બહુરંગી/તલપ

તલપ

હું પહોંચ્યો ત્યારે મનહરને ત્યાં ઉશ્કેરાટનું વાતાવરણ હતું. અસ્પષ્ટ અવાજો અને ઘોંઘાટ તો મને છેક દાદર પાસેથી સંભળાતા હતા. એકઠા થયેલાં સહુનાં મોં પર રોષ અને વ્યગ્રતા હતી. ‘ના... ના. એમના બાપનું રાજ ચાલતું હશે... એ દંડાબાજી કરે... ગેટમાં બેસાડે...’ ‘હા હા... એક વાર તો બેસાડી દે, પછી તમારે લડવું હોય તેટલું લડો.’ ‘અરે લડવું છે એટલે...! સીધા દોર કરી દેવા છે. નહિ પૂછવું, નહિ સાંભળવું, બસ... બધાંને એક લાકડીએ! મારા બેટા લાલચુ...’ મારા આગમનથી કોઈને કંઈ આશ્ચર્ય ના થયું. પ્રસંગોના તાણાવાણાથી હું માહિતગાર છું, એમ માની એમણે કહેવા માંડ્યું : ‘તમે આવું જોયું છે, કિશોરકાકા? પણ તમે જોજો, આ લાંચિયાઓને પકડી પકડીને ના પછાડું તો કહેજો.’ ‘તો તો દેશનું એક મહાન કાર્ય સિદ્ધ કર્યાનો યશ તને મળશે... પણ અલ્યા, કોણે લાંચ લીધી છે તે પુત્ર પ્રદીપ આટલો ઊછળ્યો છે?’ મેં પૂછ્યું. મનહર ગંભીર હતો. કળેકળે કામ લઈ મુશ્કેલીમાંથી માર્ગ કાઢવો જોઈએ એવા મતનો હતો; પણ બંને પુત્રો પ્રદીપ અને સંદીપ ઉશ્કેરાયેલી અવસ્થામાં હતા, બંને લડાયક મૂડમાં હતા. ‘માખીની માફક મસળી ના નાખું તો કહેજો... બે બદામના પણ મારા બેટા પાવર કેટલો કરે છે...!’ ‘પ્રદીપ, એ એમ સીધો નહિ થાય, જ્યાં નોટિસ જશે ને ત્યાં એ મૂછના આંકડા નીચા પડી જશે... ઢીલા ઢસ... જુઓ જોષીકાકા, નોટિસ એવી કડક લખજો કે... એક પણ મુદ્દો... રહી ના જવો જોઈએ. એવા પટકવા છે... શું સમજી બેઠા છે એમના મનમાં...’ ‘પણ ભઈલા... લખતા પહેલાં...’ ‘બા, તમને કેટલી વાર કહ્યું કે વચ્ચે બોલ બોલ ના કરો...’ ‘પણ દીકરા... મારી એક વાત...’ ‘હા... કે દાદાજી કોઈ વાતે છૂટવા જોઈએ.’ ‘પણ, બેટા, મારે જોષીકાકાને એક વાત કહેવી છે...’ ‘જુઓ બા, જોષીકાકા અત્યારે એકદમ કામમાં છે. તમારાથી આ બધું સહન ના થતું હોય તો અંદર જઈ બેસો. અત્યારે કોઈ પણ મૅજિસ્ટ્રેટની સહી લઈ આવવી પડે; નહિ તો કાલે રવિવાર એટલે દાદાજીને છોડે જ નહિ અને એ અંધારી કોટડી....’ ‘એ કોટડીમાં એને ના પૂરું તો મારું નામ પ્રદીપ નહિ...’ ‘નામ બદલવાની અત્યારે કોઈ ઉતાવળ નથી. ઉતાવળ છે દાદાજીને છોડાવવાની.’ ‘જુઓ, અત્યારે મારો પારો ચઢેલો છે.’ ‘પણ બાંયો ચઢાવવામાંથી બીજા કોઈનું સાંભળીશ? વાનરવેડામાં વાત વણસી જશે.’ ‘પપ્પા, તમે પણ શું બાની માફક આખો ટેમ્પો તોડી નાંખો છો...’ મનહર મૂળથી જ ઢીલો એટલે એની ઢીલાશ જોઈ બા વિશેષ અકળાતાં હતાં. વાતને વધારી ઉશ્કેરે એવા મામાનો સાથ મળ્યો, એટલે ભાણિયાઓને શૂર ચઢ્યું. દાદાજીને પકડનારને કેવી નસિયત આપવી એના નશામાં બંને ચકચૂર હતા. ‘દાદાજી ક્યાં છે?’ મેં મનહરને પૂછ્યું. ‘ગેટ પર... પોલીસ ચોકીમાં.’ ‘ગેટ પર? પોલીસ ચોકીમાં...?’ મારો અવાજ ફાટી ગયો. ‘એ તો મોટો પ્રશ્ન છે. અત્યારે છોડાવવા જ રહ્યા, કારણ કે કાલે રજા છે. છૂટવા માટે શું વિધિ પતાવવી પડે એ પૂછવા વકીલ જોષીકાકાને બોલાવ્યા, ત્યારે છોકરાઓ પકડનારને પાંશરા કરવાની પૈડમાં પડ્યા છે.’ વાતને વિસ્તારથી સમજ્યા પછી નિકાલ આણવા મેં મનહરને સૂચના કરી: ‘ચાલ, આપણે બધું પતાવી આવીએ.’ દાદાજી માટે દયા આવતી હતી, છતાં હસવું સમાતું ન હતું. દાદાજીને લઈને અમે ઘરે પહોંચ્યા ત્યારે શત્રુની છાવણીમાંથી હેમખેમ આવેલ જોઈને સહુએ સ્વાગત કર્યું. હરખાઈહરખાઈને ભેટ્યા. બાની આંખમાં આંસુ આવી ગયાં. પ્રદીપ અને સંદીપે એમને પકડીને વચ્ચે બેસાડ્યા. ‘દાદાજી, લખાવો બધી વિગતો જોષીકાકાને. એવી સણસણતી નોટિસ આપવી છે કે....’ ‘પણ... દાદાજીને જરા હાથ-મોં ધોવા દે... કપડાં બદલવા દે... સવારના ગયા છે તે...’ ‘શું ખોટાં છે આ કપડાં? અહીં બધાં ઘરનાં જ છે.’ ‘ઘરનાં ને બહારનાં. થાક્યાપાક્યા હોય તે જરા મોં ધોવા દે. ચા-પાણી પતાવવા દે.’ પ્રદીપે પાણી આણ્યું અને સંદીપ ટુવાલ લઈ ઊભો. કેશુભાઈની ઘણી ઇચ્છા હતી કે પત્નીને કોઈ વાતે ચિંતા ન કરવા જણાવું. પણ પૌત્રોની પાકી ચોકી ચસકવા દે તેમ નહોતી. સનસનાટી જમાવી દે તેવો કિસ્સો હાથમાં આવ્યો હતો અને એ દ્વારા આખા તંત્રના ભુક્કા ઉડાવી દેવાનો અદમ્ય ઉત્સાહ હતો. ‘અહીં આવો દાદાજી... અહીં બેસો દાદાજી. જા છોટિયા, દાદાજી માટે અઢેલવાનો તકિયો લઈ આવ.’ ‘લખાવો જોષીકાકાને.’ અનુભવી વકીલ છોકરાઓના કહ્યા મુજબ આખો કિસ્સો કડીબદ્ધ લખવા બેઠા. ‘હં... તો કેશુભાઈ, તમે ઘરેથી સીધા ઑફિસે ગયા, બરાબર?’ ‘હા, ભાઈ...’ ‘ત્યાં તમને તમારા શેઠે કહ્યું કે બૅન્કમાં રૂપિયા વીસ હજાર ભરી આવો, બરાબર? આ વીસ હજારની ગણેલી નોટો લઈ તમે શેઠના હુકમ મુજબ બૅન્કમાં મૂકવા ગયા.’ ‘હા... ભાઈ, શેઠે કહ્યું કે ‘આ કામ બીજાને ના સોંપાય. કેશુભાઈ આપણા જૂના અને પ્રામાણિક માણસ છે એ જ મૂકી આવશે.’ ‘તે એ પ્રામાણિક માણસ પર એને શંકા આવી! મારા બેટા એ શેઠિયાઓને પણ પાંસા કરવા જોઈએ. જુઠ્ઠા... લુચ્ચા...’ ‘પ્રદીપ, તું હવે વચ્ચે બોલ બોલ ના કર. જોષીકાકાને પદ્ધતિસર કામ કરવા દે.’ ‘આ રાજ્યમાં પદ્ધતિ-બદ્ધતિ ના ચાલે. બે આડા હાથની અડબોથ દાઢી પર પડે ને એટલે સાન આવી જાય.’ સંદીપે એને અભિનય કરતાં રોક્યો અને જોષીકાકાની કાર્યવાહી આગળ ચાલી. ‘તે તમે... વીસ હજાર લઈને બૅન્કમાં ગયા, બરાબર?’ ‘હા, પણ ભાઈ, બૅન્ક બંધ હતી.’ ‘કેમ? શું હતું?’ ‘હડતાલ પડી હતી.’ ‘એટલે તમે શું કર્યું?’ ‘મને થયું કે બૅન્ક ચાલુ હોત તો વખત થાત જ ને. પાછા જવા માટે રિક્ષાના ખોટા પૈસા શેઠના શું કરવા બગાડવા! એટલે બસની લાઇનમાં ઊભો રહ્યો.’ ‘તમે બસની લાઇનમાં ઊભા રહ્યા પછી શું થયું?’ ‘ઊભો જ રહ્યો ભાઈ... ઊભો જ રહ્યો, પણ બસ આવે જ નહિ. માંડ. માંડ એકાદ બસ આવી, ત્યારે કૉલેજ છૂટી હતી તેના છોકરાઓ ચઢી બેઠા. સાચું કહું ભાઈ, એ ભીડાભીડમાં ચડવું મને ના ફાવે... અને ભાઈ, દર પળે મને પૈસાની બીક લાગે. જમાનો બહુ ખરાબ આવ્યો છે, ભાઈ... આ તો પારકી થાપણ. આ ઉંમરે થાક તો લાગે જ ને... પગ અકડાઈ ગયા હતા. તેમાં પાછી તંબાકુની તલપ લાગી. ભાઈ, ગજવામાંથી તંબાકુ કાઢી, ચૂનાની ડબ્બી કાઢી અને થોડી સોપારી પણ. ભાઈ, આ વરસાદના દિવસોમાં તંબાકુ જરા હવાઈ ગઈ હતી એટલે એને મેં જરા હથેળીમાં મસળીને થાપટ મારી. મેં બેચાર થાપટ મારી ત્યાં તો પેલી છોડી.... ભાઈ એનું નામ ભૂલી ગયો... શું એનું નામ... ભાઈ? આ જ દુઃખ છે ને કે ખરી વખતે યાદ ના આવે... પણ યાદ કરું છું... કહું... હું... શીલા...’ ‘હં... તે એ શીલાએ શું કર્યું?’ ‘એણે મારી સામે ઘુરકિયું કર્યું ને કહે... આટલી ઉંમરે લાજતા નથી?’ ‘મેં પૂછ્યું : ‘શાને માટે?’ ‘છોડી ચિડાઈ ગઈ. આ રૂપાળી છોડીની પાછળ છોકરાઓ આવ્યા અને ભાઈ, હું કંઈ સમજું તે પહેલાં તો લાફાબાજી શરૂ કરી.’ ‘કેમ કાકા, આ ઉંમરે સીધા નથી રહેવાતું તે થપાટો મારી ચેનચાળા કરો છો??’ ‘ઘરડા થાય તેમ વધારે બહેકે.’ બીજાએ ગડદાપાટું કર્યું. ભાઈ, હું તો પડી ગયો. બસ નહોતી મળતી એટલે છોકરાઓ ઉશ્કેરાયેલા હતા, તેમને કામ મળ્યું. થઈ રહ્યું. ઘોંઘાટ... ધમાલ... ટ્રાફિક રોકાઈ ગયો એટલે પોલીસચોકીથી પોલીસ આવી. ‘પોલીસ આવ્યા પછી?’ ‘પોલીસના લફરામાં કોણ પડે માની કેટલાક ભાગી ગયા..’ ‘પણ બીજા પેસેન્જરો તો હશે ને... તેઓ વચ્ચે ના પડ્યા?’ ‘પણ ભાઈ... કોઈ કંઈ સમજે અને વચ્ચે પડે તે પહેલાં તો છોકરાઓએ જે યુદ્ધ મચાવ્યું અને ભાઈ... મનેય ક્યાં ખબર હતી કે આ બધા મને લઈ મંડવા આવ્યા છે.’ ‘પછી પોલીસે શું કર્યું?’ ‘પેલી છોડી... શીલાએ ભાઈ, પોલીસને કહ્યું કે, ‘આ કાકા થોડી થોડી વારે ખિસ્સામાં હાથ નાખી પૈસા બતાવી, હાથ પર થાપટો મારી મને પાસે બોલાવતા હતા. એણે છોકરાઓને વાત કરી અને હલ્લો લાવી બધાં તૂટી પડ્યાં.’ ‘મેં પોલીસને કહ્યું કે, ભાઈ, હું તો ખિસ્સામાંથી તંબાકુ કાઢી ખાતો હતો.’ ‘પછી?’ ‘પોલીસ કહે કે, તમારા ખિસ્સામાં પૈસા છે?’ ‘ભાઈ, હતા એટલે તો પોલીસને સાચું કહેવું જ પડે ને! કારણ વગર જૂઠું બોલ્યા કહી પજવે અને એક વાર ફસાયા એટલે.’ મેં કહ્યું : ‘વીસ હજાર છે...’ ‘હેં.... વીસ હજાર છે એમ કહ્યું...?’ ‘બસ... વીસ હજાર સાંભળી પોલીસની દાઢ સળકી. ભાઈ, એ મારા નથી એમ કહ્યું એટલે સાંભળ્યા વગર દબડાવ્યો અને... ખોસી ઘાલ્યો. એમને એમ કે આ ડોસો ઠીક લાગમાં આવ્યો છે. વીસ હજારમાંથી પાંચસો તો મળશે. મનેય થતું હતું કે, પૈસા આપી આ ધજાગરામાંથી છૂટું પણ હેં... ભાઈ, પારકા પૈસા આપણાથી અપાતા હશે?’ ‘એટલે તમને બેસાડી રાખ્યા, બરાબર?’ ‘હા... ભાઈ, મને એમ કે હમણાં જવા દેશે... હમણાં જવા દેશે, પણ વખત જાય તોય કોઈ કંઈ હાલે જ નહિ ને... પૂછવા જઉં એટલે તતડાવે... ભાઈ, પોલીસનું કામ એટલે કંઈ કરવા જતાં કંઈ થઈ બેસે....’ ‘કંઈ કરવા જતાં કંઈ થઈ બેસે...’ બા વાત સાંભળીને ફફડતાં હતાં... ‘પોલીસ તો ગમે ત્યાંથી પગેરું શોધી કાઢે.’ બાની આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી ગયાં. ‘તમે બા જરાયે ગભરાશો નહિ. હું બેઠો છું ને!’ ‘પણ...’ ‘કેશુભાઈ, પોલીસે તમારી પાસે સ્ટેટમેન્ટ લીધું ખરું?’ ‘હા... ભાઈ, બહુ લાંબું લાંબું લીધું. પોલીસનાં લફરાં ચાલુ હતાં ત્યાં શેઠને થયું કે કેશુભાઈ હજી કેમ ન આવ્યા? ભાઈ વખત ખરાબ છે ને એટલે એમના મનમાં થયું કે, જૂના માણસની ય ક્યારે દાનત બગડે તે કહેવાય નહીં અને પાછી રકમ મોટી હતી. શેઠે તપાસ આદરી. એમને ખબર પડી કે મને પોલીસચોકીમાં લઈ ગયા છે એટલે શેઠ ને મૅનેજર ને બધું લશ્કર આવ્યું, ચોકી પર. મારા ખિસ્સામાં પૈસા અકબંધ હતા એટલે શેઠને કાળજે ટાઢક વળી. હસીને પોલીસનો મામલો મૅનેજરને પતાવવાનો સોંપીને, શેઠસાહેબ ગયા. અમારો મૅનેજર ચીકણો ખરો પણ આ વાત સાંભળીને છોડાવવાને બદલે હસે. એ હસે એટલે પોલીસ ખીજવાય. પ્રદીપ-સંદીપને વાત મળી એટલે હાંફતા-હાંફતા એ ત્યાં આવી પહોંચ્યા. બંનેને એવી ઝાળ ચઢી કે ઝાલ્યા ઝલાય નહીં.... ભાઈ, એક ભૂલમાંથી બચવા જતાં બીજાં લફરાં થાય, એટલે મેં એમને સમજાવીને પાછા કાઢ્યા, પણ...’ ‘એક લફરામાંથી બીજાં લફરાં...’ બા બબડ્યાં. ‘બા, તમે એમ ડરો નહીં. પોલીસોય સમજે ને કે જુવાન લોહી છે એટલે ઉશ્કેરાય.’ ‘સાચું કહું ભાઈ... આ છોકરાઓ જે તપી ગયા હતા... મેં પોલીસને કહ્યું, ‘ભાઈ... તમારાથી નહિ વળે. મને સારી રીતે કહેવા દો... ભાઈ જીવ ખેંચાય એટલે તપી જ જાય ને...’ દાદાજી છોકરાઓની લાગણીની વાતે ચઢી ગયા. જોષીકાકા ટિપ્પણ-ટાંચણમાં, પ્રદીપ-સંદીપ વેરની તૃપ્તિમાં... ત્યાં એક ખૂણે ડરતાં બાએ કહ્યું: ‘કિશોર... ભાઈ કિશોર.. તું એક કામ કર. જોષીકાકાને અંદર મારી પાસે મોકલ.’ બાએ જોષીકાકાના કાન પાસે જઈ કહ્યું: ‘મારે તમને એક વાત કહેવાની છે. તમે કાયદેસર કાગળિયાં કરો પણ... એ કહેતા હતા ને કે એકમાંથી બીજું લફરું થાય અને...’ બાનો ડૂમો ભરાઈ આવ્યો... ‘અરે એમ તે કંઈ લફરાં થતાં હશે? એ તો માળા ખાઉધરા એમ તો અમેય પહોંચી વળીએ ને!’ ‘ના થાય તો ભગવાનનો પાડ. પણ આમ આવો તો, તમે જાણી રાખો એ સારું. વૈદ્ય અને વકીલ પાસે સંકોચ ના રખાય. છે... ને આ... બીજું લફરું ના થાય એ બીકે જ તમને કહું છું. બાકી આ જીભે કદીયે... મારા મનમાં... એમને માટે જરા જેટલોય...’ ‘તમે શું કહેવા માગે છો, બા?’ ‘ભગવાન કરે ને એવું ના હોય પણ... આ તમારા દાદાજી જુવાનીમાં રંગીલા ખરા ને છોડીઓની મશ્કરી કરવાની ટેવ પણ ખરી....’ બાની શંકા અને દાદાજીનું નિર્દોષ મોં જોઈ જોષીકાકાની સાથે હું પણ ખડખડાટ હસી પડ્યો.

વસુબહેન
વાર્તાસંગ્રહ ‘માણારાજ’માંથી