ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તાનો ઇતિહાસ : વહેણો અને વળાંકો/જયંતિ દલાલ: Difference between revisions

જ. દ. જેટલા સામાજિક અભિજ્ઞતા ધરાવનાર વાર્તાકાર છે, એટલા જ ટૂંકી વાર્તા સ્વરૂપ વિશે મથામણ કરનાર સૂક્ષ્મ વિવેચક પણ છે. ‘અડખે પડખે’ સંગ્રહને અંતે મૂકેલ ‘પંડ પૂરતું’ અભ્યાસલેખ તેમની ટૂંકી વાર્તાના સ્વરૂપ, સર્જનપ્રક્રિયા અને નવી-જૂની વાર્તાની ભેદકતા વિશે સૂક્ષ્મ અને મૂળગામી વિચારણાને રજૂ કરે છે. આ લેખની પાયાની બાબતોનો અહીં મૂકવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

– દરેક વાર્તાના સર્જન વખતે એવરેસ્ટ ચડ્યાની અનુભૂતિ અને તે ‘કેમ ચઢ્યા?’ અને ‘કેવી રીતે ચઢ્યા?’ જેવા પ્રશ્નો સર્જન પ્રકિયા અને વાર્તા સર્જનમાં યોજેલી પ્રયુક્તિઓને નિર્દેશે છે. સાથે દરેક વાર્તા એક એવરેસ્ટ છે.

પ્રયુક્તિનો સાહજિક વિનિયોગ અને વાર્તા સ્વરૂપ સાથે સતત મથામણ રૂપે પણ તેમની વાર્તાઓમાં વિશેષ પ્રયોગશીલતા જોવા મળે છે. મોટાભાગના વાર્તાઅભ્યાસીએ તેમની પ્રયોગશીલતાની નોંધ લીધી છે. પણ ઉપર નોંધ્યું તેમ તત્કાલીન સામાજિક-રાજકીય વાસ્તવનું એક સંવેદનશીલ અને તટસ્થ સર્જક તરીકેનું સૂક્ષ્મ અને નિર્મમ આલેખન પણ તેમની વાર્તાનું મહત્ત્વનું પાસું છે. તેમણે આ વાર્તાઓમાં સામાજિક વર્ગ વિષમતા, ગરીબી, ભૂખમરો, સંગ્રહખોરી, બેરોજગારી, લેખકની પરાધીનતા, આઝાદી મળ્યાં બાદ નેતા તથા કાર્યકરોની બદલાયેલ સત્તાકેન્દ્રી દૃષ્ટિ અને પ્રજાની બેહાલી, સાચા દેશસેવકોની બેહાલી, ભ્રષ્ટ પોલીસતંત્ર, અસમાન ન્યાયવ્યવસ્થા, કોમી હુલ્લડો, શ્રીમંતો અને રાજનેતાઓની દાંભિકતા વગેરેનું નર્મ, મર્મ તો ક્યાંક તીખા વ્યંગ રૂપે વાસ્તવવાદી શૈલીમાં કરેલું આલેખન તે સમયની સ્થિતિને યથાતથ આલેખે છે. આ સંદર્ભે ‘ધૂતારો’, ‘મૂઠી ચોખા’, ‘મૂંગો માગે ત્યારે-’, ‘ચિત્રગુપ્તના દરબારમાં’, ‘પરગજુ’, ‘એક...બે...ત્રણ...’, ‘ગાંધીતોપ’, ‘મૂકમ કરોતિ’, ‘પગથિયા વસતિ’, ‘કવિ અને રાજા’, ‘...ન ભવિષ્યતિ’ જેવી વાર્તાઓ વાચકને વિચારતા કરી મૂકે તેવી છે. સ્વરૂપની દૃષ્ટિએ કદાચ આ વાર્તાઓ ચિરકાલીન ન નીવડે તો પણ તેનું ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ તરીકેનું મૂલ્ય અનેકગણું છે. તો ‘અદકાં રૂપ’, ‘પારેવાંનો પાળનાર’, ‘એ ક્યાં જાય’, ‘મજીદ અને મુન્ની’, ‘નવજન્મ’, ‘લૂંટાયેલા’ વાર્તાઓમાં અમદાવાદના હુલ્લડો, હુલ્લડોમાં ભોગ બનેલી સ્ત્રીઓની સ્થિતિનું વાસ્તવપૂર્ણ અને ભાવાત્મક આલેખન વિભાજન અને કોમી રમખાણોને આલેખતા આપણાં અલ્પ સાહિત્યમાં નોંધપાત્ર સ્થાન ધરાવે એવી છે. જ. દ.ની વાર્તાકાર તરીકેની આ બે મુખ્ય લાક્ષણિકતાને આધારે તેમની કેટલીક નોંધપાત્ર વાર્તાઓ વિશેના નિરીક્ષણો અહીં પ્રસ્તુત છે.

સવિતાની આત્મઓળખની આ વાર્તા છે. વાર્તામાં માત્ર બે જ ભૌતિક ઘટના છે. એક આરંભની અને બીજી અંતની. બાકીની ચેતનાપ્રવાહ રૂપે આલેખાતી ચૈતસિક ઘટના છે. પતિ પુલિન બીજા લગ્ન કરતા પેલે ઘેર રહેવા જાય છે અને આ ઘેર એકલી પડેલી સવિતાના હાથમાંથી છટકેલી વઘારની વાટકીના જમીન પર થતાં અવાજની ભૌતિક ઘટના માધ્યમે આરંભાતી સ્મરણો અને જાતસંવાદે રૂપે ચેતનાપ્રવાહની યુક્તિ પ્રયોજાઈ છે. આ આતંરમંથન ધીરે ધીરે સ્થૂળ ગતિમાંથી સૂક્ષ્મતા તરફ ગતિ કરી અંતે સવિતાની આત્મઓળખ પર વિરમે છે. આરંભમાં ‘આ ઘર’માંથી ‘પેલા ઘર’માં થતા પરિવર્તનને પારખતી સુજાતાના ઘર, પતિ અને પુત્ર સાથેના સંબંધોમાંથી મુક્ત બની ‘સ્વ’ને પામે છે. પોતાના જ હાડમાંથી પોષાયેલ પુત્ર દ્વારા પોતાની નહીં પણ પિતાની પસંદગી, પુલિન સાથે વીતેલું મધુર દામ્પત્યજીવન, પોતા તરફથી ક્યાં ખોટ પડી?નો જવાબ તેનું આંતરમન માગે છે. તો આજે પણ તે પુલિનને જ ચાહવા, હૃદયના સ્વામી તરીકેના સ્વીકારે પતિ તરફનો ધિક્કાર પણ જતો રહે છે અને જન્મે છે પોતાના સ્વમાનનો પ્રશ્ન – ‘એ સ્વામી અને તું? માત્ર પત્ની? ફેંકી દેવાની ઢીંગલી? ચૂસાયેલો ગોટલો? શેરડીના કૂચા? તને પણ કશું સ્વમાન છે કે નહીં?’ એટલું જ નહીં, પુલિનને સર્વસ્વ, પુત્ર આપનાર પોતાને પુલિને ઘર, ઘરેણાં, રોકડ આપીને લેવડદેવડનો વ્યવહાર પૂરો કર્યો! પરંતુ પોતે શું કર્યું આ બધું સ્વીકારી જાતનો ‘સોદો કર્યો’ અને તેની બધી જ વંચના સરી પડે છે. એ જ ક્ષણે સવિતા પોતાની જાતને આ સોદામાંથી ઉગારવા પેટીમાં બધું જ ભરી પેલે ઘેર આપવા પહેરેલ કપડે, સળસળાટ ચાલી નીકળે છે. વાર્તામાં ચેતનાપ્રવાહનો સાહજિક અને કાર્યસાધક વિનિયોગ જ. દ.ને સિદ્ધ વાર્તાકાર ઠેરવે છે.

‘અંધારી ગઈ’ સર્વજ્ઞના કેન્દ્રથી કહેવાયેલી આ વાર્તામાં મહમદમિયા અને નવા ઘોડા રતનની જોડી આકર્ષણનું કેન્દ્ર બને છે. તો આ પ્રશંસા મહમદ માટે ચિંતાનો વિષય પણ બને છે. આખો વખત મહમદમિયા દ્વારા રતનની આંખે અંધારી ચડાવી રાખવી અને રતનના અણગમા સામે મહમદમિયાનું મોટો થતાં અંધારી દૂર થવાનું આશ્વાસને બન્નેનું જીવન ચાલે છે. પરંતુ એક દિવસ પુત્ર દ્વારા રતનને નવરાવવા લઈ જવાની જિદે રતનની અંધારી દૂર થાય છે. અંધારીના ટેવાયેલા રતનને જાણે કોઈ ઓળખતું નથી! રસ્તા પર પોતાના જેવા અન્ય ઘોડાને ભાર ખેંચતો અને ચાબુકનો માર ખાતો જોઈ પોતાની સ્થિતિને પામે છે. અને એ ગાડી સાથે માથું અથડાવી પોતાનો વિરોધ પ્રગટાવતા ચાબુક મારનારને ઊંધો વાળે છે. અંતે દૃષ્ટિ પામેલ રતનનું પોતાની લગામ છોડાવી સ્વતંત્ર બની નાસવાની ઘટના સૂચક છે. અહીં ‘અંધારી જવી’ એ અજ્ઞાનથી જ્ઞાન તરફની ગતિને સૂચવે છે. આ સંદર્ભ માત્ર ઘોડા (રતન) પૂરતો મર્યાદિત ન રહેતા શોષિતો સુધી વિસ્તરે છે.

‘છાંટા’ વાર્તામાં આઝાદી બાદ કહેવાતા સામાજિક કાર્યકરો અને પ્રધાનોની વાસ્તવિકતાને સંકેતિત કરવામાં આવી છે. અમોલાબહેન, રમોલાબહેનનો આંતરિક અહંભાવ, માત્ર સામાજિક પ્રતિષ્ઠા અને વાહ વાહ મેળવવાનો ઉદ્દેશ અને નવા વસ્ત્રો, પર્સ અને નવા સેન્ડલ પહેરીને ગંદકીના છાંટાથી બચવા દબાતે પગે ચાલવાનું દૃશ્ય વક્રતાપૂર્ણ છે. પ્રજાને ધાન્ય ઓછું ખાવા સમજાવવા નીકળેલી આ બહેનોના બાહ્ય ઠાઠની સામે પ્રજાની સ્થિતિ વિરોધ સર્જે છે. પરાણે નાક દાબીને પ્રવેશતી બહેનો પોતાની વાત સમજાવી શકતી નથી અને બહાર નીકળતા પૂરતું અનાજ ખાવા નથી ત્યાં શાકભાજી, દૂધ અને ફળ કોણ ખાય? એવો પ્રજાનો પ્રશ્ન વળતો પ્રહાર છે. અહીં પ્લેટફોર્મ હીલ અને તેમાંથી ઉડતા છાંટાથી બચવા કાર્યકર્તાઓનું દબાતા પગલે ચાલવાનો પ્રયાસ કાર્યકરોની માનસિકતાને સંકેતે છે. આમ છાંટા વર્તમાન રાજકીય કાર્યકર્તાઓની દાંભિકતાને નિર્દેશે છે.

‘નવી જાતકકથા’ ભગવાન તથાગત કોને ત્યાં ઊતરશે? એવા પ્રશ્નથી સર્વજ્ઞના કેન્દ્રથી કહેવાયેલી આ વાર્તા જૂની જાતકકથા સંદર્ભે વિરોધ સર્જી વર્તમાન સંદર્ભને વેધકતા આપે છે. ૪૨ની લડત અને વર્તમાન પ્રધાન ઉમાપતિજીના ઉતારાની ગોઠવણ માટે મળેલી સભામાં લોકક્રાંતિના પ્રથમ શહીદ મનોજના માતૃશ્રી અને પુત્ર બાદ માતાએ પણ દેશસેવાને પણ ઈશ્વરસેવા ગણનારની ‘આઝાદકુટિર’માં ઉતારો આપવો એવું સૂચન આવતા થતાં કાનસોરિયાં અને આઝાદકુટિરમાં આવતીકાલના વજીરેઆઝમની વ્યવસ્થા નહીં સચવાયાનું સૂચન અને બીજા પક્ષમાંથી યુદ્ધ દરમિયાન કાળાબજારી શેઠ લક્ષ્મીનંદને ત્યાં ઉતારો આપવાનું ઠરાવવું. જેમાં પ્રાણ આપનાર આઝાદીવીરો અને ખરા દેશસેવકોની અવગણના સામે ધનપતિઓ, કાળબજારીઓના વર્ચસ્વનું તિર્યક આલેખન છે.   

‘આભલાનો ટૂકડો’ મધુર દામ્પત્યને આલેખતી સુંદર વાર્તા છે. પતિના આનંદ માટે જાતે કષ્ટ વેઠનારી પત્ની દક્ષાનું પાત્ર સુરેખ આકાર પામ્યું છે. પતિની નોકરી છૂટતા આકાશદર્શન પ્રેમી પતિ રમણનો આનંદ જળવાઈ રહે તે માટે દક્ષા પતિની ના છતાં પગથિયાં ચડવાનું કષ્ટ સ્વીકારી ત્રીજા માળની ઓરડી ભાડે રાખે છે. પતિ પત્નીના સંવાદમાંથી એકબીજાને સમજનાર અને પરસ્પરના આનંદનો ખ્યાલ રાખનાર દંપતીનું ચિત્ર ઊભું થાય છે. ત્રીજા માળેથી મુક્ત આકાશદર્શનને માણતા રમણના અને તેને આકાશદર્શનમાં મગ્ન જોવામાં દક્ષાના દિવસો પસાર થાય છે પરંતુ એવામાં પાડોશીના રેડિયોના એરિયલને કારણે અખંડ આકાશનું બે ભાગમાં વહેંચાઈ જવું રમણને ખિન્ન કરે છે. પતિની આ બેચેનીને પામી જતી દક્ષાનો મલકાટ સાથેનો પ્રશ્ન – ‘એ કાંઈ આપણું આભલું છે?’ હળવા કરવાનો પ્રયાસ નિષ્ફળ જાળ છે પરંતુ અંતે દક્ષા દ્વારા બતાવાતા એરિયલના બે વાંસ પર બે પોપટ બેસવાના દૃશ્યે રમણનો અજંપો દૂર થાય છે.