર્મરધ્વનિ (murmur) રૂપે બોલાય છે. કેટલીક ભાષાઓમાં મર્મરધ્વનિ (murmur) ધ્વનિગ્રામ તરીકે આવે છે. ત્યારે તેની સંજ્ઞા [h] થી દર્શાવી શકાય.૪૪<ref>૪૪ જુઓ: Bloomfield, op. cit., p. 95.</ref>

ઉચ્ચારણના (વાણી)સ્થાન અનુસાર ધ્વનિઓના પ્રકારો આપણે જોયા; હવે ઉચ્ચારણના પ્રયત્ન અનુસાર ધ્વનિઓના કેવા પ્રકારો પડે છે તેની સમીક્ષા કરીએ. આપણે આ સંબંધે આગળ, અન્ય સંદર્ભમાં, થોડીક પ્રાથમિક ચર્ચા કરી ગયા છીએ.

જે ધ્વનિના ઉચ્ચારણમાં જીભ મુખવિવરનાં ભિન્ન ભિન્ન વાણી-સ્થાનને પૂર્ણસ્પર્શ કરીને બહાર નીકળતા શ્વાસને ક્ષણભર સંપૂર્ણપણે અટકાવી દઈને પછી મુક્ત થવા દે છે તેમને સ્પર્શ ધ્વનિઓ (stops; explosives – ટૂંકામાં, plosives; કે occlusives) કહે છે. ઉ. ત. ક્, ગ્, ત્, દ્, પ્, આદિ.

પરંતુ, એમ શ્વાસનો પૂર્ણ અવરોધ (complete closure) ન થતાં મુખમાંથી શ્વાસના નિર્ગમનનો માર્ગ ઘણો સંકીર્ણ (સાંકડો) થઈ જાય, અને તેથી શ્વાસ ઘર્ષણધ્વનિ (friction - noise; અર્થાત્, સિસકારા, hissing sound) સાથે બહાર નીકળે ત્યારે સંઘર્ષી ધ્વનિઓ (spirants, fricatives) ઉત્પન્ન થાય છે. ઉ.ત. સ્, શ્. આ ધ્વનિઓ ક્ષણિક સ્ફોટ (explosion) થી ઉત્પન્ન થઈને વિરામ પામવાને બદલે કેટલીક વાર સુધી સતત ચાલુ રહે છે તેથી તેમને સાતત્ય ધ્વનિઓ (duratives, continuants)૪૫<ref>૪૫ સાતત્યધ્વનિઓ (continuants)માં સંઘર્ષી ધ્વનિઓ ઉપરાંત નાસિકય, પાર્શ્વિક અને લોડિત ધ્વનિઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. એમને (છેલ્લા ત્રણને) કેટલાક ભાષાવિદોએ પ્રવાહી ધ્વનિઓ (liquids) ની સંજ્ઞા આપી છે. (જુઓ: Daniel Jones, Outline of English Phonetics, p. 47.)</ref> પણ કહેવામાં આવે છે.

કેટલીક વાર જીભ વાણીસ્થાન સાથે સંપૂર્ણ શ્વાસાવરોધ ન કરતાં સહેજ માત્ર સ્પર્શ કરીને પછી તરત જ સંઘર્ષ કરે છે (શ્વાસના નિર્ગમનમાર્ગને સંકુચિત કરે છે). આ રીતે સ્પર્શસંઘર્ષી (affricate) ધ્વનિઓ (કે affricatives) બને છે. એમાં મુખમાં ક્ષણભર શ્વાસનો અપૂર્ણ અવરોધ થઈને પછી મુખ ખૂલી જાય છે, જેથી સ્ફોટ (occlusive) રૂપે આરંભાયેલો ધ્વનિ ઘર્ષણધ્વનિ (spirant) માં રૂપાન્તરિત થાય છે.૪૮<ref>૪૮ સરખાવો: Vendryes, op. cit, p. 25.</ref> એથી કેટલાક આને અર્ધસ્ફોટ (semi-occlusives) પણ કહે છે. એમનું સ્થાન સ્ફોટ અને સંઘર્ષી ધ્વનિઓ વચ્ચેનું છે. સ્પર્શસંઘર્ષી ધ્વનિઓ (affricates) પણ ઘોષ તેમજ અઘોષ બંને સ્વરૂપના હોઈ શકે.૪૯<ref>૪૯ સરખાવો: Vendryes, op. cit., p. 26.</ref> સંઘર્ષી ધ્વનિઓની માફક જેટલા સ્પર્શ ધ્વનિ તેટલા જ તત્સંબંધી (corresponding) સ્પર્શસંઘર્ષી ધ્વનિઓ હોઈ શકે છે. (ઉ. ત. b નો bβ; d ના dð, dz, dʒ; t ના tθ, ts, tʃ ઈ૰ (જુઓ Daniel Jones, op. cit., p. 146).

ઉપરના વ્યંજનોના પણ પાછા ઘણા ઘણા પ્રભેદો સંભવે છે. ઉ. ત. સંસ્કૃત-ગુજરાતી સ્પર્શ વ્યંજનો બહિ:સ્ફોટાત્મક (expirated – જેમાં અવરોધ પામેલો શ્વાસ થડકાથી – જાણે સ્ફુટિત (explode) થઈને નીકળતો હોય તેમ – બહાર નીકળે છે, તેવા) છે; તો સિંધીના ज्, ब् જેવા વ્યંજનો૫૬<ref>૫૬ જુઓ : બાબૂરામ સક્સેના, सामान्य भाषाविज्ञान पृ. 62</ref> અંત:સ્ફોટાત્મક૫૭<ref>૫૭ સરખાવો: “Inspirated phonemes....are due simply to a suction movement; they are often called ‘clicks’.”<br>

અંતઃસ્ફોટાત્મક ધ્વનિઓ કે ક્લિક(clicks) નો ઉપયોગ ઈન્ડો–યુરોપિયન ભાષામાં અતિ વિરલ છે; પણ કેટલીક આફ્રિકન ભાષાઓમાં તો એનો પ્રયોગ આપણી ભાષાઓના સ્પર્શ-વ્યંજનો જેટલો સહજ છે. ગુજરાતી જેવી અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં ‘ક્લિક’ ભાવાતિરેક દર્શાવે છે, અને એમનું ઉચ્ચારણ ખૂબ પ્રયત્નપૂર્વક દંત, વર્ત્સ, કે તાલુસ્થાનથી થાય છે. ઉ. ત. [च् च् च्] એ ક્લિક ધ્વનિઓ કરુણા કે સહાનુભૂતિનો ભાવ વ્યક્ત કરે છે; [ट्ट्ट्] ધ્વનિઓ૫૮<ref>૫૮ અંગ્રેજી સાહિત્યમાં આ કિલક tut, tut ના સંકેત વડે બતાવી હોય છે. એ આશ્ચર્ય સાથે સહાનુભૂતિ, દયા વ્યક્ત કરે છે. એમાં જીભનો વર્ત્સભાગ (back of the upper teeth) સાથે સંબંધ થાય છે.—<br>

આપણે આગળ, પ્રકરણને આરંભે, ચર્ચા કરી ગયા છીએ કે જ્યારે સુકુમાર તાલુ અને અલિજિહ્વા (uvula–પડજીભ) શિથિલ બનીને મુખમાં નીચેની બાજુએ ઢળી પડેલી સ્થિતિમાં આવી રહે ત્યારે મુખરન્ધ્ર બંધ થઈ જાય અને નાસારન્ધ્રમાંથી જ શ્વાસ નીકળે ત્યારે અનુનાસિક વ્યંજનો ઉચ્ચારાય છે. ઉ. ત. म [m], न [n]. સુકુમાર તાલુ થોડું નીચે ઢળે ત્યારે કેટલોક શ્વાસ મુખમાંથી અને કેટલોક નાસિકામાંથી નીકળે છે, ત્યારે સાનુનાસિક સ્વરો ઉચ્ચારાય છે.૬૧<ref>૬૧  સરખાવો: “with the velum lowered so that the passage into the nose is opened, we pronounce nasal consonants and all nasalised vowels and consonants”. -- Sturtevant, op. cit., p. 10.</ref> ઉ. ત. आँ [ã], ईँ [ĩ]. એ બધા સઘોષ ધ્વનિ છે. સાનુનાસિક સ્વરો અંગ્રેજી કે ભારતીય ભાષાઓ કરતાં ફ્રેન્ચમાં સવિશેષ પ્રમાણમાં મળે છે. ઉ. ત. ફ્રેન્ચ bon [bɔ̃], sans [sɑ̃].

સંસ્કૃત વ્યાકરણમાં અનુસ્વારનું કેવળ નાસિકા–સ્થાન બતાવવામાં આવ્યું છે. પરંતુ આ પ્રકારનો નાસિક્યધ્વનિ અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં આજે મળતો નથી. આજે તો અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં જ્યાં લેખનમાં અનુસ્વાર દર્શાવવામાં આવ્યું હોય ત્યાં ઉચ્ચારણમાં વર્ગીય અનુનાસિક જ (પ્રત્યેક વર્ગનો પંચમાક્ષર) હોય છે. ઉ. ત. ‘મંગલ’ (= मङ्गल), ‘કાંચન’ (= काज्जन), ‘સુંદર’ (= सुन्दर). ग्નું અનુનાસિક ઉચ્ચારણ ङ् અને य् નું અનુનાસિક ઉચ્ચારણ व् છે. (सिंहનો सिंव्ह અને संशय નો संव्शय ઉચ્ચાર થાય છે; ત્યાં અનુસ્વાર પછી ઉચ્ચારસૌકર્ય માટે वશ્રુતિ-પ્રવેશ સમજવાનો છે.) આથી એમ કલ્પી શકાય છે કે સંસ્કૃતમાં ધ્વનિનો મુખથી ઉચ્ચાર થયા પછી અવશિષ્ટ શ્વાસ નાસિકામાંથી સ્વતંત્ર રીતે (પૂર્વાપર ધ્વનિઓની અસર વિના) નીકળતો, તેને અનુસ્વાર કહેવામાં આવતો.

સંસ્કૃત વૈયાકરણે य्, व्, र्, ल् ને અંતઃસ્થ વર્ણો ગણતા હતા. પરંતુ વર્તમાન ભાષાવૈજ્ઞાનિકો र्, ल् ને અંતઃસ્થ ગણતા નથી. ल् એ પાર્શ્વિક (lateral) ધ્વનિ છે, જ્યારે र् એ લોડિત (rolled) ધ્વનિ છે. य् ને પ્રાતિશાખ્યોમાં તાલવ્ય ગણાવ્યો છે.૬૬<ref>૬૬ ‘इचशेयास्तालौ ।’ — शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्य, १-६६.</ref> વર્તમાન ભાષાશાસ્ત્રીઓમાંથી કેટલાક એને તાલવ્ય ધ્વનિ ગણે છે, તો કેટલાક વર્ત્સ્ય ગણે છે. व् દ્વ્યોષ્ઠ્ય ધ્વનિ છે.૬૭<ref>૬૭ ‘उवोपोपद्मा ओष्ठे ।’ — शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्य, १-७०.</ref> આ બંને ધ્વનિઓ સંઘર્ષી સ્વરૂપના છે.

વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓમાં य् અને व् નાં બે સ્વરૂપો મળે છે—એક પૂર્ણ વ્યંજનરૂપ, જે શબ્દને આરંભે કે અન્ય વ્યંજનના સંયોગમાં આવે છે. (ઉ.ત. यशोदा, कृत्य; वारि, कर्तव्य); બીજું, શ્રુતિસ્વરૂપ (य-શ્રુતિ, અને व-શ્રુતિ), જે બે સ્વરોની વચ્ચે આવે છે. (य-શ્રુતિ બહુધા इ પછી, અને व-શ્રુતિ उ પછી આવે છે.)

સંસ્કૃત વૈયાકરણોએ સ્પર્શ વ્યંજનોના પાછા બે ભેદ પાડ્યા છે — અલ્પપ્રાણ અને મહાપ્રાણ. પ્રાણ એટલે શ્વાસ કે બલ. અલ્પપ્રાણ – અલ્પ બલથી પ્રમાણમાં કમી શ્વાસથી ઉચ્ચરિત ધ્વનિ તે અલ્પપ્રાણ; વિશેષ બલથી ઉચ્ચરિત ધ્વનિ તે મહાપ્રાણ. એમાં ઉચ્ચારણમાં વિશેષ શ્વાસ નીકળતાં એક પ્રકારનો હ્ [h] ધ્વનિ સંભળાય છે. ક્, ગ્ આદિ અલ્પપ્રાણ ધ્વનિઓ છે; ખ્, ઘ્ આદિ મહાપ્રાણ ધ્વનિઓ છે. ભાષાવૈજ્ઞાનિકોનું એવું અનુમાન છે કે મૂળ ક્, ગ્ આદિ ધ્વનિઓનાં બે પ્રકારનાં ઉચ્ચારણો થતાં — એક સાધારણ બલપૂર્વક અને બીજું વિશેષ બલપૂર્વક. સાધારણ બલપૂર્વકના ઉચ્ચારણથી ક્, ગ્ ધ્વનિઓ ઉચ્ચારાતા; જ્યારે સવિશેષ બલપૂર્વકના ઉચ્ચારણથી એ ધ્વનિઓ ખ્, ઘ્ રૂપે સંભળાતા. આજે પણ અંગ્રેજી ભાષામાં બલાઘાત (stress) થી ઉચ્ચારાતા ધ્વનિઓમાં ધ્વનિ પછી કેટલોક અઘોષ પ્રાણ નીકળવાથી૭૦<ref>૭૦ સરખાવો : ‘....followed by a puff of unvoiced breath (aspiration)’.<br>

જે ધ્વનિઓમાં શ્વાસનું દબાણ (breath pressure) તથા જીભ કે હોઠનું કાર્ય (action) બળવાન હોય તે ધ્વનિઓને તારધ્વનિ (કે બળવાન ધ્વનિ) (fortes) કહે છે, અને જેમાં શ્વાસબલ અને જિહ્વાદિનું કાર્ય મંદ (gentle) હોય તે ધ્વનિઓને મન્દ્ર ધ્વનિ (કે નિર્બળ ધ્વનિ) (lenes) કહે છે. અંગ્રેજીમાં અઘોષ ધ્વનિઓ મહાપ્રાણ તાર ધ્વનિઓ (aspirated fortes) છે; અને સઘોષ ધ્વનિઓ મંદ્ર ધ્વનિઓ(lenes) છે.૭૧<ref>૭૧. જુઓ : Bloomfield, op. cit., p. 99.</ref>

અર્વાચીન ભારતીય ભાષાઓમાં ख्, घ् આદિ મહાપ્રાણયુક્ત ધ્વનિઓ કેવળ સંયુક્ત ધ્વનિઓની (અર્થાત્, क्+ह्; ग्+ह्) ની કક્ષામાં આવી ગયા છે. અઘોષ મહાપ્રાણ ધ્વનિઓ – ख्, ठ्, थ्, फ् – એ क्, ट्, त्, प् માં અઘોષ મહાપ્રાણ (અઘોષ ह़्) ના સંયોગથી બન્યા છે. એ સ્વરૂપે સ્પર્શસંઘર્ષી છે.૭૨<ref>૭૨ જુઓઃ સક્સેના,  सामान्य भाषाविज्ञान, पृ. 63 અને N. G. Kalelkar, `Dhvani Vicara’, p. 45.</ref>

કેટલીક વાર એક જ ધ્વનિ એક સાથે બે સ્થાનથી ઉચ્ચારાતો હોય છે. એમાંનું એક સ્થાન એનું મુખ્ય સ્થાન હોય છે, બીજું સ્થાન એનું ગૌણ સ્થાન હોય છે. એમાં ગૌણ સ્થાન મુખ્ય સ્થાનને સહાયતા કરતું હોય છે. ઉ.ત. ફ્રેન્ચ oui [ઉચ્ચાર ‘વી’ જેવો; અર્થ = yes] ધ્વનિમાં જીભના અગ્રસ્થાનથી ઉચ્ચારણ મુખ્ય છે; એના ઉચ્ચારણ વખતે હોઠનું પ્રસારણ થાય એ ગૌણ છે. આ રીતે ઈન્ડો-યુરોપિયન ભાષામાં ઓષ્ઠ્યતત્ત્વ ગૌણ હોય(અર્થાત્, व्-શ્રુતિનો અલ્પાલ્પ પ્રવેશ હોય) એવા એક પ્રકારના क्-વર્ગની, અને તાલવ્યતત્ત્વ ગૌણ હોય (અર્થાત્, य्-શ્રુતિનો અલ્પાલ્પ માત્રામાં પ્રવેશ હોય) એવા બીજા પ્રકારના क्-વર્ગના અસ્તિત્વની કલ્પના કરવામાં આવી છે. સંસ્કૃત વૈયાકરણોએ च्-વર્ગના વ્યંજનોને સ્પર્શ વ્યંજનો ગણ્યા છે, અને પદઘટનામાં क् અને च् નો વ્યત્યય સ્થળે સ્થળે મળે છે (वच्-वाक्; मुच्, मुक्त) એ ઉપરથી તર્કશુદ્ધ અનુમાન થઈ શકે છે કે ઈન્ડો-યુરોપિયન તાલવ્યયુક્ત क्-વર્ગમાંથી च्-વર્ગના ધ્વનિઓની ઉત્પત્તિ થઈ છે. અહીં એટલું યાદ રાખવું ઘટે કે વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓના च्-વર્ગના ધ્વનિઓ સ્પર્શ નથી, પરંતુ સ્પર્શ-સંઘર્ષી (affricates) છે.

આ ઉપરાંત સંસ્કૃતમાં નીચેના જેવા કેટલાક વિશિષ્ટ ધ્વનિઓ હતા, જે વર્તમાન ભારતીય ભાષાઓમાં અવતરણ પામતાં લુપ્ત થઈ ગયા છે. ઉ. ત. જિહ્વામૂલીય क, ઉપધ્માનીય प, અને દન્ત્યોષ્ઠ્ય व्व. જિહ્વામૂલીય कનું ઉચ્ચારણ ख ના જેવું થાય છે. ઉ. ત. अन्त करण (ઉચ્ચારણ अन्त [ख] करण). ઉપધ્માનીય प દન્ત્યોષ્ઠ્ય ધ્વનિ છે. એના ઉચ્ચારણમાં નીચેના હોઠ ઉપરના દાંતને જરાક સરખો સ્પર્શ કરે છે; એનું ઉચ્ચારણ ‘फ़’ ના જેવું થાય છે. ઉ. ત. अन्त पुर (ઉચ્ચાર अन्त[फ़्]पुर). દન્ત્યોષ્ઠ્ય व्व આ જ फ નું સઘોષ સ્વરૂપ છે. पની ભાષાવૈજ્ઞાનિક સંજ્ઞા ϕ છે, व्व ની β છે. व्व ને સ્વતંત્ર ધ્વનિ ન માનતાં, व् ના ધ્વનિગ્રામનો એક અંગભૂત ધ્વનિ ગણવો યોગ્ય છે. व्वનું ઉચ્ચારણ માત્ર વૈદિક સંસ્કૃતમાં મળે છે, જેમાં પદને આરંભે આવેલા व નું व्व ઉચ્ચારણ થાય છે.૭૫<ref>૭૫ સરખાવો : ‘गुरुर्व्वकारो विज्ञेयः पदादौ पठितो भवेत् ।’—माध्यन्दिनी शिक्षा २-३.</ref> ઉ. ત. ततो विराडजायत विराजो अधिपूरुषः (યજુર્વેદીય ઉચ્ચારણ: ततो व्विराडजायत व्विराजो अधिपूरुखः।).

હવે ધ્વનિનો સ્ફોટ (explosion) કેવી રીતે થાય છે તેનો વિચાર કરીએ. સંયુક્ત અને દીર્ઘ વ્યંજનોના ઉચ્ચારણની પ્રક્રિયા સમજવા માટે એની ઉપયોગિતા છે. પ્રત્યેક સ્ફોટાત્મક (plosive, occlusive; અર્થાત્, ‘સ્પર્શ’) વ્યંજનમાં ત્રણ સ્પષ્ટ કક્ષાઓ કે સ્થિતિઓ (stages) નજરે પડે છે — જિહ્વા ઉચ્ચારણસ્થાનનો સ્પર્શ કરી શ્વાસાવરોધ કરે (closure, implosion); એ સ્થિતિ કેટલાક કાળ ચાલુ રહે (retention); અને પછી શ્વાસનું બહિર્ગમન કે સ્ફોટ (release, explosion) થાય.૮૦<ref>૮૦ સરખાવોઃ Vendryes, Langauge, p. 23</ref> ઉ.ત. त् [t] ના ઉચ્ચારણમાં ‘સ્પર્શ’ (implosion) થાય પછી તરત જ ‘સ્ફોટ’ (explosion) થાય છે—વચ્ચેની ‘સ્થિતિ’ (retention) નહિવત્ હોય છે, પરંતુ દ્વિર્ભાવયુક્ત (બેવડાયેલા)

વ્યંજનોમાં (double consonants)—જે વસ્તુતઃ તો ભારપૂર્વક ઉચ્ચારાતા દીર્ઘ વ્યંજનો જ છે—(સ્પર્શવ્યંજનના ઉચ્ચારણના) આ ત્રણે અવયવો કે કક્ષાઓ સ્પષ્ટપણે જણાઈ આવે છે. આવા દીર્ઘ કે દ્વિર્ભાવયુક્ત વ્યંજનોમાં એકવડા વ્યંજન કરતાં (સ્પર્શ અને સ્ફોટ વચ્ચેની) મધ્ય`સ્થિતિ’ તરતજ નજરે તરી આવે એવી સુસ્પષ્ટ હોય છે. ઉ. ત. ‘પથ’ કરતાં ‘પથ્થર’ માં, ‘સાચુ’ કરતાં ‘સાચ્ચું’ માં, ‘ઘટ’ કરતાં ‘ઘટ્ટ’ માં બીજા વ્યંજનની મધ્યસ્થિતિ તરત ધ્યાનમાં આવે એવી દીર્ઘ છે – બાકીનાં તત્ત્વો—સ્પર્શ અને સ્ફોટ—સમાન જ છે. ‘થ્થ’, ‘ચ્ચ’, કે ‘ટ્ટ’ ના બે સ્ફોટ (plosions) થતા નથી; એક જ સ્ફોટમાં (માત્ર મધ્યસ્થિતિ દીર્ઘ હોય તે રીતે) એમનું ઉચ્ચારણ સંપૂર્ણ થાય છે. માટે સમુચિત રીતે જ, એ દ્વિત્વયુક્ત (બેવડાવેલા) નહીં, પણ દીર્ઘ વ્યંજનો ગણાય છે.

બે સ્પર્શ વ્યંજનો પાસે પાસે આવે, અર્થાત્ એમનો સંયોગ થયો હોય ત્યારે પ્રથમ વ્યંજનનો સ્પર્શ (implosion) થઈને પછી સ્ફોટ (explosion) ન થતાં જીભ પછીના વ્યંજનના વાણીસ્થાન ઉપર ચાલી જાય છે અને એ ઉત્તરવ્યંજનનો સ્ફોટ (explosion) થાય છે. ઉ. ત. મુક્ત, સપ્ત, ઈ૰. પ્રથમ શબ્દ (‘મુક્ત’) માં વ્યંજનસંયોગ (consonant cluster) ના પ્રથમ વ્યંજન ક્ માટે જીભનો પશ્ચભાગ સુકુમાર તાલુને સ્પર્શે એ પછી તરત જ શ્વાસનું નિર્ગમન ન થતાં જીભ તત્ક્ષણ ઉપરના દાંતને સ્પર્શી રહે છે, અને એ સ્થાને શ્વાસની મુક્તિ કે સ્ફોટ થાય છે. બીજા શબ્દ ‘સપ્ત’ માં ‘પ્’ નો ઉચ્ચાર કરવા માટે બે હોઠથી શ્વાસનો અવરોધ (closure) થયા પછી શ્વાસની મુક્તિ (plosion) ન થતાં તરત જ જીભ ઉપરના દાંતને સ્પર્શે છે અને એ સ્થાને શ્વાસનું નિર્ગમન (સ્ફોટ) થાય છે. ‘મુક્ત’ અને ‘સપ્ત’ ના ઉચ્ચારાનુસારી અવયવે मुक्–क्त અને सप्–प्त એમ થાય. પહેલા શબ્દમાં क् અને બીજામાં प् અપૂર્ણ ધ્વનિ છે. ભાષાવૈજ્ઞાનિકો આવા વ્યંજન-સંયોગના પ્રથમ વ્યંજનને–જેનો સ્પર્શ થાય છે પણ સ્ફોટ થતો નથી– implosive, અને ઉત્તર વ્યંજનને–જેનો સ્પર્શ થતો નથી પરંતુ સ્ફોટ થાય છે – explosive કહે છે.૮૧<ref>૮૧ સરખાવોઃ Vendryes, op. cit., p. 24</ref>

માત્રા ધ્વનિનું કાલમાન દર્શાવે છે. એક ધ્વનિના ઉચ્ચારણમાં વાણીઅવયવો એ ધ્વનિના વિશિષ્ટ સ્થાન ઉપર કેટલા સમય સુધી રહે છે એનું માપ ‘માત્રા’ દર્શાવે છે.૮૪<ref>૮૪ સરખાવો: “Duration (or quantity) is the relative length of time through which the vocal organs are kept in a position”<br>

— Bloomfield Language, p. 109.</ref> સામાન્ય રીતે, માત્રા (quantity) હ્રસ્વ (short) હોય કે દીર્ઘ (long) હોય. પ્રાચીન ભારતીય વૈયાકરણોએ કેવળ સ્વરોની માત્રા જ દર્શાવી છે અને એમને હ્રસ્વ, દીર્ઘ અને પ્લુતની સંજ્ઞા આપી છે. એક માત્રાવાળા સ્વર હ્રસ્વ, બે માત્રાવાળા દીર્ઘ, અને ત્રણ માત્રાવાળા સ્વરો પ્લુત કહેવાય છે. ભાષામાં પ્લુત સ્વરોનો પ્રયોગ માત્ર સંબોધનમાં જ થાય છે. સંયુક્ત સ્વરોનું કાલમાન પણ દીર્ઘ સ્વરો જેટલું જ દીર્ઘ હોય છે. સામાન્ય રીતે એક સેકન્ડમાં પાંચ અક્ષરો ઉચ્ચારી શકાય, પણ ત્વરિતપણે બોલતાં ૯ થી ૧૦ અક્ષરોનું ઉચ્ચારણ શક્ય છે.

ધ્વનિ જેટલે દૂર સુધી સંભળાય એ ઉપરથી એમની sonority (મુખરતા) નિર્ણીત થાય છે. સ્વરો વ્યંજન કરતાં વધારે મુખર હોય છે, અને એમાંયે [i] [u] જેવા સંવૃત સ્વરો કરતાં [a] જેવો વિવૃત સ્વર વધારે મુખર હોય છે. વ્યંજનોમાં અઘોષ સ્પર્શ [t], [k] ઈ૰ સૌથી ઓછા મુખર, સઘોષ સ્પર્શ [d, g] એથી વિશેષ મુખર, નાસિક્ય [m] [n] અને પાર્શ્વિક [l] એથીયે વિશેષ મુખર, અને લોડિત [r] સૌથી વિશેષ મુખર હોય છે.  

જેમ સિતાર જેવાં તંતુવાદ્યોમાં તાર ખેંચવાથી કે ઢીલા કરવાથી એમાંથી નીકળતા સંગીતસ્વરોમાં ભિન્નતા આવે છે તેમ માનવકંઠની  (સ્વરયંત્રની) સ્વરતંત્રીઓના ખેંચાવાથી કે શિથિલ રહેવાથી, એના પ્રકંપનમાં વધઘટ થવાથી સૂર (pitch) ઉત્પન્ન થાય છે.૯૧<ref>૯૧ સરખાવો: “Differences of pitch, that is, frequency of vibration in the musical sound of voice.”<br>

સૂર (pitch) ના ત્રણ પ્રકાર છે – ઉચ્ચ (rising pitch), નીચ (falling pitch), અને સમ (level pitch). જેમાં સ્વરતંત્રી વધારે તણાય કે ખેંચાય તે ઉચ્ચ સૂર; જેમાં એ તાણને તદ્દન ઓછી કરી નાંખવામાં આવે તે નીચ સૂર; અને જેમાં સ્વરતંત્રીપ્રકંપન બરાબર એકસરખી (સમ) સ્થિતિમાં રહે તે સમ સૂર. વર્તમાન ભાષાશાસ્ત્રમાં ઉચ્ચ સૂર (rising pitch) / સંજ્ઞાથી, નીચ સૂર (falling pitch) \ સંજ્ઞાથી, અને સમ સૂર (level pitch) — સંજ્ઞાથી દર્શાવાય છે. આ સંજ્ઞાઓ ગ્રીક ભાષામાં grave, acute ઈ૰ સૂરભેદ દર્શાવવામાં વપરાઈ છે.

વૈદિક સંસ્કૃતમાં ઉદાત્ત, અનુદાત્ત અને સ્વરિત આ પ્રકારના સૂરભેદ જ છે. ઊર્ધ્વશક્તિથી—અર્થાત્, ઊંચે સૂરે૯૨<ref>૯૨ સરખાવો: ‘उच्चैरुदात्तः’ – शुक्लयजुःप्रातिशाख्य १-१०१</ref> ઉચ્ચારાતો અક્ષર ઉદાત્ત સ્વરવાળો ગણાતો; નીચે સૂરે૯૩<ref>૯૩ સરખાવો: ‘नीचैरनुदात्तः।’ – शुक्लयजुःप्रातिशाख्य १-१०१</ref> ઉચ્ચારાતો અક્ષર અનુદાત્ત સ્વરવાળો ગણાતો; અને બંને તત્ત્વવાળા૯૪<ref>૯૪ સરખાવો: ‘उभयवान्स्वरित।’ – शुक्लयजुःप्रातिशाख्य १-११०</ref> (બંને પ્રકારના સૂરતત્ત્વોના મિશ્રણરૂપ) તે સ્વરિત સ્વર ગણાતો. વસ્તુતઃ ઉદાત્ત સ્વરની પછી તરત આવતો અનુદાત્ત સ્વર સ્વરિત કહેવાય છે. આગળના સ્વર - ઉદાત્ત સ્વરનું ઉચ્ચારણ ઊંચેથી થતું હોઈ વાણીસ્થાનનો પ્રયત્ન આરોહાત્મક હોય, ત્યાં તરત અનુદાત્ત સ્વર આવતાં વાણીસ્થાનનો પ્રયત્ન મૃદુ, અવરોહાત્મક બને તે અક્ષર સ્વરિતસ્વરયુક્ત ગણાય છે. ત્યાં યુગપદ્ બે સ્થિતિ પ્રવર્તતી હોઈ એમાં બંને સ્વરોનું મિશ્રણ છે એમ મનાયું છે. ઉદાત્તની સંજ્ઞા નથી, અનુદાત્ત સ્વર વ્યક્ત કરવાને માટે અક્ષરની નીચે _ આડી લીટી મૂકવામાં આવે છે; સ્વરિત અક્ષર ઉપર ઊભી લીટી, દંડ (।) મૂકવામાં આવે છે. ઉ. ત. अग्निनां માં પ્રથમ અક્ષર अ અનુદાત્ત છે, દ્વિતીય અક્ષર ग्नि ઉદાત્ત છે; છેલ્લો ना અનુદાત્ત છે, પરંતુ ઉદાત્તની પછી તરત આવવાને કારણે એ સ્વરિત બન્યો છે. દ્વ્યક્ષરી પદો(disyllables)માં ઉદાત્ત સ્વર બહુધા પ્રથમ અક્ષર ઉપર આવે છે. પદમાં એક જ સ્વર ઉદાત્ત હોય છે. ક્વચિત્, ક્રિયાપદ જેવાં પદોમાં સર્વ અક્ષરો અનુદાત્ત હોય છે. ઉ. ત. अग्निमीळे पुरोहितम् । પદોનો સમાસ થાય ત્યારે, દ્વન્દ્વમાં બંને પદો પ્રધાન હોઈ બંને પદાંશોમાં ઉદાત્ત સ્વર આવે છે. ઉ. ત. मित्रा - वरुणा. કર્મધારય અને તત્પુરુષ સમાસમાં ઉદાત્ત સ્વર અંતિમ અક્ષર ઉપર આવે છે, કારણ કે એ બંને સમાસોમાં ઉત્તર પદ પ્રધાન છે. બહુવ્રીહિમાં ઉદાત્ત સ્વર પ્રથમ અક્ષર ઉપર આવે છે કારણ કે એમાં (સમાસગત પદો કરતાં) અન્ય પદનું પ્રાધાન્ય છે.

વર્તમાન આર્ય ભાષાઓમાં આ પ્રકારનાં શબ્દાન્તર્ગત સૂરનાં ઉદાહરણો મળવાં અતિ વિરલ છે. પરંતુ વાક્યમાં (બહુધા છેલ્લા) શબ્દના સૂરમાં પરિવર્તન કરીને વાક્યના મુખ્ય અર્થ ઉપરાંત મનની લાગણીઓ કે ભાવાતિરેક, તેમ વિધિ, નિષેધ, પ્રશ્ન, ઉત્તર, વિસ્મય, સંતોષ ઈ૰ વિશેષ અર્થો દર્શાવવામાં આવે છે. આથી બ્લૂમફીલ્ડ જેવા ભાષાવૈજ્ઞાનિકોએ સૂરભેદને ગૌણ ધ્વનિગ્રામો ગણ્યા છે.૯૫<ref>૯૫ સરખાવો: Bloomfield, op. cit., p. 114.</ref> ઉ. ત. અંગ્રેજીમાં He is coming જેવાં વાક્યમાં અંતિમ શબ્દ નીચલા સૂરે (falling accentથી) ઉચ્ચારાય ત્યારે ‘એ આવે છે’ એવા માત્ર વિધાનનો અર્થ દર્શાવે છે. પરંતુ, જો એમાં છેલ્લો શબ્દ ઉચ્ચ સૂરે (rising pitch થી) ઉચ્ચારાય—He is coming?—તો સમગ્ર વાક્યમાં પ્રશ્નનો અર્થ આવે છે. છેલ્લો શબ્દ નીચ સૂર કરતાં જરા ઊંચેથી, પરંતુ ઉચ્ચ સૂર કરતાં ઠીક ઠીક નીચેને સૂરે ઉચ્ચારાય ત્યારે વાક્યમાં વિસ્મયનો અર્થ આવે છે : He is coming! ઉપર પ્રમાણે શબ્દ ઉપરની રેખાઓ વડે સૂરભેદ ચિહ્નિત કરવાને બદલે કેટલાક ભાષાવૈજ્ઞાનિકો વિરામચિહ્નો દ્વારા (.  ?  !)  આ સૂરપરિવર્તન સૂચવવાનું વધારે પસંદ કરે છે.૯૬<ref>૯૬ સરખાવો: એજન, પૃ. ૧૧૪.</ref>