ભગવાનદાસ પટેલનો વિસ્તૃત પરિચય: Difference between revisions

લાભશંકર ઠાકર નોંધે છે. ‘‘અરવલ્લીલોકની વહી-વાતો’:(૧૯૯૨)માં ડુંગરી ભીલ આદિવાસીઓની આસો અને કારતક માસમાં કહેવાતી વહીઓ :(વઈ) અને વાતોનો સંગ્રહ અને અભ્યાસ છે... હું તો આ વહી-વાતોના ગદ્યલય પર અને તેમાં ખીલેલા કલ્પનાવૈભવ પર લુબ્ધ થઈ ગયો છું. વિશ્વસાહિત્યમાં તે મુકાય તો અનેકોને રસમુગ્ધ કરે તેવી આ શબ્દસંપદા છે.’’ :(વનસ્વર, પૃ. ૫૬૮)

મકરંદ દવે કહે છે, “ભગવાનદાસે ભીલી મિત્રો સાથે એટલી આત્મીયતા સાધી છે કે એ લોકો તેમને પોતાના જ કુટુંબી ગણતા થઈ ગયા છે. આવી દુર્લભ સામગ્રી મેળવવી એ જ એક દુષ્કર કાર્ય છે અને તેને વ્યવસ્થિત રીતે પ્રમાણબદ્ધ આપવી એ કુશળ સંશોધકની દૃષ્ટિ માગી લે છે. આપણા સદ્ભાગ્યે ભગવાનદાસમાં આપણને સાધુ ને સંશોધક બંને સમાનપણે મળી ગયા છે.” :(તોળીરૉણીની વારતા, ૧૯૯૨, આવકાર)

તા. ૧-૪-૧૯૮૫ના રોજ શેઠ કે. ટી. હાઈસ્કૂલ, ખેડબ્રહ્મા :(જિલ્લો : સાબરકાંઠા) મુકામે યોજાયેલા દ્વિ-દિવસીય લોકસાહિત્ય-સત્રમાં ભગવાનદાસ પટેલના આદિવાસી લોકસાહિત્યના ક્ષેત્રકાર્ય વિશે જશવંત શેખડીવાળા કહે છે, “સાબરમતીના સામે પૂરે માટીના ગોળાના આધારે લોકગીતોનું સંશોધન-સંપાદન એ વિશ્વના લોકસાહિત્યના ઇતિહાસની વિરલ ઘટના છે.”

ડૉ. હસુ યાજ્ઞિક ભીલી મહાકાવ્યો : એક મૂલ્યાંકન :(૨૦૧૧) પુસ્તકમાં ભગવાનદાસના ક્ષેત્રકાર્ય અને આદિવાસી લોકસાહિત્યના સંપાદનનું મૂલ્યાંકન કરતાં નોંધે છે, “ગુજરાતમાં લોકસાહિત્ય સંશોધન-સંપાદનનું આ વિદ્યાકીય કાર્ય બે સદી પૂરી કરવામાં છે. આ સમયખંડમાં લોકવિદ્યાકીય સંશોધન-સંપાદનના વિકાસના આલેખનાં બે શિખરો સિદ્ધ થયેલાં જોઈ શકાય છે. પહેલું શિખર વીસમી સદીના ત્રીજા દાયકાથી, અર્થાત્ મેઘાણીના ગ્રામીણ ક્ષેત્રના સંશોધનના પ્રારંભથી અને બીજું શિખર નવમા દાયકાથી, અર્થાત્ ભગવાનદાસ પટેલના આદિવાસી કંઠ-પરંપરાના દસ્તાવેજીકરણ, અભ્યાસ અને સિદ્ધાંત સ્થાપનાથી સિદ્ધ થાય છે. ડૉ. ભગવાનદાસ પટેલે, આ ક્ષેત્રના ભેખધારી સંનિષ્ઠ સંશોધકે તો જીવનના ત્રણ દસકા ખર્ચી દોઢેક હજાર શ્રવ્ય કૅસેટો અને પચાસ દૃશ્યશ્રવ્ય કૅસેટોમાં ખેડબ્રહ્માના ડુંગરી ભીલોના જીવનચક્ર અને ઋતુચક્ર સાથે સંકળાયેલી લગભગ બધી જ કંઠસ્થ પરંપરાઓ ધ્વનિમુદ્રિત કરી એનું ચાલીસ જેટલા ગ્રંથોમાં અભ્યાસ સમેત શાસ્ત્રીય પ્રકાશન કર્યું. કોઈ સંસ્થા અને એનું સવેતનિક એવું યુનિટ પણ જેવું-જેટલું કાર્ય ન કરી શકે તેવું-તેટલું ભગવાનદાસ પટેલે કર્યું. રાઠોરવારતા, ગુજરાંનો અરેલો, ભીલોનું ભારથ અને રૉમસીતમાની વારતા – આ ચાર આદિવાસી કંઠ-પરંપરાની સુદીર્ઘ કથાકૃતિઓ તો, વિશ્વક્ષેત્રના લોકવિદ્યાકીય ક્ષેત્રનું ફિનીશકુળના ‘કલેવાલ’ :(મહાકાવ્ય) પછીનું સંસિદ્ધ ઉન્નતશૃંગ છે. માત્ર ગુજરાત કે ભારતના જ લોકવિદ્યાકીય અભ્યાસનું જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિકક્ષેત્રની આ વિદ્યાશાખાનું પણ આશ્ચર્ય અને અહોભાવ જન્માવે એવું આ કાર્ય છે. સર્વોન્નત અભ્યાસશૃંગ છે.” :(ભીલી મહાકાવ્યો એક મૂલ્યાંકન, સંપાદક : ભગવાનદાસ પટેલ, પ્રથમ આવૃતિ ૨૦૧૧, સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હી)

૨૦૨૦માં અભ્યાસ કરી, આદિવાસી સંસ્કૃતિ-સમાજજીવનના સંદર્ભમાં આદિવાસી મૌખિક મહાકાવ્યોના લક્ષણ-સ્વરૂપની સૈદ્ધાન્તિક ચર્ચા કરી પુનઃ શાસ્ત્રીય રીતે સંપાદિત કરેલાં ભગવાનદાસનાં ચાર મહાકાવ્યોનો અભ્યાસ કરી, ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીના અભ્યાસી પૂર્વ મહામાત્ર, ડૉ. અજયસિંહ ચૌહાણ પ્રકાશકીયમાં નોંધે છે, “ગુજરાતના આદિવાસી લોકસાહિત્યના સંશોધન-સંપાદનક્ષેત્રે ભગવાનદાસ પટેલનું કાર્ય સીમાસ્તંભરૂપ છે. આદિવાસી લોકમહાકાવ્યો : આપણી જ નહીં, સમગ્ર વિશ્વની ધરોહર છે.” :(સંવર્ધિત પાઠ અને અભ્યાસ, ૨૦૨૦)

{{Poem2Close}}