મધ્યકાલીન ગુજરાતી કાવ્યસંપદા /રાવણ-મંદોદરી સંવાદ
(જુદા જુદા વર્ણોની સલાહ)
રાવણ— પૂછે અઢારે વરણને, કહોને સાચી વાત;
સીતા આપવી કે નહીં, ખરી બતાવો ખાત.
કોની ન રગતી રાખશો, બોલો રુડી વાણ;
સત પ્રકારે સાચું કહો, ન થાયે હાંસુ કે હાણ.
રાવણ— વિચાર પૂછ્યો એક વિપ્રને વિધવિધે, મહારાજ મહિમા કહો મંન માની;
આપવી એ ઘટે કે નહિ આપિયે, દલ તમારે કશી બુધ્ય દાની.
વિપ્ર— મહીપતિ માન મટાવિયે કેમ કરી, લાજ ઘટાવિયે હોડ હાનિ;
પાછી આપતાંમાં પરાક્રમ તે કશું, ભીખ તેને પછે ભૂખ શાની.
વૈશ્ય— વૈશ્ય કહે વેવાર એ પાખી છે, આપતે લાજ છે પરિયામાં;
અથડાવો દહાડા દશ વિશેક, હાલક બુકાલેક કરિયામાં.
રાડ જુઓ એ રીંછડાં કેરી, કણ એક ભાજન ભરિયામાં;
કાયર ક્યમ થઈએ આગળથી, શું વહાણ મૂક્યું છે દરિયામાં?
કણબી— કહે કણબી કેમ કામની દીજીએ, જાત જોરાવર શું એની જાણી;
પાછા જશે અથડાઈને પોતે, કે લહેર સમુદ્રની લેશે તાણી.
લંકા સરિખડો કોટ લેશે ક્યમ, રાવણ રાય દેખિતો જે દાણી;
પૃથિવીપતિ એ પત મૂકે કેમ, છેલ્લે ક્યારે શું ગયું છે જી પાણી.
ચોખરો સઈ— ગજધર કહે દહાડા પાધરા દૈત્યના, શિવ વરદાનની છાપ છે રે;
- સાત સમુદ્રની આડ છે ઓટે, અધિપત રાણોજી આપ છે રે.
- દેવ હીંડે છે દિશોદિશ નાસતા, ત્રણ લોકમાં જેનો તાપ છે રે;
- ભલું લાવ્યા છો તો ભૂપતિ ભામિની, ગજે તસુ તો માફ છે રે.
કુંભાર— કહે કુંભાર કરો શી વાતો, એહ તો મારગ એડો છે;
- વઢતાં વણ જિતે કુણ હારે, મહીપતિ માની મેડો છે.
- લેવો ગઢ લંકાનો દુર્લભ, વંક વોળામણ વેડો છે;
- શું ઘડો કે ઘેડ ઉ તરશે, ચાક ઉપર હજાુ પેંડો છે.
લવાર— કહે લવાર મોકલો એ કુંભક, ભક્ષ કરે તો એ વાંદર ખૂટે;
- નહિતર જોર કરો જંજાળનું, આપ અરાબા અનેકધા છૂટે.
- રાક્ષસ મોકલો રીંછડાં સામા, રણ વિષે વરખા જેમ પૂંઠે;
- બળવંત રાણા બેઠા જુઓ બારણે, લુહાર ને લોઢું આફણિયે કૂટે.
સોની— કહે સોની સાવ્યા છો સીતાને, પ્રીતે વચન એ પળવું છે;
- ચોટ નાખી છે તો ચંતા શી, રાજ્ય પદવીમાં રળવું છે.
- આમે કરમ લેલાટ લખાણું, તે શું ટાળ્યું ટળવું છે;
- સોનું પહેરે જો કાન જ ત્રૂટે, જંતરડા વચ્ચે નીકળવું છે.
ઘાંચી— ઘાંચી કેહ ઘણું શું જોર એમાં, માંકડા કેરો એ માર જો રે;
- બાળક બેહુમાં બુધ છે કેટલી, ભૂપ ભારનો એ જોર જો રે.
- નહિ ઘોડલા જોડલા હાથિયા સાથિયા, કટક કેરો પોકાર જો રે;
- હડબડવું નહીં હિમ્મત રાખવી, તેલ જો તેલની ધાર જો રે.
મોચી— મોચી કહે મેં તો માંકડાં દોઠડાં, નાસે જેમ રણમાં રોઝડાં રે;
- કોઠાં બિલાંને કાજે વઢે ઘણું, તુચ્છ તરણાવત તોછડાં રે.
- હૂકતાં કૂદતાં ઢૂંકતાં ઝૂકતાં, ફોજ નહિ એ તો ફોજડાં રે;
- હીંમત રાખીએ દલ એ દાખિયે, પાણી પહેલાં શાં મોજડાં રે.
હજામ— નાઈ કહે છે નાત સઘળી, અમને, રૈયતમાં સહુ કહે છે જી રંકા;
- ગત જાણે કુણ ગોવિન્દ કેરી, અકલિત અક્ષર એહના અંકા.
- સુઝ વિચારતાં તો નથી સૂઝતું, લંગુર કેમ લેઈ શકશે જી લંકા;
- કોથળીમાંથી સાપ જ નીસરે, વાળંદના દંન હોય જો વંકા.
રબારી— રબારી કહે શ્રીરામ આવ્યા છે, કેટલા દહાડા ઈહાં બેસી રહેશે;
- ખાવા પીવા શું પામેશે પૂરણ, દુ:ખ કો આગળ એ કહેશે.
- દશાતન સરખો દુશ્મત છે શિર, લંકામાં આવતાં લેખાં બૌ લેશે;
- ઢોર ને ચોર થશે એકઠાં જાુઓ, ઊંટડો કુણ કિનારે બેસે.
દરજી— કહે દરજી દલ જાણું છું હુંય, ભૂપ આપણો ભોળો છે;
- પહાણ તારી આવ્યો પરપંચે, જનાવર સંઘાતે જોરો છે.
- બાળી ગયો બળવંતો કોયક, ટેક ઘણેરો તોરો છે;
- આરા કેડે વારો આવે, જ્યમ સોયની કેડે દોરો છે.
ધોબી— પરિયટ કહે હું પ્રીછ્યો પારખું, હાથ તારે શિર હરનો છે;
- નવ ગ્રહે બાંધ્યા છે નરપત, છો ભાર શો એના ડરનો છે.
- હારીને જો હિંમત મૂકો, તો નામોશીનું નરનો છે;
- ધોબી કેરો કૂતરો નહિ ઘાટ તણો નહિ ઘરનો છે.
ભોઈ— ભોઈ કહે ભૂપત કહું તુજને, સીત હરી તે સાંખી છે;
- જોરાવર જન દીસે ઝાઝા, ભાગ્યનિધિ શી ભાંખી છે.
- પચવાની નથી એહની પ્રમદા, જેવી જીવતી માંખી છે;
- અંગદ વિષ્ટિયે આવ્યો તો, તે કણક મચ્છને નાંખી છે.
સલાટ— સલાટ કહે શાણા છો સઉકો, વેદ વચનની વાણી છે;
- સીતાજીને સ્રી જાણો પણ, રામ તણી તો રાણી છે.
- એહના શાપથી ઉધ્વસ્ત થાશે, હુંશ થકી બહુ હાણી છે;
- રંકનું કહ્યું રાવણ ક્યમ માને, પત્થર ઉપર પાણી છે.
</poem>