દરિયાપારથી.../વિભિન્ન દેશોમાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિ – 1
પ્રવાસ દરમ્યાન જુદા જુદા દેશોમાં ફરતાં ફરતાં ત્યાંની રહેણીકરણી પ્રત્યે ધ્યાન ખેંચાતું હોય છે, અને ત્યાંના સમાજના સદસ્યોની રીતભાત તથા સ્થિતિની નોંધ પણ લેવાતી રહેતી હોય છે. હું પ્રશ્નો ભાગ્યે જ પૂછું, કારણકે મને હંમેશાં એમ લાગે કે કશું પૂછવાથી – ભલે પ્રશ્ન અંગત ના પણ લાગતો હોય – એ વ્યક્તિને પોતાની મુશ્કેલીઓ ને સમસ્યાઓની યાદ આવી જતી હોય તો? એમ દુઃખ આપવાને બદલે હું ચૂપચાપ નિરીક્શણ જ કરતી રહું. પણ ક્યારેક સારી મિત્રતા થઈ ગઈ હોય તો કદાચ પૂછવાની હિંમત કરી લઉં. જેમકે, મારી મિત્ર મૅગ્દાલૅના. દક્શિણ અમેરિકાના આર્જેન્ટિના દેશના પાટનગર બુએનોસ આઈરેસમાં એ રહે છે. ત્યાં હું તો હવે છએક વાર ગઈ, પણ શરૂઆતનાં વર્ષોમાં મેં એને એક વાર પૂછેલું, કે એ કેમ ક્યારેય પરણી જ નહીં. એટલી સરસ વ્યક્તિ – દેખાવે, સ્વભાવે, હોંશિયાર પણ ખરી, અને હંમેશાં હસતી જ હોય. એણે નિખાલસતાથી જવાબ આપેલો, કે પુરુષ-મિત્ર નહતા થયા, કે તક નહતી મળી એવું નહતું, પણ પોતાને જે પસંદ હતી તેવી, સ્વતંત્ર જીવન-રીતિ જતી કરવી કે નહીં, તેનો નિર્ણય એ કરી જ ના શકી. પછી એણે ઉમેરેલું, “કદાચ હું ડરપોક છું.” મારા મતે, ખરેખર તો, એ હિંમતવાન હતી. એકલી રહેતી હતી, નોકરી કરીને પોતાનું પોષણ કરતી હતી, અને માતાને પણ સાચવતી હતી. અસંખ્ય સ્ત્રીઓ સુખી, આરામપ્રદ, સુરક્શિત જિંદગી માટે જાતને ભૂલતી પણ હોય છે, જ્યારે આ મૅગ્દાલૅનાએ મનની સ્વતંત્રતાને માટે થઈને એકલાં ઝઝુમવાનું નક્કી કર્યું. આર્જેન્ટિનાનું સામાજિક વાતાવરણ પશ્ચિમી જ ગણાય, ને ત્યાં સમવયસ્ક યુવક-યુવતીઓ સહજ ભાવે મળે છે, છૂટથી સાથે હરેફરે છે. એમાં એમને કુટુંબીઓથી છુપાવવું નથી પડતું, કોઈથી નજર બચાવવી નથી પડતી. મોટા ભાગની યુવા-પ્રજા પરણીને સ્થાયી પણ થઈ જતી જ હોય છે. આધુનિકતા અને રુઢિગતતાની વચ્ચે સમતુલન શક્ય છે, એટલું જ નહીં, હોવું જ જોઈએ. જ્યાં એ સમતુલન નથી હોતું ત્યાં સ્ત્રીઓનાં જીવન કઠિન, અસંતુષ્ટ તેમજ મુશ્કેલીઓથી ભરપુર હોય છે. આર્થિક, સામાજિક, માનસિક તેમજ શારીરિક અભાવો અને દુઃખો એમને સહન કરતાં રહેવાં પડે છે. આ જે હકીકત છે તેને ભૌગોલિક સ્થાન કે સ્થિતિ સાથે કોઈ સંબંધ લાગતો નથી, કારણકે જેમ જેમ વિશ્વમાં ફરી ફરીને વિભિન્ન સ્થાનો જોઈએ, તેમ તેમ જરૂર સમજતાં જઈએ કે પ્રજા પ્રજાનાં જીવનમાં, વ્યક્તિ વ્યક્તિના આઘાતો અને પ્રતિઘાતોમાં, અકલ્પ્ય સામ્ય હોય છે. જાપાનમાં મારે ઘણાં મિત્રો છે. એમને ત્યાં હું મહેમાન પણ બનતી હોઉં છું. એક વાર હિરોશિમા શહેરની પાસેના પરામાં રહેતા તાકામુરા-દંપતીને ત્યાં હું બે-ત્રણ દિવસ રહી હતી. એક સાંજે જમ્યા પછી શ્રીમાન તાકામુરા મને બહાર લઈ જવા માગતા હતા. હું તો તૈયાર હતી, ને મેં માન્યું હતું કે શ્રીમતી તાકામુરા પણ સાથે આવશે જ ને. પણ જોયું તો એ તો ગાડી સુધી અમને મૂકવા, ને આવજો કહેવા, જ આવ્યાં હતાં. મેં તરત પૂછ્યું, કે “એ કેમ નથી આવતાં સાથે?” તો શ્રીમાને પણ તરત જવાબ આપ્યો,“વાહ, કેમ? એમને ત્યાં મહેમાન છે. એમને તો ઘણું કામ છે.” મારે લીધે ખરેખર તો કશું જ કામ વધ્યું નહતું, પણ જાપાનનાં વયસ્ક દંપતીઓમાં આ જ પ્રથા છે. પુરુષો બીજા પુરુષો સાથે રોજ રાતે બહાર જઈ શકે, જાય પણ ખરા, ને સ્ત્રી ઘરમાં જ રહે. અલબત્ત, ટોકિયો, ઓસાકા, મિયાઝાકી જેવાં શહેરોમાંનાં જાપાની મિત્રોને મળીને મને હંમેશાં શાંતિ થતી. એ બધે પતિ-પત્ની સાથે જ બહાર નીકળતાં – રાતે પણ. એ જોઈને મને બહુ સારું લાગતું, કે એમનાં જીવનમાં સરસ સહવાસ છે. યુવાન પતિ-પત્ની એકબીજાંની સાથે રાત્રિચર્યા કરવા નીકળતાં અજુગતી લાગણી અનુભવતાં નથી હોતાં. કોઈ પણ બાબતનું સામાન્યીકરણ કરવું અઘરું હોય છે, કારણકે અગણિત અપવાદો હોઈ શકે છે. સામાન્યીકરણના ઉતાવળિયા મતમાં કોઈ પ્રજાના અંશને કે ત્યાંની વ્યક્તિઓને અન્યાય થવાનો સંભવ રહે છે. પણ જે જોયું, અનુભવ્યું, અને જાણ્યું હોય તે પરથી તારતમ્યો મેળવી શકાય. જાપાનનો પુરુષ-વર્ગ સવારથી મોડી સાંજ સુધી કામ કરે, ને બીજા પુરુષો સાથે નાની રૅસ્ટૉરાઁમાં જાય, ક્યારેક ‘માહજૉન્ગ’ કહેવાતી ગેમ રમે, અને રાત પડ્યે ઘેર પહોંચે. એમની પત્નીઓ એકલી હોય, કે બાળકોની સંભાળમાં, ઘરના કામકાજમાં હોય, અથવા બીજી આવી અલ્પ-ત્યક્તા પત્નીઓની સાથે ગપ્પાં મારવામાં સમય પસાર કરતી હોય. હવે તો જાપાનમાં ઘણી સ્ત્રીઓ પણ કામ કરે છે, પણ મોટે ભાગે એ અપરિણીત હોય છે. દરેકના મનમાં ધ્યેય લગ્નનું હોય, અને લગ્ન પછી બહુધા કામ બંધ થતું હોય છે. તે એથી, કે પુરુષ સમર્થ હોય છે, ને સ્ત્રી ઘરમાં સંતુષ્ટ હોય છે. ઉપરાંત, લગ્નનાં બે-ત્રણ વર્ષની અંદર બાળક હોવું તે જાપાનમાં વણલખ્યો નિયમ લાગે છે. દંપતીઓ યુવા વયે બાળક હોય તે પસંદ કરે છે, કે જેથી પોતાનામાં તાજગી હોય અને બાળકને સરસ રીતે અને ઉત્સાહથી ઉછેરી શકે. જાપાનમાં લગભગ હંમેશાં એક કે બે બાળક પર્યાપ્ત ગણાય છે. કોઈકને ત્યાં ત્રીજું બાળક આવે તો પાછળ મિત્રો હસતાં પણ હોય છે. આવા બેએક કિસ્સા મેં જોયેલા. માન્યતા એવી છે કે જાપાની પુરુષો દિવસ-રાત બહાર રહેતા હોઈ ધાર્યું કરતા હશે, પણ જાપાની કુટુંબોમાં રહીને મેં જોયું છેકે ઘરનો દોર તો સ્ત્રીના હાથમાં જ હોય છે. પુરુષ બધો પગાર સ્ત્રીના હાથમાં સોંપી દે છે, અને સ્ત્રી જ ખર્ચા અંગેના નિર્ણય લે છે, અને પુરુષને હાથખર્ચીના પૈસા આપતી હોય છે. આ પ્રથાથી જાપાનની સ્ત્રીઓ એવી ટેવાઈ ગઈ હોય છે, કે પુરુષની બદલી થાય અને કુટુંબને પરદેશ જવાનું થાય છે, ત્યારે જાપાની સ્ત્રી બૅન્કમાં ખાતું ખોલાવવાનો અને ચેક લખવાનો વગેરે હક્ક ગુમાવે છે, ને ત્યારે સ્ત્રી ખૂબ અકળાય છે. પૈસાનો દોર એના હાથમાં હોય, બિલો એ ભરે, ને શા માટે કેટલો ખર્ચો થાય છે એની જાણકારી હોય તે સ્ત્રીને ગમે છે. ભલે પતિના પગાર પર જ જીવન-નિર્વાહ હોય, પણ રોજે રોજની આર્થિક જરૂરિયાતો માટે એને પતિના આશરે રહેવું ગમતું નથી. જાપાની જીવનમાં સ્ત્રીનું જે વર્ચસ્ છે, તે જાપાનના એકાદ ટૂંકા પ્રવાસથી કદાચ છતું ના પણ થાય. લોકોનાં જીવન હંમેશાં કાયદા કે નિયમો પર જ નથી ચાલતાં હોતાં. પ્રથાગત કે રુઢિગત હોવા છતાં જીવન-રીતિઓ સૂક્શ્મ રીતે આધુનિક હોઈ શકે છે, તથા અદ્યતન કે પાશ્ચાત્ય વિચારોમાં પરંપરાગત બંધનો પણ હોઈ શકે છે.