ભાષાવિજ્ઞાન/ધ્વનિવિચાર: Difference between revisions

← Older edit Newer edit →

VisualWikitext

@@ Line 446: / Line 446: @@
 આ કારણથી યજ્ઞ વડે ઈન્દ્રનો હણનાર માગનારા અસુરોએ ભ્રાન્તિથી इ॒न्द्र॒श॒त्रु॒: (= ‘ઈન્દ્રનો હણનાર’; તત્પુરુષ સમાસ) ઉચ્ચારવાને બદલે इन्द्रंशत्रुः (= ‘ઈન્દ્ર જેને હણનાર છે તેવો’ (અસુર); બહુવ્રીહિ સમાસ) ઉચ્ચારીને પોતાનો વિનાશ વહોરી લીધો હતો, એ પૌરાણિક આખ્યાયિકામાં સૂરભેદે અર્થભેદનું ઉદાહરણ સચવાયેલું છે.
 વર્તમાન આર્ય ભાષાઓમાં આ પ્રકારનાં શબ્દાન્તર્ગત સૂરનાં ઉદાહરણો મળવાં અતિ વિરલ છે. પરંતુ વાક્યમાં (બહુધા છેલ્લા) શબ્દના સૂરમાં પરિવર્તન કરીને વાક્યના મુખ્ય અર્થ ઉપરાંત મનની લાગણીઓ કે ભાવાતિરેક, તેમ વિધિ, નિષેધ, પ્રશ્ન, ઉત્તર, વિસ્મય, સંતોષ ઈ૰ વિશેષ અર્થો દર્શાવવામાં આવે છે. આથી બ્લૂમફીલ્ડ જેવા ભાષાવૈજ્ઞાનિકોએ સૂરભેદને ગૌણ ધ્વનિગ્રામો ગણ્યા છે.૯૫<ref>૯૫ સરખાવો: Bloomfield, op. cit., p. 114.</ref>
---------
+ઉ. ત. અંગ્રેજીમાં [[File:BV Image 19.jpg|110px]] જેવાં વાક્યમાં અંતિમ શબ્દ નીચલા સૂરે (falling accentથી) ઉચ્ચારાય ત્યારે ‘એ આવે છે’ એવા માત્ર વિધાનનો અર્થ દર્શાવે છે. પરંતુ, જો એમાં છેલ્લો શબ્દ ઉચ્ચ સૂરે (rising pitch થી) ઉચ્ચારાય— [[file:BV Image 20.jpg|80px]] [[file:BV Image 21.jpg|110px]] —તો સમગ્ર વાક્યમાં પ્રશ્નનો અર્થ આવે છે. છેલ્લો શબ્દ નીચ સૂર કરતાં જરા ઊંચેથી, પરંતુ ઉચ્ચ સૂર કરતાં ઠીક ઠીક નીચેને સૂરે ઉચ્ચારાય ત્યારે વાક્યમાં વિસ્મયનો અર્થ આવે છે : [[File:BV Image 22.jpg|110px]] ઉપર પ્રમાણે શબ્દ ઉપરની રેખાઓ વડે સૂરભેદ ચિહ્નિત કરવાને બદલે કેટલાક ભાષાવૈજ્ઞાનિકો વિરામચિહ્નો દ્વારા (.  ?  !)  આ સૂરપરિવર્તન સૂચવવાનું વધારે પસંદ કરે છે.૯૬<ref>૯૬ સરખાવો: એજન, પૃ. ૧૧૪.</ref>
-ઉ. ત. અંગ્રેજીમાં He is coming જેવાં વાક્યમાં અંતિમ શબ્દ નીચલા સૂરે (falling accentથી) ઉચ્ચારાય ત્યારે ‘એ આવે છે’ એવા માત્ર વિધાનનો અર્થ દર્શાવે છે. પરંતુ, જો એમાં છેલ્લો શબ્દ ઉચ્ચ સૂરે (rising pitch થી) ઉચ્ચારાય—He is coming?—તો સમગ્ર વાક્યમાં પ્રશ્નનો અર્થ આવે છે. છેલ્લો શબ્દ નીચ સૂર કરતાં જરા ઊંચેથી, પરંતુ ઉચ્ચ સૂર કરતાં ઠીક ઠીક નીચેને સૂરે ઉચ્ચારાય ત્યારે વાક્યમાં વિસ્મયનો અર્થ આવે છે : He is coming! ઉપર પ્રમાણે શબ્દ ઉપરની રેખાઓ વડે સૂરભેદ ચિહ્નિત કરવાને બદલે કેટલાક ભાષાવૈજ્ઞાનિકો વિરામચિહ્નો દ્વારા (.  ?  !)  આ સૂરપરિવર્તન સૂચવવાનું વધારે પસંદ કરે છે.૯૬<ref>૯૬ સરખાવો: એજન, પૃ. ૧૧૪.</ref>
 સામાન્ય રીતે એકજ શ્વાસમાં સહજ રીતે જેટલા ધ્વનિઓ ઉચ્ચારી શકાય તેને breath-group (શ્વાસવર્ગ) કહે છે. એ ॥ કે (.) પૂર્ણવિરામથી દર્શાવાય છે. કેટલીક વાર અર્થ સ્પષ્ટ કરવાને માટે, બે કે ત્રણ શબ્દો વચ્ચેનો ઘનિષ્ઠ સંબંધ દર્શાવવાને વચ્ચે શ્વાસ લેવામાં આવે છે; ત્યારે એકસાથે ઉચ્ચારાયેલા એટલા ધ્વનિ-સમુદાયને sense-group (બોધ-વર્ગ) કહેવામાં આવે છે. એ । થી અથવા (,) અલ્પવિરામથી દર્શાવાય છે. (જુઓ: Daniel Jones, op. cit., p. 254.)
@@ Line 456: / Line 453: @@
 કોઈક વાર એક જ શબ્દના ઉચ્ચારણમાં પણ સૂરભેદે અર્થભેદ સંભવે છે. ઉ. ત. ‘John.’ (નીચલા સૂરે ઉચ્ચારેલા ‘જૉહ્ન’ પછી પૂર્ણવિરામ) કોઈએ નામ પૂછ્યું હશે તેનો ઉત્તર છે. ‘John!’ (‘જૉહ્ન’ પછી ઉદ્ગારચિહ્ન, જે નીચલા કરતાં સહેજ વધારે ઊંચે—લગભગ મધ્યમ—સૂરે શબ્દ બોલાયેલો છે એમ સૂચવે છે) એ જૉહ્ન નામની વ્યક્તિને કોઈએ બોલાવી છે—સંબોધી છે—એમ દર્શાવે છે. John? ઉચ્ચ સૂરે બોલાયેલો હોઈ માત્ર પ્રશ્ન સૂચવે છે. એની સાથે વિસ્મયસૂચક સૂર ઉમેરાય તો John?! (અરે! આ જૉહ્ન છે શું?) એવો આશ્ચર્યસહિત પ્રશ્ન સૂચવે છે.૯૭<ref>૯૭ જુઓ: Bloomfield, Language, p. 115</ref>
 ગુજરાતી તેમજ અન્ય નૂતન ભારતીય આર્યભાષાઓ (New Indo-Aryan) માં પણ સૂરભેદે વાક્યાર્થભેદનાં આવાં પ્રચુર ઉદાહરણો મળશે. ઉ.ત. ‘રામભાઈ.’—કોઈએ પૂછેલા નામનો ઉત્તર છે. ‘રામભાઈ?’—એ નામની વ્યક્તિને કોઈ બોલાવે છે એમ સૂચવે છે. ‘રામભાઈ!’ — અચાનક એ નામની વ્યક્તિ મળી જવાથી થયેલું આશ્ચર્ય સૂચવે છે.
+{{Poem2Close}}
-‘તમે આવો છો.’—આ નીચેના સૂરે વિરામ પામતું વાક્ય એ હકીકત કે વિધાન દર્શાવે છે. ‘તમે આવો છો?’ પ્રશ્નસૂચક છે. ‘તમે આવો છો!’ આશ્ચર્ય દર્શાવે છે. એ જ પ્રમાણે ‘તમે આવ્યા.’ એક હકીકત કે વિધાન સૂચવે છે. ‘તમે આવ્યા?’ એ પ્રશ્નસૂચક છે, અને ‘તમે આવ્યા!’ એ વિસ્મયદ્યોતક છે. ‘આવ્યા તમે’ તિરસ્કાર કે અવહેલના દર્શાવે છે. એ જ પ્રમાણે ‘રહેવા દો’ એ મધ્યમ કે નીચલા સૂરે બોલાયેલું કથન આજ્ઞા સૂચવે છે; તો ‘(હવે) રહેવા દો’ એ ઊંચા ચઢતા સૂરે બોલાયેલું વચન આજ્ઞા સાથે અશ્રદ્ધા, મજાકવૃત્તિ (derision) અવહેલના ઈ૰ ભાવાદિકનું સૂચક છે.
+[[File:BV Image 23.jpg|400px]]
+{{Poem2Open}}
 સૂરભેદે શબ્દનો અર્થ ફરી જતો હોય તેનું ઉદાહરણ ચીની ભાષા છે. ઉત્તર ચીની ભાષા (North Chinese)માં ચાર પ્રકારના સૂર (tones) છે—એકનો એક શબ્દ ભિન્ન સૂરે ઉચ્ચારવામાં આવે તો અર્થ તદ્દન ફરી જાય છે. ઉ. ત. શબ્દ [ma] લઈએ. એ ઊંચે સમ સૂરે (high level) ઉચ્ચારાયો હોય ત્યારે એનો અર્થ ‘માતા’ થાય છે; ઊંચે ચઢતા સૂરે (high rising) ઉચ્ચારાયો હોય તો એનો અર્થ ‘શણ’ થાય છે; નીચલા ચઢતા સૂરે (low rising) ઉચ્ચારાયો હોય ત્યારે એનો અર્થ ‘ઘોડો’ થાય છે; અને નીચલા પડતા (low falling) સૂરે ઉચ્ચારાયો હોય ત્યારે એનો અર્થ ‘ઠપકો આપવો’ એવો થાય છે. ચીની ભાષાની કેન્તોનીઝ બોલીમાં આવા છ સૂરભેદ (tones) નોંધાયા છે.૯૮<ref>૯૮ જુઓ: Bloomfield, op. cit., p. 116.</ref> આ કારણથી ચીની ભાષાને ભાષાવૈજ્ઞાનિકો (tone language) કહે છે. સિયામી, બર્મી, અમેરિકન ઈન્ડિયન, ઈ૰ ભાષાઓ પણ આ પ્રકારની છે.
 નૉર્વેજિયન ભાષામાં પણ એક જ શબ્દના સૂરભેદે ભિન્ન ભિન્ન અર્થ થાય છે. ઊંચે સૂરે ઉચ્ચારાયેલા [।aksel] શબ્દનો અર્થ ‘ખભો’ (shoulder) થાય છે; તો નીચે સૂરે ઉચ્ચારાયેલા એ જ[vaksel] શબ્દનો અર્થ ‘ધરી’ (axle) થાય છે.૯૯<ref>૯૯ જુઓ: એજન, પૃ. ૧૧૬</ref>